Article

# દાનિયેલનું પુસ્તક - એકસો ઓગણ્યાસીમું

મધ્યરાત્રિનો પોકાર અને રોમની ભવિષ્યવાણીય ભૂમિકા: દાનિયેલના પુસ્તકમાં અંતિમ દિવસોનું અનાવરાણ

Author

Jeff Pippenger

Published

April 9, 2024

Formats

PDF
Word

હવે અમે પવિત્ર ભૂમિ પર છીએ, દાનિયેલના પુસ્તકના સંદર્ભમાં, કારણ કે અમે એવા વચનો સુધી આવી પહોંચ્યા છીએ જે એક લાખ ચુમ્માલીસ હજાર માટે મધ્યરાત્રિના પોકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ વચનો તેઓ ઊંચા ઉઠાવવામાં આવેલા ધ્વજચિહ્નધારીઓની મુદ્રાંકિત કરવાની ક્રિયાને પણ ઓળખાવે છે. આ જ તે વચનો છે જે દાનિયેલના પુસ્તકમાંથી અંતિમ દિવસો સાથે સંબંધિત તે ભાગ છે જેનું મુદ્રાબંધન ખોલવામાં આવ્યું છે, અને “સમય નજીક છે” ત્યારે—અનુગ્રહકાળ સોળમા વચનામાં બંધ થાય તેનાં થોડા પહેલાં—જેનું મુદ્રાબંધન ખોલવામાં આવે છે તેવા ઈસુ ખ્રિસ્તના પ્રકાશન વિષે દાનિયેલની અભિવ્યક્તિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

અધ્યાય અગિયારની ચૌદમી પંક્તિમાં દર્શાવ્યા મુજબ દર્શનને સ્થાપિત કરનાર રોમ જ છે; તેથી અગિયારમીથી પંદરમી પંક્તિઓમાંથી પસાર થતી વખતે રોમને નજીકથી જોવું મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે જ્યાં “દર્શન નથી, ત્યાં લોકો નાશ પામે છે,” અને જો તમે યશાયા અધ્યાય સાતની આઠમી અને નવમી પંક્તિઓનો વિશ્વાસ નહીં કરો, તો “નિશ્ચય તમે સ્થાપિત થશો નહીં.”

ઉરિયા સ્મિથે તેમના પુસ્તક *Daniel and the Revelation* માં ઓછામાં ઓછા ચાર વખત એક ભવિષ્યવાણીય નિયમનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તે નિયમ દર્શાવે છે કે કોઈ ભવિષ્યવાણીય શક્તિ ભવિષ્યવાણીમાં ત્યાં સુધી ઓળખાતી નથી જ્યાં સુધી તે દેવના લોકોને સાથે “સંકળાયેલી” ન બને. તેનો પ્રથમ ઉલ્લેખ તેઓ ભવિષ્યવાણીય સાક્ષીમાં બાબેલના પરિચયના સંદર્ભમાં કરે છે.

> “અર્થઘટનનો એક સ્પષ્ટ નિયમ એવો છે કે જ્યારે જાતિઓ દેવના લોકોથી એટલી હદ સુધી સંકળાયેલી બને કે પવિત્ર ઇતિહાસના અભિલેખોને પૂર્ણ બનાવવાના હેતુથી તેમનો ઉલ્લેખ કરવો આવશ્યક બની જાય, ત્યારે ભવિષ્યવાણીમાં તેમનો ઉલ્લેખ થવાની અપેક્ષા રાખી શકાય.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 46.

ઓછામાં ઓછા બીજા ત્રણ પ્રસંગોએ સ્મિથ આ નિયમને સંબોધે છે, અને તે આ ત્રણેયમાં યહૂદીઓના “સંઘ” તરફ નિર્દેશ કરે છે; પરંતુ એક સંદર્ભમાં તે આ સંઘની પૂર્ણતા ઈ.પૂ. 162માં થયેલી હોવાનું ઓળખે છે, જ્યારે બીજા બે સંદર્ભો આધુનિક ઇતિહાસકારો સાથે સહમત છે, જે યહૂદીઓ અને રોમના “સંઘ”ની પૂર્ણતા ઈ.પૂ. 161માં થયેલી હોવાનું ઓળખે છે.

> “વાચકને આ વાત યાદ કરાવવાની આવશ્યકતા નથી કે પૃથ્વી પરની સરકારો ભવિષ્યવાણીમાં ત્યાં સુધી દાખલ થતી નથી, જ્યાં સુધી તે કોઈ ન કોઈ રીતે દેવના લોકોથી સંબંધિત ન બને. રોમ ઈ.સ.પૂ. 161 માં પ્રખ્યાત યહૂદી સંધિ દ્વારા તે સમયના દેવના લોકો એવા યહૂદીઓ સાથે સંકળાયું. 1 Maccabees 8; Josephus’s Antiquities, book 12, chapter 10, section 6; Prideaux, Vol. II, page 166. પરંતુ આથી સાત વર્ષ પહેલાં, અર્થાત્ ઈ.સ.પૂ. 168 માં, રોમે મકેદોનિયાને જીત્યું હતું અને તે દેશને પોતાના સામ્રાજ્યનો એક ભાગ બનાવી દીધો હતો. તેથી રોમ ભવિષ્યવાણીમાં એ જ રીતે રજૂ થાય છે કે, બકરાના જીતાયેલા મકેદોનિયન શિંગડામાંથી તે અન્ય દિશાઓમાં નવી જીતો માટે આગળ વધી રહ્યું છે. તેથી તે પ્રભુદ્રષ્ટાને એમ દેખાયું, અથવા આ ભવિષ્યવાણીમાં યોગ્ય રીતે એમ કહી શકાય કે તે બકરાના શિંગડાઓમાંથી એકમાંથી નીકળી આવ્યું.” ઉરિયા સ્મિથ, Daniel and the Revelation, 175.

પરંતુ સ્મિથ એ પણ કહે છે કે તે 162 ઈ.પૂ. હતું.

> “એ જ શક્તિ પવિત્ર દેશમાં પણ ઊભી થવાની હતી અને તેને ગ્રસવાની હતી. રોમ ઈ.પૂ. 162માં દેવપ્રજાજનો, યહૂદીઓ, સાથે મૈત્રીબંધન દ્વારા સંકળાયું, જે તારીખથી તે ભવિષ્યવાણીના સમયપત્રકમાં એક પ્રખ્યાત સ્થાન ધરાવે છે. તેમ છતાં, ઈ.પૂ. 63 સુધી તેને યહૂદિયા પર વાસ્તવિક વિજય દ્વારા અધિકાર પ્રાપ્ત થયો નહોતો; અને ત્યાર પછી તે નીચે મુજબ થયું.” ઉરિયાહ સ્મિથ, Daniel and the Revelation, 259.

અને પછી જ્યારે તે ત્રીજી વાર આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરે છે, ત્યારે તે ફરીથી કહે છે, 161 ઈ.સ.પૂ.

> “ભવિષ્યવક્તાએ સામ્રાજ્યની લૌકિક ઘટનાઓ દ્વારા અમને સિત્તેર અઠવાડિયાંના અંત સુધી લઈ ગયા પછી, તે કલમ 23માં અમને ફરી તે સમયમાં પાછા લઈને જાય છે, જ્યારે યહૂદીઓની સંધિને કારણે ઈ.સ.પૂ. 161માં રોમનો દેવના લોક સાથે સીધા સંબંધમાં આવ્યા હતા; આ બિંદુથી પછી અમને ઘટનાઓની સીધી રેખા દ્વારા ચર્ચના અંતિમ વિજય સુધી, અને દેવના શાશ્વત રાજ્યની સ્થાપના સુધી લઈ જવાય છે. સિરિયન રાજાઓ દ્વારા યહૂદીઓ પર અત્યંત અતિચાર થતો હોવાથી, તેમણે રોમમાં દૂતમંડળ મોકલ્યું, જેથી રોમનોની સહાય માગી શકે, અને તેમની સાથે ‘મૈત્રી અને સંઘબંધનની સંધિમાં પોતાને જોડે.’ 1 Maccabees 8; Prideaux, II, 234; Josephus’s Antiquities, book 12, chapter 10, section 6. રોમનોોએ યહૂદીઓની વિનંતી સાંભળી, અને તેમને એક ફરમાન આપ્યું, જે આ શબ્દોમાં રચાયેલું હતું:—”

> “‘યહૂદીઓની જાતિ સાથે પરસ્પર સહાયતા અને મિત્રતાના કરાર વિષે સેનેટનો ફરમાન. જે કોઈ રોમનોના આધીન હોય, તે માટે યહૂદીઓની જાતિ સામે યુદ્ધ કરવું કાયદેસર ગણાશે નહીં, અને જે એવું કરે તેમને અનાજ, જહાજો અથવા ધન મોકલીને સહાય કરવી પણ કાયદેસર ગણાશે નહીં; અને જો યહૂદીઓ પર કોઈ આક્રમણ કરવામાં આવે, તો રોમનો પોતાની શક્તિ મુજબ તેમને સહાય કરશે; અને ફરીથી, જો રોમનો પર કોઈ આક્રમણ કરવામાં આવે, તો યહૂદીઓ તેમને સહાય કરશે. અને જો યહૂદીઓ આ સહાયતા-કરારમાં કંઈ ઉમેરવા કે તેમાંમાંથી કંઈ દૂર કરવા ઇચ્છે, તો તે રોમનોની સર્વસંમતિથી કરવામાં આવશે. અને જે કોઈ ઉમેરો આ રીતે કરવામાં આવશે, તે બળવાન અને માન્ય ગણાશે.’ ‘આ ફરમાન,’ જોસેફસ કહે છે, ‘જોનના પુત્ર યૂપોલેમસ અને એલિયેઝરના પુત્ર જેસને લખ્યું હતું, ત્યારે યહૂદા જાતિનો મહાયાજક હતો, અને તેનો ભાઈ સીમોન સેનાનો સેનાપતિ હતો. અને આ પહેલો કરાર હતો, જે રોમનોેએ યહૂદીઓ સાથે કર્યો હતો, અને તે આ રીતથી સંચાલિત થયો હતો.’” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 271.

સ્મિથે 162 BC નો ઉલ્લેખ શા માટે કર્યો તેની વ્યાખ્યા કરવાનું મારું ભારણ નથી, સિવાય કે મારી માન્યતા મુજબ તે એક ટાઇપની ભૂલ હતી. મારો મુદ્દો એ છે કે તે જે વાતને “વ્યાખ્યાના એક સ્પષ્ટ નિયમ તરીકે ઓળખાવે છે, કે જયારે રાષ્ટ્રો દેવના લોકો સાથે એટલા પ્રમાણમાં જોડાયેલા બને છે કે પવિત્ર ઇતિહાસના નોંધોને સંપૂર્ણ બનાવવા માટે તેમનો ઉલ્લેખ કરવો આવશ્યક બને, ત્યારે આપણે આગાહી માં તેમનો ઉલ્લેખ થવાની અપેક્ષા રાખી શકીએ” — તેના પર તે જે ભાર મૂકે છે, તેનો સંદર્ભ આપવો. જ્યારે સ્મિથ તે નિયમ પર ભાર મૂકે છે, ત્યારે તે દર્શાવે છે કે રોમ ઈ.સ.પૂર્વ 161 માં, બાવીસમા પદના “સંધિ” સમયે, દેવના લોકો સાથે જોડાયો; પરંતુ સ્મિથ એ પણ દર્શાવે છે કે રોમનો આગાહીભર્યા વર્ણનમાં પ્રથમ પરિચય ઈ.સ.પૂર્વ 200 માં થાય છે, જે ઈ.સ.પૂર્વ 161 કરતાં ઓગણચાલીસ વર્ષ પહેલાં છે.

> “હવે એક નવી શક્તિ રજૂ થાય છે,—‘તારા પ્રજાના લૂંટારાઓ;’ બિશપ ન્યૂટન કહે છે, શાબ્દિક અર્થ એવો થાય છે, ‘તારી પ્રજાના ભંગ કરનારાઓ.’ ટાઇબરના કિનારાઓથી ઘણાં દૂર, એક રાજ્ય મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજનાઓ અને અંધકારમય કાવત્રાઓથી પોતાને પોષિત કરી રહ્યું હતું. આરંભે નાનું અને નિર્બળ હોવા છતાં, તે શક્તિ અને પ્રાણબળમાં આશ્ચર્યજનક ઝડપથી વધતું ગયું, પોતાનું પરાક્રમ અજમાવવા અને પોતાના યુદ્ધપ્રિય બાહુના બળની કસોટી કરવા માટે સાવચેતીપૂર્વક અહીં-તહીં હાથ લંબાવતું રહ્યું, જ્યાં સુધી પોતાની શક્તિથી સજાગ બની તેણે પૃથ્વીની જાતિઓ વચ્ચે ધીરતાપૂર્વક પોતાનું મસ્તક ઊંચું કર્યું નહીં, અને અજેય હાથે તેમની વ્યવસ્થાઓનું સુકાન પોતાના હાથમાં લઈ લીધું. ત્યારથી રોમનું નામ ઇતિહાસના પૃષ્ઠ પર અંકિત થાય છે, જે દીર્ઘ યુગો સુધી વિશ્વના કાર્યો પર નિયંત્રણ રાખવા અને સમયના અંત સુધી પણ જાતિઓ વચ્ચે પ્રબળ પ્રભાવ પ્રવર્તાવવા માટે નિર્ધારિત હતું.”

> “રોમે કહ્યું; અને સિરિયા તથા મેસેડોનિયાએ જલ્દી જ તેમના સ્વપ્નના દૃશ્ય પર એક પરિવર્તન આવતું જણાયું. રોમનોએ મિસરના યુવાન રાજાના પક્ષે હસ્તક્ષેપ કર્યો, અને નક્કી કર્યું કે એન્ટિયોખસ અને ફિલિપે રચેલા વિનાશથી તેનું રક્ષણ થવું જોઈએ. આ ઈ.પૂ. ૨૦૦નું વર્ષ હતું, અને સિરિયા તથા મિસરના કાર્યોમાં રોમનોના પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપોમાંનું એક હતું.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 256.

ઈ.પૂ. 200ના વર્ષમાં રોમનો પ્રથમ વખત ભવિષ્યવાણીના વર્ણનમાં પરિચય થાય છે, અને ચૌદમી આયતમાં આવેલો તે પરિચય સમગ્ર દાનિએલ ગ્રંથમાં રોમનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉલ્લેખ છે, કારણ કે એ જ આયત રોમને તે પ્રતીક તરીકે નિર્ધારિત કરે છે, જે દર્શનને સ્થાપિત કરે છે. સ્મિથ ભવિષ્યવાણીના એવા નિયમ પર ભાર મૂકી શકે, અને ત્યારબાદ ઈ.પૂ. 161નો ઉલ્લેખ કરી શકે, તથા સાથે સાથે ઈ.પૂ. 200ના વર્ષને તે બિંદુ તરીકે ઓળખાવી શકે, જ્યાં રોમની શક્તિનો “પરિચય” થયો હતો—આ બાબતનું નિરાકરણ કરવું હું ઇચ્છતો નથી. જો મારી પાસે કોઈ એવો પ્રશ્ન હોય કે જેનું નિરાકરણ થવું આવશ્યક હોય, તો તે એ હશે કે સ્મિથે વ્યાખ્યાયિત કર્યો છે તે નિયમ માન્ય છે કે નથી. જો તે માન્ય હોય, તો હું દલીલ કરું કે ચૌદમી આયતનો યહૂદીઓ સાથે એવો કોઈ સંબંધ હોવો જ જોઈએ, જે ઈ.પૂ. 161ની સંધિ પહેલાં થયો હતો.

હું સમજું છું કે તેરથી પંદર સુધીના પદોનો ઇતિહાસ અંતિમ દિવસોમાંનો એવો ઇતિહાસ ઓળખાવે છે, જ્યારે પાપલ રોમ પોતે પ્રબોધકીય ઇતિહાસમાં પ્રવેશ કરે છે, અને તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેના સંબંધમાં આવું કરે છે, જે તે ઇતિહાસમાં દેવના લોકો છે. કારણ કે ઈસુ હંમેશા અંતને આરંભ દ્વારા દર્શાવે છે, તેથી ઈ.સ.પૂર્વે ૨૦૦નું વર્ષ, જ્યારે મૂર્તિપૂજક રોમ ઇતિહાસમાં આવ્યું, તે તે ઇતિહાસમાં દેવના લોકો સાથે કોઈ સંબંધ ધરાવતું હોવું જ જોઈએ. તેથી, ઈ.સ.પૂર્વે ૨૦૦ના વર્ષમાં રોમ અને યહૂદીઓ વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ તેને મળ્યો ન હોય, તો પણ હું સ્મિથના નિયમ સાથે સહમત છું.

અગિયારમી અને બારમી કલમો રાફિયાના યુદ્ધની જીત અને તેના પરિણામની ઓળખ આપે છે; આ યુદ્ધ ઈ.સ.પૂ. ૨૧૭માં સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્ય, જેનું નેતૃત્વ એન્ટિયોકસ ત્રીજા મેગ્નસ, અથવા “ધ ગ્રેટ”, દ્વારા કરવામાં આવતું હતું, અને ઇજિપ્તના પ્ટોલેમૈક રાજ્ય, જેનું નેતૃત્વ રાજા પ્ટોલેમી ચોથા ફિલોપેટર દ્વારા કરવામાં આવતું હતું, એમ બંને વચ્ચે થયું હતું. આ યુદ્ધ કોએલે-સિરિયા (દક્ષિણ સિરિયા) અને દક્ષિણ પેલેસ્ટાઇન ઉપર નિયંત્રણ મેળવવા માટેના સંઘર્ષ દરમિયાન થયું હતું; આ પ્રદેશો પ્ટોલેમૈક અને સેલ્યુસિડ રાજ્યો વચ્ચે વિવાદાસ્પદ હતા. રાફિયામાં પ્ટોલેમી ચોથા ફિલોપેટરની જીતે તેને થોડા સમય માટે કોએલે-સિરિયા અને દક્ષિણ પેલેસ્ટાઇન ઉપરનો કબજો જાળવી રાખવાની મંજૂરી આપી.

પાનિયમનું યુદ્ધ, જે સત્તર વર્ષ પછી ઈ.સ.પૂર્વે 200માં બન્યું હતું અને જેને માઉન્ટ પાનિયમનું યુદ્ધ અથવા પાનેયાસનું યુદ્ધ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્ય, જેના નેતૃત્વમાં રાજા એન્ટિયોકસ ત્રીજો હતો, અને ઇજિપ્તના ટોલેમૈક રાજ્ય, જેના નેતૃત્વમાં રાજા ટોલેમી પાંચમો હતો, તેમના વચ્ચે થયું હતું.

એકત્રીસ વર્ષ પછી, ઈ.પૂ. ૧૬૭માં, મક્કાબી બળવો—યહૂદી ધાર્મિક આચાર-વિચારોને દમન કરવા અને હેલેનિસ્ટિક સંસ્કૃતિ લાદવા માટે સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યે કરેલા પ્રયત્નો વિરુદ્ધનો એક યહૂદી વિદ્રોહ—યહૂદિયા પ્રદેશમાં આવેલા, અને આજના આધુનિક ઇઝરાયેલમાં સ્થિત, મોડેઇન નામના નાના શહેરમાં શરૂ થયો.

આ સંદર્ભિત ઘટના કીર્તિકુખ્યાત ગ્રીક સેલ્યુસિડ શાસક એન્ટિયોખસ ચોથા એપિફાનેસ સાથે સંબંધિત હતી, જેણે યહૂદી જનસમુદાય પર કડક હેલેનિસ્ટિક પ્રથાઓ લાદી હતી, જેમાં યહૂદી ધાર્મિક પાલનો પર પ્રતિબંધ અને યરુશાલેમના મંદિરનું અપવિત્રીકરણ પણ સમાવેશ થતો હતો. પોતાના ફરમાનોનું પાલન કરાવવા માટે એન્ટિયોખસે વિવિધ નગરો અને ગામોમાં પ્રતિનિધિઓ મોકલ્યા હતા, જેથી ત્યાંના યહૂદી રહેવાસીઓને તેની આજ્ઞાઓનું અનુસરણ કરવા માટે બળજબરી કરવામાં આવે.

મોદેઇનમાં, સેલ્યૂસિડ અધિકારીઓમાંનો એક રાજાના હુકમને અમલમાં મૂકવા માટે ત્યાં આવ્યો અને યહૂદી વસાહતીઓને પેગન વિધિઓમાં ભાગ લેવા તથા ગ્રીક દેવતાઓને અર્પણ ચઢાવવા આજ્ઞા કરી. મત્તાથિયાસ નામના એક વૃદ્ધ યહૂદી યાજકે આ આદેશનું પાલન કરવાનો ઇનકાર કર્યો અને બલિદાન અર્પણ કરવા આગળ આવેલ એક યહૂદી તથા તે સેલ્યૂસિડ અધિકારી—બંનેને મારી નાખ્યા. મત્તાથિયાસ અને તેના કુટુંબ દ્વારા કરવામાં આવેલ આ અવજ્ઞાના કાર્યે સેલ્યૂસિડ શાસન વિરુદ્ધ મક્કાબી બળવોની શરૂઆત નિર્દિષ્ટ કરી.

યહૂદા મક્કાબી સહિત મત્થથિયાસ અને તેના પાંચ પુત્રો પર્વતોમાં ભાગી ગયા અને સેલ્યૂસિદ સૈન્યદળો સામે ગેરિલા યુદ્ધ આરંભ્યું. અંતે આ બળવો શક્તિ અને સમર્થનમાં વૃદ્ધિ પામ્યો, જેના પરિણામે સેલ્યૂસિદો વિરુદ્ધ સૈનિક વિજયોની શ્રેણી પ્રાપ્ત થઈ.

ઈ.સ.પૂર્વે ૧૬૭માં મોડેઇનમાં બનેલી ઘટનાઓ યહૂદી ઇતિહાસમાં એક નિર્ણાયક ક્ષણ હતી, જેણે મક્કાબી બળવાના પ્રારંભને તથા વિદેશી શાસન સામે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સ્વરાજ્ય માટેના સંઘર્ષને ચિહ્નિત કર્યો. યેરુશાલેમમાં બીજા મંદિરનું પુનઃસમર્પણ, જે હનુક્કાહ દરમિયાન ઉજવાતી ઐતિહાસિક ઘટનાને સૂચવે છે, તે ઈ.સ.પૂર્વે ૧૬૪માં થયું હતું, એટલે કે ત્રેવીસમું વચન ઉલ્લેખિત “સંઘ”થી ત્રણ વર્ષ પહેલાં.

યેરૂશાલેમ અને મંદિરને ફરી પોતાના અધિકારમાં લીધા પછી, મક્કબીઓએ મંદિરને મૂર્તિપૂજક અશુદ્ધિઓથી શુદ્ધ કર્યું અને તેને તેના યોગ્ય ધાર્મિક ઉપયોગ માટે પુનઃસ્થાપિત કર્યું. પરંપરા અનુસાર, તેમને પવિત્રીકૃત તેલની માત્ર એક જ કૂંડી મળી, જે મનોરાહને માત્ર એક જ દિવસ માટે પ્રજ્વલિત રાખવા પૂરતી હતી. વાસ્તવમાં, તે ઘટનાનો કોઈ સમકાલીન ઐતિહાસિક સાક્ષી અસ્તિત્વમાં નથી, અને છઠ્ઠી સદી સુધી આ યહૂદી દંતકથા સાહિત્યમાં જોવા મળતી નથી. સિસ્ટર વ્હાઇટ ભ્રષ્ટ યહૂદી ચર્ચની તુલના કેથોલિક ચર્ચ સાથે કરે છે, વિશેષ કરીને આ બાબત પર ભાર મૂકી કે બંને ચર્ચો ધર્મને માનવીય પ્રથાઓ અને પરંપરાઓ પર આધારિત રાખે છે. જેમ પોપીય ચર્ચના ઇતિહાસમાં અનેક પ્રકારના ઘડાયેલા ચમત્કારો જોવા મળે છે, તેમ એક દિવસ પૂરતું તેલ આઠ દિવસ સુધી ચાલ્યું હતું એવી દંતકથાને પણ કોઈ ઐતિહાસિક સાક્ષી નથી.

દાનિયેલ અધ્યાય અગિયારનો દસમો વચન, ચાલીસમા વચનની ત્રણ લડાઈઓમાંથી પ્રથમ લડાઈની ઓળખ આપે છે; જેને મેં અગાઉ ઠંડા યુદ્ધની ત્રણ લડાઈઓ તરીકે, તથા ત્રણ પ્રતિનિધિ યુદ્ધો તરીકે પણ ઓળખાવી છે. એક બહેને, આ ત્રણ યુદ્ધોમાંથી બીજા યુદ્ધરૂપ યુક્રેનિયન યુદ્ધને મેં ઠંડા યુદ્ધો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે તે અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો, કારણ કે, જેમ તેમણે યોગ્ય રીતે દર્શાવ્યું, તેમાં મૃત્યુ અને વિનાશ અત્યંત પ્રમાણમાં થયા છે. અગાઉના લેખોમાં મેં જેને “ઠંડા યુદ્ધ” ની ત્રણ લડાઈઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી છે, તે શબ્દપ્રયોગનો હેતુ આ ત્રણ લડાઈઓ અને પ્રકાશન અધ્યાય તેરમાંના પૃથ્વીપશુના ઇતિહાસ દરમિયાન થનારા ત્રણ વિશ્વયુદ્ધો વચ્ચે ભેદ દર્શાવવાનો હતો. આ ત્રણ યુદ્ધો પ્રતિનિધિ યુદ્ધો છે, અને તેમ પણ તેમની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે.

હું આ લેખોમાં આ બિંદુથી આગળ તે ત્રણ યુદ્ધોને “ચાલીસમી વાણીના ત્રણ યુદ્ધો” અથવા પ્રતિનિધિ યુદ્ધો તરીકે ઓળખાવવાનો આશય રાખું છું, જેથી ગરમ યુદ્ધને શીત યુદ્ધ તરીકે ઓળખાવવાની અસંગતિ દૂર થાય. મારી વ્યાખ્યા અનુસાર, ચાલીસમી વાણીના ત્રણ યુદ્ધોમાં 1798નું યુદ્ધ સામેલ નથી, યદપિ તે ચાલીસમી વાણીનો એક ભાગ છે; પરંતુ તેમાં માત્ર અંતકાળના સમયથી, એટલે કે 1989થી લઈને એકતાલીસમી વાણીના રવિવારના કાયદા સુધીના તે ત્રણ યુદ્ધોનો જ સમાવેશ થાય છે. આ ત્રણ યુદ્ધોને પ્રતિનિધિ યુદ્ધો તરીકે ઓળખાવવું વધુ યોગ્ય છે, કારણ કે તેઓ ઉત્તરનાં રાજા અને દક્ષિણનાં રાજા વચ્ચેના યુદ્ધના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પૂર્ણ થાય છે, જે ચાલીસમી વાણીના ઇતિહાસમાં કેથોલિક ધર્મવ્યવસ્થા (ઉત્તરનો રાજા) અને કમ્યુનિઝમ (દક્ષિણનો રાજા) વચ્ચેના યુદ્ધનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

આ ત્રણ યુદ્ધોમાંનું પહેલું યુદ્ધ 1989માં કમ્યુનિઝમ પર કેથોલિકવાદની વિજયને ઓળખાવે છે, કારણ કે 1989માં પાપાસત્તાએ પોતાના પ્રતિનિધિ સૈન્ય સાથે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા થાય છે, સોવિયેત યુનિયનને સંપૂર્ણ રીતે દૂર કરી દીધો, જોકે રશિયા, જે મસ્તક (અથવા “કિલ્લો”) હતું, તે યથાવત્ ઊભું રહ્યું. વર્તમાન યુક્રેનિયન યુદ્ધ ફરી એકવાર કેથોલિકવાદ અને કમ્યુનિઝમ વચ્ચેનું યુદ્ધ છે, જેમાં પાપાસત્તા રશિયા સામે પોતાના પ્રતિનિધિ તરીકે યુક્રેનિયન સરકારનો ઉપયોગ કરી રહી છે, તેમજ પાપાસત્તાની અગાઉની પ્રતિનિધિ શક્તિ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, સહિત સમગ્ર વૈશ્વિકતાવાદી પશ્ચિમી વિશ્વનો આધાર પણ જોડાયેલો છે. તે યુદ્ધનું પ્રતિનિધિત્વ અગિયારમી અને બારમી વાક્યોમાં થાય છે, અને તે દર્શાવે છે કે કમ્યુનિઝમ (રશિયા) કેથોલિકવાદ પર વિજય મેળવે છે.

આ ત્રણ પ્રતિનિધિ યુદ્ધોમાંનું ત્રીજું યુદ્ધ પંદરમી કલમમાં પાનિયમના યુદ્ધ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ યુદ્ધ ટોલેમાઇક રાજ્ય (દક્ષિણનો રાજા) અને સેલ્યુસિડ રાજ્ય (ઉત્તરનો રાજા) વચ્ચે હતું. તે યુદ્ધમાં કેથોલિક ધર્મની પ્રતિનિધિ સેના ફરી એક વખત સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા છે.

૧૯૮૯ની પ્રથમ લડાઈમાં, સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના રિપબ્લિકન શિંગડાની પ્રતિનિધિ સેનાનો ઉપયોગ પાપાસત્તાએ સોવિયેત યુનિયનની રાજકીય રચનાને ધરાશાયી કરવા માટે કર્યો, જ્યારે તેનું માથું (રશિયા) અક્ષત રાખ્યું. બીજી લડાઈમાં, જે યુક્રેનનું યુદ્ધ છે, નાઝીઓની પ્રતિનિધિ સેના રશિયા દ્વારા પરાજિત થાય છે. ત્રીજી લડાઈમાં, સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા, જે ફરીથી પાપાસત્તાની પ્રતિનિધિ સેના છે, દક્ષિણના રાજાને પરાજિત કરે છે.

ત્રણેય યુદ્ધો પર “સત્ય”ની મુહોર છે; જેમાં પ્રથમ અને અંતિમ યુદ્ધો સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની વિજયી પ્રતિનિધિ સેનાના દ્વારા લડવામાં આવે છે. પ્રથમ યુદ્ધમાં દક્ષિણના રાજાનું મસ્તક અખંડિત રાખવામાં આવ્યું હતું, અને ત્રીજા યુદ્ધમાં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની પ્રતિનિધિ સેના દક્ષિણના રાજાનું મસ્તક બની જાય છે. બીજી પ્રતિનિધિ સેના દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન પાપાસત્તાની પ્રતિનિધિ સેના પણ હતી. બન્ને પ્રસંગોમાં નાઝીવાદની પ્રતિનિધિ સેના પરાજિત થઈ હતી અને થશે. સોળમા શ્લોક પહેલાં, જ્યારે ત્રિગુણી સંઘ પૂર્ણ થાય છે, ત્યારે પાપાસત્તા પોતાના સર્વ શત્રુઓને સંપૂર્ણ રીતે વશ કરે છે.

> “ટોલેમી [પુતિન] પાસે પોતાની વિજયનો સારો ઉપયોગ કરવાની દુરદર્શિતા ન હતી. જો તેણે પોતાની સફળતાનો અનુસરણ કર્યો હોત, તો સંભાવના છે કે તે એન્ટિયોકસના સમગ્ર રાજ્યનો સ્વામી બની ગયો હોત; પરંતુ માત્ર થોડી ધમકીઓ અને થોડા ભયપ્રદ સંકેતો આપવાથી જ સંતોષ માનતાં, તેણે શાંતિ કરી, જેથી તે પોતાની પશુસદૃશ વાસનાઓના અવિરત અને અનિયંત્રિત ભોગવિલાસમાં પોતાને સમર્પિત કરી શકે. આ રીતે, પોતાના શત્રુઓને જીતી લીધા હોવા છતાં, તે પોતાની દુર્ગુણોથી પરાજિત થયો; અને જે મહાન નામ તે સ્થાપિત કરી શક્યો હોત તેને ભૂલી જઈ, તેણે પોતાનો સમય ભોજન-વિલાસ અને કામુકતામાં વિતાવ્યો.”

> “તેણું હૃદય પોતાની સફળતાથી ઊંચું ઉઠ્યું, પરંતુ તેનાથી તે દૃઢ થયો તેવું નહોતું; કારણ કે તેણે તેનો જે અપકીર્તિકારક ઉપયોગ કર્યો, તેથી તેના પોતાના પ્રજાજનો જ તેના વિરુદ્ધ બળવો કરવા ઊભા થયા.” ઉરિયા સ્મિથ, Daniel and the Revelation, 254.

પુતિનની જીત તેના અંતની નિશાની છે તેનો બીજો સાક્ષી દક્ષિણ રાજ્ય યહૂદાના રાજા ઉઝ્ઝિયા સાથે જોડાયેલો છે, જેના હૃદયને પણ તેની સૈન્ય વિજયોથી અહંકાર થયો હતો, અને ત્યારબાદ, પ્ટોલેમીની જેમ, તેણે પવિત્રસ્થાને યાજકોનું કાર્ય કરવા પ્રયત્ન કર્યો, અને તેને કૂષ્ઠરોગથી ઘાત થયો અને તરત જ સત્તાથી દૂર કરવામાં આવ્યો. યુક્રેનના યુદ્ધમાં પુતિનની જીત દક્ષિણના રાજા તરીકે (નાસ્તિકતાના રાજા તરીકે) તેના અંતની શરૂઆતને ચિહ્નિત કરે છે. તેનો અંત ચાલીસમા વચનના ભવિષ્યવાણીય દક્ષિણના રાજા (ફ્રાન્સ)ની શરૂઆત સાથે પૂર્વછાયિત કરવામાં આવ્યો હતો, જેણે એવી ક્રાંતિને ઓળખાવી હતી કે જેણે નેતૃત્વને ઉખેડી નાખ્યું, જેમ પ્ટોલેમી સાથે થયું હતું. પુતિનનો અંત સોવિયેત સંઘના અંત દ્વારા પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં નેતાએ (ગોર્બાચેફે) સોવિયેત સંઘને વિઘટિત કર્યો, અને તરત જ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં નોકરી સ્વીકારી, જે અંતિમ-દિવસોના વૈશ્વિકતાવાદી નાસ્તિકતાનું, દક્ષિણના રાજાનું, પ્રતીક છે. યુક્રેનમાં પુતિનની જીત પછી, તે વોટર્લૂ ખાતેના નેપોલિયન દ્વારા પણ પૂર્વછાયિત થાય છે, અને ત્યારબાદ આવેલા નિર્વાસન દ્વારા; તેમજ રાજા ઉઝ્ઝિયા, તેના કૂષ્ઠરોગ સાથે, અને ત્યારબાદ આવેલા નિર્વાસન દ્વારા; તેમજ પ્ટોલેમીનો મદ્યપાનમય અંત અને 1989માં સોવિયેત સંઘનો અંત દ્વારા પણ.

પાનિયમનું યુદ્ધ ઈ.સ.પૂ. ૨૦૦ માં થયું, અને એ જ વર્ષે રોમ ખુલ્લેઆમ ઇતિહાસમાં હસ્તક્ષેપ કરે છે. તેમનો પ્રબોધકીય વર્ણનમાં પ્રવેશ, સોળમા વચનમાં દર્શાવવામાં આવેલ અને ઈ.સ.પૂ. ૬૩ માં પૂર્ણ થયેલ યરુશાલેમના વિજય પહેલાં થાય છે, તે સમયે તેણે જાહેરાત કરી હતી કે તે મિસરમાં બાળ રાજાનો રક્ષક છે. ચાળીસમા વચનના ત્રીજા યુદ્ધમાં, જેમાં ઉત્તર અને દક્ષિણના રાજાઓ સામેલ છે, પાપાસી ફરી એકવાર ઇતિહાસમાં પોતાનો પ્રવેશ કરશે, રશિયાની રક્ષક હોવાનો ઢોંગ કરતાં. એ જ સમયે પ્રતિરૂપમાં સેલ્યુકસે પાનિયમના યુદ્ધમાં ટોલેમીને પરાજિત કર્યો, આ રીતે એ ઓળખાવવામાં આવે છે કે ચાળીસમા વચનના પ્રથમ અને અંતિમ યુદ્ધોમાં પાપાસીની પ્રતિનિધિ સૈના એવા સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા “મિસર” (દક્ષિણના રાજા)ને પરાજિત કરે છે.

ઈ.સ.પૂર્વ ૨૦૦ના વર્ષે, આપણે પ્રતીકાત્મક રીતે પાપાસત્તાને જોઈએ છીએ, કારણ કે સૂરની વૈશ્યા પદ સોળના રવિવાર કાયદા સમયે થનારી ત્રિવિધ સંધિ પૂર્વે જ પોતાના વ્યભિચારના ગીતો ગાવા આરંભે છે. તે જ સમયે, સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા સંયુક્ત રાષ્ટ્રો પર પ્રભુત્વ પ્રાપ્ત કરે છે, અને આ રીતે દસ રાજાઓમાં મુખ્ય રાજા તરીકે પોતાની સ્થિતિ સુરક્ષિત કરે છે. રવિવાર કાયદા સમયે પૂર્ણ થતી ત્રિવિધ સંધિની બધી ગતિશીલતાઓ પદ સોળ પહેલાં જ નિશ્ચિત થઈ જાય છે.

અજગરની શક્તિનું રાજકીય માળખું, જેનું પ્રતિનિધિત્વ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ દ્વારા કરવામાં આવે છે, સોળમી કલમમાં પશુને તેનું રાજકીય માળખું આપવાનો સંમત થાય છે; પરંતુ તે એવું કરે તે પહેલાં પાપાસત્તા અજગરના ધર્મ પર વિજય મેળવે છે. મૂર્તિપૂજકતા ફરી એકવાર દૂર કરવી જ પડશે. રેગનના વર્ષોમાં, ચાળીસમી કલમની પ્રથમ લડાઈમાં, પ્રોટેસ્ટન્ટવાદ દૂર કરવામાં આવ્યો હતો; અને છેલ્લાં રિપબ્લિકન રાષ્ટ્રપતિના સમયમાં અજગરનો ધર્મ પણ કેથોલિક ધર્મના અધિનમાં મૂકવામાં આવશે, જેમ કે 508માં થયું હતું. પાપાસત્તાને સિંહાસન પર બેસાડવામાં આવે ત્યારે તેના વિરોધમાં ઊભી થતી કોઈપણ ધાર્મિક પ્રતિકારશક્તિને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા રેગનના વર્ષોમાં શરૂ થઈ હતી, અને તે ટ્રમ્પના વર્ષોમાં પૂર્ણ થાય છે. કેથોલિક ધર્મ વિરુદ્ધ ભ્રષ્ટ પ્રોટેસ્ટન્ટવાદનો પ્રતિકાર ચાળીસમી કલમની પ્રથમ લડાઈમાં દૂર કરવામાં આવ્યો હતો, અને આત્માવાદનો પ્રતિકાર ચાળીસમી કલમની છેલ્લી લડાઈમાં દૂર કરવામાં આવશે.

માનવીય ઘટનાઓના એ જ જટિલ પરસ્પર-પ્રભાવમાં, પ્રકટીકરણ અધ્યાય સત્તરના દસ રાજાઓ ઉપર ધર્મત્યાગી પ્રોટેસ્ટન્ટવાદે પોતાને ધાર્મિક તથા રાજકીય સત્તા તરીકે સ્થાપિત કરવો જોઈએ. આ રીતે, પેનિયમનું યુદ્ધ એ દર્શાવે છે કે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા, વચન સોળના રવિવાર કાનૂનથી થોડું પહેલાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્રો પર પ્રબળ બને છે.

ભવિષ્યવાણીનો આ એક સ્થાપિત નિયમ છે કે અજગર, પશુ અને ખોટો પ્રબોધક—પ્રત્યેકની પોતાની વિશિષ્ટ ભવિષ્યવાણીસ્વરૂપ લાક્ષણિકતાઓ હોય છે. તે ભવિષ્યવાણીય લાક્ષણિકતાઓમાંની એક એ છે કે પશુ (કેથોલિક ધર્મપ્રણાલી) ભવિષ્યવાણીમાં હંમેશાં રોમના શહેરમાં સ્થિત દર્શાવવામાં આવે છે. ખોટો પ્રબોધક ભવિષ્યવાણીમાં હંમેશાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થિત દર્શાવવામાં આવે છે. પરંતુ અજગર વિષે, અજગર ભવિષ્યવાણીમાં જ્યાં સ્થિત દર્શાવવામાં આવે છે તેની લાક્ષણિકતા એ છે કે તે સતત સ્થાન બદલે છે. અજગરની શરૂઆત સ્વર્ગમાં થઈ, પછી તે એદેનની બાગમાં આવ્યો, અને અંતે અજગર મિસરમાં સ્થિત દર્શાવવામાં આવે છે.

> બોલ, અને કહેજે, પ્રભુ યહોવા એમ કહે છે: જો, હું તારા વિરુદ્ધ છું, હે મિસરના રાજા ફરાઉન, તે મહાન અજગર, જે પોતાની નદીઓની વચ્ચે પડ્યો રહે છે, અને જેણે કહ્યું છે, “મારી નદી મારી પોતાની છે, અને મેં તેને મારા માટે બનાવી છે.” યહેજ્કેલ 29:3.

અજગરનું ભવિષ્યવાણીય સ્થાન બદલાય છે. યોહાનના સમયમાં અજગરનું આસન, જે તેના સિંહાસનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તે પર્ગામોસમાં હોવાનું ઓળખવામાં આવ્યું હતું.

> પર્ગમોસની કલીસિયાના દૂતને લખ: જેની પાસે બે ધારવાળી તીક્ષ્ણ તલવાર છે તે આ વાતો કહે છે; હું તારા કાર્યો જાણું છું, અને એ પણ જાણું છું કે તું ક્યાં વસે છે, અર્થાત્ જ્યાં શૈતાનનું આસન છે; છતાં તું મારા નામને દૃઢપણે પકડી રાખે છે, અને મારા વિશ્વાસનો ઇનકાર કર્યો નથી, એ દિવસોમાં પણ નહીં જ્યારે અંતિપાસ, મારો વિશ્વાસુ શહીદ, તમારાં વચ્ચે ઘાત કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં શૈતાન વસે છે. પ્રકાશિત વાક્ય 2:12, 13.

મૂર્તિપૂજક રોમની પ્રથા એવી હતી કે તેઓ જે જે મૂર્તિપૂજક દેવતાઓ સાથે સંકળાતા, તે બધાને પાછા રોમ શહેરમાં લાવતા અને પૅન્થિઓન મંદિરમાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા. આ કારણે જ દાનિયેલ લખે છે કે “તેના પવિત્રસ્થાનનું સ્થાન પાડી દેવાયું.” મૂર્તિપૂજક રોમના પવિત્રસ્થાનનું સ્થાન રોમ શહેર હતું, જેને ઈ.સ. 330માં કોન્સ્ટેન્ટિને પાડી દીધું; પરંતુ જે પવિત્રસ્થાન રોમ “માં” હતું તે પૅન્થિઓન મંદિર હતું, Pan-Theon નો અર્થ, “બધા દેવતાઓનું મંદિર.” રોમીઓએ શેતાનની ગાદીનું સ્થાન પર્ગામોસમાંથી પૅન્થિઓન મંદિરમાં ખસેડ્યું. સિસ્ટર વ્હાઇટ અમને જણાવે છે કે મૂર્તિપૂજક રોમ એ અજગર છે.

> “આ રીતે, જ્યારે ડ્રેગન મુખ્યત્વે શૈતાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, ત્યારે ગૌણ અર્થમાં તે મૂર્તિપૂજક રોમનું પ્રતીક છે.” The Great Controversy, 439.

મૂર્તિપૂજક રોમ દસ રાષ્ટ્રોમાં વિભાજિત થયું, અને ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ દરમિયાન જ્યારે ફ્રાંસે મિસરના નાસ્તિકત્વને રજૂ કર્યું, ત્યારે તે દક્ષિણનો રાજા બન્યો. 1917 સુધીમાં અજગર ફ્રાંસમાંથી રશિયા તરફ ખસ્યો હતો. દસમું વચન 1989નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને અગિયારમું તથા બારમું વચન “સીમારેખા” (રાફિયા અને યુક્રેન)ના યુદ્ધોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને પાનિયમનું યુદ્ધ તે ત્રીજા પગલાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે પાપાસત્તા સોળમા વચનમાં ત્રિવિધ સંઘને સુસ્થિર કરતી વખતે પૂર્ણ કરે છે. તે ચાલીસમા વચનના ગુપ્ત ઇતિહાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

આ અભ્યાસને આપણે આગળના લેખમાં ચાલુ રાખીશું.

> જ્યારે ઈસુ કૈસરિયા ફિલિપ્પીના પ્રદેશમાં [પાનિયમ] આવ્યા, ત્યારે તેમણે પોતાના શિષ્યોને પૂછીને કહ્યું, “લોકો મને, મનુષ્યપુત્રને, કોણ કહે છે?” તેઓએ કહ્યું, “કેટલાક કહે છે કે તમે યોહાન બાપ્તિસ્મા આપનાર છો; કેટલાક, એલિયાસ; અને બીજા, યિરમિયાસ, અથવા પ્રબોધકોમાંના એક.” તેમણે તેઓને કહ્યું, “પરંતુ તમે મને કોણ કહો છો?” ત્યારે શિમોન પીતરે ઉત્તર આપી કહ્યું, “તમે ખ્રિસ્ત છો, જીવતા દેવના પુત્ર.” અને ઈસુએ તેને ઉત્તર આપી કહ્યું, “ધન્ય છે તું, શિમોન બાર્યોના; કારણ કે દેહ અને રક્તે તને આ પ્રગટ કર્યું નથી, પરંતુ મારા પિતાએ, જે સ્વર્ગમાં છે. અને હું પણ તને કહું છું કે તું પીતર છે, અને આ શિલા પર હું મારી કલીસિયા બાંધીશ; અને અધોલોકના દ્વારો તેની સામે પ્રબળ નહીં થાય. અને હું તને સ્વર્ગના રાજ્યની ચાવીઓ આપીશ; અને પૃથ્વી પર જે કંઈ તું બાંધશે તે સ્વર્ગમાં બંધાયેલું રહેશે; અને પૃથ્વી પર જે કંઈ તું છોડશે તે સ્વર્ગમાં છોડાયેલું રહેશે.” પછી તેમણે પોતાના શિષ્યોને કડક આજ્ઞા આપી કે તેઓ કોઈને ન કહે કે તે ઈસુ ખ્રિસ્ત છે. તે સમયથી ઈસુએ પોતાના શિષ્યોને બતાવવાનું શરૂ કર્યું કે તેમને યરુશાલેમ જવું જ જોઈએ, અને વડીલો, મુખ્ય યાજકો અને શાસ્ત્રીઓના હાથે ઘણી પીડાઓ સહન કરવી જોઈએ, અને મરણ પામવું જોઈએ, અને ત્રીજા દિવસે ફરી ઉઠાડવામાં આવવું જોઈએ. મથિ 16:13–21.

Back to Articles