Article

# Nke Nke Asatọ Bụ Nke N’ime Asaa – Nke Mbụ

Rome Abụọ nke Miller

Author

Jeff Pippenger

Published

September 13, 2023

Formats

PDF
Word
Song MP3

William Miller dabeere ozi amụma ya n’elu usoro nke ike abụọ na-ebibi ihe, ndị ọ kọwara n’ezie dị ka Rom nke ndị ọgọ mmụọ na Rom nke pope.

> “William Miller, mgbe ọ na-etinye ụkpụrụ nkọwa Akwụkwọ Nsọ ya n’ọrụ, hụrụ n’akụkụ dị iche iche nke amụma mbubreyo isiokwu na-apụta ugboro ugboro nke esemokwu n’etiti ndị nke Chineke na ndị iro ha. N’ime nyocha ya banyere ọchịchị ndị na-akpagbu ndị nke Chineke n’ụwa n’oge niile, o mepụtara echiche nke ihe arụ abụọ, nke ọ kọwara dị ka ikpere arụsị (ihe arụ mbụ) nke na-anọchi anya ike na-akpagbu nke dị n’èzí ụka, na ọchịchị popu (ihe arụ nke abụọ) nke na-anọchi anya ike na-akpagbu nke dị n’ime ụka. Ọ bụ isiokwu ihe arụ abụọ a ka e ji amata ọtụtụ n’ime nkọwa amụma ya ndị sochirinụ.” P. Gerard Damsteegt, Foundations of the Seventh-day Adventist Message and Mission, 22.

Ndị ọkà mmụta okpukpe nke Adventism na-ekweta eziokwu ahụ na nhazi Miller banyere itinye amụma n’ọrụ bụ ike abụọ ahụ na-ebibi ihe, ya bụ, ikpere arụsị na ọchịchị papal, ọbụna ma ọ bụrụ na ha na-ele ya anya naanị dịka nyocha nke akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, ọ bụghịkwa dịka eziokwu Chineke nyere ya.

> “Chineke zigara mmụọ-ozi Ya ka ọ kpalie obi otu onye ọrụ ugbo nke na-ekweghị na Bible, iji duru ya ịchọ amụma nile. Ndị mmụọ-ozi nke Chineke gara n’ihu na-eleta onye ahọpụtara ahụ ugboro ugboro, iji duzie uche ya ma mepee nghọta ya banyere amụma ndị ahụ nke bụrụwo ihe ọchịchịrị n’ihu ndị Chineke. E nyere ya mmalite nke njikọ nke eziokwu ahụ, a durukwa ya ka ọ na-achọ njikọ na-esote njikọ, ruo mgbe o jiri ịtụnanya na mmasi lekwasị anya n’Okwu Chineke. O hụrụ n’ime ya njikọ zuru okè nke eziokwu. Okwu ahụ nke o lere anya na ọ bụghị nke sitere n’ike mmụọ nsọ ugbu a meghere n’ihu ọhụụ ya n’ịma mma na n’ebube ya. O hụrụ na otu akụkụ nke Akwụkwọ Nsọ na-akọwa akụkụ ọzọ, ma mgbe otu amaokwu mechiri emechi n’ihu nghọta ya, ọ hụrụ n’akụkụ ọzọ nke Okwu ahụ ihe nke kọwara ya. O lere Okwu nsọ nke Chineke anya n’ọṅụ nakwa n’omimi nke nsọpụrụ na ịtụ egwu.” Early Writings, 230.

“A na-akọwapụta “mmụọ ozi Ya” kpọmkwem dịka Gebriel site n’aka Nwannaanyị White.

> “Okwu nke mmụọ-ozi ahụ, ‘Abụ m Gebriel, onye na-eguzo n’ihu Chineke,’ na-egosi na ọ nọ n’ọnọdụ nsọpụrụ dị elu n’ụlọikpe nke eluigwe. Mgbe o ji ozi bịakwute Daniel, ọ sịrị, ‘Ọ dịghị onye ọ bụla na-eguzo n’akụkụ m n’ihe ndị a, ma e wezụga Maịkel [Kraịst] Onye-isi unu.’ Daniel 10:21. Banyere Gebriel, Onye Nzọpụta na-ekwu n’Akwụkwọ Mkpughe, na-asị na, ‘O zitere ya ma mee ka a mata ya site n’aka mmụọ-ozi Ya nye ohu Ya, Jọn.’ Mkpughe 1:1. Ma mmụọ-ozi ahụ gwakwara Jọn, sị, ‘Abụ m onye na-eje ozi ibe gị, nakwa nke ụmụnne gị ndị amụma.’ Mkpughe 22:9, R.V. Echiche dị ịtụnanya—na mmụọ-ozi ahụ nke nọ n’ọkwa nsọpụrụ na-esote nke Ọkpara Chineke bụ onye a họpụtara imeghe ebumnuche Chineke nye ndị mmehie.” The Desire of Ages, 99.

“Echiche dị ịtụnanya—na mmụọ-ozi ahụ nke guzo nso na nsọpụrụ nye Ọkpara Chineke bụ onye ahụ a họpụtara imeghe ebumnobi Chineke” nye uche William Miller. Ọ bụghị naanị Gebriel, kama mmụọ-ozi n’otù ọtụtụ duziri nghọta ya banyere amụma ndị ahụ “nke dịworo ọchịchịrị mgbe niile nye ndị Chineke.” Gebriel na mmụọ-ozi ndị ọzọ duziri Miller n’ime Baịbụl n’usoro, malite na Jenesis gaa n’ihu. Ya mere, e duuru ya ruo n’amụma oge kachasị ogologo n’ime Baịbụl, nke bụ “oge asaa” (puku afọ abụọ na narị ise na iri abụọ) nke Levitikọs iri abụọ na isii, ogologo oge tupu e duzie ya ruo n’ụbọchị puku abụọ na narị atọ nke Daniel isi nke asatọ na amaokwu nke iri na anọ.

> “Mgbe ahụ, enyere m onwe m n’ekpere na n’ịgụ Okwu ahụ. Ekpebiri m iwepụ n’akụkụ echiche niile m buru ụzọ nwee, iji jiri ịdị omimi tụnyere Akwụkwọ Nsọ na Akwụkwọ Nsọ, ma soro ọmụmụ ya n’ụzọ a haziri nke ọma na nke usoro. Amalitere m na Jenesis, ma gụọ amaokwu n’amaokwu, na-aga n’ihu nwayọọ nwayọọ, naanị ruo n’ókè ihe amaokwu ndị ahụ dị iche iche pụtara ga-ekpughe onwe ya n’ụzọ ga-ahapụ m n’enweghị mgbagwoju anya banyere ihe omimi ọ bụla ma ọ bụ mmegide ọ bụla. Mgbe ọ bụla m hụrụ ihe ọbụla na-edoghị anya, omume m bụ iji ya tụnyere amaokwu niile metụtara ya; ma site n’enyemaka nke CRUDEN, enyochara m akụkụ Akwụkwọ Nsọ niile ebe a hụrụ okwu ndị bụ isi dị n’akụkụ ọ bụla na-edoghị anya. Mgbe ahụ, site n’ịhapụ ka okwu ọ bụla nwee oke ọrụ ya kwesiri ekwesi n’ihe amaokwu ahụ na-ekwu, ọ bụrụ na nghọta m banyere ya kwekọrọ na amaokwu niile metụtara ya n’Akwụkwọ Nsọ dum, ọ kwụsịrị ịbụ ihe isi ike. N’ụzọ dị otu a ka m si soro ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ, n’oge m mbụ m gụrụ ya dum, ruo ihe dị ka afọ abụọ, ma nwee afọ ojuju zuru oke na ọ bụ ya n’onwe ya na-akọwa onwe ya. Achọpụtara m na site n’itule Akwụkwọ Nsọ na akụkọ ihe mere eme, amụma niile, ruo n’ókè e mezuru ha, e mezuruwo ha n’ezie dịka e si kwuo ha; na ụdị oyiyi niile dị iche iche, ilu okwu, ilu, ihe atụ, na ihe ndị ọzọ dị n’Akwụkwọ Nsọ, a kọwara ha ma n’ebe ha jikọtara ozugbo, ma ọ bụ kọwaa okwu e ji kwupụta ha n’akụkụ ndị ọzọ nke Okwu ahụ; ma mgbe a kọwasịrị ha otu a, a ga-aghọta ha n’ezie dịka nkọwa ahụ si dị. N’ụzọ dị otu a ka m ji jupụta n’afọ ojuju na Akwụkwọ Nsọ bụ usoro eziokwu ndị e kpughere, nke e nyere n’ụzọ doro anya ma dị mfe nke ukwuu, nke mere na ‘onye na-aga n’ụzọ, ọbụna ma ọ bụrụ onye nzuzu, agaghị efu ụzọ n’ime ya.’ …”

> “Site n’ịmụ Akwụkwọ Nsọ nke ọma n’ihu, ekpebiri m na oge asaa nke ọchịchị ndị mba ọzọ aghaghị ịmalite mgbe ndị Juu kwụsịrị ịbụ mba nwere onwe ha n’oge a kpọgara Manase n’agha, nke ndị ọkachamara kacha mma n’ịgụ oge kpebiri na ọ bụ na B. C. 677; na ụbọchị 2300 malitere ọnụ na izu iri asaa ahụ, nke ndị ọkachamara kacha mma n’ịgụ oge tụrụ ụbọchị ya site na B. C. 457; nakwa na ụbọchị 1335 ahụ, nke malitere na iwepụ nke àjà kwa ụbọchị, na ịtọlite ihe arụ nke na-eme ka e nwee mbibi, Daniel isi nke asaa amaokwu nke iri na otu, kwesiri ịgụ ya site n’ịtọlite ọchịchị kacha elu nke Pope, mgbe ewepụsịrị ihe arụ nke ikpere arụsị, ma nke, dịka ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme kacha mma m pụrụ ịjụ ase si kwuo, kwesiri ịgụ ya site n’ihe dị ka A. D. 508. N’ịgụ oge amụma ndị a niile site n’ụbọchị dị iche iche ndị ọkachamara kacha mma n’ịgụ oge nyere maka ihe ndị ahụ nke o doro anya na a ga-esi na ha gụọ ha, ha niile ga-akwụsịkọ ọnụ, ihe dị ka A. D. 1843. Otu a ka e si duru m, na 1818, n’ọgwụgwụ ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ m nke afọ abụọ, ruo n’echiche siri ike ma dị nsọ a, na n’ihe dị ka afọ iri abụọ na ise site n’oge ahụ, a ga-emecha ihe omume niile nke ọnọdụ anyị ugbu a…” William Miller’s Apology and Defense, 6, 12.

Iwu nke mkpughe mbụ na-egosi na ihe mbụ e kwuru banyere ya bụ nke kacha mkpa; ihe mbụ e kwuru na ya n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke mbụ amaokwu nke mbụ bụ usoro nkwurịta okwu nke Nna na-eji eme ihe mgbe Ọ na-enye Jisọs ozi, onye n’aka nke ya na-enye ya mmụọ ozi Ya, nke ahụkwa na-enye ya onye amụma, onye ahụ wee dee ya zipụkwa ya n’ụlọ-nzukọ dị iche iche. Mgbe Ọdịbendị Adventist jụrụ ọrụ na nchọpụta William Miller, ọ bụghị naanị na ha jụrụ ntọala ha, kama ha jụkwara usoro nkwurịta okwu ahụ n’onwe ya nke duru Miller n’ihe ọ ghọtara, ma ha jụkwara usoro ahụ nke bụ naanị ụzọ ndị mmadụ pụrụ isi ghọta Mkpughe nke Jisọs Kraịst nke a na-emeghe obere oge tupu oge amara emechie.

A duru Miller ka ọ ghọta na ugboro asaa nke Leviticus bidoro na 677BC. Ọ bụghị ruo n’afọ 1856 ka Onyenwe anyị jiri Hiram Edson kọwaa na mgbasasị nke ugboro asaa ahụ mekwara megide agbụrụ iri nke ugwu nke Izrel. Onyenwe anyị nọ na-agbalị iwulite nghọta banyere ugboro asaa ahụ ka o kwekọọ na nchọpụta ntọala Miller banyere ugboro asaa ahụ, ma bụrụkwa nke gafere ya nke ukwuu. Ma n’afọ 1856 ìhè Hiram Edson wetara bịara kwụsị n’ụzọ omimi, n’ihi na isiokwu nke asatọ n’usoro ahụ kwụsịrị na okwu James White, onye n’oge ahụ bụ Onye Ndezi nke Review and Herald, sịrị, “A ga-aga n’ihu.” A gaara “aga n’ihu” ya, ma ọ bụghị ruo mgbe emechara Septemba 11, 2001, mgbe Onyenwe anyị duru ndị Ya gaa n’“ụzọ ochie,” ma n’ikpeazụ gaa n’usoro isiokwu ndị ahụ a na-emechabeghị nke Hiram Edson dere.

Anyị anaghị ekwu ugbu a banyere nnupụisi ahụ nke malitere obere oge ka nnukwu ndakpọ olileanya ahụ gasịrị, kama naanị igosi na, ọbụna n’agbanyeghị na e duru Miller gaa n’ebe “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii dị, o doro anya na Onyenwe anyị zubere ịgbasa nghọta mbụ ahụ banyere oge asaa gafee nghọta ntọala Miller nwere banyere isiokwu ahụ. O họọrọ Hiram Edson, otu ohu ahụ sitere n’akụkọ ihe mere eme ahụ kpọmkwem, onye O jirila mbụ họrọ ka e nye ya ọhụụ banyere Kraịst na-abanye n’Ebe Kachasị Nsọ n’ụbọchị Ọktoba 23, 1844.

Nke a bụ ihe mere m ji jiri okwu onye ọkà mmụta okpukpe Adventist ahụ kweta na usoro nke ngwáọrụ amụma nile nke Miller dabeere n’otú ọ ghọtara ikike abụọ ndị na-eme ka ebe bụrụ ihe tọgbọrọ n’efu, ndị e sere na akwụkwọ Daniel dịka “ihe a na-eme kwa ụbọchị” (ikpere arụsị), nke a na-ejikọ mgbe niile ma ọ bụ na “njehie” ma ọ bụ na “arụrụala,” ha abụọ na-anọchi anya akụkụ dị iche iche nke ike ime ka ebe bụrụ ihe tọgbọrọ n’efu nke papalism. Nghọta ntọala nke Miller banyere ikike Rom abawanyela nke ukwuu kemgbe akụkọ ihe mere eme ọ na-anọchi anya ya.

Ndị mmụọ ozi nke Chineke, gụnyere Gebriel, duziri Miller n’ịghọta ihe ndị ahụ ọ kpọsara. Ihe ndị ahụ ọ ghọtara gụnyere amụma ndị ọ kpọsara, iwu nkọwa Akwụkwọ Nsọ ndị o jiri, nakwa usoro ihe owuwu ahụ nke nyere ya aka ịhazi amụma ndị ahụ nke ọma. E nyere Miller usoro ihe owuwu ahụ na ike abụọ na-emebi emebi a kpọrọ okwu ha na Daniel bụ Rom ndị ọgọ mmụọ na Rom ndị papal. A duru Future for America n’usoro ihe owuwu nke ike atọ na-emebi emebi nke dragọn, anụ ọhịa ahụ, na onye amụma ụgha.

> M hụkwara mmụọ atọ na-adịghị ọcha, ndị yiri ngwere, ka ha si n’ọnụ agwọ ukwu ahụ pụta, si n’ọnụ anụ ọhịa ahụ pụta, sikwa n’ọnụ onye amụma ụgha ahụ pụta. N’ihi na ha bụ mmụọ ndị mmụọ ọjọọ, na-arụ ọrụ ebube, ndị na-apụga ịgakwuru ndị eze nke ụwa na nke ụwa dum, iji kpọkọta ha ọnụ n’agha nke nnukwu ụbọchị ahụ nke Chineke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile. Mkpughe 16:13, 14.

Ntọala nke ọdịnihu America ka e wuru n’elu ọrụ Miller, ma ọ na-agafe ebe ọrụ ya kwụsịrị. Adventism hapụrụ usoro ya wee laghachi na nkà mmụta okpukpe nke Protestantism dapụụrụ okwukwe na Rome. A na-eburu otu ahịrị amụma ahụ n’akwụkwọ Mkpughe, nke e bidoro n’akwụkwọ Daniel.

> “Akwụkwọ Mkpughe bụ akwụkwọ e mechiri emechi, ma ọ bụkwa akwụkwọ e meghere emeghe. Ọ na-edekọ ihe omume dị ebube ndị ga-eme n’ụbọchị ikpeazụ nke akụkọ ụwa a. Ozizi ndị dị n’akwụkwọ a doro anya, ọ bụghị ihe omimi na nke a na-apụghị ịghọta aghọta. N’ime ya ka e welitere otu ahịrị amụma ahụ e welitere n’akwụkwọ Daniel. Ụfọdụ amụma ka Chineke kwughachiri, si otú a na-egosi na a ghaghị inye ha mkpa. Onyenwe anyị adịghị ekwughachi ihe ndị na-enweghị nnukwu ihe dị na ya.” Manuscript Releases, volume 9, 8.

Miller enweghị ike ịghọta amụma ndị dị n’akwụkwọ Mkpughe, n’ihi na a na-akọwapụta ahịrị ikpere arụsị na nke popu, nke e ji nwayọọ siri ike mata na Daniel, n’akwụkwọ Mkpughe ka o wee gụnyekwa ike mkpagbu ọzọ nke ga-apụta n’elu ikpo okwu nke akụkọ ihe mere eme amụma.

> “Site n’okpukpe ndị ọgọ mmụọ, ma emesịa site n’aka Pope, Setan jiri ike ya rụọ ọrụ ruo ọtụtụ narị afọ n’ịgbalị ihichapụ ndị àmà Chineke ndị kwesịrị ntụkwasị obi n’elu ụwa. Ndị ọgọ mmụọ na ndị na-eso Pope bụ otu mmụọ dragọn ahụ kpaliri. Naanị ihe dị iche n’etiti ha bụ na Pope, ebe ọ na-eme ka o yie dị ka ọ na-ejere Chineke ozi, bụ onye iro ka njọ ma bụrụkwa onye obi ọjọọ karị. Site n’ọrụ Romanism, Setan jidere ụwa n’agha. E bufere ụka Chineke nke na-ekwu na ọ bụ nke Ya banye n’usoro aghụghọ a, ma ruo ihe karịrị otu puku afọ ndị Chineke tara ahụhụ n’okpuru iwe dragọn ahụ. Ma mgbe Pope, e wepụrụla ya ike ya, manyere ya ịkwụsị mkpagbu, Jọn hụrụ ike ọhụrụ ka ọ na-apụta iji kwughachi olu dragọn ahụ, ma gaa n’ihu n’ọrụ ahụ otu a nke obi ọjọọ na nkwulu megide Chineke. Ike a, nke bụ nke ikpeazụ ga-ebuso ụka na iwu Chineke agha, ka e ji anụ ọhịa nwere mpi abụọ yiri nke nwa atụrụ nọchianya ya. Anụ ọhịa ndị bu ya ụzọ siri n’osimiri pụta, ma nke a si n’ala pụta, na-anọchi anya mmalite udo nke mba ahụ a nọchiri anya ya. ‘Mpi abụọ yiri nke nwa atụrụ’ ahụ na-anọchi anya nke ọma agwa ọchịchị United States, dịka e gosiri ya n’ime ụkpụrụ ntọala ya abụọ, Republicanism na Protestantism. Ụkpụrụ ndị a bụ ihe nzuzo nke ike na ọganihu anyị dịka mba. Ndị mbụ hụrụ ebe mgbaba n’akụkụ osimiri America nwere ọṅụ na ha erutela n’obodo nke nwere onwe ya pụọ n’ịkpọ isi nke popery na ọchịchị ike nke ndị eze. Ha kpebiri ịtọlite ọchịchị n’elu ntọala sara mbara nke nnwere onwe obodo na nke okpukpe.”

> “Ma nchọpụta siri ike nke mkpịsị-ede amụma ahụ na-ekpughe mgbanwe n’ọdịdị udo a. Anụ ọhịa ahụ nke nwere mpi dị ka nke nwa atụrụ na-ekwu okwu n’olu dragọn, ma ‘na-egosipụtakwa ike nile nke anụ ọhịa mbụ ahụ n’ihu ya.’ Amụma ahụ na-ekwupụta na ọ ga-agwa ndị bi n’elu ụwa ka ha meere anụ ọhịa ahụ onyinyo, nakwa na ‘ọ na-eme ka mmadụ nile, ma ndị nta ma ndị ukwu, ndị ọgaranya ma ndị ogbenye, ndị nwe onwe ha ma ndị ohu, nata akara n’aka nri ha, ma ọ bụ n’egedege ihu ha; ka mmadụ ọ bụla ghara ịzụta ma ọ bụ ree ihe, ma e wezụga onye ahụ nwere akara ahụ, ma ọ bụ aha anụ ọhịa ahụ, ma ọ bụ ọnụ ọgụgụ aha ya.’ N’ụzọ dị otu a, Protestantism na-agbaso nzọụkwụ nke Papacy.” Signs of the Times, November 1, 1899.

N’aka Miller, anụ ọhịa nke si n’oké osimiri pụta na nke si n’ala pụta n’Mkpuputa 13 nọchiri anya Rom nke ndị na-ekpere arụsị, nke Rom nke papal sochiri ya. Miller gbalịkwara itinye usoro nghọta ya n’ọrụ n’Mkpuputa 17, ma ọgwụgwọ nke ọnya na-egbu egbu nke papacy, ọrụ amụma nke United States na nke United Nations, nọ n’èzí usoro Chineke nke ndị mmụọ ozi nyere ya. N’aka ya, anụ ọhịa nke si n’ala pụta n’Mkpuputa 13 bụ papacy.

Miller bụ onye-ozi a ga-eji wepụ uwe-nkpuchi nke Protestantism n’aka ndị na-azọrọ na ha bụ ndị Protestant ndị si n’Ọgbọ Ọchịchịrị pụta. Oge ahụ mgbe United States ga-ekwu okwu dịka dragọn, mgbe Republicanism gbanwere bụrụ democracy, ma Protestantism nke dapụrụ n’ezi okwukwe ga-ejikọ onwe ya na ọchịchị nke dapụrụ n’ezi okwukwe ma megharịa njikọta ụka na ọchịchị nke bụ onyinyo nke papacy, ka nọ n’ọdịnihu n’oge ya. N’ihi nke a, ọ gbalịsiri ike itinye akwụkwọ Mkpughe n’ime usoro nsọ ahụ e nyere ya site n’aka ndị mmụọ-ozi.

A họpụtara ya ka ọ ghọta mmụba nke ọmụma nke e mepụtara n’afọ 1798 mgbe e meghere ọhụụ nke Osimiri Ulai nke Daniel isi nke asatọ na nke itoolu. N’ọdịnihu, America ga-aghọta ọhụụ nke Osimiri Hiddekel nke Daniel isi nke iri ruo nke iri na abụọ, nke e meghere n’afọ 1989, mgbe, dịka e si kọwaa ya na Daniel iri na otu, amaokwu nke iri anọ, mba ndị na-anọchi anya Soviet Union nke mbụ ka papacy na United States kpochapụrụ.

Ụkpụrụ e nyere Future for America site n’aka ndị mmụọ ozi dabeere n’ịmata, na n’itinye amụma n’ọrụ n’ime usoro nke njikọ atọ nke dragọn ahụ, anụ ọhịa ahụ, na onye amụma ụgha ahụ.

> “Ìhè ahụ Daniel natara n’aka Chineke ka e nyere ya pụrụ iche maka ụbọchị ikpeazụ ndị a. Ọhụ ndị ọ hụrụ n’akụkụ mmiri Ulai na Hiddekel, osimiri ukwu nke Shaina, nọ ugbu a n’usoro mmezu ha, ma ihe niile e buru amụma ha ga-eme ga-emezu n’oge na-adịghị anya.” Testimonies to Ministers, 112.

Ndị Millerite wetara ozi mmụọ-ozi mbụ na nke abụọ, na-ekwusa mmeghe nke ikpe ahụ. Future for America na-eweta ozi mmụọ-ozi nke atọ.

> Mụ onwe m kụrụ ihe, Apọlọs gbara ya mmiri; ma Chineke nyere uto. Ya mere, ọ bụghị onye ahụ nke na-akụ ihe bụ ihe ọ bụla, ma ọ bụ onye ahụ nke na-agba mmiri; kama ọ bụ Chineke nke na-enye uto. Ugbu a, onye ahụ nke na-akụ ihe na onye ahụ nke na-agba mmiri bụ otu: onye ọ bụla ga-anatakwa ụgwọ ọrụ nke ya dịka ọrụ nke ya si dị. N’ihi na anyị bụ ndị ọrụ ibe Chineke: unu bụ ubi Chineke, unu bụ ụlọ Chineke. Dị ka amara Chineke e nyere m si dị, dị ka onye amamihe n’iwu ụlọ, atọrọ m ntọala, onye ọzọ na-ewukwa n’elu ya. Ma ka onye ọ bụla lezie anya otú o si ewu n’elu ya. N’ihi na ọ dịghị onye pụrụ ịtọ ntọala ọzọ karịa nke ahụ a tọbọrọ, nke bụ Jisọs Kraịst. 1 Ndị Kọrịnt 3:6–11.

Iji kpọpụta ozi mmụọ ozi nke atọ nke ọma, ị ga-akpụtakwa ozi mmụọ ozi abụọ mbụ ahụ, n’ihi na a gwara anyị na nke atọ apụghị ịdị na-enweghị nke mbụ na nke abụọ. Ozi nke mbụ na nke abụọ bụ ntọala, nke atọkwa bụ nkume isi nke mmechi, ma ozi nke atọ agaghị agọnarị ma ọ bụ megide nke mbụ na nke abụọ mgbe ọ bụla. Ọ bụrụ na o mee otú ahụ, ọ bụghị ezi ozi ahụ.

> “E nyere ozi nke mbụ na nke abụọ n’afọ 1843 na 1844, ma ugbu a anyị nọ n’okpuru nkwusa nke ozi nke atọ; ma a ka ga-ekwusakwa ozi atọ ahụ niile. Ọ dịkwa mkpa ugbu a dịka ọ dịbu mgbe ọ bụla gara aga ka e kwughachi ha nye ndị na-achọ eziokwu. Site n’akwụkwọ na site n’olu ka anyị ga-eme ka nkwusa ahụ dajụọ, na-egosi usoro ha, na itinye amụma ndị ahụ n’ọrụ nke na-eduba anyị ruo n’ozi mmụọ ozi nke atọ. O nweghị ike ịdị ozi nke atọ ma e wezụga nke mbụ na nke abụọ. Ozi ndị a ka anyị ga-enye ụwa n’akwụkwọ ndị e bipụtara, na n’okwu nkuzi, na-egosi n’usoro akụkọ amụma ihe ndị dịrịrị adị na ihe ndị ga-adị.” Selected Messages, book 2, 104, 105.

E nwere nnọọ ọmarịcha nchọpụta banyere akụkọ ihe mere eme ndị Millerite na akụkọ ihe mere eme anyị. Ndị Millerite bụ mmalite, anyị onwe anyị bụ ọgwụgwụ. Ha kwusara ma bie ozi mmụọ ozi mbụ na nke abụọ. Anyị na-ekwusa nke mmụọ ozi nke atọ. Ozi ha e meghebeghị emeghe (ọhụụ Ulai) dị n’ime isi abụọ nke Daniel, nke anyịkwa (ọhụụ Hiddekel) dị n’ime isi atọ. Ha kọwara ahụhụ mbụ na nke abụọ, ma biri n’ime mmezu nke ahụhụ nke abụọ. Anyị na-akọwa ma na-ebi n’ime mmezu nke ahụhụ nke atọ. Ntọala ha nke itinye amụma n’ọrụ bụ Rom nke ndị ọgọ mmụọ (agwọ ukwu ahụ) na Rom nke ndị popu (anụ ọhịa ahụ). Ntọala anyị maka itinye amụma n’ọrụ bụ Rom nke oge a dịka anụ ọhịa okpukpu atọ.

Ka anyị na-amalite ịtụle njirimara Rome nke ndị popu n’isi nke iri na asaa nke Mkpughe, dịka ọ bụ nke asatọ nke sitere n’ime asaa ahụ, ọ dị mkpa ịtụle ihe ndị Millerite ghọtara banyere Rome n’oge akụkọ ntọala ahụ. Mmụọ-ozi nke atọ ga-enwe ìhè ọzọ a gbakwunyere, ma ìhè ahụ agaghị emegide eziokwu e guzobeworị.

Daniel isi nke abụọ, nke asaa, nke asatọ, nke iri na otu na nke iri na abụọ na-akọwa Rom, n’etiti ike ndị ọzọ. Anyị na-atụle akụkụ abụọ nke Rom tupu afọ 1798; nke ndị ọgọ mmụọ na nke papal dịka usoro ndabere maka itinye amụma n’ọrụ nke Miller. Miller na ndị ọsụ ụzọ ahụ na-akọwa na “ndị ohi nke ndị gị” n’ime Daniel isi nke iri na otu na amaokwu nke iri na anọ na-anọchi anya Rom.

> N’oge ndị ahụ, ọtụtụ ga-ebili imegide eze nke ndịda; ndị na-apụnara ihe n’etiti ndị gị ga-ebulikwa onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada. Daniel 11:14.

E nwere opekata mpe isi ihe abụọ dị mkpa a ga-atụle n’ime amaokwu a. Okwu ahụ bụ “ọhụ” n’amaokwu a bụ otu n’ime okwu Hibru abụọ dị n’akwụkwọ Daniel a na-asụgharị dịka “ọhụ.” Otu n’ime okwu Hibru ndị a na-asụgharị dịka “ọhụ” bụ châzôn, ma ọ pụtara nrọ, ma ọ bụ amụma, ma ọ bụ ọhụ. Okwu ahụ bụ châzôn na-akọwa akụkọ ihe mere eme amụma, ma ọ bụ oge ụfọdụ, a chọkwara ya ugboro iri n’akwụkwọ Daniel, a na-asụgharịkwa ya mgbe niile dịka “ọhụ.”

Okwu Hibru ọzọ a na-asụgharịkwa dịka “ọhụ” bụ mar-eh’, ọ pụtakwara ọdịdị. Okwu mar-eh’ na-akọwapụta otu ihe a hụrụ n’otu n’otu, otu oge kpọmkwem. A hụrụ okwu Hibru mar-eh’ ugboro iri na atọ n’akwụkwọ Daniel, a sụgharịakwa ya dịka “ọhụ” ugboro isii, ugboro anọ dịka “ihu,” ugboro abụọ dịka “ọdịdị,” na otu ugboro dịka “onye mara mma nke ọma.”

Ndị na-apụnara ihe nke ndị gị na-anọchi anya Rom, ya mere ọ bụ isiokwu amụma banyere Rom ka e ji guzobe “ọhụ” amụma dị n’akwụkwọ Daniel. N’ihi nke a, ọ dị mkpa ịghọta ịdị mkpa nke Rom dịka akara amụma.

Echiche amụma na-achọ ka okwu ahụ bụ “ọhụ” nke na-anọchi anya akụkọ amụma bụrụ otu “ọhụ” ahụ a na-ekwu banyere ya n’akwụkwọ Mkpughe, n’ihi na mkpali sitere n’aka Chineke na-akọwapụta na Daniel na Mkpughe bụ otu akwụkwọ ahụ, na ha na-emezu ibe ha, na ha na-ebute ibe ha n’izu okè, nakwa na otu ahịrị amụma ahụ nke dị na Daniel ka a na-eburu n’akwụkwọ Mkpughe. E tinyelarị isi ihe ndị ahụ, dịka e gosipụtara ha n’ime Mmụọ nke Amụma, n’usoro isiokwu ndị a, ya mere agaghị m etinye ha ọzọ. Aga m etinye otu isi ihe ọzọ nke anyị etinyelarịkwa site n’aka Sister White. Isi ihe ahụ bụ na akwụkwọ niile nke Akwụkwọ Nsọ na-ezukọta ma na-ejedebe n’akwụkwọ Mkpughe. “Ọhụ” nke akụkọ amụma (châzôn) nke a hụrụ na Daniel ma guzobe ya na isiokwu amụma nke Rome, na-anọchi anya ọhụ nke akụkọ amụma n’ime Akwụkwọ Nsọ dum. Akwụkwọ niile nke Akwụkwọ Nsọ na-ezukọta ma na-ejedebe na Mkpughe, ma Chineke adịghị emegide Onwe Ya mgbe ọ bụla. Ọ dịghị mgbe ọbụla! Ọ bụrụ na i chere na O meela otú ahụ, ọ pụtara na ị na-aghọtahie ihe. Otu okwu Hibru ahụ kpọmkwem (châzôn) ka a sụgharịrịkwa dịka ọhụ n’akwụkwọ Ilu.

> Ebe ọhụụ na-adịghị, ndị mmadụ ala n'iyi: ma onye na-edebe iwu, ngọzi nādiri ya. Ilu 29:18.

Nke ahụ bụ isi ihe mbụ a ga-atụle banyere amaokwu ahụ. Ọ bụrụ na anyị aghọta Rom n’ụzọ na-ezighị ezi, mgbe ahụ anyị agaghị enwe ike iwulite ọhụ nke akụkọ ihe mere eme amụma. Eziokwu ahụ n’onwe ya na-akọwapụta mbọ ndị Jesuit na ndị ọzọ n’akụkọ ihe mere eme nile, ndị webatara nkà mmụta okpukpe adịgboroja iji bibie isiokwu amụma banyere Rom. Ka anyị na-atụle nghọta ntọala banyere Rom, anyị kwesịrị iburu nke a n’obi.

> “Ndị na-enwe mgbagwoju anya n’ịghọta okwu ahụ, ndị na-ahụghị ihe antikraịst pụtara, ga-edobe onwe ha n’akụkụ antikraịst n’ezie. Ugbu a, oge adịghịzi ka anyị were onwe anyị kpọọ ọnụ na ụwa. Daniel guzo n’oke ya na n’ọnọdụ ya. A ga-aghọta amụma Daniel na nke Jọn. Ha na-akọwara ibe ha. Ha na-enye ụwa eziokwu ndị onye ọ bụla kwesịrị ịghọta. Amụma ndị a ga-abụ akaebe n’ụwa. Site na mmezu ha n’ụbọchị ikpeazụ ndị a, ha ga-akọwara onwe ha.” Kress Collection, 105.

Ọ bụrụ na ị gaghị ahụ ihe antikraịst pụtara (Rom), ị ga-esonye Rom, e tinyekwala ịdọ aka ná ntị a n’ime ọnọdụ nke inwe ike ma ọ bụ enweghị ike ịghọta akwụkwọ Daniel na Mkpughe. Ndị Millerite wuru nghọta ntọala nke Adventizim n’elu njirimara ha mere banyere Rom. Ha ghọtara na e ji ike abụọ na-emebi emebi nọchite anya Rom, na ha abụọ bụ ogbo dị iche iche nke Rom, ma ha erubeghị n’ebe ha nọ n’akụkọ ihe mere eme ịhụ Rom dịka njikọ okpukpu atọ dịka e si nọchite ya n’akwụkwọ Mkpughe. Ya mere, Daniel bụ ntọala nke ndị Millerite nọchitere anya ya, Mkpughe bụkwa nkume isi nke Future for America nọchitere anya ya. E nwekwara ihe ọzọ sitere na Daniel iri na otu amaokwu iri na anọ nke anyị chọrọ ịkọwapụta.

Miller na ndị ọsụ ụzọ ahụ ghọtara na ihe oyiyi ahụ dị na nrọ Nebukadneza nọchiri anya alaeze anọ nke Babilọn, Medo-Persia, Gris, na Rom. Ha enweghị ike ịhụ gafee alaeze nke anọ ahụ, n’ihi na ha ghọtara na Rom nke ndị popu bụ naanị ngalaba nke abụọ nke Rom, ya mere na alaeze nke anọ ahụ agwụla na 1798. Site n’ọnọdụ ha n’akụkọ ihe mere eme, naanị ihe ịrịba ama amụma fọdụrụ bụ Ọbịbịa nke Abụọ nke Kraịst, ebe nkume ahụ a wapụtara n’ugwu ga-akụ ụkwụ nke ihe oyiyi ahụ. Ndị Millerite ghọtara ọdịiche amụma dị n’etiti Rom ndị ọgọ mmụọ na Rom nke ndị popu, ma ebe a manyere ha ime ka 1798 kwekọọ na nlọghachi Kraịst, ha enweghị ike ịhụ ihe karịrị alaeze anọ.

> “Anyị erutela n’oge a na-anọchi anya ọrụ nsọ nke Chineke site n’ụkwụ nke ihe oyiyi ahụ, ebe a gwakọtara ígwè na ụrọ na-asọ asọ. Chineke nwere otu ndị Ya, ndị a họpụtara ahọpụta, ndị nghọta ha aghaghị ido nsọ, ndị na-ekwesịghị ịghọ ndị na-adịghị nsọ site n’itinye n’elu ntọala ahụ osisi, ahịhịa akọrọ, na akịrịka. Mkpụrụobi ọ bụla nke na-eguzosi ike n’iwu Chineke ga-ahụ na ihe pụrụ iche nke okwukwe anyị bụ Ụbọchị Izuike nke ụbọchị nke asaa. Ọ bụrụ na ọchịchị ga-asọpụrụ Ụbọchị Izuike dịka Chineke nyere iwu, ọ ga-eguzo n’ike nke Chineke ma guzosie ike n’ichebe okwukwe ahụ e nyefere ndị nsọ otu ugboro. Ma ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị ga-akwado ụbọchị izuike ụgha ahụ, ha ga-ejikọkwa okwukwe okpukpe ha na idebe nwa a nke ọchịchị ndị popu, na-edobe ya elu karịa Ụbọchị Izuike nke Onyenweanyị doro nsọ ma gọzie, nke O kewapụrụ ka mmadụ debe ya nsọ, dịka ihe ịrịba ama dị n’etiti Ya na ndị Ya ruo puku ọgbọ. A na-anọchi anya ngwakọta nke aghụghọ ụka na aghụghọ ọchịchị site n’ígwè na ụrọ ahụ. Njikọ a na-eme ka ike nile nke ụka dịrịwanye ala. Inye ụka ike nke ọchịchị a ga-eweta nsonaazụ ọjọọ. Ụmụ mmadụ fọrọ nke nta ka ha gafee ebe ntachi obi Chineke dị. Ha etinyela ike ha n’ihe ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ma sonyere ọchịchị ndị popu. Ma oge ga-abịa mgbe Chineke ga-ata ndị mebiri iwu Ya ahụhụ, ọrụ ọjọọ ha ga-alaghachikwuru ha n’onwe ha.” Seventh-day Adventist Bible Commentary, volume 4, 1168.

Mkpughe nke iri na asaa bụ njirimara ikpeazụ nke alaeze dị iche iche nke amụma Baịbụl, ọ na-egosikwa na alaeze asaa adaala, nakwa na alaeze nke asatọ bụ njikọ ugboro atọ nke Rome nke oge a. Ọ bụrụ na ebe mbụ e zoro aka n’alaeze ndị dị n’amụma Baịbụl bụ Daniel isi nke abụọ, ma n’ezie ọ bụ ya; mgbe ahụ, a ghaghị igosi ebe ikpeazụ e zoro aka na ya site n’ebe mbụ e zoro aka na ya. Olee otú alaeze anọ nke Daniel isi nke abụọ ga-esi kwekọọ na alaeze asatọ dị na Mkpughe nke iri na asaa?

Ya mere, ka anyị na-aga n’ihu, na ndị Millerite enweghị ike ịhụ ihe omume amụma gafere akụkọ ihe mere eme ha. Ozi ha ghọtara ma kwusaa kọwara Ọbịbịa nke Abụọ nke Kraịst dịka waymark na-esote n’akụkọ ihe mere eme amụma. Ma ọ bụrụ na nghọta ndị Millerite banyere Rome dị ka akara nke na-eguzobe ọhụụ nke akụkọ ihe mere eme amụma, nakwa Daniel isi nke abụọ, bụ ha abụọ eziokwu ntọala nke ndị Millerite, olee otú nke a ga-esi kwekọọ na alaeze asatọ nke isi nke iri na asaa nke Mkpughe?

Ọ bụrụ na ị na-enwe obi abụọ ma oyiyi nke Daniel abụọ ọ bụ ntọala, ihe niile ị ga-eme bụ ileba anya n’akara ndị ọsụ ụzọ nke 1843 na 1850. Ha abụọ nwere oyiyi nke Daniel abụọ e gosipụtara n’elu ha. Ihe dịkwa mkpa n’otu aka ahụ bụ na Ellen White na-egosi na e mere akara abụọ ahụ site n’iduzi nke Chineke na site n’usoro O chepụtara.

> “Ahụla m na eserese nke 1843 bụ nke aka Onyenwe anyị duziri, nakwa na a gaghị agbanwe ya; na ọnụọgụ ndị ahụ dị ka Ọ chọrọ ka ha dị; na aka Ya dị n’elu ya ma zoo njehie dị n’ime ụfọdụ n’ime ọnụọgụ ndị ahụ, nke mere na ọ dịghị onye pụrụ ịhụ ya, ruo mgbe ewepụrụ aka Ya.” Early Writings, 74, 75.

Banyere chaatị 1850 ahụ, o kwuru:

> “A hụrụ m na Chineke nọ n’ọrụ mbipụta nke chaatị ahụ site n’aka Nwanna Nichols. A hụrụ m na e nwere amụma gbasara chaatị a n’ime Akwụkwọ Nsọ, ma ọ bụrụ na e mepụtara chaatị a maka ndị nke Chineke, ọ bụrụ na ọ zuru ezu nye otu onye, ọ dịkwa otu a nye onye ọzọ, ma ọ bụrụ na otu onye chọrọ ka e see chaatị ọhụrụ n’ogo ka ukwuu, mmadụ niile chọrọ ya n’otu ogo ahụ.” Manuscript Releases, volium 13, 359.

E nwere ilu ochie sitere n’ụwa nke na-ekwu, “Njehie nwere ọtụtụ ụzọ, ma eziokwu nwere naanị otu.” E nwere ọtụtụ njehie dị iche iche e jirila mee ka ndị mmadụ ghara ịmata na Rom nke oge a, n’Akpughe iri na asaa, bụ isi nke asatọ nke sitere n’ime asaa ahụ. Otu n’ime njehie ndị ahụ ndị ọkà mmụta okpukpe nke Adventism ji arụ ọrụ bụ ịkọwa alaeze nke akụkọ ihe mere eme n’ụzọ na-ezighị ezi. Anaghị m ekwu ebe a banyere alaeze nke amụma Akwụkwọ Nsọ; ndị a bụ aha nkewa abụọ dị iche iche. A na-eguzobe alaeze nke amụma Akwụkwọ Nsọ n’elu nkwuputa mbụ e kwuru na Daniel isi nke abụọ, ma e nwere alaeze nke akụkọ ihe mere eme ndị buru Babylon ụzọ. Ellen White kpọmkwem na-akọwa ndị alaeze nke akụkọ ihe mere eme ahụ bụ, ma ndị ọkà mmụta okpukpe nke Adventism na-eleghara àmà sitere n’mmụọ nsọ anya, wee mepụta usoro alaeze nke akụkọ ihe mere eme nke na-eme ka nghọta ahụ gbaa ọchịchịrị, ya bụ, na Rom na-apụta mgbe niile dịka nke asatọ, ma bụrụkwa nke sitere n’ime asaa ahụ. Ma ọ bụ Rom ka na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike.

Ndị ọkà mmụta okpukpe nke Adventizim na Protestantizim dapụrụ n’ezi okwukwe na-atụ aro na alaeze nke akụkọ ihe mere eme bụ Ijipt, Asiria, Babilọn, Midia-Pereshia, Gris, Rom na ndị ọzọ sochirinụ. Nwanyị White na-eme ka anyị mara na e nwere alaeze nke atọ n’akụkọ ihe mere eme, nke ha họọrọ ịhapụ. Hà na-ahapụ alaeze ahụ, ka hà na-ahapụ Mmụọ nke Amụma? Ha na-ahapụ ha abụọ.

> “Akụkọ ihe mere eme nke mba dị iche iche nke, otu n’azụ otu, biri n’oge na n’ọnọdụ e kenyere ha, ma n’amaghị ama ha na-agba ama nye eziokwu ahụ nke ha onwe ha amaghị ihe ọ pụtara, na-agwa anyị okwu. Nye mba ọ bụla na nye onye ọbụla nke taa, Chineke ekenyela ọnọdụ n’ime nnukwu atụmatụ Ya. Taa a na-eji ụdọ plọmmet dị n’aka Onye na-adịghị emehie emehie atụ mmadụ na mba dị iche iche. Ha niile, site n’nhọrọ nke aka ha, na-ekpebi ọdịnihu ha, Chineke na-achịkwa ihe niile ka e mezuo nzube Ya.

> “Akụkọ ihe mere eme nke nnukwu A M, nke O depụtara n’Okwu Ya, na-ejikọta njikọ n’azụ njikọ n’agbụ amụma, site na ebighị ebi gara aga ruo na ebighị ebi dị n’ọdịnihu, na-agwa anyị ebe anyị nọ taa n’usoro nke ọgbọ niile, na ihe a pụrụ ịtụ anya ya n’oge na-abịa. Ihe niile amụma buru n’ihu na ọ ga-emezu, ruo ugbu a, ka a hụrụ akara ya n’akwụkwọ akụkọ ihe mere eme, ma anyị nwere ike ijide n’aka na ihe niile ka ga-abịa ga-emezu n’usoro ya.

> “A kọwawo n’ụzọ doro anya n’Okwu eziokwu banyere nkwatu ikpeazụ nke ọchịchị nile nke ụwa. N’amụma e kwuru mgbe e si n’aka Chineke kwupụta ikpe megide eze ikpeazụ nke Izrel, e nyere ozi a: ‘Otú a ka Onyenweanyị Jehova kwuru; Wepụ okpu eze, were okpueze ahụ pụọ: … welie onye dị ala, ma wedaa onye dị elu. Aga m akwatu ya, akwatu ya, akwatu ya: ọ gaghị adịkwa ọzọ, ruo mgbe Ọ ga-abịa, Onye ọ bụrịrị Ya ikike ya; m ga-enyekwa Ya ya.’ Ezekiel 21:26, 27.”

> “Okpueze e wepụrụ n’aka Izrel gafere n’usoro ruo n’alaeze Babilọn, Midia na Peasia, Gris, na Rom. Chineke na-ekwu, ‘Ọ gaghị adịkwa ọzọ, ruo mgbe Onye nke ọ bụ ikike Ya ga-abịa; m ga-enyekwa Ya ya.’”

> “Oge ahụ adịla nso. Taa ihe ịrịba ama nke oge ndị a na-ekwupụta na anyị na-eguzo n’ọnụ ụzọ ihe omume ndị dị ukwuu ma dị nsọ. Ihe niile dị n’ụwa anyị nọ n’ime mkpagharị. N’ihu anya anyị ka amụma Onye Nzọpụta banyere ihe omume ndị ga-ebute ọbịbịa Ya na-emezu: ‘Unu ga-anụkwa agha na asịrị agha…. Mba ga-ebili imegide mba, alaeze kwa imegide alaeze: a ga-enwekwa ụnwụ, na ọrịa na-efe efe, na ala ọma jijiji, n’ebe dị iche iche.’ Matthew 24:6, 7.”

> “Ugbu a bụ oge jupụtara n’oke mmasị nye ndị nile dị ndụ. Ndị ọchịchị na ndị ndú ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị nọ n’ọnọdụ ntụkwasị obi na ikike, ndị ikom na ndị inyom na-eche echiche nke klas niile, etinyela uche ha n’ihe omume ndị na-eme gburugburu anyị. Ha na-elekọta mmekọrịta ndị ahụ juru n’ịgbakasị obi na enweghị izu ike nke dị n’etiti mba dị iche iche. Ha na-ahụ ike siri ike nke na-amalite ijide ihe nile dị n’ụwa, ha na-aghọtakwa na ihe dị ukwuu ma bụrụkwa nke ga-ekpebi ihe nile dị nso ime—na ụwa nọ n’ọnụ ụzọ nke nnukwu nsogbu dị egwu.”

> “Ugbu a, ndị mmụọ ozi na-egbochi ifufe nile nke esemokwu, ka ha ghara ife ruo mgbe a ga-adọ ụwa aka ná ntị banyere mbibi ya nke na-abịa; ma oké ifufe na-achịkọta onwe ya, dị njikere ịgbawa n’elu ụwa; ma mgbe Chineke ga-enye ndị mmụọ ozi Ya iwu ka ha tọhapụ ifufe nile ahụ, mgbe ahụ a ga-enwe ọnọdụ esemokwu dị otú ahụ nke na ọ dịghị mkpịsị akwụkwọ ọbụla pụrụ ịkọwa ya n’onyinyo.”

> “Baịbụl, na Baịbụl naanị ya, na-enye echiche ziri ezi banyere ihe ndị a. N’ebe a ka e kpughere nnukwu ihe ngosi ikpeazụ dị n’akụkọ ihe mere eme nke ụwa anyị, ihe omume ndị ugbua na-atụ onyinyo ha tupu ha abịa, ụda ịbịarute ha na-eme ka ụwa maa jijiji, ma na-eme ka obi mmadụ daa ha mba n’ihi ụjọ.” Education, 178–180.

Akụkụ Akwụkwọ Nsọ a nwere nnukwu ìhè maka oge anyị, ma ihe m chọrọ igosi bụ na Nwanyị White na-akọwa n’ụzọ doro anya na alaeze nke akụkọ ihe mere eme nke buru Babilọn ụzọ bụ Izrel, ọ bụghị Asiria. Alaeze nke akụkọ ihe mere eme nke ndị ọkà mmụta okpukpe ji eme ihe na-ahapụ Izrel dịka alaeze nke akụkọ ihe mere eme, n’agbanyeghị ike na ebube e guzobere n’oge ọchịchị Eze Solomon, nakwa n’agbanyeghị àmà kpọmkwem nke mmụọ nsọ sitere n’aka Ezekiel na Ellen White na okpueze Izrel nyefere Babilọn.

Ọ bụrụ na anyị etinye nkọwa nke sitere n’mmụọ nsọ n’ọrụ n’ebe alaeze dị iche iche nke akụkọ ihe mere eme nọ, anyị ga-achọpụta na a ghaghị ịgụ Israel n’etiti alaeze ndị ahụ. Israel, Asiria na Ijipt bụ alaeze nke akụkọ ihe mere eme ndị buru ụzọ pụta tupu alaeze mbụ nke amụma Akwụkwọ Nsọ, nke bụ Babilọn. Ya mere, alaeze nke anọ nke “akụkọ ihe mere eme” bụ Babilọn, nke ise bụ Midia na Peshia, nke isii bụ Gris, nke asaa bụ Rom nke ndị ọgọ mmụọ, nke asatọ bụ Rom nke papal, nke si n’ime asaa ahụ pụta n’ihi na ọ na-anọchi anya akụkụ nke abụọ nke Rom nke ndị ọgọ mmụọ. N’ịgụnye alaeze nke akụkọ ihe mere eme, Rom nke papal bụ nke asatọ, ma bụrụkwa nke sitere n’ime asaa ahụ.

N’ime Daniel asaa, a na-anọchi alaeze ndị amụma Akwụkwọ Nsọ anya site n’anụ ọhịa. Babilọn bụ ọdụm ahụ, nke e sochiri ya site n’aka anụ ọhịa bear nke Medo-Persia. Nke atọ bụ Gris dịka agụ, mgbe ahụ Rom dịka anụ ọhịa ahụ “na-atụ egwu ma dịkwa egwu nke ukwuu” nke nwere “ezé ígwè.” Anụ ọhịa ahụ dị egwu, n’ime nkwekọrịta ya na ihe oyiyi nke Daniel abụọ, bụ Rom, alaeze nke anọ n’amụma Akwụkwọ Nsọ.

Ndị Millerite ghọtara alaeze nke anọ ịbụ Rom, ya mere ha ghọtara àgwà nke anụ ọhịa ahụ dị egwu n’ụzọ ahụ, ma tinyechaara àgwà amụma niile nke anụ ọhịa ahụ n’alaeze nke anọ ahụ. Ha hụrụ ọdịiche dị n’etiti Rom ndị ọgọ mmụọ na Rom papal n’ime amaokwu ahụ, ma ha enweghị ike ịhụ alaeze nke ise n’amụma Baịbụl, n’ihi na ha jiri n’eziokwu ihe mbụ e kwuru banyere alaeze dị iche iche n’amụma Baịbụl dịka ebe ntụaka ha. Ma ọdịiche dị n’etiti Rom abụọ ahụ dị n’ime amaokwu ahụ, nke na-enye anyị ohere ile ọdịiche dị n’etiti Rom abụọ ahụ anya dịka ihe na-anọchi anya alaeze abụọ. Ma nke a abụghị isi okwu anyị na-atụle.

> Otú a ka o siri, Alaeze-anụ ọhịa nke anọ ahụ ga-abụ alaeze nke anọ n’elu ụwa, nke ga-adị iche n’ebe alaeze niile dị; ọ ga-eripịa ụwa dum, zọchie ya n’okpuru ụkwụ, mebiekwa ya n’iberibe. Mpi iri ndị ahụ si n’alaeze a pụta bụ ndị eze iri ga-ebili; ma onye ọzọ ga-ebili n’azụ ha; ọ ga-adịkwa iche n’ebe ndị mbụ nọ, ọ ga-emekwa ka ndị eze atọ daa n’okpuru ya. Ọ ga-ekwukwa okwu ukwu megide Onye Kachasị Elu, mee ka ndị nsọ nke Onye Kachasị Elu laa n’iyi, cheekwa na ọ ga-agbanwe oge na iwu; a ga-enyekwa ha n’aka ya ruo otu oge na oge dị iche iche na nkewa nke oge. Ma ikpe ahụ ga-anọdụ, ha ga-anapụkwa ya ọchịchị ya, ka e rie ya ma laa ya n’iyi ruo ọgwụgwụ. Daniel 7:23–26.

Alaeze nke anọ n’ime Daniel isi nke abụọ bụ Rom. Mpi iri ahụ na-anọchi anya mba iri ndị na-anọchi anya alaeze nke Rom ndị ọgọ mmụọ, ma tupu Rom nke ndị pope ewere ọchịchị ụwa n’afọ 538, a ga-ewepụ atọ n’ime alaeze ndị ahụ, ma ọ bụ tụpụchaa ha. Mgbe ahụ “obere” “mpi” nke amaokwu nke asatọ, nke nwere “anya dịka anya mmadụ, na ọnụ na-ekwu nnukwu ihe,” ga-ebili. Ọ bụrụ na anyị nwere mpi iri n’alaeze nke anọ, ma wepụ atọ ka “obere mpi” ahụ were ọnọdụ mpi atọ ahụ, mgbe ahụ, mgbe e wepụrụ mpi atọ ahụ, ọ fọdụrụ mpi asaa, obere mpi ahụ bụrụkwa nke asatọ, n’ihi na Rom na-apụta mgbe niile dịka nke asatọ ma bụrụkwa otu n’ime asaa ahụ. Enwere nnukwu ìhè gbasara Rom n’usoro ya abụọ n’isi a, ma anyị nọ naanị ebe a inye akaebe nke abụọ na n’amụma nakwa n’akụkọ ihe mere eme, Rom na-apụta dịka nke asatọ ma bụrụkwa otu n’ime asaa ahụ.

N’isi nke asatọ anyị na-ahụ nkọwapụta sara mbara nke isi nke asaa. Isi a na-akọwapụtakwa ọzọ alaeze ndị amụma Akwụkwọ Nsọ, ma ọ na-ahapụ alaeze mbụ ahụ, bụ Babilọn, n’ihi na mgbe Daniel natara ọhụụ nke isi nke asatọ, njedebe Babilọn adịlarị nso nke ukwuu. N’isi a, a na-anọchi anya Midia na Peshia site n’ebule nke nwere mpi abụọ. A na-anọchi anya Gris site n’ewu nke nwere otu mpi, nke a gbajiri agbaji ma site na mpi ahụ agbajiri agbaji apụta mpi anọ. Mgbe ahụ, “obere mpi” na-esote mgbe Gris gasịrị, ma otu ugboro ọzọ, obere mpi ahụ na-anọchi anya Rom. Ọ bụ ezie na Rom abụghị nwa sitere kpọmkwem n’alaeze Gris, akụkụ a na-egosi obere mpi ahụ dịka ihe na-apụta n’otu n’ime mpi anọ ahụ bilitere n’alaeze Gris mgbe mpi mbụ ahụ—nke na-anọchi anya Alexander Ukwu—gbajiri. Rom abụghị nwa sitere n’aka ndị Gris, ma ọ malitere mmeri ya nke ụwa site n’ógbè Gris, ma n’echiche ahụ, o si n’otu n’ime mpi anọ ndị ahụ pụta.

Ya mere, n’isi nke asatọ, anyị na-ahụ àmà nke abụọ nye isi nke asaa. Midia-Peshịa nwere mpi abụọ, Gris nwere otu, ma emesịa mpi anọ ọzọ. Nke ahụ hà mpi asaa tupu nke Rom, ebe mpi nta ahụ si n’otu n’ime mpi anọ nke Gris pụta. Abụọ gbakwunyere otu gbakwunyere anọ hà asaa; mgbe ahụ Rom, bụ mpi nta ahụ, bụ nke asatọ, ọ bụkwa nke sitere n’ime asaa ahụ. O kwesịkwara ka a rịba ama na, n’akụkụ a nke na-egosi na Rom si n’otu n’ime mpi Gris pụta, e nwere otu n’ime arụmụka amụma kasị sie ike Miller na ndị ha na ya rụkọrọ ọrụ ga-eche ihu n’akụkọ ihe mere eme ha.

Ndị Protestant nke akụkọ ahụ kwusiri ike na obere mpi nke Rom apụghị ịbụ Rom, n’ihi na amụma ahụ na-akọwapụta na obere mpi ahụ siri n’otu n’ime mpi anọ ndị Gris pụta. Ya mere, ha rụrụ ụka na obere mpi ahụ nọchiri Antiochus Epiphanes, onye bụ otu n’ime ndị eze Seleucid ndị gara n’ihu n’akụkọ ihe mere eme mgbe e kewasịrị ọchịchị Alexander the Great mgbe ọnwụ ya gasịrị. Esemokwu nke akụkọ Millerite banyere okwu a dị ukwuu nke na, n’elu chaatị 1843, e tinyere arụmụka megide ozizi Protestant nke dabeere n’eziokwu ahụ na Daniel hụrụ obere mpi ahụ ka ọ si n’otu n’ime mpi anọ ndị Gris pụta, ya mere ọ pụghị ịkọwa Rom, n’ihi na Rom esighị na Gris pụta. Arụmụka ahụ metụtara akụkụ Akwụkwọ Nsọ niile dị na Daniel ebe a na-akọwa Rom. Ọnọdụ Protestant gụnyekwara na “ndị ohi nke ndị gị” dị n’amaokwu nke iri na anọ nke Daniel iri na otu ga-abụrịrị Antiochus Epiphanes. Ya mere, ndị Millerite tinyere n’elu chaatị ahụ, nke Sister White kpọrọ ihe e “duziri site n’aka Onyenwe anyị ma ekwesịghị ịgbanwe,” ntụaka banyere Antiochus Epiphanes nke na-akọwa ihe mere ọ na-apụghị ịbụ alaeze nke anọ ahụ. Ọ̀ bụ Rom na-eme ka ọhụụ nke akụkọ amụma guzosie ike, ma ọ bụ ọ̀ bụ eze Seleucid nke nwụrụ ihe karịrị otu narị afọ tupu a mụọ Kraịst nọchiri ike ahụ nke biliri imegide Kraịst n’oge a kpọgidere ya n’obe?

Ajụjụ a pụrụ ịjụ bụ, gịnị mere e ji gosi Daniel na Rom si n’otu n’ime mpi Gris pụta, ma ọ bụrụ na Rom abụghị onye sitere n’ụzọ kpọmkwem na Gris? Azịza ya bụ na mmalite ịrị elu Rom n’ike malitere n’ógbè ahụ nke bụbu ala Gris na mbụ, ma gịnị mere e ji kọwaa amụma ahụ n’ụzọ dị otu a nke ga-eme ka mgbagwoju anya ahụ kwe omume?

Ọ dịkarịa ala, otu azịza, nke gafere mkpa ọ dị ịrịba ama ebe Rome bidoro ịrị elu, bụ na a na-aza ihe omimi ahụ nke Rome na-apụta mgbe niile dịka nke asatọ ma bụrụkwa otu n’ime ndị asaa, site n’ịjikọta Rome na ókèala Gris, ka e wee debe isi ihe nke ihe omimi ahụ na Rome bụ otu n’ime ndị asaa. Ihe omimi ahụ dị mkpa nke ukwuu, ọ bụ ezie na ndị Millerite apụghịkwa ịdị aghọtawo echiche ahụ site n’ọnọdụ ha n’akụkọ ihe mere eme. Eziokwu ahụ bụ na ntụaka niile dị ọ bụghị naanị n’elu chaatị 1843, kamakwa n’elu chaatị 1850, bụ ihe osise nke isiokwu ndị a na-ekwu kpọmkwem banyere ha n’Okwu amụma Chineke, ma e wezụga otu ntụaka ahụ nke na-emesi ike na Antiochus Epiphanes abụghị ike ahụ guzoro imegide Kraịst, na-eme ka mgbakwunye ahụ e tinyere na chaatị ahụ bụrụ ihe dị oke mkpa. Lee ka ọ si bụrụ ihe nwute na mgbe Adventism hapụrụ ntọala ha, ha hụrụ onwe ha taa na-akụzi na ike nke amaokwu nke iri na anọ nke Daniel iri na otu bụ Antiochus Epiphanes, ọ bụghịkwa Rome! Ha na-akụzi ugbu a ihe ndị Millerite megidere nke ukwuu nke na ha gosipụtara esemokwu ahụ n’elu chaatị 1843!

Alaeze nke akụkọ ihe mere eme na-egosi na Rom na-ebili dịka nke asatọ, ọ bụkwa nke sitere n’ime asaa ahụ. “Obere mpi” ahụ dị n’isi nke asaa nke na-ekwu “okwu ukwu megide Onye Kachasị Elu” na-ebili dịka nke asatọ, ọ bụkwa nke sitere n’ime asaa ahụ. Mpi ndị dị n’isi nke asatọ na-egosi na Rom na-ebili dịka nke asatọ, ọ bụkwa nke sitere n’ime asaa ahụ.

N’isiokwu na-esonụ anyị ga-atụle otú Rom nke oge a, dịka e si nọchite ya anya n’Akpughe iri na asaa, si abịa bụrụ nke asatọ ma bụrụkwa nke sitere n’ime asaa ahụ. Mgbe ahụ anyị ga-alaghachi na Daniel abụọ ma kọwaa ihe mere alaeze anọ nke Daniel abụọ, nke bụ ebe mbụ e kwuru banyere alaeze ndị amụma Akwụkwọ Nsọ, ji kwekọọ na alaeze asatọ nke Akpughe iri na asaa.

Back to Articles