Article

# Akwụkwọ Daniel—Nọmba Iri ise na abụọ

Ikpughe Ihe Omimi nke Amụma: Ọhụ Daniel na Ibili nke Alaeze dị iche iche

Author

Jeff Pippenger

Published

January 16, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

N’isiokwu ikpeazụ anyị rụtụrụ aka na Gebriel nyere mmechi nke “iwe ikpeazụ ahụ” iji kwado ụbọchị 1844, dabere n’akaebe abụọ. Miller ghọtara “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii, nke e mezuru megide alaeze Juda, ma ọ dịghị mgbe ọ rutere n’ebe ọ hụrụ nzube na mmekọrịta nke ikpe nke “oge asaa ahụ” n’ahụ ma alaeze ugwu ma alaeze ndịda nke Izrel. Ma ọ̀ bụ na ọ ghọtara ọdịiche nke “iwe ikpeazụ ahụ” n’amaokwu nke iri na itoolu ka na-enwe obi abụọ, ọ bụ ezie na n’enweghị mgbagha ọ ghọtara n’ozuzu ya na “iwe ahụ” bụ “oge asaa ahụ.” E meghere ìhè banyere iwe mbụ na nke ikpeazụ site n’aka Palmoni n’afọ 1856, ma a jụrụ ya n’afọ 1863. N’agbanyeghị nke ahụ, ozi Miller banyere “oge asaa ahụ” ziri ezi, ọ bụ ezie na ọ nwere oke.

Miller agaraghị amata na obere mpi nke Rome na-ekpere arụsị weliri elu ma bulie ekpere arụsị n’amaokwu nke iri na otu nke Daniel asatọ, n’ihi na n’echiche Miller, “wepụ” pụtara nanị iwepụ n’ọdịdị ya n’ọpụpụ atọ ya niile n’akwụkwọ Daniel. Ma ozi ya ka bụ eziokwu, ọ bụ ezie na ọ nwere oke.

Ndị Millerite ghọtara n’ezie na “ebe nsọ” a kpọrọ n’amaokwu nke iri na otu bụ ụlọ nsọ ndị ọgọ mmụọ dị n’obodo Rome (Pantheon), ma asụsụ Hibru abụghị ihe ozi ha dabeere na ya. Ozi Miller lekwasịrị anya n’oge amụma. Akụkọ ihe mere eme nke e wepụrụ akara n’ozi ha n’ime ya gbochiri ha ịhụ United States dịka alaeze nke isii n’amụma Akwụkwọ Nsọ, ma karịa nke ahụ, ọ gbochikwara ha ịhụ ọchịchị papacy dịka alaeze nke ise n’amụma Akwụkwọ Nsọ.

Akụkọ ihe mere eme nke ha biri n’ime ya kpọrọ ha n’ike itinye amụma ndị ahụ n’ọrụ n’ụzọ kwekọrọ n’olileanya ha banyere nlọghachi Kraịst nke ha tụrụ anya na ọ ga-adị nso, ma ha nwere nkụda mmụọ; n’agbanyeghị nke ahụ, ozi ha ziri ezi. Mgbe Gebriel nyere nkọwa nke ọhụụ abụọ ahụ n’amaokwu nke iri na ise ruo nke iri abụọ na asaa, nghọta Miller nwere gbochiri ya ịghọta mkpughe sara mbara karị banyere alaeze ndị ahụ nke e gosipụtara n’ịgbanwegbanwe okike okwu nke obere mpi ahụ n’amaokwu nke itoolu ruo nke iri na abụọ. Ndị Millerite hụrụ naanị Rom dịka alaeze ụwa nke anọ na nke ikpeazụ n’nkọwa Gebriel.

> O wee ruo, mgbe mụ onwe m, bụ Daniel, hụrụ ọhụụ ahụ ma chọọ ịmata ihe ọ pụtara, lee, onye dị ka n’ọdịdị mmadụ guzooro m n’ihu. Anụrụ m olu otu mmadụ n’etiti ụsọ mmiri Ulai, nke kpọrọ, sị, Gebriel, mee ka nwoke a ghọta ọhụụ ahụ. O wee bịaruo nso ebe m guzo; mgbe ọ bịara, ụjọ tụrụ m, m wee daa n’ihu m; ma ọ sịrị m, Ghọta, gị nwa nke mmadụ: n’ihi na ọhụụ ahụ bụ maka oge ọgwụgwụ. Ugbu a, ka ọ na-agwa m okwu, ụra miri emi dakwasịrị m n’ihu m, n’ala: ma o metụrụ m aka, mee ka m guzoro ọtọ. O wee sị, Lee, aga m eme ka ị mata ihe ga-adị n’ọgwụgwụ ikpeazụ nke iwe ahụ: n’ihi na ọgwụgwụ ahụ ga-adị n’oge a kara aka. Ebule ahụ ị hụrụ nke nwere mpi abụọ bụ ndị eze Midia na Peshia. Ewu ajịajị ahụ bụkwa eze Gresia: mpi ukwu ahụ nke dị n’etiti anya ya bụ eze mbụ. Ugbu a, ebe e gbajiri ya, ebe mpi anọ guzoro n’ọnọdụ ya, alaeze anọ ga-esi n’ime mba ahụ bilie, ma ọ bụghị n’ike ya. N’oge ikpeazụ nke alaeze ha, mgbe ndị mmehie ruru oke ha, eze nwere ọdịdị ihu dị egwu, onye na-aghọta ilu nzuzo, ga-ebili. Ike ya ga-adịrị ike, ma ọ bụghị n’ike nke aka ya: ọ ga-ebibikwa n’ụzọ dị ịtụnanya, ọ ga-eme nke ọma, meekwa ihe, bibiekwa ndị dị ike na ndị nsọ. Sitekwa n’amụma aghụghọ ya, ọ ga-eme ka aghụghọ gaa nke ọma n’aka ya; ọ ga-ebuli onwe ya elu n’obi ya, sitekwa n’udo ọ ga-ebibi ọtụtụ mmadụ: ọ ga-ebilikwa imegide Onyeisi nke ndịisi; ma a ga-agbaji ya n’enweghị aka. Ọhụụ ahụ nke mgbede na ụtụtụ nke a gwara bụ eziokwu: ya mere mechie ọhụụ ahụ; n’ihi na ọ bụ maka ọtụtụ ụbọchị. Mụ onwe m, bụ Daniel, dara mbà, rịakwara ọrịa ụbọchị ụfọdụ; emesịa m biliri, rụọ ọrụ eze; ọhụụ ahụ wee ju m anya, ma ọ dịghị onye ghọtara ya. Daniel 8:15–27.

N’agbanyeghị na Daniel natara ọhụụ nke Osimiri Ulai (nke dị ugbu a n’usoro mmezu ya), n’akụkọ ihe mere eme nke Babilọn, a hapụrụ alaeze mbụ ahụ n’èzí ọhụụ ahụ. E tinyeworị ya dịka isi ọlaedo ahụ, na ọdụm ahụ n’isi nke abụọ na nke asaa, ma a kpọrọ àgwà amụma nke iwepụ na iweghachi Babilọn n’ike n’isi nke asatọ. Nebukadneza atụworị ihe mgbu ọnwụ nke ọchịchị ndị pọọpụ mgbe a chụpụrụ ya n’etiti mmadụ ruo “oge asaa,” si otu a na-anọchi anya afọ iri asaa ihe atụ nke a na-echefu nwanyị akwụna Taịa. N’isi nke asatọ nke Daniel, a na-echefu Babilọn n’etiti alaeze ndị dị n’amụma Akwụkwọ Nsọ, ọhụụ ahụ wee malite na ndị Midia na ndị Peasia (ebule ahụ), nke Gris (ewu ahụ) soro.

Alaeze Aleksanda Onye Ukwu kewara n’ime alaeze anọ ndị ike ha dị ala karịa nke Aleksanda, dịka e gosikwara ya n’isi nke asaa site n’agụ ọhịa ahụ nke nwere nku anọ na isi anọ. Anọ na-anọchi anya ihe gbasara ụwa niile, dịka ugwu, ọwụwa anyanwụ, ndịda na ọdịda anyanwụ si anọchi anya ya. N’amaokwu nke asatọ nke isi nke asatọ, anọ ndị a ma ama bilitere n’ebe ifufe anọ nke eluigwe nọ. N’isi nke asaa, nku anọ nke Gris kwekọrọ na ifufe anọ nke isi nke asatọ, isi anọ nke Gris kwa kwekọrọ na anọ ndị a ma ama. Isi anọ ahụ na anọ ndị a ma ama na-anọchi anya alaeze anọ ndị alaeze mbụ Aleksanda kewara n’ime ha, ebe nku anọ ahụ na ifufe anọ ahụ na-anọchi anya mpaghara anọ nke nkewa ahụ. Ọ dị mkpa ịhụ ọdịiche dị n’isi ihe a, n’ihi na ọ na-anọchi anya arụmụka nke ndị Millerite ji guzo megide nghọta ọdịnala nke ndị Protestant banyere alaeze nke anọ, bụ́ Rom.

N’elu tebụl Habakkuk, nke eserese ndị pionia nke 1843 na 1850 nọchiri anya ya, e nwere naanị otu nnọchianya nke na-adịghị egosi itinye amụma n’ọrụ, ma ọ metụtara ọdịiche dị n’etiti isi anọ na ndị a ma ama, na nku anọ na ifufe. N’ịgbalị ikpuchi eziokwu banyere Rom dịka alaeze nke anọ nke amụma Akwụkwọ Nsọ, Setan webatara arụmụka gbasara ezi ma ọ bụ ụgha nke ihe isi anọ na ndị a ma ama, na nku anọ na ifufe pụtara. Setan mere nke a n’ihi na akwụkwọ Daniel na-akọwa n’ụzọ doro anya na e nwere otu akara pụrụ iche n’ime akwụkwọ Daniel nke mere ka ọhụụ ahụ guzosie ike. Otu akụkụ nke ihe akaebe nke na-eme ka akara ahụ guzosie ike dị n’ime isi anọ na ndị a ma ama, na nku anọ na ifufe. Ndị Protestant kwadoro echiche Setan banyere arụmụka a, ma arụmụka ahụ dị nnukwu mkpa n’akụkọ ihe mere eme ndị Millerite nke na ha kpọtụrụ ya n’elu eserese ahụ. Ike ahụ nke na-eme ka ọhụụ “chazon” guzosie ike n’ime akwụkwọ Daniel ka a na-akọwa dị ka “ndị na-apụnara mmadụ gị ihe,” ma ndị Protestant kọwara ike ahụ dịka otu n’ime ogologo usoro ndị eze Siria a kpọrọ Antiochus Epiphanes, ebe Miller kọwara ha dịka Rom.

> Ma n’oge ndị ahụ, ọtụtụ ga-ebili imegide eze ndịda; ndị na-apụnara ihe n’etiti ndị gị ga-ebulikwa onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada. Daniel 11:14.

Antiochus bụ otu n’ime ndị eze, n’usoro ndị eze sitere n’otu n’ime alaeze anọ ndị alaeze Alexander gbasasịrị wee ghọọ. Obere mpi ahụ a kpọrọ n’amaokwu nke itoolu nke Daniel asatọ, sochiri alaeze Alexander, amaokwu nke itoolu ekwukwa na ọ bụ n’otu n’ime ha ka obere mpi ahụ siri pụta.

> Site n’otu n’ime ha pụta otu obere mpi, nke toro nke ukwuu n’ebe ndịda, na n’ebe ọwụwa anyanwụ, na n’ebe ala ahụ mara mma dị. Daniel 8:9.

Mkparịta ụka banyere ma ọ bụ Rom na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike, ma ọ bụ eze Siria na-adịghị ike ma bụrụkwa onye na-enweghị nnukwu mkpa na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike, gụnyerekwa mkparịta ụka banyere ma ike mpi nta ahụ si n’otu n’ime mpi anọ ahụ pụta, ma ọ bụ si n’otu n’ime ifufe anọ ahụ pụta. Ọ bụghị nnukwu mkparịta ụka, n’ihi na akụkọ ihe mere eme na amụma doro anya na Rom abụghị nwa sitere n’alaeze Gris, kama na Rom bụ ike ọhụrụ. Ọ bụrụ na Rom bụ alaeze nke anọ, mgbe ahụ “otu n’ime ha” nke amaokwu nke itoolu ga-abụrịrị otu n’ime ifufe anọ ahụ ma ọ bụ nku anọ ahụ. Ọ bụrụ na ọ bụ Antiochus Epiphanes, ọ si na mpi Siria pụta.

Ndị Millaịraịtị matara na ike ahụ a kọwara dịka “ndị na-apụnara mmadụ ihe n’etiti ndị gị” ga-ebili imegide Kraịst.

> Ọzọkwa, site n’amụma aghụghọ ya, ọ ga-eme ka aghụghọ gaa nke ọma n’aka ya; ọ ga-ebulikwa onwe ya elu n’obi ya, ma site n’udo ọ ga-ebibi ọtụtụ mmadụ: ọ ga-ebilikwa megide Onyeisi nke ndịisi; ma a ga-agbajikwa ya n’enweghị aka. Daniel 8:25.

“Onye-isi nke ndị-isi” ahụ bụ Kraịst, Antiochus Epiphanes kwa biri ogologo oge tupu a mụọ Kraịst, ya mere ndị Millerite gosipụtara eziokwu a n’elu eserese afọ 1843. N’elu eserese ahụ, ha tinyere ụbọchị 164, nke n’eziokwu enweghị ntụaka Akwụkwọ Nsọ ọ bụla, ma bụrụ naanị akara ngosi nke na-egosi mkpa arụmụka ahụ banyere alaeze nke anọ dị n’etiti Miller na ndị ọkà mmụta okpukpe Protestant. N’akụkụ afọ “164” ahụ n’elu eserese ahụ ka ha dere, “Ọnwụ Antiochus Epiphanes onye, n’ezie, eguzoghị imegide Onye-isi nke ndị-isi, ebe ọ nwụrụla afọ 164 tupu a mụọ Onye-isi nke ndị-isi.”

Taa, Adventizim na-akụzi na “ndị ohi nke ndị gị” bụ Antiochus Epiphanes, dịka Protestantizim nupụisi si kwa akụzi, n’agbanyeghị eziokwu ahụ bụ na mmụọ nsọ dere na “e ji aka Onyenwe anyị duzie chaatị 1843, ọ dịghịkwa mkpa ka a gbanwee ya.” Ndị Millerite maara na eze nke ihu ike bụ Rom, ya mere ozizi Setan ahụ nke na-emebi ikike ime ka ọhụụ “chazon” guzosie ike emeghị ka ha maa jijiji. Akwụkwọ Nsọ doro anya na ọ bụrụ na ọhụụ adịghị, ndị mmadụ na-ala n’iyi.

> Ebe ọhụhụ adịghị, ndị mmadụ na-ala n’iyi; ma onye na-edebe iwu, ngọzi dịrị ya. Ilu 29:18.

Ọhụ́ ahụ Solomon kọwara n’amaokwu ahụ bụ ọhụ́ “chazon,” nke, n’amaokwu nke iri na atọ nke Daniel asatọ, bụ ọhụ́ ahụ na-akọwapụta ikpere arụsị na ọchịchị popu dịka ndị na-azọda ebe nsọ na usuu ndị nsọ. N’ebe ndị Millerite nọ, ike abụọ ahụ na-ebibi emebi nọchiri anya alaeze nke anọ nke amụma Akwụkwọ Nsọ, ma ọ bụrụ na ha amataghị alaeze nke anọ nke Rom (ndị na-apụnara ndị gị ihe n’ike), ha agaghị enwe ike iguzobe ọhụ́ ahụ. “Ndị na-apụnara ndị gị ihe n’ike” dị n’amaokwu nke iri na anọ nke Daniel iri na otu, ga-ebili imegide eze ndịda, bulie onwe ha elu, guzobe ọhụ́ ahụ, ma daa. Rom mezuru nke ọ bụla n’ime àgwà ndị ahụ.

N’isi nke asaa, a kọwara alaeze nke anọ kpọmkwem dịka nke “dị iche” n’ebe alaeze ndị bu ya ụzọ nọ.

> Mgbe nke a gasịrị, ahụrụ m n’ọhụụ abalị, ma lee, anụ ọhịa nke anọ, nke dị egwu ma dịkwa njọ, ma dị ike nke ukwuu; o nwekwara nnukwu ezé ígwè: ọ loro, tigbukwaa ihe nile n’ibe, werekwa ụkwụ ya zọchaa ihe fọdụrụ: ọ dịkwa iche n’anụ ọhịa ndị niile buru ya ụzọ; o nwekwara mpi iri…. Mgbe ahụ, achọrọ m ịmata eziokwu banyere anụ ọhịa nke anọ ahụ, nke dị iche na ndị ọzọ niile, nke dị egwu nke ukwuu, onye ezé ya bụ ígwè, mbọ ya bụkwa ọla; nke loro, tigbukwaa ihe nile n’ibe, werekwa ụkwụ ya zọchaa ihe fọdụrụ; Na banyere mpi iri ahụ ndị dị n’isi ya, na banyere nke ọzọ nke pulitere, nke atọ dara n’ihu ya; ya bụ, mpi ahụ nke nwere anya, na ọnụ nke kwuru okwu ndị dị ukwuu nke ukwuu, nke ọdịdị ya siri ike karịa ibe ya. Daniel 7:7, 19, 20.

A kọwara alaeze nke anọ nke Daniel asaa ugboro abụọ dịka nke “dị iche” n’ebe alaeze ndị bu ya ụzọ nọ. Ọ bụrụ na “mpi nta” nke amaokwu itoolu bụ naanị mgbatị nke mpi Siria (Antiochus Epiphanes), ọ gaghị abụ ihe dị iche. Anụ ọhịa ndị bu Rom ụzọ n’isi nke asaa bụ ọdụm, anụ ọhịa bea, na agụ, ha niile bụ anụmanụ ndị dị n’ezi okike; ma mgbe o rutere n’anụ ọhịa nke anọ nke nwere ezé ígwè na mbọ ọla, Daniel amaghị anụ ọhịa ọ bụla dị n’okike nke ga-anọchi anya anụ ọhịa ahụ dị egwu nke loro ihe. Ọ dị iche (dịgasị iche). “Mpi nta” nke amaokwu itoolu si n’otu n’ime mpaghara ndị ifufe anọ na nku anọ nọchiri anya pụta, ọ bụghịkwa n’otu n’ime mpi ndị ahụ ma ọ bụ ndị a ma ama.

Daniel isi nke asatọ na-ekwupụta na, “n’oge ikpeazụ nke alaeze ha, mgbe ndị njehie juru oke, eze nwere ihu ike, onye na-aghọta okwu omimi, ga-ebili.” N’“oge ikpeazụ nke alaeze ha” (Griis, nke kewasịworo bụrụ alaeze anọ), n’oge “mgbe ndị njehie juru oke,” eze ọhụrụ ga-ebili.

> “A hapụrụ mba ọ bụla batara n’elu ikpo okwu nke omume ka o were ọnọdụ ya n’ụwa, ka e wee chọpụta ma ọ ga-emezu nzube nke Onye Nche na Onye Nsọ ahụ. Amụma esorola ịrị elu na ọganihu nke alaeze ukwu nke ụwa—Babilọn, Midia na Peshia, Gris, na Rom. N’ihe metụtara nke ọ bụla n’ime ndị a, dịka o siri bụrụkwa na mba ndị nwere ike nta, akụkọ ihe mere eme emewo onwe ya ugboro ugboro. Nke ọ bụla enweela oge ule ya; nke ọ bụla adaala, ebube ya agwụọla, ike ya apụọla.” Prophets and Kings, 535.

N’ọgwụgwụ (“oge ikpeazụ”) nke alaeze Gris, mgbe iko oge ule ha jupụtara (“mgbe ndị mmehie eruola oke ha”), “eze nwere ihu ike” ga-ebili. Eze ahụ ga-aghọta “okwu omimi,” n’ihi na ọ ga-asụ asụsụ dị iche kpamkpam na Hibru nke ndị Juu ma ọ bụ Gris nke alaeze gara aga, n’ihi na ọ ga-asụ Latịn. Mozis akọwapụtala alaeze ahụ dị ka mba nke ga-eweta nnọchibido nke afọ 66 ruo 70 AD, ebe, n’etiti ihe ndị ọzọ, ụnwụ ahụ dị oke njọ nke na ndị Juu riri ụmụ nke ha ka ha wee dịrị ndụ.

> N’ihi na i jereghị Onyenwe anyị Chineke gị ozi n’ọṅụ na n’obi aṅụrị, n’ihi ịba ụba nke ihe niile; ya mere ị ga-ejere ndị iro gị, ndị Onyenwe anyị ga-eziga imegide gị, ozi n’agụụ, na n’akpịrị ịkpọ nkụ, na n’ịgba ọtọ, na n’ụkọ ihe niile: ọ ga-eyekwa yoke ígwè n’olu gị, ruo mgbe o bibiri gị. Onyenwe anyị ga-eme ka mba si n’ebe dị anya, site ná nsọtụ ụwa, bịa imegide gị, dị ngwa dịka ugo si efe; mba nke asụsụ ya ị gaghị aghọta; mba nwere ihu ike, nke na-agaghị asọpụrụ onye agadi, maọbụ gosi onye ntorobịa amara: ọ ga-erikwa mkpụrụ anụ ụlọ gị, na mkpụrụ ala gị, ruo mgbe e bibiri gị: nke na-agaghị ahapụrụ gị ọka, maọbụ mmanya, maọbụ mmanụ, maọbụ mmụba ehi gị, maọbụ ìgwè atụrụ gị, ruo mgbe o bibiri gị. Ọ ga-anọchikwa gị gburugburu n’ọnụ ụzọ ámá gị niile, ruo mgbe mgbidi gị ndị dị elu na ndị e wusiri ike dara, ndị ị tụkwasịrị obi na ha, n’ala gị niile: ọ ga-anọchikwa gị gburugburu n’ọnụ ụzọ ámá gị niile n’ala gị niile, nke Onyenwe anyị Chineke gị nyere gị. Ị ga-erikwa mkpụrụ nke ahụ gị onwe gị, anụ ụmụ gị ndị ikom na nke ụmụ gị ndị inyom, ndị Onyenwe anyị Chineke gị nyere gị, n’oge nnọchibido ahụ, na n’oke mkpagbu ahụ, nke ndị iro gị ga-eji mekpaa gị ahụhụ. Deuteronomi 28:47–53.

N’isi nke abụọ nke Daniel, e ji “ígwè” nọchie alaeze nke anọ, ma Mosis kọwara “mba” nke ga-etinye “okpu-ọrụ ígwè” n’olu ndị Juu. “Mba” ahụ ga-“ebibi” ndị Juu, ọ ga-adịkwa ngwa dịka ugo, nke ugo bụ akara nke Rom. Ọ ga-abụ “mba” “asụsụ ya ị gaghị aghọta,” n’ihi na asụsụ ya ga-abụ “okwu omimi” nye ndị Juu. Ọ ga-abụ “mba nwere ihu dị egwu,” dịka e si kọwaa ya n’isi nke asatọ nke Daniel dịka “eze nwere ihu dị egwu.” Ma n’oge “nnọchibido” nke Jerusalem, ndị Juu riri “ụmụ ha ndị ikom na ndị inyom.”

Miller ghọtara Rom nke ndị ọgọ mmụọ dịka ike ahụ Mozis buru amụma banyere ya, nakwa dịka alaeze nke anọ ahụ “ígwè” nke Daniel abụọ, na dịka “mba” ahụ nke kwuru Latịn, ọ bụghị Hibru ma ọ bụ Gris. Miller emeghị ọdịiche ọ bụla n’etiti alaeze nke anọ na nke ise nke amụma Akwụkwọ Nsọ, n’ihi na n’anya ya ha abụọ bụ naanị Rom. Ya mere, mgbe Rom nke ndị ọgọ mmụọ biliri na amaokwu nke iri abụọ na atọ, ọ gaghị ahụ ọdịiche ahụ e gosipụtara na amaokwu nke iri abụọ na anọ. N’ọhụụ ahụ, obere mpi ahụ agbanweela site n’ike nwoke gaa n’ike nwanyị, site n’ike nwanyị laghachi n’ike nwoke, ma site n’ike nwoke laghachi n’ike nwanyị n’amaokwu itoolu ruo iri na abụọ; ma amaokwu nke iri abụọ na atọ na-akọwapụta àgwà amụma nke Rom nke ndị ọgọ mmụọ, nkọwa Gebriel n’amaokwu nke iri abụọ na anọ na-agbanwe gaa na Rom nke nwanyị. Ike ahụ dị n’amaokwu nke iri abụọ na anọ ga-enwe “oke ike,” “ma ọ bụghị site n’ike nke aka ya: ọ ga-ebibikwa n’ụzọ dị ịtụnanya, ọ ga-enwekwa ọganihu, ma mee omume, ma bibie ndị dị ike na ndị nsọ ahụ.”

A ga-enye Rom nke Pọpu ike agha nke Rom ndị na-ekpere arụsị, ọ ga-ebibikwa ndị Chineke ruo otu puku afọ abụọ narị isii, site n’afọ 538 ruo 1798. Ọ ga-ebibi “n’ụzọ dị ịtụnanya,” n’ihi na ọ bụ anụ-ọhịa ahụ nke ụwa nile “na-eju anya na-eso,” ọ bụkwa ike ahụ nke ga “eme ma nwee ọganihu” ruo mgbe iwe mbụ ahụ nke e “kpebiri” na ọ ga-agwụ n’afọ 1798 mezuru.

Mgbe ahụ n’amaokwu nke iri abụọ na ise, Gebriel na-agbaso ntụgharị azụ na n’ihu e guzobere n’amaokwu ndị ọ na-akọwara Daniel, ma ọzọkwa kpọrọ Roma ndị ọgọ mmụọ okwu, bụ ndị site n’ụdị “amụma” ọzọ, chịkọtara alaeze ukwu ha ọnụ, dịka ndị niile na-ede akụkọ ihe mere eme siri gbaa akaebe. “Nghọ” nke Roma ndị ọgọ mmụọ bụ ime ka mba dị iche iche kwekọọ sonye n’al aeze ukwu ha na-eto eto, ma o ji nkwa udo na ọganihu wuo alaeze ukwu ahụ, n’adịghị ka alaeze ukwu ndị bu ya ụzọ, ndị e jiri naanị ike agha kpụọ. Roma ndị ọgọ mmụọ ga-abụkwa ndị “ga-ebili imegide Onyeisi nke ndịisi,” dịka o mere mgbe o tinyere Kraịst n’obe Kalvari.

Mgbe ahụ, Gebriel lebara anya n’ọhụụ abụọ ahụ ọ na-akọwara Daniel, site n’ịkọwa na ọhụụ “mareh” nke ọdịdị ahụ (ụbọchị puku abụọ na narị atọ) bụ eziokwu, nakwa na ọhụụ “chazon” nke ịzọda ebe nsọ na ìgwè ndị agha n’okpuru ụkwụ site n’aka Rome nke ndị ọgọ mmụọ na Rome nke ndị popu ga-abụ nke a “ga-emechi (ka e mechie ya),” “ruo ọtụtụ ụbọchị” (ruo n’oge ọgwụgwụ na 1798).

Mgbe ahụ, Daniel rịara ọrịa ruo oge ụfọdụ, emesịa o laghachiri n’ọrụ, ma ọ ka aghọtaghị ọhụụ ahụ a kpọrọ “mareh,” nke bụ ọhụụ ahụ e nyere Gabriel iwu ka o mee ka ọ ghọta. N’ihi nke ahụ, Gabriel ga-alaghachi n’isi nke itoolu, ka o mezue ọrụ ya nke ime ka Daniel ghọta ọhụụ “mareh” ahụ.

N’isi nke itoolu nke Daniel, Daniel nọ na-amụ Okwu amụma, o wee ghọta site n’akwụkwọ Mozis na Jeremaya. Jeremaya akọwapụtala na ndọta n’agha nke ọ nọ n’ime ya ga-adị afọ iri asaa.

> Ala a nile a dum ga-abụ ebe tọgbọrọ n’efu na ihe ijuanya; mba ndị a ga-ejere eze Babilọn ozi afọ iri asaa. O gēru kwa, mgbe afọ iri asaa ahụ mezuru, na M ga-ata eze Babilọn ahụhụ, na mba ahụ, ka Onye-nwe kwuru, n’ihi ajọ omume ha, na ala ndị Kaldia, M ga-emekwa ka ọ bụrụ mkpọmkpọ ebe ebighị ebi. Jeremaịa 25:11, 12.

Dị ka Mozis si kwuo, ndọrọ n’agha n’ala onye iro ahụ ga-adakọrịrị na oge ala ahụ ga-anụrị ụbọchị izu ike ya niile.

> M'gēme kwa ala ahu ka ọ bụrụ nkịtị; ndị iro unu bi n'ime ya ga-eju anya n'ihi ya. Aga m'achụsasịkwa unu n'etiti ndị mba ọzọ, m ga-amịpụtakwa mma-agha soro unu: ala unu ga-abụkwa nkịtị, obodo unu aghọọkwa mkpọmkpọ ebe. Mgbe ahụ ka ala ahụ ga-anụ ụtọ ụbọchị izu-ike-ya nile, ogologo oge ọ ga-adị nkịtị, ebe unu nọ n'ala ndị iro unu; ọbụna mgbe ahụ ka ala ahụ ga-ezu ike, ma nụ ụtọ ụbọchị izu-ike-ya nile. Ogologo oge ọ ga-adị nkịtị ka ọ ga-ezu ike; n'ihi na ọ dịghị ezu ike n'ụbọchị izu-ike unu, mgbe unu biri n'elu ya. Levitikọs 26:32–35.

Daniel aghọtalarị n’Okwu amụma nke Chineke, n’ọnụ ndị àmà abụọ, na a gbasasịwo ndị Ya n’ala ndị iro, n’oge nke ala ahụ ga-anụrị sabbath ya nile. Ọ ghọtara ihe onye dere Akwụkwọ Ihe E Mere ghọtara banyere afọ iri asaa Jeremaịa.

> Ndị ahụ nke mma agha zọpụtara ka o duuru gaa Babilọn; ebe ha ghọrọ ndị ohu ya na nke ụmụ ya, ruo n’oge ọchịchị alaeze Peasia: iji mezuo okwu Onyenwe anyị site n’ọnụ Jeremaya, ruo mgbe ala ahụ nwetara izu-ike sabbat ya niile: n’ihi na ogologo oge niile ọ tọgbọrọ n’efu ka ọ na-edebe sabbat, iji mezuo afọ iri asaa. Ugbu a, n’afọ mbụ nke Saịrọs eze Peasia, ka e wee mezuo okwu Onyenwe anyị kwuru site n’ọnụ Jeremaya, Onyenwe anyị kpaliri mmụọ Saịrọs eze Peasia, nke mere ka ọ kpọsaa ya n’alaeze ya niile, ma deekwa ya n’akwụkwọ, na-asị, Otu a ka Saịrọs eze Peasia kwuru, Alaeze niile nke ụwa ka Onyenwe anyị, Chineke nke eluigwe, enyewo m; ọ bụkwa ya nyere m iwu iwuru Ya ụlọ n’ime Jerusalem, nke dị na Juda. Ònye nọ n’etiti unu n’ime ndị Ya niile? Ka Onyenwe anyị, Chineke ya, nọnyere ya, ka o rigokwa. 2 Ihe Emere 36:20–23.

Daniel ghọtara na afọ iri asaa nke Jeremaịa kwuru gbasara ịchụsasị n’ala onye iro, mgbe ala ahụ na-anụ ụtọ sabbat ya, dabere n’ọbụbụ ọnụ nke “ugboro asaa” dị na Levitikọs iri abụọ na isii; ma n’irube isi n’ịghọta ahụ, o mezuru ọgwụgwọ e nyere n’iwu n’ebe ahụ maka ndị n’ikpeazụ tetara n’ọnọdụ ha nke ịchụsasị.

> Ma n’ebe ndị fọdụrụ ndụ n’ime unu, aga m eziga nkụda-mmụọ n’ime obi ha n’ala ndị iro ha; ụda akwukwo a fefere efe ga-achụkwa ha; ha ga-agbapụ, dị ka onye na-agbapụ n’ihu mma-agha; ha ga-adakwa mgbe ọ dịghị onye na-achụ ha. Ha ga-adakwasị ibe ha, dị ka a ga-asị na ha na-agba ọsọ n’ihu mma-agha, mgbe ọ dịghị onye na-achụ ha: unu agaghịkwa enwe ike iguzo n’ihu ndị iro unu. Unu ga-ala n’iyi n’etiti ndị mba ọzọ, ala ndị iro unu ga-eripịakwa unu. Ndị fọdụrụ n’ime unu ga-ala n’iyi n’ihi ajọ omume ha n’ala ndị iro unu; ha ga-esokwa nna nna ha ala n’iyi n’ihi ajọ omume nna nna ha. Ọ bụrụ na ha ekwupụta ajọ omume ha, na ajọ omume nna nna ha, tinyere njehie ha nke ha mejọrọ megide m, nakwa na ha ejegharịwo n’ụzọ na-emegide m; nakwa na m onwe m ejekwara n’ụzọ na-emegide ha, wee kpọbata ha n’ala ndị iro ha; ọ bụrụkwa na e wedara obi ha ndị a na-ebighi úgwù ala, ha ekwekwa mgbe ahụ ịnata ntaramahụhụ nke ajọ omume ha: mgbe ahụ ka m ga-echeta ọgbụgba ndụ m na Jekọb, ọgbụgba ndụ m na Aịzikkwa ka m ga-echeta, ọgbụgba ndụ m na Ebrehamkwa ka m ga-echeta; echetakwa m ala ahụ. A ga-ahapụkwa ala ahụ n’aka ha, ọ ga-enwekwa ọṅụ sabbat ya nile, mgbe ọ tọgbọrọ n’efu na-enweghị ha: ha ga-anabatakwa ntaramahụhụ nke ajọ omume ha; n’ihi na, ee, n’ihi na ha ledara ikpe m anya, n’ihi na mkpụrụ obi ha kpọrọ ụkpụrụ m asị. Ma n’agbanyeghị ihe ndị a niile, mgbe ha nọ n’ala ndị iro ha, agaghị m atụfu ha, agaghịkwa m akpọ ha asị, ibibi ha kpamkpam, na imebi ọgbụgba ndụ m na ha: n’ihi na abụ m Onyenwe ha Chineke. Ma n’ihi ha ka m ga-echeta ọgbụgba ndụ ndị nna nna ha, ndị m mere ka ha si n’ala Ijipt pụta n’anya ndị mba ọzọ, ka m wee bụrụ Chineke ha: Abụ m Onyenwe anyị. Ndị a bụ ụkpụrụ na ikpe na iwu nile, nke Onyenwe anyị mere n’etiti ya na ụmụ Izrel n’ugwu Saịnaị site n’aka Mosis. Levitikọs 26:36–46.

Ekpere Daniel n’isi nke itoolu na-agwa akụkụ ọ bụla nke ndụmọdụ ahụ metụtara ndị chọtara onwe ha ka a chụsasịrị n’ala onye iro. A ga-eme ka ekpere ahụ kwekọọ na ekpere ya n’isi nke abụọ, n’ihi na ọnụ ha na-anọchi anya ekpere nke ndị ahụ dị na Mkpughe isi nke iri na otu, ndị nwụrụ anwụ n’okporo ámá nke nnukwu obodo ahụ nke Sọdọm na Ijipt, bụ́ ndị chọpụtara na a chụsasịkwara ha. Ka Daniel na-emecha ekpere ya, Gebriel na-alọghachi imecha ọrụ nke ịkọwa ọhụụ “mareh”, dịka Mmụọ Nsọ bu n’obi imezuuru ndị àmà abụọ nke Mkpughe isi nke iri na otu.

> Ma mgbe m nọ na-ekwu okwu, na-ekpe ekpere, na-ekwupụta mmehie m na mmehie nke ndị m, bụ́ Izrel, ma na-eweta arịrịọ m n’ihu Onyenwe anyị Chineke m n’ihi ugwu nsọ nke Chineke m; ee, mgbe m nọ na-ekwu okwu n’ekpere, ọbụna nwoke ahụ, Gebriel, onye m hụrụ n’ọhụ n’mbido, ebe e mere ka o fee ngwa ngwa, metụrụ m n’oge àjà mgbede. O wee mee ka m ghọta, gwa m okwu, sị, O Daniel, apụtawo m ugbu a inye gị amamihe na nghọta. Daniel 9:20–22.

Anyị ga-aga n’ihu na ọmụmụ a n’isiokwu na-esonụ.

> “N’oge na-adịghị anya tupu ọdịda Babilọn, mgbe Daniel nọ na-atụgharị uche n’amụma ndị a ma na-achọ Chineke ka o nye ya nghọta banyere oge ndị ahụ, e nyere ya usoro ọhụụ gbasara ibili na ịda nke alaeze dị iche iche. N’ọhụụ mbụ ahụ, dịka e dekọrọ ya n’isi nke asaa nke akwụkwọ Daniel, e nyere nkọwa; ma ọ bụghị ihe niile ka e mere ka o doo onye-amụma ahụ anya. ‘Echiche m kpasuru m oke iwe,’ ka o dere banyere ahụmahụ ya n’oge ahụ, ‘ihu m wee gbanwee n’ime m: ma edebere m okwu ahụ n’obi m.’ Daniel 7:28.”

> “Site n’ọhụụ ọzọ, a tụbara ìhè ọzọ n’elu ihe ndị ga-eme n’ọdịnihu; ọ bụkwa na njedebe ọhụụ a ka Daniel nụrụ ‘otu onye nsọ na-ekwu okwu, onye nsọ ọzọ wee sị onye nsọ ahụ nke na-ekwu okwu, Olee ogologo oge ka ọhụụ a ga-adị?’ Daniel 8:13. Azịza e nyere, ‘Ruo puku ụbọchị abụọ na narị atọ; mgbe ahụ ka a ga-eme ka ebe nsọ ahụ dị ọcha’ (amaokwu nke 14), jupụtara ya n’ihe mgbagwoju anya. O ji ezi obi chọọ ihe ọhụụ ahụ pụtara. Ọ pụghị ịghọta njikọ dị n’etiti afọ iri asaa nke ndọta n’agha, dịka e buru amụma banyere ya site n’ọnụ Jeremiah, na puku afọ abụọ na narị atọ nke o nụrụ n’ọhụụ ka onye ọbịa nke eluigwe kwupụtara na ha ga-agafe tupu eme ka ebe nsọ Chineke dị ọcha. Mmụọ-ozi Gabriel nyere ya nkọwa nke akụkụ ya; ma mgbe onye amụma ahụ nụrụ okwu ndị a, ‘Ọhụụ ahụ … ga-abụ maka ọtụtụ ụbọchị,’ ọ dapụrụ n’ike. ‘Mụ onwe m, Daniel, dara mbà n’obi,’ ka o dekọrọ banyere ahụmahụ ya, ‘m wee na-arịa ọrịa ụbọchị ole na ole; emesịa, ebiliri m, wee rụọ ọrụ eze; ọhụụ ahụ wee ju m anya, ma ọ dịghị onye ghọtara ya.’ Amaokwu nke 26, 27.”

> “N’ebe ọ ka na-ebu ibu n’ihi Izrel, Daniel mụgharịrị amụma nile nke Jeremaya. Ha doro anya nke ukwuu—doro anya nke ukwuu nke na o si n’ihe-àmà ndị a edere n’akwụkwọ ghọta ‘ọnụọgụgụ afọ ndị ahụ nke okwu nke Onyenwe anyị bịakwutere Jeremaya onye-amụma, na Ọ ga-emezu afọ iri asaa n’ime mbibi nile nke Jerusalem.’ Daniel 9:2.”

> “N’ịbụ nke okwukwe e wuru n’elu okwu amụma nke doro anya, Daniel rịọrọ Onyenwe anyị ka e mezuo nkwa ndị a ọsọ ọsọ. Ọ rịọkwara ka e chekwaa nsọpụrụ Chineke. N’ime arịrịọ ya, o jikọtara onwe ya kpamkpam na ndị dara n’imezu nzube Chineke, na-ekwupụta mmehie ha dịka nke ya onwe ya.” Prophets and Kings, 553, 554.

Back to Articles