Article

# Panium — Nọmba Iri na Itoolu

Ndị Nnukwu: Antiochus, Constantine, na Onye Isi Ala ikpeazụ

Author

Jeff Pippenger

Published

March 1, 2026

Formats

PDF
Word
Song MP3

Isi ihe ga-eme ka e kewaa amaokwu nke iri ruo nke iri na isii nke Daniel iri na otu n’ụzọ ziri ezi dị n’ime ngwa amụma ndị bụ isi e ji arụ ọrụ ihe karịrị afọ iri atọ gara aga, n’afọ 1996, mgbe e bipụtara magazin The Time of the End. Afọ iri atọ ka e mesịrị, Onyenwe anyị ekpughewo na ozi amụma ọzọ kwesịkwara ịhazi n’ụzọ iwu kwadoro, dịka e siri hazie ozi ndị Miller n’afọ 1831. N’akụkọ omega nke afọ iri atọ ndị a, a na-anọchi ozi a a ga-ahazi dịka mmezi nke ozi Islam gara aga, dịka Josiah Litch nọchiri ya anya, nakwa dịka ozi e meziri nke ọnụ ụzọ emechiri emechi, dịka Samuel Snow nọchiri ya anya, nke bụ akara nke ilu ụmụ agbọghọ iri ahụ. A ga-ekwusa ozi banyere Islam, nke e sochiri ịdọ aka ná ntị banyere mmechi na-aga n’ihu nke ọnụ ụzọ ebere mgbe Kraịst na-emecha ọrụ ikpe Ya. Ozi ahụ bụ nke akụkụ abụọ, nwee ahịrị ime na ahịrị mpụga, ndị nke ha n’aka nke ọzọ na-anọchi nzọụkwụ abụọ mbụ nke usoro ule nzọụkwụ atọ ahụ nke na-eme mgbe niile mgbe a na-emeghe amụma e mechiri emechi, dịka ọ dị na mkpughe nke Jizọs Kraịst na Disemba 31, 2023.

Akwụkwọ akụkọ *The Time of the End* nwere nkọwa bụ isi banyere ọdịnihu America dịka e sere ya n’amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu, bụ ndị e kpughere n’oge ọgwụgwụ n’afọ 1989. Akwụkwọ akụkọ ahụ adịla n’ihe ndekọ ọhaneze ruo afọ iri atọ, ma ọ dịghị onye hụrụ na otu isiokwu dị mkpa nke akwụkwọ akụkọ ahụ bụ ọgụ okpukpe dị n’etiti komunizim na ụka dị iche iche n’okpuru mmetụta Katọlik, karịsịa na Ukraine. Agha okpukpe ahụ sitere n’oge 1989 na-akọwa ọnọdụ nke ọdịda okpukpe Putin dịka e gosiri ya site n’aka Ptolemy na Uzaịa n’nnupụisi ha abụọ gosipụtara n’ụlọ nsọ dị na Jerusalem. Ụlọ nsọ dị na Jerusalem bụ ụlọ nsọ Uzaịa, ọ bụghị ụlọ nsọ Ptolemy. Ma Putin ma Zelenskyy na-emerụ otu ụlọ nsọ ahụ n’ụzọ abụọ dị iche iche; otu dị ka onye Ijipt, nke ọzọ dị ka onye Juu.

Nzukọ-nsọ nke na-alụ ọgụ megide eze ndịda n’afọ 1989 bụ Nzukọ-nsọ Katọlik. Gịnị kwa mere na ọ gaghị abụ otu a? Ekwensu-na-adịghị-ekwere-na-Chineke nke France nyere eze ugwu ahụ ọnyá na-egbu egbu n’afọ 1798, ya mere gịnị ga-egbochi ndị popu imegwara mkpagbu ogologo oge nke ekweghị-na-Chineke megide Nzukọ-nsọ Katọlik, karịsịa n’Ukraine? Ihe ka mkpa bụ na akaebe a doro anya banyere Ukraine sitere n’akwụkwọ e bipụtara n’afọ 1996, nke na-ezo aka n’ihe ndị odeakụkọ akụkọ ụwa kwuru banyere akụkọ ihe mere eme nke 1989. Ugbu a, ebe Onyenwe anyị na-emeghe akara nke akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ, O egosila ọgụ dị n’etiti ụka Ọtọdọks abụọ iji nye ọnọdụ amụma na nke akụkọ ihe mere eme nke agha Raphia na ihe sochiri ya, ma O tinyelarị nghọta ndị dị mkpa n’ime akwụkwọ akụkọ The Time of the End nke e bipụtara afọ iri atọ gara aga.

Ọnwụ Napoleon kwekọrọ na ọnwụ nwayọọ nwayọọ nke Lenin, Stalin, na usoro nke Soviet Union. Mgbe alaeze amụma nke ndịda kpọgara isi obodo ya na Russia, e nwere mgbanwe ukwu abụọ n’afọ 1917. Nke mbụ bụ nke a na-akpọ Mgbanwe Russia, mgbe a kwaturu Czar, ma mgbe ahụ, n’otu afọ ahụ, Mgbanwe Bolshevik sochiri, nke butere agha obodo malite n’afọ 1917 ruo n’afọ 1922. N’afọ 1922 ka e hibere Soviet Union.

Mbido Russia dịka eze ime mmụọ nke ndịda nọchiri anya mgbanwe ọchịchị nke nzọụkwụ abụọ nke dugara n’agha obodo, ma emesịa n’ịkpụpụta otu njikọ mba dị iche iche. Ndakpọ nke Soviet Union bụkwa nke nzọụkwụ abụọ, malite n’ịkwatu mgbidi Berlin n’ụbọchị November 9, 1989, nke mesịrị dugara n’ịgbasa Soviet Union n’ụbọchị December 31, 1991. Dịka onye ọchịchị ikpeazụ nke Russia, eze nke ndịda, e ji Vladimir Putin maa atụ site n’aka onye ọchịchị Russia mbụ—Vladimir Lenin.

Vladimir pụtara “onye ndu ukwu” ma Putin pụtara “ụzọ.” Lenin pụtara “nnukwu osimiri,” ma Vladimir Lenin họọrọ aha Lenin iji zoo ezi aha ya, nke bụ Vladimir Ilyich Ulyanov. Ilyich pụtara “nwa Ịlaịja,” ma Ulyanov pụtara “nwa Ịlaịja na-eto eto.”

E nyere onye ndu ukwu Rọshịa n’ụzọ ahụ, n’akụkọ ihe mere eme nke agha Raphia n’afọ 217 T.K., ihe nnọchianya n’ime onye ndu mbụ nke Rọshịa, bụ onye dị ka Vladimir Lenin bụ nnukwu onye ndu nke nnukwu osimiri ahụ, ma onye zoro aha ya. Aha bụ akara nke agwa, ma ka Vladimir zoro aha ya abụọ na-anọchi anya agwa nke họọrọ nnukwu osimiri nke echiche ndọrọ ndọrọ ọchịchị, karịa agwa nke Ịlaịja nọchiri anya ya, nke pụtara “Chineke bụ Jehova.” Mgbọrọgwụ nke ekweghị na Chineke bụ ịgọnarị Chineke, ekweghị na Chineke bụkwa àgwà bụ isi nke eze nke ndịda. Aha nke abụọ na nke atọ e nyere Lenin na-emesi Ịlaịja na nwa ya nwoke ike, njedebe nke Rọshịa dịka eze nke ndịda ka Ptolemy IV nọchiri anya ya, onye meriri emeri n’agha Raphia, ma mgbe Antiochus lọghachiri n’afọ 200 T.K. n’agha Panium, nwa nwoke Ptolemy nke dị afọ ise bụzi onye na-achị. Aha abụọ mbụ Lenin nwere na-egosi Ịlaịja na nwa ya nwoke, ma na-adakọ na Ptolemy na nwa ya nwoke. Ịlaịja na ozi ahụ nye ụmụ ya na-eme n’ụbọchị ikpeazụ, kpọmkwem tupu “ụbọchị ukwu ahụ dịkwa egwu nke Onyenwe anyị;” nke bụkwa ebe agha Raphia na Panium dị.

> Lee, M ga-ezitere unu Ịlaịja onye amụma tupu ọbịbịa nke nnukwu na ụbọchị dị egwu nke Onyenwe anyị: Ọ ga-eme ka obi ndị nna laghachikwuru ụmụ ha, meekwa ka obi ụmụ laghachikwuru ndị nna ha, ka M wee ghara ịbịa tie ụwa ihe ọnụ. Malakaị 4:5, 6.

Àmà nke Uzaya na Ptolemy kwekọrọ n’ahịrị nke iri na otu nke Daniel iri na otu, ma Uzaya biri afọ iri na otu mgbe nnupụisi ya na ekpenta ya gasịrị; ebe Ptolemy chịrị ngụkọta afọ iri na asaa, nke bụkwa otu ọnụọgụ afọ dị n’etiti ọgụ ndị ahụ nke ahịrị nke iri na otu na ahịrị nke iri na ise. Amụma afọ narị abụọ na iri ise nke malitere na 457 BC kwụsịrị na 207 BC n’etiti ọgụ abụọ ahụ; afọ iri mgbe Raphia gasịrị, na afọ asaa tupu Panium. Ọchịchị Ptolemy IV malitere na 221 BC, ọ nwụkwara na 204 BC, ya mere afọ iri na asaa nke Ptolemy abụghị otu ahịrị ahụ dịka afọ iri na asaa sitere na Raphia ruo Panium. Ha abụghịkwa otu afọ iri na asaa ahụ nke njedebe nke amụma afọ narị abụọ na iri ise na-anọchi anya ya, nke malitere site na Nero na 64 ma kwụsị na 313. Site na 313 ruo n’iwu ụbọchị ụka mbụ na 321 bụ afọ asatọ, ma afọ itoolu ka e mesịrị, na 330, Constantine kewara alaeze ahụ n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ.

N’ọdịnihu dị nnọọ nso, Putin na Russia ga-emeri Ukraine, ma nzọụkwụ Ptolemy na Uzziah ga-amalite ịlọghachi n’akụkọ ihe mere eme nke amaokwu nke iri na abụọ na-anọchi anya ya. Ndị àmà abụọ nke Akwụkwọ Nsọ ahụ na-edobe nsogbu ikpeazụ nke Putin n’ime nsogbu ụka na ọchịchị. E gosipụtara nnupụisi ha n’ụlọ nsọ dị na Jerusalem, si otu a na-akọwapụta ụlọ nsọ na okpukpe Uzziah dịka ebe ntụaka amụma dị.

Zelenskyy, nke pụtara “akwụkwọ ndụ ndụ,” bụ nwa bebi nke ndị ọrụ ọchịchị akwụkwọ nke ndị mba ụwa nke European Union na United Nations, ndị atụmatụ ha nke ọchịchị ụwa niile na-anọchi anya nke ọma site n’otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị akwụkwọ ndụ ndụ nke na-efe nne ụwa ofufe. O kwesịrị ekwesị na Zelenskyy bụbu onye na-eme ihe nkiri, n’ihi na o doro anya na ọ bụ onye nnọchi anya ike ndị ọzọ, ma ihe aha ya pụtara, bụ “akwụkwọ ndụ ndụ,” na-achọpụta nkà ihe ọmụma ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke na-eduzi mmegharị ya n’elu bọọdụ chess nke akụkọ ihe mere eme mmadụ. Checkmate dị nnọọ nso n’ihu maka Zelenskyy.

N’akụkọ ihe mere eme ikpeazụ a, a ga-emeghachi nnupụisi nke Uzaịa na Ptolemy ọzọ; ma Ptolemy (Putin) nwụrụ afọ anọ tupu agha Panium, a na-anọchikwa onye ọchịchị ikpeazụ nke eze ndịda anya site n’aka nwata dị afọ ise, nke usoro ndị nlekọta ọchịchị rụrụ arụ na ndị na-erughị eru na-achịkọta.

Ptolemy V dị nanị ihe dị ka afọ 5–6 mgbe ọ rịgoro n’ocheeze n’afọ 204 BC (mgbe ọnwụ nna ya nke jupụtara n’ihe omimi gasịrị), alaeze Ptolemaic wee bụrụ nke kpọnwụrụ akpọnwụ n’ihi usoro ọchịchị ndị nlekọta eze na-enweghị ike ma ọ bụ ndị jupụtara n’arụrụala n’oge ọchịchị ya. Ọchịchị nlekọta mbụ ahụ sitere n’afọ 204–202 BC, mgbe e zoro ọnwụ Ptolemy IV ma gbuo nne ya Arsinoe III. Ndị eze ụlọikpe a hụrụ n’anya, Sosibius, onye jerela ozi ogologo oge dịka onye ozi n’okpuru Ptolemy IV, na Agathocles, nwanne nwoke nke Agathoclea, nwanyị Ptolemy IV na-achọsi ike, kwupụtara onwe ha dịka ndị nlekọta eze. Ha rụpụtara ma ọ bụ wepụtaara ọchịchọ ikpeazụ nke mere ha ndị nlekọta, tinye eze nwata ahụ n’okpuru nlekọta Agathoclea na ezinụlọ ya, ma sachapụ ndị ha nwere ike ịsọ mpi. Sosibius lekọtara nnukwu akụkụ nke nchịkwa mbụ ahụ.

Mgbanwe mere n’ihe dị ka afọ 202 T.K., mgbe Agathocles ghọrọ onye ọchịchị nlekọta kachasị ike, ma a kpọrọ ya asị nke ukwuu n’ihi ịla n’iyi n’omume ọjọọ na njọ nchịkwa ya. Mgbasa iwe ndị mmadụ na Alexandria dugara n’ịtụgbu ya n’ụzọ obi ọjọọ site n’aka ìgwè mmadụ, ebe eze-nwata ahụ nyere nkwenye ya n’aha naanị. Ndị ọchịchị nlekọta sochirinụ bụ Tlepolemus, gọvanọ Pelusium, ma emesịa Aristomenes. Ka ọ na-erule oge agha Panium n’afọ 200 T.K., alaeze ahụ nọ n’okpuru usoro a na-agbanwe agbanwe nke ndị ọchịchị nlekọta na ndị ndụmọdụ nke ụlọ eze.

N’agha Panium, ọ bụghị Ptolemy V n’onwe ya du ndị agha Ptolemaic n’ọgbọ agha, kama ọ bụ ọchịagha Scopas onye Aetolia, onyeisi agha mgbazinye a họpụtara n’okpuru ọchịchị nlekọta. Eze ahụ ka bụ nwata enweghị ezi njide ọ bụla—mkpebi niile, atụmatụ agha, na adịghị ike zuru ezu nke alaeze ahụ sitere n’ịda mba nke ndị nlekọta, nnupụisi dị n’ime ala (dị ka mbilite ndị Egypt bụ ụmụ amaala), na aghụghọ nke ụlọ eze. Ọnọdụ enweghị ntụkwasị obi a mere ka Antiochus III the Great nwee ike imeri Scopas n’ụzọ kpebisiri ike na Panium, were Coele-Syria, tinyere Judea, napụ ya n’aka ọchịchị Ptolemaic ruo mgbe ebighị ebi.

Ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme na-atụle ohere na ọnwụ Ptolemy IV sitere n’ịnyefe ya nsi, nke bụkwa akụkụ nke echiche nchepụta akụkọ ihe mere eme gbasara Vladimir Lenin, Joseph Stalin, nakwa eze nwanyị nke ndịda, Cleopatra. Putin na-emeri n’Agha Ukraine, ma emesia mbibi ya amalite site n’ọchịchọ ya imejuputa mmekọrịta nchịkwa ahụ Soviet Union nwere na mbụ n’ebe ụka Ukraine nọ, nke, mgbe e wepụrụ ya n’afọ 1989, bụ akara nke mmeri eze nke ugwu meriri eze nke ndịda.

Ukraine bụ ebe mmalite nke Ọtọdọks nke ndị Slavik nke Ọwụwa Anyanwụ. Baptizim nke Vladimir the Great mere na 988 na Kyiv. Mgbe e mesịrị, Moscow kwupụtara aha “Rome nke Atọ” mgbe Constantinople dara, na-etinye onwe ya dịka onye nketa ziri ezi na onye nche ime mmụọ nke ala Russia niile, gụnyere Ukraine dịka “ógbè ya nke iwu ụka kwadoro”.

Patrịaketi Moscow anọwo na-ele Ukraine anya mgbe niile dịka nke a na-apụghị ikewa na Russia n’ụzọ ime mmụọ, n’okwu ha bụ, “Otu ndị mmadụ, otu okwukwe,” nke bụkwa ahịrịokwu Putin n’onwe ya ejirila ugboro ugboro. Ukraine, karịchaa kemgbe 2014/2022, na-ahụwanye nlekọta Moscow anya dịka ọchịchị ịchị na nke alaeze ukwu karịa ịbụ ezi nne ime mmụọ. Ruo Febrụwarị 2026, e nwere usoro Ọtọdọks abụọ na-asọ mpi. Otu n’ime ha bụ Ụka Ọtọdọks nke Ukraine, nke kemgbe 2019 nọọrọ onwe ya site n’aka Patriak Oikumenik Bartholomew nke Constantinople. Na Kyiv, a na-ewere Ụka Ọtọdọks nke Ukraine dịka ezi ụka mba ahụ.

Ka onye na-agụ ya kpachara anya: Ụka Ọtọdọks nke Ukraine bụ ụka dị iche na Ụka Ọtọdọks Ukraine. Ụka Ọtọdọks Ukraine nwere njikọ na Ụka Ọtọdọks nke Rọshịa, ma n’ihi nke a ka Zelenskyy na-awakpo ya. Vatican na-emegide mwakpo Zelenskyy ndị a na-eme ugbu a, ma nnupụisi Putin nke amaokwu nke iri na abụọ na-esochi mmeri ya na Raphia, ọ ka bụ ihe ga-eme n’ọdịnihu.

Ụka Ọtọdọks nke Ukraine nwere njikọ n’akụkọ ihe mere eme na òtù Moscow. N’oge sochirinụ mwakpo nke 2022, Ụka Ọtọdọks nke Ukraine kwupụtara nnwere onwe zuru ezu n’ọnwa Mee 2022, ma nchọpụta steeti Ukraine (DESS) ekwughachila ugboro ugboro na ọ ka na-ejikọ onwe ya, n’iwu kanọn na n’iwu obodo, na Moscow. Ukraine nyefere iwu n’ọnwa Ọgọọst 2024 (nke Zelenskyy bịanyere aka na ya) nke machibidoro òtù okpukpe ọ bụla e jikọtara na Ụka Ọtọdọks nke Rọshịa (nke a kpọrọ “steeti onye na-emegide agha”). E nyere Ụka Ọtọdọks nke Ukraine iwu ka o kewapụ njikọ niile kpamkpam, ma ọ bụghị ya, o ga-eche ihu mgbasa nke Kyiv Metropolis ya nke ụlọikpe nyere iwu. Dị ka ọnọdụ dị na njedebe nke 2025 na mmalite nke 2026 si dị, a ka nwere mwakpo ọchụchọ na njide, nnyefe parish gaa n’Ụka Ọtọdọks nke Ukraine (karịrị 1,300 kemgbe 2022), ikpe ụlọikpe, na ndị ọkachamara nke UN na-adọ aka ná ntị banyere nchegbu metụtara nnwere onwe okpukpe gbasara Ụka Ọtọdọks nke Ukraine.

Vatikan egosila n’ihu ọha gbochie mkpochapụ ọ bụla a ga-amanye nke Ụka Ọtọdọks nke Ukraine. Russia na Putin na-akọwa nke a dịka mkpagbu kpọmkwem megide Ọtọdọks nke iwu ụka kwadoro, ha emewokwa nchedo nke “ụka Ọtọdọks nke Russia” ka ọ bụrụ arịrịọ doro anya n’ime mkparịta ụka udo ọ bụla. Mgbasa ozi aghụghọ Russia na-ejikọ Ụka Ọtọdọks nke Ukraine na mwakpo steeti Ukraine na-eme megide ya dịka “Naziism” nakwa dịka akụkụ nke nkwado ha na-akpọ “iwepụ Nazi.”

Putin ga-eji obi-ike na-enweghị ikike “bata n’ụlọ nsọ” ma kwuo na ọchịchị ime mmụọ zuru ezu n’elu Ọtọdọksị Ukraine bụ nke ya, n’ịgbalị ime ka nhazi ụka Ukraine dum laghachikwa n’okpuru Moscow, na-achọ ka a mata ya dịka isi ime mmụọ ziri ezi nke ụwa Ọtọdọksị Russia.

Nke a bụ nnọọ ihe yiri nke Ptolemy ịbanye n’Ebe Kachasị Nsọ, ebe Uzziah bụ Zelenskyy na-achọ isure ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ. Nnupụisi Ptolemy dị n’Ebe Kachasị Nsọ, nke Uzziah dịkwa n’ebe nsọ ahụ. Eze ndịda, nke mmeri nke “oke-ala” mere ka ọ ṅụrịa ọṅụ, na-akwụsị ike nnọchi anya nke Nazism, ma emesịa gafee ókè banye n’ebe nke bụ naanị nke ọchịchị okpukpe. Mgbe ahụ, mbelata n’okpuru nduzi amụma nke ga-abịa na mberede ga-eme, Putin ga-apụkwa n’ebe a na-eme ihe (dịka Ptolemy IV nwụrụ n’afọ 204 T.O.A.). Mgbe oghere ike nke “oge ndị na-anọchi anya na-esighị ike” gasịrị, eze ugwu ga-alaghachi n’ike ka ukwuu ma merie n’agha Panium nke oge a n’amaokwu nke 15.

## Iri na Asaa

Afọ iri na asaa pụtara ugboro atọ n’ime akụkọ ihe mere eme ebe agha Raphia na Panium na-agbakọta ọnụ, ahịrị n’elu ahịrị. Afọ iri na asaa sitere n’iwu Milan, ebe e jikọtara ocheeze ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ nke alaeze ukwu ahụ ọnụ site n’alụmdi na nwunye, ruo mgbe e kewara alaeze ahụ ma gbaa alụkwaghịm n’afọ 330. Afọ iri na asaa ahụ, ma n’mbido ha ma n’ọgwụgwụ ha, bụ ihe ama nke oge amụma abụọ ọzọ metụtara ya. Malite na Nero n’afọ 64, a kara akara oge mkpagbu nke kwụsịrị n’akụkọ ihe mere eme nke Constantine Ukwu. Mgbanwe sitere n’oge mkpagbu Nero ruo ná nkwekọrịta nke Constantine nọchiri anya ya na-egosi mgbanwe sitere na nzukọ Smyrna ruo ná nzukọ Pergamos. Afọ 313 na iwu Milan na-egosi njedebe nke nzukọ Smyrna, ma njedebe nke oge afọ iri na asaa ahụ bụ afọ 330, nke bụ mmezu nke amụma afọ narị atọ na iri isii nke Daniel 11:24.

> Ọ ga-abata n’udo ọbụna n’ebe ndị kacha baa ụba nke ógbè ahụ; ọ ga-emekwa ihe nna ya ha emebeghị, ma ọ bụ nna nna ya ha emeghị; ọ ga-ekesa n’etiti ha anụ oriri, na nkwata, na akụnụba: ee, ọ ga-atụpụtakwa atụmatụ ya imegide ebe ndị e wusiri ike, ọbụna ruo nwa oge. Daniel 11:24.

Afọ iri na asaa ahụ, malite n’afọ 313 na iwu Milan, na-amalite site n’imezu amụma ma na-ejedebe n’imezu amụma ọzọ. Mmezu amụma mbụ nke na-akara mmalite ahụ, na-egosi mgbanwe sitere n’ọgbakọ Smyrna ruo n’ọgbakọ Pẹgamos, ma amụma nke na-akara njedebe nke afọ iri na asaa ahụ, na-egosi nkewa nke Rom ịbụ Rom ọwụwa anyanwụ na Rom ọdịda anyanwụ. A na-amata afọ iri na asaa ahụ site n’akụkọ ihe mere eme amụma, ọ bụghị site n’okwusa ọ bụla pụrụ iche nke afọ iri na asaa. Alfa nke nkewa nke ọgbakọ nke abụọ site n’ọgbakọ nke atọ kwekọrọ na nkewa nke alaeze ukwu ahụ ịbụ ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’imezu amụma oge nke afọ 360. Amụma abụọ ahụ na-eguzobe oge nke afọ iri na asaa, ma ọ dị mkpa ka e guzobe ha dịka oge amụma ziri ezi dabere n’àmà nke mmadụ abụọ ma ọ bụ atọ; ma ọ bụrụ na iri na asaa bụ akara amụma ziri ezi.

Ndị àmà ahụ dịkwa n’ime oge ọzọ nke afọ 250 nke malitere na 457 BC. N’ụbọchị ahụ ka amụma afọ 2,300 nke Daniel 8:14 malitere. 457 BC bụ ebe-amalite amụma, bụrụkwa akara ụzọ amụma e guzobere nke ọma. Ịgbatị afọ 250 gaa n’ihu na-eweta gị na 207 BC, nke bụ akụkọ ihe mere eme dị n’etiti ọgụ Raphia na Panium. A pụghị ikewapụ ọgụ Raphia na Panium, n’ihi na Antiochus the Great so na ha abụọ. Site n’agha Raphia na 217 BC ruo n’agha Panium na 200 BC bụ afọ iri na asaa. Amụma afọ 2,300 ahụ na-egosi mgbanwe nke dispensation na mmalite ya, mgbe iwu nke atọ weghachiri ọbụbụeze mba Juda, ma n’ọgwụgwụ ya, e nwekwara mgbanwe nke dispensation mgbe Kraịst si n’Ebe Nsọ kwaga n’Ebe Kachasị Nsọ. 207 BC na-anọchi anya mgbanwe nke dispensation nke ọchịchị Ijipt n’elu Judia gaa na dispensation Seleucid nke ọchịchị n’elu ala ahụ dị ebube. Dispensation nke njikwa Seleucid n’elu ala ahụ dị ebube mụrụ nnupụisi ndị Maccabees na 167 BC.

Oge Nero nke afọ 250 na-ejedebe na akụkọ banyere Constantine the GREAT, ma afọ 250 ndị na-agwụ n’etiti agha abụọ ahụ bụ akụkọ banyere Antiochus the GREAT. N’agha Raphia, Ptolemy IV meriri Antiochus the Great, ma Ptolemy chịrị afọ iri na asaa. Oge afọ 250 abụọ ahụ nwere oge pụrụ iche nke afọ iri na asaa. Ha abụọ na-ejedebe n’akụkọ banyere onye ọchịchị a maara dị ka the GREAT. Oge afọ 250 abụọ ahụ na-amalite n’ama amụma e guzobere, ma ha abụọ na-ejedebekwa n’ama amụma e guzobere.

United States malitere n’ụbọchị Julaị 4, 1776, ma afọ 250 mgbe e mesịrị na-eduga gị n’ụbọchị Julaị 4, 2026, mgbe Donald Trump, onye a maara dị ka onye na-achọ ime ka America bụrụ “onye ukwu,” ga-eme emume afọ 250 ahụ. Afọ 2026, dịka afọ 250 sitere na 457 BC, na-ejedebe n’etiti akụkọ ihe mere eme nke agha nke oge a nke Raphia na Panium, ndị a maara dịka Agha Ukraine na Agha Ụwa nke Atọ. Ọchịchị nke eze ndịda, oge nke iwu Sọnde mbụ, na oge sitere n’agha Raphia ruo Panium na-enye oge atọ nke afọ iri na asaa, ndị niile jikọtara na otu akụkọ amụma ahụ. Oge atọ nke afọ 250 niile na-erute ọnụ n’ime otu akụkọ amụma ahụ. Oge atọ ahụ nke afọ 250 na-eguzobe ahịrị atọ nke eziokwu amụma, tinyere akụkọ ihe mere eme metụtara Donald Trump, onye a nọchiri anya ya dị ka ma Constantine the Great, ma ọ bụ Antiochus the Great.

Ahịrị atọ nke afọ 250 na-enye ihe osise atọ dị iche iche, ma na-akwado ibe ha, gbasara ụbọchị ikpeazụ. Ahịrị Nero na-akọwa akụkọ ihe mere eme nke afọ iri na asaa nke nkwekọrịta na mmegharị n’ụzọ na-ezighị ezi, nke na-ekwu n’ụzọ zuru oke banyere àgwà amụma nke ịkpụpụta onyinyo nke anụ ọhịa ahụ.

> “Onyenwe anyị egosila m n’ụzọ doro anya na a ga-akpụ ihe oyiyi nke anụ ọhịa ahụ tupu oge ebere emechie; n’ihi na ọ ga-abụ nnukwu ule nye ndị nke Chineke, nke a ga-eji kpebie ọdịnihu ebighị ebi ha. Ọnọdụ gị bụ ngwakọta dị ukwuu nke enweghị nkwekọrịta, nke mere na ọ bụ naanị mmadụ ole na ole ka a ga-eduhie.”

> “N’Akwụkwọ Mkpughe 13 a kọwara isiokwu a n’ụzọ doro anya; [Mkpughe 13:11–17, e hotara].”

> “Nke a bụ ule ndị ndị nke Chineke ga-enwerịrị tupu e mechie ha akara. Ndị niile gosipụtara ikwesị ntụkwasị obi ha nye Chineke site n’idebe iwu Ya, na ịjụ ịnakwere ụbọchị izu ike ụgha, ga-eguzo n’okpuru ọkọlọtọ nke Onyenwe anyị Chineke, Jehova, ma ga-anata akara nke Chineke dị ndụ. Ndị na-arara eziokwu ahụ sitere n’eluigwe nye ma nabata ụbọchị izu ike Sọnde, ga-anata akara nke anụ ọhịa ahụ.” Manuscript Releases, volume 15, 15.

Onyonyo nke anu-ọhia ahụ bụ njikọ nke ụka na ọchịchị, ebe ụka na-achịkwa mmekọrịta ahụ. Nkwekọrịta Constantine n’ịgbalị ikpokọta ikpere arụsị na Iso Ụzọ Kraịst ọnụ bụ ihe atụ a ma ama nke nkwekọrịta nke ụbọchị ikpeazụ.

> “N’ime mmegharị ndị a a na-eme ugbu a na United States iji nweta ka steeti kwado ụlọọrụ na omenaala nzukọ‑ukwu, ndị Protestanti na‑eso nzọụkwụ ndị Katọlik Rom. Ee, karịchaa, ha na‑emepe ụzọ ka ọchịchị papacy nwetaghachi n’ime America Protestant ịdị‑elu ahụ nke ọ tụfuru n’Ụwa Ochie. Ma ihe na‑enye mmegharị a nkọwa kasịnụ bụ eziokwu ahụ na ihe bụ isi a na‑ele anya imezu bụ ịmanye idebe ụbọchị Sọnde—omenaala nke sitere na Rom, nke ọ na‑ekwu na ọ bụ ihe ịrịba ama nke ikike ya. Ọ bụ mmụọ nke papacy—mmụọ nke ikwekọ n’omenaala ụwa, nke ịsọpụrụ ọdịnala mmadụ karịa iwu Chineke—ka na‑abanye n’ime nzukọ‑ukwu ndị Protestant ma na‑eduga ha ịrụ otu ọrụ ahụ nke ibuli Sọnde elu nke papacy rụrụ tupu ha.”

> “Ọ bụrụ na onye na-agụ ya chọrọ ịghọta ndị ọrụ a ga-eji n’agha ahụ na-abịa ngwa ngwa, naanị ihe ọ ga-eme bụ ịgbaso akụkọ banyere ụzọ ndị Rom ji mee otu nzube ahụ n’oge gara aga. Ọ bụrụ na ọ chọrọ ịma otú ndị Katọlik na ndị Protestant, mgbe ha jikọtara ọnụ, ga-esi mee ndị na-ajụ ozizi ha, ka ọ hụ mmụọ nke Rom gosipụtara n’ebe Sabbath na ndị na-agbachitere ya nọ.”

> “Iwu eze, nzukọ ukwu nile, na iwu ụka nke ike ọchịchị ụwa kwadoro, bụ nzọụkwụ ndị emume ndị ọgọ mmụọ ji ruo n’ọnọdụ nsọpụrụ ya n’ime ụwa Ndị Kraịst. Nzọụkwụ ọha mbụ nke manyere idebe ụbọchị Sọnde bụ iwu Konstantịn nyere iwu ka e mejuputa. (A.D. 321) Iwu a chọrọ ka ndị bi n’obodo zuo ike n’‘ụbọchị a na-asọpụrụ nke anyanwụ,’ ma o kwere ka ndị bi n’ime ime obodo nọgide n’ọrụ ugbo ha. Ọ bụ ezie na n’eziokwu ọ bụ iwu ndị ọgọ mmụọ, eze ukwu ahụ manyere ka e debe ya mgbe ọ nabatara Iso Ụzọ Kraịst naanị n’aha.” The Great Controversy, 574.

A na-anọchi anya ọganihu nke nkwenye-ndọkpụ nke dugara, ma ga-edugakwa ọzọ, n’iwu ụbọchị Sọnde site n’oge afọ iri na asaa sitere na 313 ruo 330, ebe iwu ụbọchị Sọnde mbụ nke 321 bụ etiti akụkọ ihe mere eme ahụ. Ná mmalite e nwere alụmdi na nwunye nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, ma ná njedebe e nwere ịgba alụkwaghịm nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Iwu ụbọchị Sọnde mbụ ahụ bụ akara etiti na-anọchi anya nnupụisi, dịka mkpụrụedemede nke iri na atọ n’alfabet Hibru, mgbe mkpụrụedemede mbụ bu ya ụzọ, mkpụrụedemede nke iri abụọ na abụọ kwa, bụ nke ikpeazụ n’alfabet ahụ, soro ya, na-emejupụta okwu Hibru ahụ bụ eziokwu. Alụmdi na nwunye ná mmalite na ịgba alụkwaghịm ná njedebe na-akọwapụta mkpụrụedemede alfa ka o kwekọọ na mkpụrụedemede omega. Oge ahụ nke afọ 250 nke malitere na Nero nwere akara njirimara nke Kraịst, ọ na-ekwukwa banyere isiokwu nke eziokwu ugbu a n’ụbọchị ikpeazụ.

Oge nke afọ 250 nke malitere na 457 BC na-emesi nka ọchịchị a na-anọchi anya ya site n’aka Antiochus Ukwu ike, dịka ọ na-eguzo n’ime oge nke afọ iri na asaa site na Raphia ruo Panium. Anyị na-aghọta ya dịka nka ọchịchị, n’ihi na na 457 BC amụma nke afọ 2,300 malitekwara. Afọ 2,300 ahụ bụ ahịrị amụma dị n’ime nke na-ekwu maka ọrụ mgbapụta nke Chineke, nke kwekọrọ na akara nke nka ụka. N’adịghị ka oge nke afọ 250 nke malitere na Nero, oge nke malitere na 457 BC na-ekwu maka ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke onye isi ala America ikpeazụ, onye na-achọ ime ka America, ma e mesịa ụwa, bụrụ nnukwu ọzọ, dịka ọ na-akwalite echiche Katọlik ezighị ezi banyere oge ọlaedo nke afọ puku nke udo.

Afọ narị abụọ na iri ise nke United States, nke bụ anụ-ọhịa nke ụwa nke Mkpughe iri na atọ, na-akọwa njedebe nke alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ, nke na-ejedebe ebe ọ malitere, n’etiti agha. Ndị mmeri nke akụkọ ihe mere eme na-akọwapụta ndekọ nke akụkọ ihe mere eme a na-edobe. Ndị Democrat, ndị dragọn nke ndị globalist nyere ike, na-ele ọgbaaghara dị ugbu a anya dịka mgbanwe ọchịchị, ebe ndị Republican, ndị jupụtara n’okwu ma na-enweghị omume, na-ele akụkọ ihe mere eme a dị ugbu a anya dịka agha obodo. Ndị Democrat bụ ndị nnọchi anya dragọn nke amụma Akwụkwọ Nsọ, a na-anọchikwa ndị Republican anya dịka ndị Protestant dapụrụ n’okwukwe, ma ọ bụ, n’okwu Jọn n’ime Mkpughe iri na isii, ha bụ onye amụma ụgha. United States malitere n’agha mgbanwe ọchịchị, ọ na-ejedebekwa n’agha mgbanwe ọchịchị. Otu Republican malitere n’agha obodo, ha na-ejedebekwa n’agha obodo. Ndị Republican na-ahụ agha obodo ahụ nke ndị Democrat na-akpọ mgbanwe ọchịchị.

Trump, dị ka onyeisi ala Republican ikpeazụ, nwere njirimara amụma nke onyeisi ala Republican mbụ, onye bịara n’akụkọ ihe mere eme mpụta nke Agha Obodo. Agha Obodo mpụta Lincoln bụkwa akụkọ ime nke amụma Aịzaịa nke isi nke asaa, amaokwu nke asatọ, nke kwụsịrị na 1863, kpọmkwem afọ e nyere Nkwupụta Ntọhapụ ndị Ohu. Ikewa dị n’etiti otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ ahụ bụ ụkpụrụ amụma bụ isi ma bụrụkwa nke ntọala. Ọ malitere na Kain na Ebel, ndị n’oge Kraịst ndị Sadusii na ndị Farisii nọchiri anya ha, klaasị abụọ nke Kain ndị ga-egbu otu Ebel.

Ndị Farisii na ndị Sadusii na-anọchi anya ndị kwekọrịtara ịkpọgide Mesaya ha n’obe, n’ihi ihe dị iche iche, ma ka bụkwa nkwenye—otu ihe ahụ. Ndị Farisii kwupụtara na ha na-akwado iwu, ma ha emeghị otú ahụ, dịka ọ dịkwa na ndị Republican. Ndị Farisii kwupụtara na ha na-akwado Iwu Chineke mbụ, ma ha sụgharịrị iwu ahụ site n’uche mgbagha nke aka ha jupụtara n’ịkpa ókè. Iwu mbụ ahụ nye ndị Farisii bụ Constitution nye ndị Republican, bụ́ Constitution ahụ kpọmkwem ha na-ekwu na ha na-akwado, ma ha anaghị akwado ya n’eziokwu. Ndị Sadusii jụrụ ike Chineke, ma ọ bụ ezie na ha bụ òtù nta karịa ndị Farisii, ndị Sadusii jidere ọnọdụ okpukpe na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Judia n’oge Kraịst. Ndị Democrat bụ òtù nta karịa ndị Republican, dị nnọọ nta nke na ha ga-eji aghụghọ nọgide n’ike, ma ha nọgide n’ike n’ezie, n’ihi na ndị mmegide ha, ndị na-ekwu na ha na-akwado ikpe ziri ezi hà nhata nye mmadụ niile, enweghị ihe ọ bụla ha na-eme iji manye ụkpụrụ nke iwu ahụ ha na-ekwu na ha na-akwado.

Ọ dịghị ihe ọhụụ dị n’okpuru anyanwụ, ma òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ dị na United States bụkwa akụkụ nke mbara ala amụma dị ka ndị Farisii na ndị Sadusii bụ. N’ezie, e nwere ọtụtụ myirịta ndị ọzọ n’ahịrị amụma a, ma ọ bụ naanị mgbe ị hụrụ mmekọrịta amụma dị n’etiti ike abụọ ahụ na-adịghị nsọ, bụ́ ndị, ọ bụ ezie na ha bụ ndị iro, na-adị n’otu megide ịdị nsọ, ka ị ga-ahụ Ptolemy na Uzziah n’ìhè kwesịrị ekwesị. Ndị eze abụọ nke ndịda nwara ịchụ aja n’otu ụlọ nsọ ahụ, ma Ptolemy, onye si Ijipt, na-anọchi anya ike nke dragọn—ndị Democrats. Uzziah, dịka eze Judia, bụ onye ndu nke ala ahụ dị ebube, onye bụ Protestantism nke dapụrụ n’ezi okwukwe, ma ọ bụ onye amụma ụgha—ndị Republicans.

Mmekọrịta nke dragọn na onye amụma ụgha ka e ji n’ụzọ a na-ahụkarị gosipụta n’Ugwu Kamel. N’ugwu ahụ, Ehab nọchiri anya dragọn ahụ, ndị amụma Bel na Ashtarot nke Jezebel nọchiri anya ndị amụma ụgha guzoro imegide Ịlaịja. Anụ ọhịa ahụ bụ Jezebel ka nọ n’azụ ihe niile na Sameria. E gosikwara dragọn ahụ jikọtara na onye amụma ụgha site n’ịdị n’otu nke Rom ndị ọgọ mmụọ na ndị Juu n’obe, dịka otu ahụ ka ịdị n’otu nke ndị Democrat na ndị Republican ga-adị na iwu Ụka. A na-anọchi anya akụkụ ndị mejupụtara ike jikọtara ọnụ ahụ site n’aka ndị Democrat na ndị Republican n’ime mpi Republican nke anụ ọhịa nke ụwa. A na-anọchi anya ike ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ ahụ na-adịghị nsọ site n’aka Ken, ahịrị Ebel nwekwara nkewa okpukpu abụọ.

Usoro Ebel, nke n’ihe metụtara usoró mpụga nke Kẹn bụ usoró ime, ma e ji ìgwè ụmụagbọghọ na-amaghị nwoke abụọ nọchie anya ya. A na-anọchi anya ọganihu nke mpi Protestant nke anụ ọhịa nke ụwa ahụ, bụ́ nke bụ United States, site n’usoro nke ịsachapụ okpukpe malite na chọọchị nke Sadis n’afọ 1798, mgbe United States ghọrọ alaeze nke isii n’amụma Akwụkwọ Nsọ. Sadis bụ chọọchị nke nwere aha na-ekwu na ọ dị ndụ, ma ọ nwụrụ anwụ. Ka ọ na-erule afọ 1798, òtù dị iche iche Protestant ndị kewapụrụ onwe ha n’aka chọọchị popu amalitelarị ịlaghachi Rome. A kpọrọ ndị Kraịst mbụ “ndị Kraịst” n’Antiọk.

> “Ọ bụ na Antiọk ka akpọrọ ndị na-eso ụzọ ahụ Ndị Kraịst na mbụ. E nyere ha aha ahụ n’ihi na Kraịst bụ isiokwu kachasị mkpa nke nkwusa ha, nkuzi ha, na mkparịta ụka ha. Mgbe niile ha na-akọghachi ihe ndị mere n’ụbọchị ndị ozi Ya n’elu ụwa, mgbe ndị na-eso ụzọ Ya ji ọnụnọ Ya n’onwe Ya bụrụ ndị a gọziri agọzi. N’enweghị ike ọgwụgwụ, ha na-atụgharị uche n’ozizi Ya na ọrụ ebube Ya nke ịgwọ ọrịa. Site n’egbugbere ọnụ na-ama jijiji na anya jupụtara n’anya mmiri, ha kwuru banyere ahụhụ mgbu Ya n’ogige ahụ, nrara Ya, ikpe Ya, na igbu Ya, ndidi na ịdị umeala n’obi nke O ji nagide mkparị na ahụhụ ndị iro Ya tinyere n’ahụ Ya, na ebere dịka nke Chineke nke O jiri kpee ekpere maka ndị na-akpagbu Ya. Mbilite n’ọnwụ Ya na ịrịgo Ya n’eluigwe, na ọrụ Ya n’eluigwe dịka Onye Nnọchiteanya n’etiti Chineke na mmadụ dara ada, bụ isiokwu ndị ha ji ọṅụ na-anọgide na-atụgharị uche na ha. N’ezie, ndị mba ọzọ nwere ihe mere ha ji kpọọ ha Ndị Kraịst, n’ihi na ha kwusara Kraịst ma na-ekpegara Chineke ekpere site n’aka Ya.

> “Ọ bụ Chineke nyere ha aha nke Onye Kraịst. Nke a bụ aha eze, e nyere ya ndị niile na-ejikọta onwe ha na Kraịst. Ọ bụ banyere aha a ka Jems dere n’oge e mesịrị, sị, ‘Ọ̀ bụghị ndị ọgaranya na-emegbu unu, ma na-adọkpụ unu gaa n’oche ikpe? Ọ̀ bụghị ha na-ekwulu aha ahụ kwesịrị nsọpụrụ nke a na-akpọ unu site na ya?’ Jems 2:6, 7. Pita kwuputakwara, sị, ‘Ọ bụrụ na onye ọ bụla ahụhụ dịka Onye Kraịst, ka ihere ghara ime ya; kama ka o nye Chineke otuto n’ihi nke a.’ ‘Ọ bụrụ na a na-akọcha unu n’ihi aha Kraịst, ngọzi dịrị unu; n’ihi na Mmụọ nke ebube na nke Chineke na-anọkwasị unu n’elu unu.’ 1 Pita 4:16, 14.” Ọrụ Ndịozi, 157.

E nyere nzukọ Efesọs aha Onye Kraịst, nke dugara na nzukọ Smaina a kpagburu, nke e mesịrị soro ya bụ nzukọ nkwekọrịta n’akụkọ ihe mere eme nke Pegamọs. Mgbe ọchịchị popu nọdụrụ n’ocheeze, nkewa pụtara ìhè kpọpụtara ezi nzukọ Chineke dịka nzukọ nọ n’ọzara. Nzukọ Rom bụ Tayaṭaira. N’isi ngwụcha oge ọzara ahụ nke afọ puku abụọ na narị isii na iri, nzukọ Protestant bilitere, sitekwa n’oge ahụ gaa n’ihu, a na-anọchi mpi Protestant ahụ anya site n’usoro ule na nsachapụ nke sitere n’aka Chineke.

Okpukpe Protestant malitere mgbe Martin Luther kpọgidere tesis ya iri itoolu na ise n’ọnụ ụzọ ahụ n’afọ 1517, ma “23” afọ ka e mesịrị, n’afọ 1540, òtù Jesuit malitere. N’afọ 2013, e kpọgidere ngosipụta nke iri itoolu na ise na nke ikpeazụ nke Tebụl Habakuk n’ọnụ ụzọ ahụ, ma n’ụbọchị March 13, 2013, e tinyere poopu Jesuit mbụ n’ọrụ. A chụpụrụ Martin Luther n’ọgbakọ n’akụkọ ihe mere eme ahụ site n’aka poopu Leo. Nọ n’isi…

N’afọ 1798 ụka Sardis kwuru na ha jidesiri aha “Ndị Protestant” ike, ma site n’ịlaghachi na Rom ha amalitelarị ịghara ịkwado aha ha. Mgbe Adventizim Millerite nara ọkpọ oku nke Protestantizim n’afọ 1844, ha nọchitere ịdọ aka ná ntị megide Jeroboam, eze mbụ nke Izrel, mba nke bụ ndị ikwu n’ọbara nke ebo ahụ dị na Juda, ebe Chineke debere ụlọ nsọ Ya. Jeroboam guzobere ihe adịgboroja, nke dabeere n’okpukpe nke nọchiri anya ịbụ ohu gara aga nke mba ya. O kwughachiri nnupụisi ntọala nke Erọn nke iwulite onyinyo nke anụ ọhịa, ya na ihe amụma niile metụtara akụkọ ahụ. Ma n’ọrụ nraranye ha, Adventizim Millerite baara ya mba n’ihi enweghị njikere ya ịga n’ihu iduzi ezi ofufe gaa n’ebe nsọ ahụ ebe Chineke bi. Jeroboam chọrọ ka isi ofufe bụrụ na Betel na Dan, nke na-anọchi anya ndị si Sardis n’afọ 1844 ndị jụrụ iso Kraịst banye n’Ebe Kachasị Nsọ.

Adventizim ndị Miller họọrọ ịlaghachi n’okpukpe Rom, wee nakwere kpọmkwem arụmụka ozizi nke ndị ahụ e kpughere ugbu a dị ka ndị amụma ụgha n’ihi ịjụ ha ozi Miller; dịka ndị nna-ukwu ha n’ihe ọmụmụ okwukwe iji kwado ịjụ ha ozi amụma nke oge asaa ahụ. Adventizim ndị Miller, dị ka o mere onye amụma ahụ na-enupụ isi, họọrọ ụzọ nke ha, kama iso nduzi Chineke. Ụzọ nke ndị nzuzu na-ahọrọ n’ime ule na nhicha niile nke ụmụ agbọghọ-amaghị ihe na ụmụ agbọghọ-maara ihe, site na Mgbanwe Protestant gaa n’ihu n’akụkọ ihe mere eme amụma, bụ ụzọ nke na-alaghachi n’ofufe ala ahụ e si napụta unu; ma dịka ha na-ekwu, “ụzọ niile na-eduga Rom.” Ụzọ niile ma e wezụga ụzọ ochie Jeremaya.

E gosipụtara Ndozigharị Protestant dị ka nloghachi Mozis laghachi n’Ijipt ka o wee duru ndị nke Chineke banye n’Ala Nkwa ahụ. Ozugbo ha si n’ala ịdọkpụ n’agha ahụ pụta, Chineke zubere inye ndị Ya a họpụtara iwu Ya. N’usoro Mozis na Ndozigharị Protestant, e gosipụtara nnupụisi ozugbo a napụtasịrị ha. Chineke nwara Sardis, otu ndị na-ekwu na ha nwere aha dị ndụ, ma bụrụ ndị nwụrụ anwụ ruo n’oge ozi William Miller. N’afọ 1844, e nwere nchacha abụọ; nke mbụ bụ nchacha nke ụka Sardis, ndị kwuru na ha bụ ndị Protestant, ma e gosiri na ha nwụrụ anwụ; mgbe ahụ kwa, a sachakwara ndị Millerite n’otu afọ ahụ, n’imezu ilu ahụ banyere ụmụ agbọghọ iri ahụ.

Ndị Democrat na ndị Republican na-anọchi anya òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ nke, ọnụ, mejupụtara mpi Republican n’elu anụ ọhịa nke ụwa ahụ dị na Mkpughe iri na atọ. Ụmụ agbọghọ na-amaghị ihe na ụmụ agbọghọ amamihe nwere bụ òtù okpukpe abụọ nke, ọnụ, mejupụtara mpi Protestant n’elu anụ ọhịa nke ụwa ahụ. Ụmụ agbọghọ amamihe nwere nwere aha mbụ ahụ e nyere na Antiọk. Ụmụ agbọghọ amamihe nwere bụ Ndị Kraịst, ma ha bụkwa ndị Filadelfịa ndị nwere nkwa nke inata aha.

> Onye na-emeri emeri ka M ga-eme ka ọ bụrụ ogidi n’ụlọ nsọ nke Chineke m, ọ gaghịkwa apụ ọzọ ma ọlị; M ga-edekwa n’elu ya aha Chineke m, na aha obodo nke Chineke m, nke bụ Jerusalem ọhụrụ, nke si n’eluigwe sitere n’aka Chineke m na-abịa; M ga-edekwa n’elu ya aha ọhụrụ m. Mkpughe 3:12.

Oge mbụ Chineke kpọrọ ndị Ya Ndị Kraịst bụ na Antiọk, ma akụkọ ihe mere eme ebe ngagharị Laodisia nke narị puku mmadụ otu narị na puku anọ na iri anọ na anọ na-agbanwe bụrụ ngagharị Filadelfia nke narị puku mmadụ otu narị na puku anọ na iri anọ na anọ bụkwa akụkọ ihe mere eme nke Antiọkọs Ukwu, onye e ji aha ya kpọọ obodo Antiọk, na onye a na-anọchi anya ya na ngwụcha oge afọ narị abụọ na iri ise dị n’etiti ọgụ Rafia na Panium.

Anyị ga-aga n’ihu n’ihe ndị a n’isiokwu na-esonụ.

Back to Articles