Article

# Panium — Ọnụọgụ Asaa

Daniel 11 Ekpughere Emepe: Ahịrị Amụma Site na 1989 ruo na Iwu Ụbọchị Ụka

Author

Jeff Pippenger

Published

March 15, 2025

Formats

PDF
Word
Song MP3

Anyị na-arụ ọrụ n’ịchịkọta ahịrị niile nke Daniel iri na otu ọnụ n’ihe metụtara akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu iri anọ, nke na-anọchite anya 1989 ruo n’iwu ụbọchị Sọnde na United States. Ọkpụkpọ anyị dịka ụmụ akwụkwọ amụma bụ ikewa okwu nke eziokwu nke ọma.

> Gbalịsie ike igosi onwe gị n’ihu Chineke dịka onye a nwapụtara, onye ọrụ na-ekwesịghị ime ihere, na-ekewa okwu eziokwu nke ọma. 2 Timoti 2:15.

Enwere ike ikewa isi nke iri na otu nke Daniel n’ahịrị amụma iri. Amaokwu nke mbụ ruo nke anọ na-anọchi anya otu ahịrị amụma. Amaokwu nke ise ruo nke itoolu na-anọchi anya ahịrị nke abụọ. Amaokwu nke iri na-anọchi anya ahịrị nke atọ. Amaokwu nke iri na otu na nke iri na abụọ na-anọchi anya ahịrị nke anọ. Ahịrị nke ise bụ amaokwu nke iri na atọ ruo nke iri na ise. Ahịrị nke isii bụ amaokwu nke iri na isii ruo nke iri abụọ na abụọ. Ahịrị nke asaa bụ amaokwu nke iri abụọ na atọ na nke iri abụọ na anọ. Amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo amaokwu nke iri atọ na otu bụ ahịrị nke asatọ. Amaokwu nke iri atọ na otu ruo nke iri anọ bụ ahịrị nke itoolu, ma ahịrị nke iri na nke ikpeazụ bụ amaokwu nke iri anọ ruo nke iri anọ na ise. A ga-ejikọta ahịrị iri ndị a ọnụ, ahịrị n’elu ahịrị.

> Ònye ka ọ ga-akụziri ihe ọmụma? Ònye ka ọ ga-eme ka ọ ghọta ozizi? Ndị a rapụrụ ara, ndị a dọpụrọ n’obi nne.

> N’ihi na iwu ga-adị n’elu iwu, iwu n’elu iwu; ahịrị n’elu ahịrị, ahịrị n’elu ahịrị; ebe a ntakịrị, ebe ahụ ntakịrị:

> N’ihi na o ga-agwa ndị a okwu site n’ọnụ na-asụ nsụ na n’asụsụ ọzọ. Ndị ọ sịrị ha, Nke a bụ izu ike nke unu ga-eji mee ka ndị ike gwụrụ zuru ike; nke a bụkwa ume ọhụrụ: ma ha achọghị ịnụ.

> Ma okwu nke Onyenwe anyị ghọrọ nye ha iwu n’elu iwu, iwu n’elu iwu; ahịrị n’elu ahịrị, ahịrị n’elu ahịrị; ntakịrị ebe a, ntakịrị ebe ahụ; ka ha wee jee, daa azụ, gbajie, bụrụ ndị e jidere n’ọnyà, ma bụrụkwa ndị e jidere. Aịzaịa 28:9–13.

N’ezie, ahịrị amụma iri ahụ niile nwere njikọ n’etiti ha, ma n’ime ahịrị nke ọ bụla, a pụrụ ịmata otu isiokwu pụrụ iche. Ọ bụ ezie na ahịrị nke ọ bụla nwere otu isiokwu bụ isi, ahịrị ndị ahụ nwere karịa naanị otu àmà. Ebumnuche m bụ ịkọwapụta isiokwu nke ọ bụla n’ime ahịrị iri ahụ.

## Ahịrị Mbụ

> Mụ onwe m kwa, n’afọ mbụ nke Daraias onye Midia, ọbụna mụ onwe m, guzoro iji kwado ya na iji mee ka ọ sie ike. Ma ugbu a aga m egosi gị eziokwu ahụ. Lee, ndị eze atọ ọzọ ga-ebili na Peshia; nke anọ ga-abụkwa onye bara ụba karịa ha niile: ma site n’ike ya site n’akụ ya, ọ ga-akpalite mmadụ niile imegide alaeze Gris. Eze dị ike ga-ebilikwa, onye ga-achị site n’ọchịchị dị ukwuu, ma mee dị ka ọchịchọ ya si dị. Ma mgbe ọ ga-ebili, alaeze ya ga-agbaji, e wee kee ya n’ebe ifufe anọ nke eluigwe dị; ọ gaghịagakwa n’aka ụmụ ya, ọ bụghịkwa dịka ọchịchị ya nke o jiri chịa: n’ihi na a ga-ebupụ alaeze ya, ọbụna nye ndị ọzọ, ewezuga ndị ahụ. Daniel 11:1–4.

Afọ mbụ nke Darius na-akara njedebe nke afọ iri asaa, si otú a na-egosi oge amụma nke ọgwụgwụ. Ka ọ na-erule amaokwu nke atọ, Alexander Onye Ukwu na-eguzobe alaeze ya nke zuru ụwa ọnụ, ma ka ọ na-erule amaokwu nke anọ, a ga-efopụ alaeze ya ma kewaa ya n’ebe ifufe anọ si efe. Iji Darius dịka oge ọgwụgwụ n’afọ 1989 na-enye anyị ohere ịgụ ndị eze a nọchiri anya ha n’amaokwu nke abụọ. Mgbe Gabriel kwuru n’amaokwu nke mbụ, “Ọzọkwa, n’afọ mbụ nke Darius,” ọ na-aga n’ihu n’ihe ọ gwara Daniel ná mmalite nke ọhụụ ahụ, nke bidoro n’isi nke iri.

> N’afọ nke atọ nke Saịrọs, eze Peasia, e kpughere Daniel otu ihe, onye aha ya a kpọrọ Belteshaaza; ihe ahụ bụkwa eziokwu, ma oge a kara aka dị ogologo: o wee ghọta ihe ahụ, nwee kwa nghọta banyere ọhụ ahụ. Daniel 10:1.

Akara ngosi ụzọ nke na-anọchi anya “oge ọgwụgwụ” nwere akara abụọ. “Oge ọgwụgwụ” nke ahịrị amụma Mozis bụ ọmụmụ Erọn, nke ọmụmụ Mozis soro ya afọ atọ ka e mesịrị. Erọn na Mozis bụ akara okpukpu abụọ nke “oge ọgwụgwụ” n’akụkọ ihe mere eme ha, ha na-anọchikwa ọmụmụ Jọn Onye Na-eme Baptizim na nke Jizọs ọnwa isii ka e mesịrị. “Oge ọgwụgwụ” n’afọ 1798 gosipụtara ijide poopu nke Rom, onye mechara nwụọ n’ime ndọkpụ n’agha n’afọ 1799. Site “n’afọ mbụ nke Darius onye Midia” ruo “n’afọ nke atọ nke Saịrọs eze Peasia”; Darius na Saịrọs na-anọchi anya “oge ọgwụgwụ” na 1989, n’ihi na ndị amụma niile na-ekwu karịa banyere ụbọchị ikpeazụ karịa ụbọchị ndị ha biri na ha.

> Ugbu a ihe ndị a niile mere ha dịka ihe atụ: e dekwara ha maka ịdọ anyị aka ná ntị, anyị ndị ọgwụgwụ nke ụwa rutere n’ahụ́ ha. 1 Ndị Kọrịnt 10:11.

Darius na Saịrọs na-anọchi anya Ronald Reagan na George Bush okenye n’afọ 1989. Ha abụọ bụ ndị isi ala n’afọ ahụ. Amaokwu nke mbụ nke isi nke iri na otu na-edobe ọhụ ahụ n’afọ nke atọ nke Saịrọs, nke ga-anọchi anya George Bush okenye, bụ onye bịara n’azụ Reagan dị ka Saịrọs siri soro Darius. Amaokwu nke abụọ na-ekwu na ndị eze atọ ka ga-ebili, ma nke anọ bara ụba nke ukwuu karịa ha niile. “Oge ọgwụgwụ” ikpeazụ dị n’isi nke iri na otu na-amalite n’afọ 1989 ma na-egosi na mgbe George Bush okenye gasịrị, ndị eze atọ ka ga-ebili; ya mere, ọ na-akọwapụta ndị isi ala atọ sochirinụ Bush okenye. Ndị eze atọ ahụ bụ Bill Clinton, George Bush nwata, Barak Obama, ma emesia onye isi ala kacha baa ụba, Donald Trump, ga-eji “ike ya” ma “site n’ụba ya ọ ga-akpalite mmadụ niile imegide alaeze Gris.”

Amaokwu nke atọ na-ewebata Alekzanda Onye Ukwu, ya mere ọ na-anọchi anya n’amụma onye ndú ikpeazụ nke Mba Ndị Dị n’Otu, onye ga-ejikọ onwe ya na ọchịchị ndị papa n’ụbọchị ikpeazụ; ma onye, dịka ọchịchị ndị papa, ga-eru ọgwụgwụ ya. Mba Ndị Dị n’Otu bụ alaeze nke asaa nke e gosipụtara dịka ndị eze iri na Mkpughe iri na asaa, òtù njikọ nke ndị eze iri ahụ kwekọrịtakwara inye alaeze nke asaa ha nye anụ ọhịa nke ndị papa n’ime otu awa ihe atụ.

> Ma mpi iri ahụ nke ị hụrụ bụ ndị eze iri, ndị na-anatabeghị alaeze ruo ugbu a; ma ha na-enweta ikike dị ka ndị eze otu awa ọnụ na anụ ọhịa ahụ. Ndị a nwere otu uche, ha ga-enyekwa anụ ọhịa ahụ ike na ọchịchị ha. Ndị a ga-alụso Nwa Atụrụ ahụ agha, Nwa Atụrụ ahụ ga-emeri ha: n’ihi na ọ bụ Onyenwe ndị nwenụ, na Eze ndị eze: ma ndị nọnyere ya bụ ndị a kpọrọ, na ndị a họpụtara, na ndị kwesịrị ntụkwasị obi. Mkpughe 17:12–14.

Eze iri ahu ka amaara site n’amaokwu nke atọ na nke anọ, nakwa site n’akụkọ ihe mere eme banyere ịrị elu na ida nke Alexander the Great, onye mezuru amaokwu ndị ahụ na narị afọ nke anọ. Gris bụ alaeze nke atọ n’amụma Akwụkwọ Nsọ, ọ bụkwa ihe nnọchianya nke dragọn ahụ, otu ụzọ n’ime njikọ atọ ahụ nke dragọn ahụ, anụ ọhịa ahụ, na onye amụma ụgha ahụ. N’obe ahụ, e dere ozi a, “Eze ndị Juu,” n’asụsụ Hibru, Latịn, na Grik; nke na-anọchite anya ndị Juu, ndị Rom, na ndị ọzọ niile sitere n’agbụrụ ndị ọzọ bụ́ ndị ga-anọ na Jerusalem n’oge Emume Ngabiga. Ndị Grik na-anọchi anya dragọn ahụ, ndị Rom na-anọchi anya anụ ọhịa ahụ, ndị Juu kwa bụ onye amụma ụgha ahụ.

Amaokwu anọ mbụ nke isi nke iri na otu na-akọwapụta njedebe nke ike dragọn nke ụwa nke na-akwa iko na ike papacy ka oge ohere nnwale nke mmadụ na-emechi. Amaokwu nke atọ na nke anọ na-akọwapụta ibili ikpeazụ na ọdịda nke ngosipụta ikpeazụ nke ike dragọn nke ụwa. Amaokwu ndị ahụ na-adakwasị amaokwu isii ikpeazụ nke na-akọwapụta njedebe nke anụ ọhịa ahụ nke na-akwa iko na ndị eze nke ụwa. Mbido na njedebe nke isi nke iri na otu na-akọwapụta akụkọ ihe mere eme ebe ndị iro Chineke rutere na njedebe ha, ebe onye ọ bụla adịghị inyere ha aka. Amaokwu anọ mbụ ahụ kwekọrọ na amaokwu isii ikpeazụ ahụ, ma site n’ime nke a, ha na-eburu ihe nnọchianya nke Iwu Iri ahụ, ya bụ tebụl nke iwu anọ mbụ na tebụl nke iwu isii ikpeazụ, ebe ha na-anọchikwa nnwale site na ọnụọgụ iri.

Amaokwu anọ mbụ ahụ na-anọchi anya mmalite nke na-egosi njedebe, ebe ha na-akwadokwa ozi ahụ dị ka ihe malitere n’“oge ọgwụgwụ” n’afọ 1989. Amaokwu ndị ahụ na-anọchi anya oge sitere n’afọ 1989 ruo n’imechi oge amara mmadụ, ya mere ha na-achịkọta ozi nke amaokwu isii ikpeazụ ahụ, nke bụ mmụba nke ọmụma e kpughere n’afọ 1989, nke na-akọwapụta ihe omume ndị jikọtara ya na mmechi oge amara.

Amaokwu ndị a na-enye ihe nkwado amụma iji mata na, malite n’afọ 1989, a ga-enwe ngụkọta nke ndị isi ala asatọ, ebe onye nke asatọ ga-abụ onye sitere n’ime ndị isi ala asaa gara aga; ya mere, nke a na-ejikọta akụkụ Akwụkwọ Nsọ ahụ ọnụ na ilu nzuzo ahụ nke onye nke asatọ ịbụ nke ndị asaa ahụ, nke bụ njirimara amụma nke bụ eziokwu dị ugbu a n’ụbọchị ikpeazụ.

Isiokwu a pụrụ ịghọta site n’amaokwu ndị a bụ mbibi ikpeazụ nke ike dragọn ahụ nke na-akwa iko ya na akwụna Taịa. Ụmụanyị akwụna ahụ na-akwa iko ya na ndị eze niile nke ụwa, ma dịka France oge ochie ghọrọ ọkpara nke ụka Katọlik mgbe Clovis nyefere ocheeze ya nye ndịozi Rom na 496, otu a kwa, anụ ọhịa nke ụwa nke United States ga-abụkwa onye mbụ n’etiti ndị eze ga-akwa iko ya na akwụna ahụ n’oge iwu Sọnde. Dịkwa ka n’amaokwu isii nke njedebe ahụ amaokwu anọ nke mmalite na-akọwapụta ma na-emesi ike ike atọ niile ndị na-eduga ụwa gaa Amagedọn, ma isiokwu dị n’amaokwu anọ mbụ ahụ bụ ike dragọn ahụ nke Gris na Alexander Onye Ukwu nọchiri anya ya.

Reagan malitere usoro nke ndị isi ala asatọ nke duru ugbu a ruo n’aka nke ikpeazụ n’ime ndị isi ala asatọ ahụ. Onye isi ala nke asatọ ga-ewu onyinyo nke anụ ọhịa ahụ ma mekwaa ka e nwee iwu Sunday n’United States, ebe n’otu oge ahụ ọ ga-abụkwa onye na-azụlite nkwekọrịta na nhazi nke ga-eme ka ọ bụrụ isi nke United Nations, nke n’oge ahụ kpọmkwem ga-abanye n’ime mmekọrịta ụka na ọchịchị zuru ụwa ọnụ n’okpuru mkpuchi nke idozi ọgụ na-alụsiwanye ike nke Islam siri ike.

A na-egosi mgbanwe nke United States, nke bụ anụ ọhịa nke ụwa nke Mkpughe isi nke iri na atọ, site n’ịbụ alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ ruo n’ịghọ isi nke alaeze nke asaa nke amụma Akwụkwọ Nsọ, ka ọ na-emezu mmekọrịta iwu na-akwadoghị ya na alaeze nke asatọ nke amụma Akwụkwọ Nsọ, site n’amaokwu nke mbụ nke na-akọwapụta 1989, sitekwa n’aka ndị isi ọchịchị na-eduga ruo n’iwu ụbọchị Sọnde na United States, ma ozugbo kwa nke ahụ, ọ na-akọwapụta eze dị ike ahụ ka ọ na-ebili. Eze dị ike ahụ bụ Trump na-anara ọchịchị n’elu United Nations, nke ọ nọ ugbu a n’usoro ịkwatu tupu arịrịọ ya apụta.

## Ahịrị nke Abụọ

Amaokwu nke ise ruo nke itoolu na-anọchi anya nkenke mbụ na ngosipụta nke nta n’nta nke ọgụ dị n’etiti ndị eze nke ugwu na nke ndịda, nke isiokwu ahụ dum ji dị ka ndabere amụma bụ isi. Amaokwu nke ise na-edobe isiokwu nke akụkụ Akwụkwọ Nsọ a.

> Eze nke ndịda ga-adịkwa ike, na otu n’ime ndị-isi ya; ọ ga-adịkwa ike karịa ya, ma nwee ọchịchị; ọchịchị ya ga-abụ nnukwu ọchịchị. Daniel 11:5.

A na-anọchi anya Ptolemy I Soter na Seleucus I Nicator n’amaokwu a. Ha abụọ bụ otu ụzọ n’ime anọ nke “Diadochi” (nke pụtara onye nọchiri anya) nke alaeze Alexander. Seleucus bụ “eze ugwu” mbụ n’isi nke iri na otu, ma, n’ịdabere n’otú ọ dịkwa na Rom nke ndị mba ọzọ, Rom nke ndị popu, na Rom nke oge a—e mere ka Seleucus guzosie ike dị ka eze ugwu nke amụma naanị mgbe mmeri atọ bụ isi ma ọ bụ ihe omume dị oke mkpa gasịrị: iweghachite ya Babilọn n’afọ 312 T.K., Agha Ipsus n’afọ 301 T.K., na Agha Corupedium n’afọ 281 T.K. Mmegharị ndị a meriri ndị isi asọmpi ya, gbasaa alaeze ya, ma mee ka ọchịchị ya sie ike n’ógbè ahụ.

Ahịrị nke abụọ na-amalite site n’ịkọwapụta ndị eze nke ugwu na nke ndịda n’ịdị iche ha na onye ọ bụla ọzọ n’ime ndị nọchiri anya (Diadochi) alaeze Alexander e kewara ekewa. Ọ na-amalite site n’ịkọwapụta na eze nke ugwu na-enweta ike naanị mgbe mmeri atọ gasịrị. Mgbe ahụ, n’akụkọ ihe mere eme nke ọgụ maka ọchịchị nke mepere emepe mgbe Alexander nwụsịrị, n’amaokwu nke isii ruo nke itoolu, ọ na-akọwa oge nke na-ejedebe na nkwatu eze nke ugwu site n’aka eze nke ndịda. Nke a bụ nke mbụ n’ime ugboro atọ n’isi nke iri na otu ebe eze nke ndịda na-emeri eze nke ugwu. Ha na-enye àmà ime atọ n’ime isi ahụ nke na-eguzobe n’ụzọ doro anya ihe ịrịba ama nke akụkọ ihe mere eme nke na-eduga n’eze nke ndịda imeri eze nke ugwu.

> Eze nke ndịda ga-adị ike, otu onye n’ime ndị isi ya kwa; ọ ga-adịkwa ike karịa ya, nwekwaa ọchịchị; ọchịchị ya ga-abụ ọchịchị dị ukwuu. Ma n’ọgwụgwụ afọ dị iche iche ha ga-ejikọta onwe ha; n’ihi na ada eze nke ndịda ga-abịakwute eze nke ugwu ime nkwekọrịta: ma ọ gaghị ejigide ike nke ogwe aka; ọ gaghịkwa eguzosi ike, ya onwe ya ma ọ bụ ogwe aka ya: kama a ga-arara ya nye, na ndị wetara ya, na onye mụrụ ya, na onye mere ka o sie ya ike n’oge ndị a. Ma otu onye ga-esi n’alaka nke mgbọrọgwụ ya bilie n’ọnọdụ ya, onye ga-abịa na agha, banye n’ebe ewusiri ike nke eze nke ugwu, meekwa ihe megide ha, ma merie: Ọ ga-ebukwa chi ha n’agha laa Ijipt dị ka ndị a dọtara n’agha, ya na ndị isi ha, na arịa ha dị oké ọnụ ahịa nke ọlaọcha na nke ọlaedo; ọ ga-anọgidekwa ọtụtụ afọ karịa eze nke ugwu. Ya mere eze nke ndịda ga-abata n’alaeze ya, ma laghachi n’ala nke aka ya. Daniel 11:5–9.

Mmezujuputa nke amaokwu ndị a n’akụkọ ihe mere eme na-enye ụkpụrụ atụ maka mmezu amụma nke afọ otu puku narị abụọ na iri isii nke ọchịchị popu, nke a kọwara n’amaokwu iri atọ na otu ruo iri anọ, nakwa ụkpụrụ amụma maka mmezu nke amaokwu nke iri na otu, nke e mezuru nke mbụ na 217 BC n’Agha Raphia. Ndịàmà atọ ahụ na-akọwapụta njirimara nke Agha Ukraine, ebe Putin, eze ikpeazụ nke ndịda, ga-emeri ndị agha nnọchi anya nke eze popu nke ugwu.

Isiokwu nke ahịrị nke abụọ nke akụkọ amụma bụ otú e si merụọ ọnyá na-egbu egbu ahụ nye ọchịchị popu n’afọ 1798, dịka e gosiri ya n’amaokwu nke ise ruo nke itoolu na agha Raphia dị n’amaokwu nke iri na otu. Eze nke ndịda, nke bụ Ijipt, bụ ike dragọn ahụ.

> Nwa nke mmadụ, chee ihu gị megide Fero eze Ijipt, ma buru amụma megide ya, na megide Ijipt nile: Kwuo, si, Otu a ka Onye-nwe-ayi Chineke kwuru; Lee, anam emegide gị, Fero eze Ijipt, nnukwu dragọn ahụ nke dina n’etiti osimiri ya nile, nke sịrị, Osimiri m bụ nke m onwe m, ọ bụkwa m mere ya nye onwe m. Ezekiel 29:2, 3.

Ihe atụ atọ nke eze nke ndịda na-emeri eze nke ugwu n’isi nke iri na otu jikọtara ọnụ iji kpọpụta ọdịda ikpeazụ nke eze nke ugwu n’amaokwu nke iri anọ na ise.

> Ọ ga-ama ụlọikwuu nke obí eze ya n’etiti osimiri dị iche iche n’ugwu nsọ ahụ dị ebube; ma ọ ga-abịa na njedebe ya, ọ dịghịkwa onye ga-enyere ya aka. Daniel 11:45.

E nwere ahịrị atọ n’isi nke iri na otu nke na-egosi eze nke ndịda na-emeri eze nke ugwu, ma mgbe eze nke ugwu rutere n’ọgwụgwụ ya na-enweghị onye ọ bụla ga-enyere ya aka, nke a apụtaghị ìhè nke ukwuu. Ma akwụkwọ Mkpughe na-akọwapụta na ọ bụ ike dragọn ahụ na-eweda ya ala site n’iri anụ ahụ̣́ ya ma were ọkụ kpọọ ya ọkụ. Ozugbo a matara ike dragọn ahụ site n’akwụkwọ Mkpughe, anyị nwere ike ịhụ ndị eze ahụ, ndị bụkwa dragọn ahụ ma bụrụkwa eze nke ndịda, ndị ga-ewedata eze nke ugwu n’amaokwu nke iri anọ na ise. Ndị àmà atọ doro anya n’isi ahụ, ndị niile na-agba ama banyere mmezu ha zuru oke dịka e si anọchi ya anya site na njikọ nke akwụkwọ Daniel na Mkpughe.

Eze papal nke ugwu nke oge a na-abịa ná njedebe ya n’enweghị onye ga-enyere ya aka n’amaokwu nke iri anọ na ise, ma akwụkwọ Mkpughe na-egosi otú ike papal si abịa ná njedebe ya n’aka ike dragọn ahụ.

> Ma mpi iri ahu i hụrụ n’elu anụ ọhịa ahụ, ndị a ga-akpọ nwanyị akwụna ahụ asị, ha ga-emekwa ka ọ bụrụ onye a tọgbọrọ n’efu na onye gba ọtọ, ha ga-eripịa anụ ahụ ya, werekwa ọkụ kpọọ ya ọkụ. N’ihi na Chineke etinyewo n’obi ha imezu uche Ya, ịdịkwa n’otu, na inyefe alaeze ha n’aka anụ ọhịa ahụ, ruo mgbe okwu Chineke ga-emezu. Mkpughe 17:16, 17.

Ndị eze iri ahụ ga-eji ọkụ kpọọ eze papal nke ugwu ọkụ, ha eriekwa anụ ahụ ya. Ndị eze nke ụbọchị ikpeazụ bụ ike dragọn ahụ.

> “Ndị eze na ndị ọchịchị na ndị gọvanọ etinyewo n’ahụ́ ha akara nke onye ahụ na-emegide Kraịst, ma e ji ha nọchie anya dị ka dragọn ahụ nke na-aga ibuso ndị nsọ agha—ndị ahụ na-edebe ihe nile Chineke nyere n’iwu, nakwa ndị nwere okwukwe Jizọs. N’ịbụ ndị iro megide ndị Chineke, ha na-egosikwa onwe ha na ha mara ikpe kwa n’ịhọrọ Barabas n’ọnọdụ Kraịst.” Testimonies to Ministers, 38.

Ndị eze iri ahụ bụ ike dragọn ahụ, nke a na-anọchikwa anya ya site n’alaeze Gris na Alexander. Ndị eze ahụ bụ ndị eze nke ndịda, n’ihi na Fero eze Ijipt na-anọchi anya ha. Ha ga-eri anụ ahụ ya, n’ihi na ha bụkwa “nkịta” amụma ahụ nke onye na-abụ Abụ Ọma kpọrọ “nzukọ nke ndị ajọ omume.”

> N’ihi na nkịta agbaala m gburugburu: nzukọ nke ndị ajọ omume ekechiela m gburugburu: ha dụrụ aka m na ụkwụ m. Enwere m ike ịgụkọta ọkpụkpụ m niile: ha na-ele m anya, na-elekwasị m anya. Ha na-ekewa uwe m n’etiti ha, na-efe nza n’elu uwe m. Abụ Ọma 22:16–18.

Ọchịchị papacy bụ eze nke ugwu a kpọrọ aha ya n’amaokwu nke iri anọ na ise, a na-anọchikwa papacy anya site n’aka Jezebel n’ime nzukọ ekpere nke Thaịataịra.

> Ma enwere m ihe ole na ole megide gị, n’ihi na ị na-ahapụ nwanyị ahụ bụ Jezebel, onye na-akpọ onwe ya nwanyị amụma, ka ọ na-akụzi ma na-eduhie ndị ohu m ime ịkwa iko na iri ihe e ji chụọrọ arụsị aja. Ma enyere m ya ohere ka o chegharịa n’ịkwa iko ya; ma o chegharịghị. Lee, M ga-atụba ya n’elu akwa, ma ndị na ya na-akwa iko n’oké mkpagbu, ọ bụrụ na ha echegharịghị n’omume ha. Mkpughe 2:20–22.

A na-emezu ikpe Jezebel mgbe nkịta riri ya.

> Ma banyere Jezebel kwa, Onyenwe anyị kwuru, sị, Nkịta ga-eri Jezebel n’akụkụ mgbidi Jezreel. 1 Ndị Eze 21:23.

Nkịta ndị ahụ bụ Rom ndị ọgọ mmụọ, ike dragọn ahụ, n’ihi na ọ bụ Rom ndị ọgọ mmụọ kpọgidere Kraịst n’obe.

> “N’ime ahụhụ nile nke Kraịst n’elu obe, e mezuru amụma. Ọtụtụ narị afọ tupu akpọgide Ya n’obe, Onye Nzọpụta ahụ buru amụma banyere otu a ga-esi mesoo Ya. Ọ sịrị, ‘Nkịta agbaala M gburugburu: nzukọ ndị ajọ omume emechiela M gburugburu: ha adụala aka M na ụkwụ M. Enwere M ike ịgụ ọkpụkpụ M nile: ha na-ele M anya ma na-eleru M anya. Ha na-ekewa uwe M n’etiti ha, ma na-awakwasị uwe mwụda M n’ịzọ nza.’ Abụ Ọma 22:16–18. E mezuru amụma ahụ banyere uwe Ya n’enweghị ndụmọdụ ma ọ bụ ntinye aka sitere n’aka ndị enyi ma ọ bụ ndị iro nke Onye ahụ a kpọgidere n’obe. E nyere ndị agha ahụ, ndị tinyere Ya n’elu obe, uwe Ya. Kraịst nụrụ esemokwu ndị ikom ahụ ka ha na-ekewa uwe ahụ n’etiti ha. A kpara uwe ime Ya dum n’enweghị nkwa, ha wee sị, ‘Ka anyị ghara ịdọwa ya, kama ka anyị wakwasị ya n’ịzọ nza, ka a mara onye ọ ga-abụ.’” The Desire of Ages, 746.

Ndị eze iri ahụ, ndị bụ nkịta, ndị bụ nzukọ nke ndị ajọ omume, ndị bụ Gris na Ijipt, ga-emekwa ka ha were ọkụ kpọọ akwụna ahụ ọkụ.

> Ọ bụrụ na ada nke onye nchụàjà ọ bụla emerụọ onwe ya site n’ịgba akwụna, ọ na-emerụ nna ya; a ga-eji ọkụ kpọọ ya ọkụ. Levitikọs 21:9.

Ndị eze iri ahụ ji ọkụ kpọọ akwụna ahụ ọkụ, n’ihi na ọ na-ekwupụta onwe ya dịka onye nchụàjà nwanyị, ma ọ bụ akwụna.

> Ọ ga-erukwa na ụbọchị ahụ, a ga-echezọ Taịa afọ iri asaa, dịka ụbọchị nke otu eze si dị: mgbe njedebe nke afọ iri asaa gasịrị, Taịa ga-abụ abụ dịka nwanyị akwụna. Were ụbọ akwara, gagharịa n’obodo ahụ, gị nwanyị akwụna a chefuru echefu; kpọọ ụtọ olu ọma, bụrụọ abụ dị ọtụtụ, ka e wee cheta gị. Ọ ga-erukwa, mgbe njedebe nke afọ iri asaa gasịrị, na Onyenwe anyị ga-eleta Taịa, ọ ga-alaghachikwute ụgwọ ịkwa iko ya, ọ ga-esokwa alaeze niile nke ụwa dị n’elu ụwa kwaa iko. Aịzaịa 23:15–17.

N’amaokwu nke ise ruo nke itoolu, na amaokwu nke iri atọ na otu ruo nke iri anọ, anyị na-ahụ ihe àmà banyere papasi na-abịa na njedebe ya n’aka ike nke dragọn. A na-emekwa ka ụkpụrụ a zuo oke ugbu a n’Agha Ukraine. Ndị àmà atọ a na-agwa anyị na mgbe eze nke ugwu ga-abịa na njedebe ya n’enweghị onye ga-enyere ya aka n’amaokwu nke iri anọ na ise, dragọn ahụ ga-eri anụ ahụ ya ma were ọkụ kpọọ ya ọkụ. N’ọnụ ndị àmà atọ ka mkpali nke omume dragọn ahụ ga-agụnye ọgbụgba ndụ agbajiri agbaji.

N’amaokwu nke ise ruo nke itoolu, Agha Siria nke Abụọ kwụsịrị site n’ọgbụgba ndụ udo n’afọ 253 T.K. Agha ahụ malitere n’afọ 260 T.K., ma n’afọ nke asaa nke Agha Siria nke Abụọ, e mezuru ọgbụgba ndụ udo site n’aka eze ndịda, site n’inye nwaanyị ka eze ugwu lụọ nwa nwanyị eze ndịda, ka e wee weta udo site n’mmekọrịta alụmdi na nwunye ahụ. Afọ asaa ka alụmdi na nwunye ahụ gasịrị, n’afọ 246 T.K., eze ugwu wepụrụ nwunye ndịda ahụ n’ọnọdụ ya ma weghachite nwunye mbụ ya, onye ọ hapụrụ n’akụkụ mgbe ọ lụrụ adaeze Ijipt ahụ. Ihe kpaliri eze ndịda ịbuso alaeze ugwu agha ma jide eze ugwu bụ mmebi nke ọgbụgba ndụ ahụ.

Ọgbụgba ndụ ahụ e mebiri bụ onyinyo nke Ọgbụgba ndụ Tolentino e mebiri na 1797, nke nyere Napoleon mkpali iji kpọrọ poopu n’agha n’afọ 1798, dịka Ptolemy mere Seleucus n’afọ 246 T.K. Mgbe Ptolemy III si n’emeri ya megide alaeze Seleucid nke ugwu, nke Seleucus II, laghachi Ijipt, o webatara ọtụtụ akụnụba n’Ijipt nke ukwuu, nke mere ka ndị Ijipt nye Ptolemy III aha “Euergetes” (nke pụtara Onye Ọma-eme) n’ihi na o weghachiri ha “chi ha ndị a dọtara n’agha” mgbe ọtụtụ afọ gasịrị.

> Ma otu onye ga-esi n’alaka mgbọrọgwụ ya bilie n’ọnọdụ ya, onye ga-abịa na ndị agha, wee banye n’ebe e wusiri ike nke eze nke ugwu, ma mee ihe megide ha, ma merie: Ọ ga-ebukwa n’agha gaa Ijipt chi ha, ya na ndị isi ha, na arịa ha dị oké ọnụ ahịa nke ọlaọcha na nke ọlaedo; ọ ga-anọgidekwa ọtụtụ afọ karịa eze nke ugwu. Daniel 11:7, 8.

Mgbe Napoleon jidere pope n’agha n’afọ 1798, ọ napụrụ akụ nke Vatican ma bute ha azụ na France, dịka Ptolemy III nọchiri anya ya n’ụdị, onye were akụ ma kpọghachikwa Seleucus II n’Ijipt, ebe Seleucus II nwụrụ site n’ịda n’elu ịnyịnya. Nke a nọchiri anya Napoleon iwepụ papacy n’elu anụ ọhịa ahụ n’afọ 1798, na ọnwụ pope ahụ n’afọ 1799. Papacy dị na Mkpughe iri na asaa bụ nwanyị ahụ nke nọkwasịrị n’elu anụ ọhịa ahụ, ma mmeri e meriri Seleucus, njide ya n’agha, na ọnwụ ya mechara site n’ịda n’elu ịnyịnya, nọchiri anya Napoleon iwepụ ọchịchị obodo nke papacy (nke a na-anọchi anya ya dịka anụ ọhịa dị na Mkpughe iri na asaa).

> Ya mere mmụọ kpọrọ m gaa n’ọzara: m wee hụ nwanyị ka ọ nọkwasịrị n’elu anụ ọhịa uhie ọbara ọbara, nke jupụtara n’aha nkwulu, nke nwere isi asaa na mpi iri. … Mmụọ-ozi ahụ wee sị m, Gịnị mere i ji ju anya? Aga m agwa gị ihe omimi nke nwanyị ahụ, na nke anụ ọhịa ahụ nke na-eburu ya, nke nwere isi asaa na mpi iri. … Nwanyị ahụ ị hụrụ bụkwa obodo ukwu ahụ, nke na-achị ndị eze nke ụwa. Mkpughe 17:3, 7, 18.

Amaokwu nke ise ruo nke itoolu na-ewebata agha dị n’etiti eze ugwu na eze ndịda n’isi nke iri na otu. Amaokwu nke ise na-enye nkịtị-ejikọta ya na Rom dịka eze ugwu, n’ihi na ọ na-egosi na eze ugwu ga-emeri mpaghara ala atọ tupu ọ chịkwaa n’ike kachasị elu. Amaokwu ndị a na-enye usoro amụma nke na-egosipụta oge mgbe eze ugwu na-achị ma bịakwa na njedebe ya. Nke a bụ kpọmkwem ntọala na nkwa nke isi nke iri na otu. Isiokwu nke ahịrị a bụ ọnyá na-egbu egbu nke eze ugwu nke papal, ma ọ bụ dịka amaokwu nke iri anọ na ise si kwuo, “ọ ga-abịa na njedebe ya, na-enweghị onye ga-enyere ya aka.” Eziokwu a bụ eziokwu dị ugbu a n’ụbọchị ikpeazụ.

Anyị ga-aga n’ihu n’isiokwu na-esonụ.

Back to Articles