Article

# Akwụkwọ Daniel — Nke Atọ

Ọhụụ Abụọ

Author

Jeff Pippenger

Published

November 25, 2023

Formats

PDF
Word
Song MP3

Anyi na-atụle ugbu a “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii n’akwụkwọ Daniel. E zoro ya ndị họọrọ imechi anya ha, ma ọ dị ebe ahụ nye ndị chọrọ ịhụ ya. Anyị ga-amalite na Daniel isi nke asatọ, na amaokwu nke iri na atọ.

> Mgbe ahụ, anụm otu onye nsọ ka ọ na-ekwu okwu, onye nsọ ọzọ wee sị onye nsọ ahụ nke kwuru okwu, Ruo ole mgbe ka ọhụ a ga-adị banyere àjà a na-achụ kwa ụbọchị, na njehie nke mbibi, nke na-enyefe ma ebe nsọ ahụ ma usuu ndị agha ka a zọda n’okpuru ụkwụ? Daniel 8:13.

Amaokwu ahụ na-amalite site n’okwu a, “mgbe ahụ,” ma ọ na-eme ka ọdịiche pụta n’etiti ọhụụ nke akụkọ amụma Daniel ka hụworo n’amaokwu iri gara aga. Amaokwu nke mbụ na nke abụọ nke isi ahụ na-akọwa afọ ahụ Daniel natara ọhụụ ahụ, ma na-egosikwa na ọ natara ya n’akụkụ osimiri Ulai. Site n’amaokwu nke atọ ruo n’amaokwu nke iri na abụọ, ọ “na-ahụ” ọhụụ nke akụkọ amụma ahụ. “Mgbe ahụ” ọ “na-anụ” mkparịta ụka nke eluigwe, nke mejupụtara ajụjụ na azịza. N’amaokwu nke iri na ise, ọ malitere ịchọ ihe ọhụụ nke akụkọ amụma ahụ ọ ka “hụrụ” pụtara. Ọ dị mkpa nke ukwuu ịmata ọdịiche dị n’etiti ọhụụ ahụ Daniel “hụrụ” n’amaokwu nke atọ ruo nke iri na abụọ, na mkparịta ụka nke eluigwe ahụ, nke ọ “nụrụ”—n’ihi na ha bụ ọhụụ abụọ dị iche iche.

> Ma ngọzi nādiri anya unu, n’ihi na ha nāhụ ụzọ; na ntị unu, n’ihi na ha nāanụ ihe. Matiu 13:16.

Ajụjụ dị n’amaokwu nke iri na atọ bụ, “Ruo oge ole ka ọhụ a ga-adị,” ma okwu Hibru a sụgharịrị dịka “ọhụ” bụ okwu dị iche na okwu a sụgharịrị dịka “ọhụ” n’amaokwu nke iri na isii.

> Anụkwara m olu nwoke n’etiti ụsọ mmiri Ulai, nke kpọrọ, sị, Gebriel, mee ka nwoke a ghọta ọhụụ ahụ. Daniel 8:16.

Site n’ịsụgharị okwu Hibru abụọ dị iche iche ka ọ bụrụ okwu Bekee bụ “vision,” “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii ghọrọ ihe “zoro ezo n’ihu ọha.” Ndị na-amụ Akwụkwọ Nsọ ndị na-eju afọ nanị ịkpọọ elu elu na-ele okwu Hibru abụọ a dị iche iche anya dịka otu okwu, ma ha na-eme nke a n’ihe ize ndụ nke ha onwe ha.

> “Ileghara elu ya n’elu agaghị eweta ezigbo uru. A chọrọ nyocha nwere echiche miri emi na ọmụmụ siri ike, nke na-atụ mmadụ ụtụ, iji ghọta ya. E nwere eziokwu n’Okwu ahụ nke dị ka akwara ọla dị oké ọnụ ahịa e zoro n’okpuru elu ala. Site n’ịkụwa ala ịchọ ha, dịka mmadụ si akụwa ala ịchọ ọlaedo na ọlaọcha, ka a na-achọpụta akụ ndị e zoro ezo. Jide n’aka na ihe àmà nke eziokwu ahụ dị n’Akwụkwọ Nsọ n’onwe ya. Otu akụkụ Akwụkwọ Nsọ bụ mkpịsị-igodo imeghe akụkụ ndị ọzọ nke Akwụkwọ Nsọ. Mmụọ Nsọ nke Chineke na-ekpughe ihe pụtara ya bara ụba ma zoro ezo, na-eme ka Okwu ahụ doo anya nye nghọta anyị: ‘Mbata nke okwu Gị na-enye ìhè; ọ na-enye ndị dị mfe nghọta.’” Fundamentals of Christian Education, 390.

A gwara anyị na “eziokwu ọ bụla nwere ihe ọ pụtara” n’Okwu Chineke, ma ọ bụrụ na anyị ahọrọ ileghara eziokwu ahụ anya na e nwere okwu Hibru abụọ dị iche iche a sụgharịrị dịka “ọhụ” n’isi nke asatọ, ọ bụ anyị ka ọrụ dị n’ịwetara onwe anyị ìsì Laodisia. Ilu ochie ahụ na-ekwu, “ọ dịghị ndị ìsì dị ka ndị na-achọghị ịhụ.”

> “Baịbụl nwere ụkpụrụ nile ndị mmadụ kwesịrị ịghọta ka e wee mee ka ha tozuo oke ma maka ndụ a ma ọ bụ maka ndụ nke ga-abịa. A pụkwara ka mmadụ niile ghọta ụkpụrụ ndị a. Ọ dịghị onye nwere mmụọ nke ịnakwere ozizi ya ga-agụ ọbụna otu amaokwu n’ime Baịbụl na-eriteghị n’ime ya echiche bara uru nke ga-enyere aka. Ma ozizi kachasị baa uru nke Baịbụl abụghị ihe a ga-enweta site n’ịmụ ya mgbe ụfọdụ ma ọ bụ n’ụzọ na-adịghị ejikọta ihe ọnụ. A naghị egosipụta nnukwu usoro eziokwu ya n’ụzọ onye na-agụ ọsọ ọsọ ma ọ bụ onye na-eleghara anya ga-eji chọpụta ya. Ọtụtụ n’ime akụ ya dị omimi n’okpuru elu, a pụkwara inweta ha naanị site n’ịchọsi ike n’ịnyocha na mgbalị na-aga n’ihu. A ghaghị ịchọpụtachaa ma chịkọtakwaa eziokwu ndị mejupụtara nnukwu izugbe ahụ, ‘ntakịrị ebe a, ntakịrị ebe ahụ.’ Aịzaya 28:10.”

> “Mgbe a nyochachara ha otu a ma chịkọkọta ha ọnụ, a ga-achọpụta na ha dabara ibe ha nke ọma n’ụzọ zuru oke. Oziọma ọ bụla bụ mmeju nke ndị ọzọ, amụma ọ bụla bụ nkọwa nke ọzọ, eziokwu ọ bụla bụ mmepe nke eziokwu ọzọ. Ụdị dị iche iche nke usoro akụnụba ndị Juu na-eme ka Oziọma doo anya. Ụkpụrụ ọ bụla n’Okwu Chineke nwere ọnọdụ ya, eziokwu ọ bụla nwekwara ihe ọ na-egosi. Ma owuwu ahụ dum, n’echiche ya na n’imezu ya, na-agba ama banyere Onye dere ya. Owuwu dị otu a abụghị nke uche ọ bụla pụrụ ichetụ ma ọ bụ kpụọ, ma e wezụga naanị uche nke Onye Enweghi Ngwụcha.” Education, 123.

Okwu ahụ bụ “ọhụụ” pụtara ugboro iri n’isi nke asatọ nke Daniel, ma ugboro iri ahụ mejupụtara okwu Hibru abụọ dị iche iche, ihe okwu ndị ahụ pụtara adịghịkwa otu. Ọ bụrụ na ha pụtara otu ihe, Daniel gaara eji naanị otu n’ime okwu ndị ahụ n’ime ugboro iri ahụ nile. Daniel dere okwu abụọ, n’ihi na nke ọ bụla n’ime okwu abụọ ahụ nwere ihe nke ya ọ pụtara, otu n’ime ha na-anọchi anya ọhụụ Daniel “hụrụ,” nke ọzọkwa ọhụụ ọ “nụrụ.” N’amaokwu nke iri na atọ, okwu a sụgharịrị ịbụ “ọhụụ” bụ châzôn, ọ pụtara “ihe a na-ahụ anya,” ma ọ bụ “ọhụụ,” “nrọ,” ma ọ bụ “amụma.” Ana m akpọ ya “ọhụụ nke akụkọ ihe mere eme amụma” dabere n’ihe ọ pụtara nakwa n’otú Daniel si eji ya.

N’amaokwu nke mbụ, nke Daniel isi nke asatọ, Daniel na-ekwu, “ọhụụ pụtara n’ihu m,” ma n’amaokwu nke abụọ ọ na-ekwukwa ugboro abụọ na ọ “hụrụ n’ọhụụ.” Mgbe ahụ n’amaokwu nke iri na atọ, a jụrụ ajụjụ a, “ruo ole mgbe ka ọhụụ ahụ ga-adị?” Ojiji ndị ahụ niile bụ okwu Hibru “châzôn.” Mgbe ahụ n’amaokwu nke iri na ise, anyị rutere n’ebe ikekwe bụ oge kacha mkpa Daniel jiri otu okwu ahụ kpọmkwem, n’ihi na ọ na-ekwu, “mgbe m”…“hụrụ ọhụụ ahụ ma chọọ ịmata ihe ọ pụtara.” Mgbe Daniel hụchara ọhụụ châzôn ahụ, ọ chọrọ ịghọta ihe ọ pụtara. Nke a bụ eziokwu nke nwere nnukwu mmetụta n’ihe gbasara izochi “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii n’isiakwụkwọ ahụ.

Ọ na-ejikwa okwu ahụ bụ châzôn n’amaokwu nke iri na asaa na nke iri abụọ na isii. Okwu ahụ bụ “ọhụ” pụtara ugboro iri n’isi nke asatọ nke Daniel, ma okwu ahụ bụ châzôn na-anọchi anya ugboro asaa n’ime ugboro ndị ahụ. Daniel na-eji okwu Hibru nke ọzọ a sụgharịrị dịka “ọhụ” ugboro anọ. Okwu Hibru nke ọzọ ahụ bụ mar’eh, ọ pụtakwara “ọdịdị”.

A hụrụ Châzôn ugboro asaa n’isi nke asatọ nke Daniel, a hụkwara mar’eh ugboro anọ; ọnụ ha abụọ na-anọchi anya ugboro iri ahụ okwu Bekee ahụ bụ “vision” si pụta n’isi nke asatọ nke Daniel. Asaa tinyere anọ bụ iri na otu, n’ihi na n’otu n’ime ugboro ndị Daniel jiri okwu mar’eh mee ihe, a sụgharịrị ya kpọmkwem dịka a kọwara ya; n’ihi na n’amaokwu nke iri na ise, mgbe Daniel “chọsiri ịmata ihe ọ pụtara” banyere ọhụụ châzôn nke akụkọ amụma, e “guzo n’ihu” ya “dị ka ọdịdị mmadụ.” Okwu ahụ bụ “odịdị” bụ mar’eh. Ya mere, Daniel jiri mar’eh ugboro anọ n’ime Daniel 8, a sụgharịrị ya otu ugboro n’usoro nkọwa mbụ ya nke “odịdị,” ma n’ugboro atọ ndị ọzọ, a sụgharịrị ya dịka “ọhụụ.”

Anaghị m atụ aro nkatọ ọ bụla megide ndị ikom sụgharịrị Bible King James. Otú ọ dị, a ghaghị ịrịba ama na n’amaokwu nke iri na atọ ka a hụrụ naanị okwu agbakwunyere n’ime Bible King James (“sacrifice”), nke mkpughe sitere n’aka Chineke na-ekwupụta n’enweghị mgbagha na ọ “abụghị nke ederede ahụ.” Mkpughe ahụ ka na-ekwukwa n’ihu na okwu ahụ agbakwunyere “amamihe mmadụ ka gbakwunyere ya.” N’otu isiakwụkwọ ahụ kwa, a sụgharịrị okwu Hibru abụọ dị iche iche ha abụọ dịka otu okwu Bekee ahụ. Ihe kpatara o ji dị oke mkpa ịmata ọdịiche dị n’etiti okwu abụọ a dị mkpa n’ụzọ miri emi.

> O wee ruo, mgbe m, ee, mụ onwe m bụ Daniel, hụrụ ọhụụ ahụ, ma chọọ ihe ọ pụtara, le, otu onye guzo n’ihu m nke ọdịdị ya dị ka nke mmadụ. M wee nụ olu mmadụ n’etiti mmiri Ulai, nke kpọrọ, sị, Gebriel, mee ka nwoke a ghọta ọhụụ ahụ. Daniel 8:15, 16.

Dịka Daniel “chọsịrị ịmata ihe ọ pụtara” nke “ọhụụ châzôn” ahụ ọ ka “hụrụ” ugbu a, Kraịst gwara Gebriel ka o “mee” ka Daniel ghọta “ọhụụ mar’eh” ahụ ọ ka “nụrụ” ugbu a. Daniel chọrọ ịghọta ọhụụ nke akụkọ amụma, ma Kraịst, onye e mere ka amata ya n’amaokwu nke iri na atọ dị ka Palmoni (onye nsọ ahụ kpọmkwem nke kwuru okwu), nyere Gebriel iwu ime ka Daniel ghọta “ọhụụ mar’eh,” ọ bụghị “ọhụụ châzôn.” N’amaokwu nke iri na ise na nke iri na isii, ebumnobi e kwupụtara maka Gebriel bụ na ọ ga-eme ka Daniel ghọta “ọhụụ mar’eh,” nke bụ okwu a sụgharịrị dịka “ọhụụ” nke pụtara “mpụta,” ọ bụghị ọhụụ nke akụkọ amụma nke Daniel chọrọ ịghọta. E wezụga ịmata ọrụ e kenyere Gebriel, “ugboro asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii zoro ezo n’ebe a na-ahụ ya nke ọma.

N’amaokwu nke iri abụọ na isii, okwu Hibru abụọ ahụ a sụgharịrị dịka “ọhụ” dị n’otu amaokwu ahụ, ma amaokwu ahụ aghọwo otu n’ime igodo ndị bụ isi iji meghee eziokwu nke àmà Daniel banyere “oge asaa.”

> Ma ọhụ ahụ banyere mgbede na ụtụtụ nke a kọọrọ bụ eziokwu: ya mere, mechie ọhụ ahụ; n’ihi na ọ ga-adịru ọtụtụ ụbọchị. Daniel 8:26.

N’amaokwu nke iri abụọ na isii, “ọhụ nke anyasị na ụtụtụ” bụ ọhụ mar’eh, nke pụtara “ọdịdị”, ma ọhụ ahụ e kwuru na a ga-“emechi” bụ ọhụ châzôn nke akụkọ amụma. Okwu ahụ bụ “anyasị na ụtụtụ” bụ ihe na-ekewapụta ma na-akọwapụta ọdịiche dị n’etiti ọhụ abụọ ahụ. Ọ na-eme nke a site n’ọzọkwa ihe atụ ọzọ nke akụkụ mmadụ n’ime mmepụta nke Bible. Akụkụ mmadụ ahụ mejupụtara ma ndị amụma dere okwu Bible, ma kwa ndị sụgharịrị Bible. Bible, dịka ọ dịkwa na Kraịst, na-anọchi anya ngwakọta nke ịdị nsọ na ịdị mmadụ. Ịdị mmadụ ahụ si n’akụkọ ihe mere eme gbadata, site n’aka Adam mgbe o mehiechara ruo n’aka ndị dere ma sụgharịa Bible. Kraịst na Bible bụ ha abụọ Okwu Chineke, Okwu Chineke dịkwa ọcha, n’ihi na ịdị nsọ nke ngwakọta ahụ na-achịkwa mgbe niile oke ọ bụla dị n’anụ ahụ.

> Pọl, odibo nke Jisọs Kraịst, onye a kpọrọ ka ọ bụrụ onyeozi, onye e kewapụrụ nye oziọma nke Chineke, (nke o buru ụzọ kwere nkwa site n’aka ndị amụma ya n’Akwụkwọ Nsọ dị nsọ,) banyere Ọkpara ya Jisọs Kraịst Onyenwe anyị, onye e mere site n’ọmụmụ Devid dịka anụ ahụ si dị. Ndị Rom 1:1–3.

A na-ahụ okwu a “mgbede na ụtụtụ” ugboro ugboro n’Okwu Chineke, a na-asụgharịkwa ya mgbe niile dịka “mgbede na ụtụtụ,” dị ka ọ dị n’amaokwu nke iri abụọ na isii, na dịka a na-asụgharị ya ọtụtụ ugboro n’akụkọ okike dị na Jenesis nke na-ekwughachi ugboro ugboro, “mgbede wee bụrụ, ụtụtụ wee bụrụ….” N’ezie, ma eziokwu ọ bụla nwere ihe ọ na-egosi (eziokwu a dịkwa mkpa iji ghọta), naanị ebe dị na Baịbụl ebe a na-asụghị okwu ahụ “mgbede na ụtụtụ” dịka “mgbede na ụtụtụ” (dịka ọ dị n’amaokwu nke iri abụọ na isii), bụ n’amaokwu nke iri na anọ nke Daniel asatọ. N’ebe ahụ, na naanị ebe ahụ n’Okwu Chineke, a na-asụgharị ahịrịokwu ahụ “mgbede na ụtụtụ” naanị dịka “ụbọchị.”

> Ọ sịkwara m, Ruo ụbọchị puku abụọ na narị atọ; mgbe ahụ ka a ga-asachapụ ebe nsọ ahụ. Daniel 8:14.

Amaokwu iri na abụọ ka e mesịrị, n’otu isiakwụkwọ ahụ nke Daniel, a sụgharịrị okwu Hibru ahụ bụ “mgbede na ụtụtụ” dịka a na-asụgharị ya mgbe niile; ma n’amaokwu ahụ nke bụ ogidi etiti na ntọala nke Adventizim, a sụgharịrị okwu ahụ nanị dịka “ụbọchị.” Kedu mmetụta kpaliri ndị ntụgharị Baịbụl King James ime esemokwu pụtara ìhè dị otu a? Ha asụgharịrị okwu ahụ n’amaokwu nke iri abụọ na isii n’ịkwado ihe ọ bụla ọzọ ebe okwu ahụ pụtara n’akụkụ ndị ọzọ nile nke Baịbụl. Ma amaokwu iri na abụọ tupu amaokwu nke iri abụọ na isii, n’amaokwu nke iri na anọ, ọdịmma mmadụ ha tinyere nkewa pụrụ iche n’elu azịza nke ajụjụ dị n’amaokwu nke iri na atọ. Ajụjụ nke amaokwu nke iri na atọ kwa, nwere otu okwu ahụ (àjà), nke na-ekwesịghị itinye na Baịbụl. Chineke chọrọ ka amaokwu nke iri na anọ pụta ìhè n’ụzọ miri nnọọ emi ma bụrụkwa nke pụrụ iche. N’ime ime nke a, Ọ kọwakwara ihe e nyere Gebriel iwu ime ka Daniel ghọta.

N’amaokwu nke iri na isii, Jisọs nyere Gebriel iwu ime ka Daniel ghọta ọhụ́ mar’eh ahụ, n’agbanyeghị eziokwu ahụ bụ na Daniel nọ na-achọ ịghọta ọhụ́ châzôn nke akụkọ amụma. Amaokwu nke iri abụọ na isii na-ekwu na “ọhụ́ mgbede na ututu nke a gwara” bụ “eziokwu.” Ọhụ́ châzôn ahụ bụwo “ihe a hụrụ” n’amụma, ma ọhụ́ mar’eh ahụ bụ “ihe a gwara,” n’ihi na e kwuru ya n’okwu. E kwuru ya n’amaokwu nke iri na anọ mgbe Palmoni kwuru, “ruo puku abụọ na narị atọ mgbede na ututu; mgbe ahụ ka a ga-eme ka ebe nsọ dị ọcha.” Amaokwu nke iri abụọ na isii ji okwu a, “mgbede na ututu,” eme ihe, ka ọ na-akọwapụta ya dịka ọhụ́ ahụ nke “e kwuru,” iji gosi ọdịiche dị n’etiti ọhụ́ abụọ ahụ n’isi nke asatọ nke Daniel. Ọhụ́ nke akụkọ amụma nke Daniel “hụrụ,” na nke Daniel chọrọ ịghọta, dị iche na ọhụ́ ahụ nke “e kwuru” nke Daniel “nụrụ.” Nke ka mkpa, ọhụ́ ahụ Daniel “nụrụ” bụ ọhụ́ ahụ Gebriel ga-eme ka Daniel nweta nghọta banyere ya.

Mmadụ nke sonyere n’ịmepụta Akwụkwọ Nsọ Dị Nsọ dere okwu ahụ bụ “ọhụụ” ugboro iri n’isi nke asatọ nke Daniel, ma site n’ime nke a o zoro ọdịiche dị n’etiti otu ọhụụ a “hụrụ” na ọhụụ ọzọ a “nụrụ”. Site n’ime nke a, o mere ka nkwusioru ike nke na-akọwapụta na ebumnobi Kraịst bụ ka Daniel ghọta ọhụụ ahụ ọ “nụrụ”, karịa ịghọta ọhụụ ahụ ọ “hụrụ”, ghara ịdị ìhè. Ugbu a, anyị nwere ike ịtụle ihe Gebriel na-eme iji mezuo ọrụ e kenyere ya.

> Ya mere nso ebe m guzo; ma mgbe ọ bịarutere, egwu tụrụ m, m wee daa n’ihu m: ma ọ sịrị m, Ghọta, O nwa nke mmadụ: n’ihi na ọhụ a bụ maka oge ọgwụgwụ. Ugbu a, ka ọ na-agwa m okwu, anọ m n’ụra miri emi n’ihu m chee ala ihu: ma o metụrụ m aka, mee ka m guzoro ọtọ. O wee sị, Le, aga m eme ka ị mara ihe ga-adị n’ọgwụgwụ ikpeazụ nke iwe ahụ: n’ihi na n’oge a kara aka ka ọgwụgwụ ga-adị. Daniel 8:17–19.

Gebriel amalitela ugbu a ọrụ ya nke ime ka Daniel ghọta ọhụụ nke mgbede na ụtụtụ puku abụọ na narị atọ ahụ, nke bụ eziokwu. O bu ụzọ mee ka ọ mara na ọhụụ nke akụkọ ihe mere eme amụma ahụ, ọhụụ châzôn, ga-adị n’“oge ọgwụgwụ.” Mgbe ahụ, mgbe Daniel nọ n’ụra amụma, Gebriel metụrụ Daniel aka ma guzobe ya ọtọ. Ọ gwara ya, “Aga m eme ka ị mara.”

Nke ahụ bụ ihe Palmoni (Kraịst) gwara Gebriel ka o mee, mgbe O kwuru, “Gebriel, mee ka nwoke a ghọta ọhụ mar’eh” nke mgbede na ụtụtụ dị iche iche. Gebriel na-asị na ọ ga-eme ka Daniel “mara ihe ga-adị n’ọgwụgwụ ikpeazụ nke iwe ahụ.” Lee ya ebe ahụ! N’ebe ahụ ka “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii dị! E zoro ya site n’ụzọ amụma ahụ n’onwe ya nke Gebriel doro ndị amụma akaebe ugboro ugboro banyere ya ma duru ha ka ha jiri ya rụọ ọrụ n’ihe odide ha! Ụzọ ahụ bụ “ahịrị n’elu ahịrị, ebe a ntakịrị ma ebe ahụ ntakịrị.”

N’akwụkwọ “Echiche Banyere Daniel na Mkpughe”, nke Uriah Smith dere (nke ndị Adventist niile, ọbụna ndị agbata obi ha kwa, kwesịrị ịma nke ọma), Smith na-ekwu okwu banyere amaokwu iri na asaa ruo iri na itoolu nke isi nke asatọ nke Daniel:

> “Site n’okwu n’ozuzu na n’oge a kara aka ọgwụgwụ ga-adị, nakwa na ọ ga-eme ka ọ mata ihe ga-adị n’ọgwụgwụ ikpeazụ nke iwe ahụ, ọ na-abanye n’ịkọwa ọhụụ ahụ. A ghaghị ịghọta iwe ahụ dịka nke na-ekpuchi oge dị ogologo. Olee oge? Chineke gwara ndị Ya, Izrel, na Ọ ga-awụkwasị ha iwe Ya n’ihi ajọ omume ha; ya mere O nyere ntụziaka gbasara ‘onye-isi rụrụ arụ, onye ajọ omume nke Izrel:’ ‘Wepụ okpu eze ahụ, werekwa okpueze ahụ pụọ.... M ga-akwatu ya, nkwatu, nkwatu, nkwatu: ọ gaghị adịkwa ọzọ, ruo mgbe onye ọ bụ nke ya n’iwu ya ga-abịa; M ga-enyekwa ya ya.’ Ezekiel 21:25–27, 31.

> “Nke a bụ oge iwe Chineke megide ndị nke ọgbụgba-ndụ ya; oge ahụ nke a ga-azọgbu ebe nsọ na ìgwè mmadụ n’okpuru ụkwụ. E wepụrụ okpu eze ahụ, a kwakwara okpueze ahụ ala, mgbe e tinyere Izrel n’okpuru alaeze Babilọn. A tụgharịrịkwa ya ọzọ site n’aka ndị Midia na ndị Peshia, ọzọkwa site n’aka ndị Gris, ọzọkwa site n’aka ndị Rom, dị ka ugboro atọ onye-amụma ahụ siri kwughachi okwu ahụ. Mgbe ahụ ndị Juu, ebe ha jụrụ Kraịst, e mesịrị gbasasịa ha ngwa ngwa n’elu ụwa nile; Izrel nke mmụọ ewerewokwa ọnọdụ nke mkpụrụ nke anụ ahụ; ma ha nọ n’okpuru ọchịchị ike ndị nke ụwa, ha ga-anọkwa otu a ruo mgbe a ga-eguzobe ocheeze Devid ọzọ,—ruo mgbe Onye bụ onye nketa ya ziri ezi, Mesaya ahụ, Onyeisi nke udo, ga-abịa, mgbe ahụ ka a ga-enye ya ya. Mgbe ahụ iwe ahụ ga-akwụsị. Ihe ga-eme na njedebe ikpeazụ nke oge a ka mmụọ ozi ahụ ga-eme ka Daniel mara ugbu a.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 201, 202.

“Iwe” ahụ Smith na-akọwapụta malitere mgbe ndị Asiria butere Manase n’ala Babilọn n’afọ 677 T.K. N’ụzọ dị mwute, Smith na-ewere nkwatu Zedekaịa n’afọ 586 T.K. ma na-ekenye ya dịka mmalite nke oge nke “iwe” nke amaokwu nke iri na itoolu. Smith anaghị elebara ihe amaokwu ahụ pụtara anya mgbe ọ na-ekwu “ngwụcha ikpeazụ nke iwe” anya. Ọ na-emeso ya dịka nanị “iwe,” ọ bụ ezie na ọ bụrụ na e nwere “ngwụcha ikpeazụ” nke iwe ahụ, ụkpụrụ asụsụ na mgbagha na-achọ ka e nwekwara, ma ọ dịkarịa ala, “ngwụcha mbụ” nke iwe ahụ. Smith maara na afọ iri asaa nke ndọta n’agha malitere site n’mbuso agha mbụ Nebukadneza megide Jehoiakim n’afọ 606 T.K., ma o kpebiri na mmalite nke oge nke iwe ahụ bụ mbuso agha nke atọ Nebukadneza, nke e mere megide Zedekaịa, eze Judia ikpeazụ.

> “Ọ bụ ezie na anyị nwere nkọwa sara mbara karị banyere ndụ mbụ ya [Daniel] karịa nke e dere banyere nke amụma ọ bụla ọzọ, n’agbanyeghị nke ahụ, amụma ya na agbụrụ ya ka a hapụrụ n’oké ọchịchịrị zuru ezu, ma e wezụga na ọ sitere n’ahịrị eze, eleghị anya n’ụlọ Devid, nke n’oge ahụ aghọworị nke juru nnọọ ukwuu. O buru ụzọ pụta dịka otu n’ime ndị a dọọrọ n’agha a ma ama nke Juda, n’afọ mbụ nke Nebukadneza, eze Babilọn, na mmalite nke afọ iri asaa nke ndọta n’agha ahụ, BC 606. Jeremaịa na Habakuk ka nọ na-ekwupụta amụma ha. Ezekiel malitere obere oge ka e mesịrị, ma ntakịrị mgbe e mesịrị, Obadaịa; ma ha abụọ mechara ọrụ ha ọtụtụ afọ tupu njedebe nke ogologo ndụ ọrụ Daniel nke jupụtara n’ebube. Naanị amụma atọ sochiri ya, Hagaị na Zekaraịa, ndị rụrụ ọrụ amụma ahụ n’otu oge ruo nwa oge dị mkpirikpi, BC 520–518, na Malakaị, onye ikpeazụ n’ime ndị amụma nke Agba Ochie, onye pụtara ìhè nwa oge nta dịka BC 397.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 19.

Smith kpọrọ “iwe ahụ” nke amaokwu nke iri na itoolu n’ezie dị ka oge. Ọ kọwara oge ahụ n’ezie dị ka ịzọpịa ebe nsọ na usuu agha, n’ịkwado Daniel isi nke asatọ amaokwu nke iri na atọ, ma o kọwara njedebe ya n’ezie dịka Ọktoba 22, 1844.

Smith ziri ezi n’otu akụkụ, ma ọ hapụrụ eziokwu ahụ site n’ime ihe bụ njirimara nke itinye amụma ya n’ọrụ. O kwere ka akụkọ ihe mere eme duzie nkọwa ya banyere okwu amụma, kama ikwe ka okwu amụma duzie nghọta ya banyere akụkọ ihe mere eme. Ọ bụrụ na anyị ekwe ka Akwụkwọ Nsọ kọwaa akụkọ ihe mere eme nke amụma, mgbe ahụ anyị ga-enwe ozi ziri ezi iji bịaruo akụkọ ihe mere eme nso.

Baịbụl na-akụzi na onye ihe ọ bụla meriri, onye ahụ bụ ohu ya.

> Mgbe ha na-ekwe ha nkwa nnwere onwe, ha onwe ha bụ ndị ohu nke nrụrụ aka: n’ihi na onye ihe meriri, otu ihe ahụ ka ọ na-eme ka ọ bụrụ ohu. 2 Peter 2:19.

E jidere Manase n’agha gaa Babilọn n’afọ 677 T.K. Ọ bụ n’ebe ahụ ka e meriri Juda ma duba ya n’ịbụ ohu. Nke a bụ ebe mbido nke e sere n’elu chaatị 1843 na nke 1850, ndị Sister White kwadoro dị ka ndị ziri ezi. Smith na-amalite nzọda ụkwụ nke Daniel isi nke asatọ, na amaokwu nke iri na atọ, site na Zedekaịa, eze ikpeazụ nke Juda. Zedekaịa bụ njedebe nke ikpe na-aga n’ihu, ọ bụghị mmalite ya. Sister White na-akọwa na njide Manase n’agha gaa Babilọn bụ “ego nkwụnye” nke ihe ga-abịa. “Ego nkwụnye” bụ ugwo mbụ, ma na-egosi mmalite nke ịzụrụ ihe nke ugwo ndị ọzọ ga-esochi.

> “N’ikwesị ntụkwasị obi ka ndị amụma gara n’ihu na ịdọ aka ná ntị ha na ndụmọdụ ha; n’atụghị egwu, ha gwara Manase na ndị ya okwu; ma e ledara ozi ndị ahụ anya; Juda nke lọghachila azụ ajụghị ige ntị. Dị ka ihe ngosipụta doro anya nke ihe ga-adakwasị ndị mmadụ ma ọ bụrụ na ha anọgide na enweghị nchegharị, Onyenweanyị kwere ka otu ìgwè ndị agha Asiria jide eze ha, ndị ‘ji agbụ kee ya, wee buru ya gaa Babilọn,’ isi obodo ha nke nwa oge. Ahụhụ a mere ka eze ahụ laghachi n’uche ya; ‘ọ rịọrọ Jehova Chineke ya arịrịọ, wee wedaa onwe ya nke ukwuu n’ihu Chineke nke nna nna ya hà, wee kpee Ya ekpere: Ya wee nụ arịrịọ ya, ma gee ntị n’ịrịọ ya, wee kpọghachi ya ọzọ na Jerusalem n’alaeze ya. Mgbe ahụ Manase mara na Jehova, Ọ bụ Chineke.’ 2 Ihe E Mere 33:11–13. Ma nchegharị a, ọ bụ ezie na ọ pụrụ iche nke ukwuu, bịara oke mbubreyo iji zọpụta alaeze ahụ pụọ n’ike mmebi nke ọtụtụ afọ nke omume ikpere arụsị. Ọtụtụ egbochiela ụkwụ ma daa, ha agaghịkwa ebili ọzọ ruo mgbe ebighị ebi.” Ndị Amụma na Ndị Eze, 382.

Manase gosiri “nkwụnye ego mbụ” nke malitere “ọnbụbụ ọnụ” nke “oge asaa,” nke bụ “iwe ikpeazụ,” n’ihi na “iwe mbụ” ahụ amalitelarị mgbe e duuru alaeze ugwu ahụ n’agha n’afọ 723 T.K. E. Mgbe ahụ, n’oge ọdịda Jehoiakim, mgbe a kpọgara Daniel n’agha, afọ iri asaa nke ndọrọ n’agha nke Jeremaya kọwara malitere n’afọ 606 T.K. E. Eze abụọ mgbe Jehoiakim gasịrị, e bibiri Jerusalem, eze ikpeazụ nke Juda, Zedekaya, lekwara anya ka e gburu ụmụ ya ndị ikom n’ihu ya; emesịa, a kpọpụtara ya anya, a kpọgakwara ya n’agha na Babilọn.

Smith nyere ikpe niile nke na-aga n’ihu nye Zedekaya, ma jiri ikpe Zedekaya dị ka amaokwu akaebe maka echiche ya. Ikpe Zedekaya, onye bụ “onyeisi ajọ omume na onye e merụrụ emerụ,” gosipụtara n’eziokwu na a ga-ewepu okpueze Juda ruo mgbe Kraịst ga-abịa iwulite alaeze. Smith kwuru, “ha nọ n’okpuru ọchịchị nke ike ndị ụwa, ha ga-anọkwa otú ahụ ruo mgbe a ga-eme ka ocheeze Devid guzoro ọzọ,—ruo mgbe Onye bụ ezi onye nketa ya, Mesaya, Onyeisi nke udo, ga-abịa, mgbe ahụ a ga-enye ya ya.” N’ụbọchị Ọktoba 22, 1844, n’imezu Daniel isi nke asaa, na amaokwu nke iri na atọ na nke iri na anọ, Kraịst, nke e jiri Nwa nke mmadụ nọchite anya ya, bịara n’ihu Nna ahụ ka ọ nata alaeze.

> Ahụrụ m n’ọhụụ abalị, ma lee, otu onye dị ka Nwa nke mmadụ bịara n’urukpuru nke eluigwe, wee bịakwute Onye Ochie nke Ụbọchị, e wee kpọbata ya n’ihu Ya. E wee nye ya ọchịchị, na ebube, na alaeze, ka mmadụ niile, na mba niile, na asụsụ niile, jeere ya ozi: ọchịchị ya bụ ọchịchị ebighị ebi, nke na-agaghị agabiga agabiga, na alaeze ya bụ nke a na-agaghị ebibi. Daniel 7:13, 14.

Nwanneanyị White na-akwado na Daniel isi nke asaa, na amaokwu nke iri na atọ na iri na anọ, mezuru n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844.

> “Ọbịbịa nke Kraịst dịka nnukwu onye nchụàjà anyị n’ebe nsọ kachasị nsọ, maka ime ka ebe nsọ ahụ dị ọcha, nke e mere ka a hụ na Daniel 8:14; ọbịbịa nke Nwa nke mmadụ n’ebe Onye Ochie nke Ụbọchị nọ, dịka e siri gosi ya na Daniel 7:13; na ọbịbịa nke Onyenwe anyị n’ụlọ nsọ Ya, nke Malakaị buru amụma ya, bụ nkọwa nke otu ihe omume ahụ; a na-anọchikwa anya nke a site n’ọbịbịa nke nwoke na-alụ nwanyị ọhụrụ n’oriri alụmdi na nwunye, dịka Kraịst kọwara ya n’ilu banyere ụmụ agbọghọ iri ahụ, nke Matthew 25.” The Great Controversy, 426.

Smith ekwughị ihe bụ isi nke “njedebe ikpeazụ nke iwe ahụ.” Ọ zere ụkpụrụ Akwụkwọ Nsọ nke na-egosi na e meriri Juda n’oge Manase, nakwa na ndọrọ n’agha nke malitere eze abụọ tupu Zedekaịa, nọchikwara anya na Juda adịlarị n’okpuru Babilọn tupu Zedekaịa ezute ọdịnihu ya. N’agbanyeghị nkwụsị ndị a doro anya, ọ ka kwuru, “lee oge iwe Chineke megide ndị ọgbụgba ndụ ya; oge nke a ga-azọ ụkwụ n’ebe nsọ na ndị agha.” Ya mere, ọ kpọmkwem jikọtara “oge iwe Chineke” na Daniel isi nke asatọ, na ajụjụ nke amaokwu nke iri na atọ banyere “ogologo oge ole.” Azịza ya n’amaokwu nke iri na anọ, bụ ruo Ọktoba 22, 1844.

Ịchụsasị gaa n’ịbụ ohu Babilọn bụ akụkọ mere eme nke na-aga n’ihu, malite na 677 T.K., ma na-adịgide ruo 1844. Oge ahụ hà nha afọ puku abụọ, narị ise, na iri abụọ, nke bụ n’ezie “ugboro asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii. Ọgwụgwụ oge ahụ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844 nyere Daniel àmà nke abụọ banyere “ọhụụ mar’eh” nke puku abụọ na narị atọ mgbede na ụtụtụ.

A gwara Gebriel ka o mee ka Daniel ghọta ọhụụ ahụ, ihe Gebriel wee mee bụ inye àmà nke abụọ nye ụbọchị njedebe ahụ, bụ Ọktoba 22, 1844. Ọ bụghị naanị na o nyere àmà nke abụọ iji mee ka ụbọchị mmezu nke amụma oge abụọ ahụ guzosie ike, kama kwa, dịka Smith si tụọ aka n’eziokwu, oge ahụ e jikọtara na àmà nke abụọ ahụ banyere 1844 ka e mere ka a mata ya n’amaokwu nke iri na atọ dị ka oge ebe a ga-azọ ebe nsọ na ndị agha n’okpuru ụkwụ. Ajụjụ dị n’amaokwu nke iri na atọ bụ, “Ruo olee ogologo ka ọhụụ ahụ ga-adị banyere àjà a na-achụ kwa ụbọchị, na njehie nke ịla n’iyi, nke na-enye ma ebe nsọ ma ndị agha ka a zọda n’okpuru ụkwụ?” Oge ahụ bụ “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii.

Ihe Smith ahụghị, ma ọ bụ zere ịmata, bụ na “iwe” nke amaokwu nke iri na itoolu bụ “ngwụcha ikpeazụ” nke iwe ahụ. Ọ bụrụ na e nwere “ikpeazụ”, mgbe ahụ e nwekwara “mbụ”, ma Daniel na-akọwa mgbe “iwe mbụ” ahụ kwụsịrị, n’isi nke iri na otu. Ọ na-akọwa ọchịchị ndị papa n’oge Ọchịchịrị, ma ọ na-ekwu na ọchịchị ndị papa ahụ ga-enwe ọganihu ruo mgbe emechara iwe ahụ, ma ọ bụ ruo mgbe ọ kwụsịrị.

> Eze ga-eme dịka ọchịchọ ya si dị; ọ ga-ebulikwa onwe ya elu, meekwa ka onwe ya dị ukwuu karịa chi ọ bụla, ọ ga-ekwukwa okwu ndị dị ịtụnanya megide Chineke nke chi niile, ọ ga-emekwa nke ọma ruo mgbe iwe ahụ ga-ezu oke: n’ihi na ihe ahụ e kpebiri ga-emezu. Daniel 11:36.

A na-aghọta amaokwu nke iri atọ na isii n’ụzọ sara mbara dịka amaokwu ahụ onyeozi Pọl kọwara n’okwu n’ụzọ a gbanwere ntakịrị n’akwụkwọ ozi ya nke abụọ o degaara ndị Tesalonaịka.

> Ka onye ọ bula ghara iduhie unu n’ụzọ ọ bula: n’ihi na ụbọchị ahụ agaghị abịa, ma ọ bụrụ na ibu ụzọ dapụ n’okwukwe abịaghị, ma kpughee nwoke ahụ nke mmehie, nwa nke ila n’iyi; onye ahụ nke na-emegide ma na-ebuli onwe ya elu karịa ihe nile a na-akpọ Chineke, ma ọ bụ nke a na-efe ofufe; nke mere na dịka Chineke ọ nọ ọdụ n’ụlọ nsọ Chineke, na-egosi onwe ya na ọ bụ Chineke. 2 Ndị Tesalonaịka 2:3, 4.

“mmadụ nke mmehie” nke Pọl, onye bụkwa “nwa nke la n’iyi,” onye “nēmegide kwa, nēbuli kwa onwe-ya elu kari ihe nile anākpọ Chineke, ma-ọbu nke anākpọ isi ala nye,” bụkwa “eze” ahụ nke “gēme dika ọchichọ-ya si di; ọ gēbuli kwa onwe-ya elu, me onwe-ya ka ọ di uku kari chi nile.” Akụkụ Akwụkwọ Nsọ abụọ ahụ na-ezo aka n’ime pope nke Rom. Daniel dere na pope ga-eme nke ọma, nke pụtara ịga n’ihu n’ike, ruo mgbe “iwe ahu ga-ezu.” Iwe ahụ n’amaokwu nke iri atọ na isii ka “ekpebiela.” Okwu ahụ bụ “ekpebiela” pụtara “imerụ ahụ́.”

Ndị popu natara “ọnya ya na-egbu egbu” n’afọ 1798, ma n’oge ahụ ka “iwe mbụ” mezuru ma ọ bụ kwụsịrị. Okwu ahụ bụ “mezuo” pụtara ịkwụsị ma ọ bụ ịla n’iyi. Ọgwụgwụ nke “iwe ahụ” n’isi nke asatọ, na amaokwu nke iri na itoolu, kọwara ọgwụgwụ nke oge nke a ga-azọda ụlọ nsọ na usuu ahụ n’okpuru ụkwụ. O mechara n’afọ 1844, ma “iwe mbụ” ahụ kwụsịrị n’afọ 1798.

“Iwe ikpeazụ” ahụ kwụsịrị n’afọ 1844, afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ na ise ka e mesịrị e si n’aka ndị Asiria kpọgara eze Manase na Babilọn n’afọ 677 T.K. “Iwe mbụ” ahụ kwụsịrị n’afọ 1798, afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ ka e mesịrị e si n’aka ndị Asiria kpọga alaeze ugwu nke Izrel n’ohu n’afọ 723 T.K.

E nwere ihe ọzọ a ga-ekwu banyere “oge asaa” ahụ zoro ezo n’akwụkwọ Daniel, anyị ga-atụlekwa ya n’isiokwu anyị na-esote.

> “‘Degara mmụọ-ozi nke nzukọ Laodisia akwụkwọ, sị: Ihe ndị a ka Amen, Onyeàmà ahụ kwesịrị ntụkwasị obi ma bụrụkwa eziokwu, mmalite nke okike Chineke, na-ekwu; Amaara M ọrụ gị nile, na ị bụghị oyi ma ọ bụ ọkụ: Ọ ga-amasị M ka ị bụrụ oyi ma ọ bụ ọkụ. Ya mere, n’ihi na ị dị ṅara ṅara, ma ị bụghị oyi ma ọ bụ ọkụ, M ga-agbapụta gị n’ọnụ M. N’ihi na ị na-asị, Abụ m ọgaranya, enwekwuwo m akụ, ọ dịghịkwa ihe ọbụla dị m mkpa; ma ị maghị na ị bụ onye e kwesịrị ịkwa ákwá, na onye nhụsianya, na ogbenye, na onye ìsì, na onye gba ọtọ.’”

> “N'ebe a Onye-nwe-anyị na-egosi anyị na ozi ndị ozi ya kpọrọ ka ha dọọ ndị mmadụ aka ná ntị ga-eburu nye ndị Ya abụghị ozi udo na nchekwa. Ọ bụghị naanị ihe a na-akọ n’echiche, kama ọ bụ ihe bara uru n’ọrụ n’akụkụ ọ bụla. A na-anọchi anya ndị nke Chineke n’ozi e zigara ndị Laodisia dị ka ndị nọ n’ọnọdụ nchekwa nke anụ ahụ. Ha nọ n’izuike, na-ekwere banyere onwe ha na ha nọ n’ọnọdụ dị elu nke iru eru ime mmụọ. ‘N’ihi na ị na-asị, Abụ m ọgaranya, e meekwa ka m baa ụba n’ihe, ọ dịghịkwa ihe ọ bụla dị m mkpa; ma ị maghị na ị bụ onye jọgburu onwe ya, na onye a ga-enwe ebere n’ebe ọ nọ, na ogbenye, na onye kpuru ìsì, na onye gba ọtọ.’”

> “Òlee aghụghọ ka ukwuu nke pụrụ ịdakwasị uche mmadụ karịa ntụkwasị obi na ha ziri ezi ebe ha nọ n’ihe niile n’ụzọ na-ezighị ezi! Ozi nke Ezi Onyeàmà ahụ na-achọta ndị nke Chineke nọ n’ime aghụghọ dị mwute, ma ha bụ ndị eziokwu n’ime aghụghọ ahụ. Ha amaghị na ọnọdụ ha bụ nke jọgburu onwe ya n’anya Chineke. Mgbe ndị a na-agwa okwu na-eto onwe ha n’ime obi ha na ha nọ n’ọnọdụ ime mmụọ dị elu, ozi nke Ezi Onyeàmà ahụ na-agbaji nchekwa ha site n’ikwupụta n’ụzọ na-awụ akpata oyi ezi ọnọdụ ha nke ìsì ime mmụọ, ogbenye, na nhụsianya. Akaebe ahụ, nke na-egbu mgbu nke ukwuu ma sie ike, apụghị ịbụ mmejọ, n’ihi na ọ bụ Ezi Onyeàmà ahụ na-ekwu okwu, akaebe Ya ga-abụkwa nke ziri ezi.” Testimonies, volume 3, 252.

Back to Articles