Article

# Panium — Nọmba Anọ

Mmekọrịta```

Author

Jeff Pippenger

Published

March 4, 2025

Formats

PDF
Word
Song MP3

N’akụkọ ihe mere eme nke Panium, e hiwere njikọ aka n’etiti Antiochus Magnus na Philip nke Macedon. Antiochus duziri agha ahụ ozugbo megide Ptolemy V, bụ nwata eze, ebe Philip sonyere n’ụzọ nke agha ọ lụrụ n’akụkụ ndị ọzọ nke alaeze ahụ gbochiri ndị agha ndị ọzọ ịbịa inyere nwata eze Ijipt ahụ aka. Nke a pụtara na Putin, eze ikpeazụ nke ndịda—onye e ji nwata eze Ijipt ahụ atụ, (nwata pụtara ọgbọ ikpeazụ n’amụma)—ka Trump, onye Antiochus Magnus nọchiri anya, meriri; otu Antiochus Magnus siri merie Ptolemy V na Panium, nakwa dịka Reagan siri merie USSR n’afọ 1989.

Filip pụtara “onye hụrụ ịnyịnya n’anya,” ma “ịnyịnya” na-anọchi anya ma ike agha ma ike akụnụba. Ịnyịnya na-adọkpụ ụgbọ ịnyịnya, ndị agha na-agbakwa ha, ma ịnyịnya na-ebukwa ngwongwo gaa n’ahịa. “Ịnyịnya” bụ ihe nnọchianya nke “ụgbọ ịnyịnya, ụgbọ mmiri na ndị na-agba ịnyịnya,” nke bụ ihe nnọchianya bụ isi nke United States n’ime mmekọrịta ya dịka onye nnọchi anya eze nke ugwu, dịka e depụtara ya n’amaokwu nke iri anọ.

Onye òtù Trump nwere ụdị nnọchianya abụọ n’ime Filip nke Masedonia na Herọd Filip, Tetrak. Ma ọ̀ bụ Herọd Filip ma ọ bụ Filip nke Masedonia, akara ahụ na-akọwapụta onye hụrụ ike e nyere ya n’anya site n’aka Siza ma ọ bụ Antiọkus, n’otu n’otu. Filip hụrụ ịnyịnya n’anya, ma otu Filip sitere na Masedonia, nke jidere ọnọdụ etiti na nke ntọala n’alaeze Aleksanda Ukwu.

Ọ bụ ala nna ya, alaeze ọ ketara n’aka nna ya, Philip II, na ebe mbido alaeze ukwu ya sara mbara. N’ịbụ nke dị n’akụkụ ugwu Gris, Masedọn pụrụ iche dịka etiti ọchịchị na agha ebe a mụrụ Alexander (na Pella, 356 BC) ma zụlite ya, ọ bụkwa ya nyere akụrụngwa mbụ, ndị agha, na usoro nhazi nke kpaliri mmeri ya dị iche iche. N’ezie, Masedọn bụ isi mkpụrụ nke alaeze Alexander—ebe ọ malitere, igwe agha ya, na mpaghara ahụ nke mere ka njirimara ya dịrị n’ala dị ka eze Masedọn, ọbụna ka alaeze ukwu ya na-agbatịwanye nnọọ anya karịa ókèala ya.

Masedonia na-anọchi anya akụkụ ugwu nke alaeze anọ nke Aleksanda. N’ihi ya, otu Filip bụ Tetraak, nke pụtara “otu ụzọ n’ime anọ,” ma Filip nke ọzọ bụ “otu n’ime ụzọ anọ” nke ifufe anọ nke alaeze mbụ Aleksanda.

Herod na-anọchi anya onye jụrụ ọgbụgba-ndụ ahụ. Isọ, agbụrụ ọbara nke na-eduga ruo n’aka Herod, jụrụ oke-nketa amụmụ ya. N’isi mmalite nke akụkọ ihe mere eme nke ndị ọgbụgba-ndụ ahọpụtara, Isọ ghọrọ ihe nnọchianya nke ndị na-ajụ ọgbụgba-ndụ ahụ Kraịst nwụrụ iji kwado. N’otu oge ahụ kpọmkwem mgbe Chineke ga-agbasa ndị ọgbụgba-ndụ ya ahọpụtara ka ha bụrụ ebo iri na abụọ, Isọ nupụrụ isi. N’ọgwụgwụ Izrel oge ochie, mgbe n’obe ndị Juu kwuru na ha enweghị “eze ọzọ karịa Siza,” mba ndị Juu ghọrọ ihe nnọchianya ahụ n’ọgwụgwụ nke Isọ sere onyinyo ya na mbido. Osisi ezinụlọ Herod bụ nke mejupụtara agbụrụ ọbara Isọ na nke ndị Juu, agbụrụ ọbara nke e jiri onye na-emebi ọgbụgba-ndụ n’isi ike nọchite anya ya na mbido, nakwa ndị ọgbụgba-ndụ nupụrụ isi na ngwụcha.

Herọd Onye Ukwu tụrụ ụtụ isi ndị mere ka Josef na Meri bịa na Betlehem, ma otu n’ime ụmụ ya atọ, Herọd Antipas nwa Herọd Onye Ukwu, chịrị n’oge obe ahụ. A na-anọchi anya oge ndụ Kraịst site n’amụmụ Ya ruo ọnwụ Ya n’ụzọ ihe nnọchianya site n’ezinụlọ Herọd, si otu a na-akọwapụta akụkọ ihe mere eme ahụ dịka oge nleta e nyere ndị a họpụtara, nleta nke ndị Juu, n’ozuzu ha, ahụghị ma ọlị.

Herọd Onye Ukwu gburu ụmụntakịrị n’ihi nzaghachi ya n’ọmụmụ Jizọs, si otu a na-emeghachi akụkọ ọmụmụ Mosis mgbe Ijipt nọ na-egbu ụmụntakịrị. Ogbugbu mbụ e gburu ụmụntakịrị bụ mgbalị igbu onye ahọpụtara a tụrụ anya ya, ogbugbu ikpeazụ e gburu ụmụntakịrị bụkwa ọzọ mgbalị igbu onye ahọpụtara a tụrụ anya ya. Puku iri anọ na anọ na narị otu na iri anọ na anọ ahụ na-abụ abụ Mosis na nke Nwa Atụrụ, ma n’amụma, “abụ” na-anọchi anya ahụmahụ. Puku iri anọ na anọ na narị otu na iri anọ na anọ ahụ bi n’oge nwere ahụmahụ ndị yiri ibe ha. Otu n’ime ihe ndị ahụ yiri ibe ha bịarutere n’ụbọchị Jenụwarị 22, 1973 site n’ikpe Ụlọikpe Kasị Elu nke kwere ka e nwee ite ime na USA. N’ime afọ iri anọ na itoolu sochirinụ, ihe dị ka nde mmadụ iri isii na isii ndị gaara ekwe omume ịbụ n’etiti puku iri anọ na anọ na narị otu na iri anọ na anọ ahụ ka e gburu site n’ite ime nke gọọmenti etiti kwadoro.

Ike na-anọchi anya ike agha:

> Anụ-ọhịa ahụ m hụrụ yiri agụ, ụkwụ ya dịkwa ka ụkwụ anụ ọhịa bear, ọnụ ya kwa dịka ọnụ ọdụm: dragọn ahụ wee nye ya ike ya, na ocheeze ya, na ọchịchị dị ukwuu. Mkpughe 13:2.

Agwọ ahụ, nke bụ Rom nke na-ekpere arụsị, nyere ọchịchị ndị popu ihe atọ, ya bụ, “ike ya, na ocheeze ya, na nnukwu ikike.” N’amaokwu nke iri na abụọ, a na-anọchi anya USA, anụ ọhịa nke ụwa, dịka onye na-arụ ọrụ n’ike niile nke anụ ọhịa ahụ nke dị n’ihu ya. Ma okwu a bụ “ike” n’amaokwu nke abụọ bụ okwu Grik dị iche na okwu ahụ a sụgharịrị dịka “ike” n’amaokwu nke iri na abụọ. N’amaokwu nke abụọ “ike” bụ G1722: nke pụtara n’ihu nke (n’ezie ma ọ bụ n’ụzọ ihe atụ): n’ọnụnọ (anya) nke.

Okwu a bụ “power” dị na amaokwu nke iri na abụọ bụ okwu Grik ọzọ dị iche.

> Ọ na-egosikwa ike niile nke anụ ọhịa mbụ ahụ n’ihu ya, na-emekwa ka ụwa na ndị bi n’ime ya fee anụ ọhịa mbụ ahụ ofufe, nke e mere ka ọnyá ọnwụ ya gwọọ. Mkpughe 13:12.

Okwu a bụ “ike” G1832 n’ebe a pụtara, (n’echiche nke ikike ime ihe); uru pụrụ iche, ya bụ, mmetụta e nyefere n’aka ọzọ: ọchịchị, ikike ọchịchị, nnwere onwe, ike, ikike, ume. Okwu a bụ “ike” n’amaokwu nke iri na abụọ na-akọwapụta na anụ ọhịa nke ụwa bụ ikike e nyefere anụ ọhịa nke oké osimiri—USA bụ onye nnọchi anya n’ọnọdụ nke anụ ọhịa nke oké osimiri. USA na-emezu ikike niile e nyefere anụ ọhịa mbụ ahụ. N’amaokwu nke abụọ, Rom ndị ọgọ mmụọ nyere papacy ihe atọ. Clovis nyere papacy ike agha na ike akụnụba ya na 496 n’Agha Tolbiac. Constantine nyere “oche” nke alaeze ukwu ahụ n’aka ọzọ na 330, Justinian wee site n’iwu o nyere na 533 kọwaa pope dị ka onye na-edozi ndị jụrụ okwukwe na isi nke ụka dị iche iche. Clovis na 496 bụ ihe nnọchianya nke Reagan na 1989. Reagan bụ ihe nnọchianya nke Trump.

Dịka Gregory nke Tours siri kwuo (na-ede ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu narị afọ mgbe e mesịrị), Clovis nọ na-emeri emeri n’agha ahụ, ma n’ime obi nkoropụ ya, ọ kpọkuru Chineke ndị Katọlik ka O nyere ya aka. Nwunye ya, Clotilde, bụ adaeze Burgundia onye Katọlik, onye nọwo na-arịọ ya ka ọ site n’ekpere arụsị gbanwee bụrụ onye Katọlik. Clovis kwere nkwa na ọ bụrụ na o merie, ọ ga-anabata okwukwe Katọlik. Ọnọdụ agha ahụ tụgharịrị—ma ọ bụ site n’itinye aka nke Chineke ma ọ bụ site n’usoro agha—Clovis wee merie ndị Alemanni, gbuo eze ha, chụsasịa ndị agha ha. Dị ka o siri kwe nkwa, ọ ghọrọ onye Katọlik ma e mee ya baptizim, nke a na-edobe n’omenala dịka o mere n’Ụbọchị Krismas nke afọ 496 na Reims n’aka Bishọp Remigius (St. Remi).

Ntughari ya gosipụtara oge mgbanwe, mee ka Clovis bụrụ eze Katọlik mbụ n’etiti ndị ọchịchị Germanik (n’adịghị ka ndị Visigoth ma ọ bụ ndị Ostrogoth, bụ Ndị Kraịst Arian). Nke a mere ka ndị Frank jikọọ na Ụka Rom, ma nwetaara ya nkwado sitere n’aka ndị bi na Gallia bụ ndị Rom na n’aka papacy. A na-ahụkarị baptizim Clovis dị ka “amụmụ France” n’ụzọ ihe nnọchianya, dị ka mba Katọlik, nke kewapụrụ ya na alaeze ndị barbarian ndị ọzọ ndị na-eso Arianism ma ọ bụ ikpere arụsị. N’ihi nke a, okwukwe Katọlik na-akpọ France “ọkpara nke Ụka Katọlik,” nakwa “ada okenye nke Ụka Katọlik.”

Mgbe Clovis ghọrọ ike nnọchi anya mbụ nke ọchịchị ndị popu n’afọ 496, ọ nọchiri anya Reagan, onye ghọrọ ike nnọchi anya ahụ n’afọ 1989. N’akụkọ ihe mere eme banyere Reagan na Pope John Paul II, e guzobere njikọ nzuzo maka ebumnuche iweda eze nke ndịda ala. Site n’afọ 1798 ruo n’iwu Sọnde, akwụna nke Taịa zoro ezo, ọ bụkwa otu akwụna ahụ nke na-achọpụta mgbọrọgwụ ya laghachi na Masedonia, alaeze kachasị n’ugwu. Ọ bụ eze nke ugwu, zoro ezo n’amụma, ma ka na-ekwupụta onwe ya na ọ naghị emehie emehie.

Pope ahụ na-anọchitekwa anya “ndị ahụ na-ahapụ ọgbụgba ndụ ahụ,” ndị, ọ bụ ezie na e zoro ha n’amụma n’oge agha nnọchi anya atọ ahụ dum; n’ikpeazụ, a ga-ahụ ha pụta ìhè n’akụkọ ihe mere eme nke Agha Panium. N’oge mgbanwe sitere na Rom Alaeze Ukwu gaa na Rom ndị pope, Daniel na-akọwa mgbe Rom ndị ọgọ mmụọ na-eru na njedebe nke oge ya dịka alaeze nke anọ n’amụma Akwụkwọ Nsọ.

> N’ihi na ụgbọ mmiri ndị Chittim ga-abịa imegide ya: ya mere, obi ga-adị ya ụtọ, ọ ga-alaghachi, ma were iwe megide ọgbụgba ndụ nsọ ahụ: otu a ka ọ ga-eme; ọ ga-alọghachikwa, ma nwee nghọta ọnụ na ndị ahụ na-ahapụ ọgbụgba ndụ nsọ ahụ. Daniel 11:30.

N’amaokwu a, “ndị na-ahapụ ọgbụgba ndụ dị nsọ,” bụ Chọọchị Katọlik. Ndị ahụ na-ahapụ ọgbụgba ndụ dị nsọ bụ chọọchị Pergamos nke Jọn onye Mkpughe kọwara dị ka chọọchị na-eme nkwekọrịta, nke, dịka Pọl siri kwuo, ga-ada n’ezi okwukwe tupu ekpughee nwoke mmehie ahụ. Katọlik bụ ndị ahụ hapụrụ ọgbụgba ndụ ahụ, dịka e gosiri ya n’ime mwakpo e mere megide Okwu Chineke, nakwa ụbọchị izu ike nke ụbọchị nke asaa, bụ nke abụọ ahụ bịara n’okpuru mwakpo na-arịwanye elu site n’oge Constantine gaa n’ihu. N’ebe mbụ n’isi nke iri na otu, a kpọtụkwara “ọgbụgba ndụ” ahụ.

> Ma obi eze abụọ a ga-adị ime ihe ọjọọ, ha ga-ekwukwa okwu ụgha n’otu tebụl; ma ọ gaghị aga nke ọma: n’ihi na ọgwụgwụ ahụ ka dịrị n’oge e kpebiri. Mgbe ahụ ọ ga-alaghachi n’ala ya na nnukwu akụ; obi ya ga-adịkwa imegide ọgbụgba ndụ nsọ ahụ; ọ ga-emekwa ihe dị ike, ma laghachi n’ala nke aka ya. N’oge e kpebiri, ọ ga-alọghachi, bịa n’ebe ndịda; ma ọ gaghị adị ka nke mbụ, ma ọ bụ ka nke ikpeazụ. Daniel 11:27–29.

N’amaokwu ndị a, “ọ” laghachiri n’ala nke ya, mgbe e mesịrịkwa ọ laghachiri ọzọ n’ala nke ya. Nlaghachi abụọ ndị a na-anọchi anya mmeri abụọ nke e mesịrị soro ya bụrụ “nlaghachi” nke mmeri na ịga nke ọma banye n’obodo Rome. Nke mbụ bụ Agha Actium n’afọ 31 T.K. megide Antony na Cleopatra, nke abụọkwa bụ mgbe e bibisịrị Jerusalem n’afọ 70 A.K. “Oge a kara aka” dị n’amaokwu ndị ahụ bụ afọ 330, nke kpọrọ njedebe “oge” amụma nke amaokwu nke iri abụọ na anọ, nke hà nhata narị afọ atọ na iri isii.

Ndị eze abụọ ahụ ndị na-ekwu okwu ụgha n’otu tebụl na-eme nke a tupu “oge ahụ e kara aka,” “n’ihi na ọgwụgwụ ahụ ka ga-adị n’oge ahụ e kara aka.” Ajụjụ a kwesịrị ilebara anya bụ: gịnị ka amaokwu ahụ pụtara mgbe ọ na-ekwu, “Mgbe ahụ ka ọ ga-alaghachi n’ala ya, ya na nnukwu akụnụba?” Ọ pụtara na n’oge ahụ e kara aka ka ọ ga-alaghachi; ka ọ̀ bụ na ozugbo ndị abụọ ahụ gwara okwu ụgha n’otu tebụl, mgbe ahụ ka ọ ga-alaghachi, ya mere nloghachi ahụ dị tupu oge ahụ e kara aka.

Uriah Smith na-akọwa nlọghachi abụọ ahụ dịka 31 BC na 70 AD, nke na-anọchite anya akụkọ ihe mere eme tupu afọ 330, nke bụ oge a kara aka. Smith na-egosikwa na “nloghachi” nke amaokwu nke iri abụọ na itoolu dị mgbe 330 gasịrị, nakwa na ọ naghị enwe ihe ịga nke ọma dịka nlọghachi ndị sochiri agha Actium na Jerusalem siri nwee. Ihe nke a pụtara bụ na tupu oge a kara aka, e nwere nzukọ ebe a na-ekwu okwu ụgha, nke otu n’ime ndị eze abụọ ahụ nọ na-ekwu okwu ụgha na-esochi ya site n’ịlaghachi na nnukwu akụnụba, onye ahụ emesịa megide ọgbụgba ndụ nsọ, mee ihe ike, ma laghachi n’afọ 330, nke bụ oge a kara aka.

Mgbe ahụ ọ na-awakpo ndịda, ma nke a agaghị adị ka Agha Actium ma ọ bụ mbibi Jerusalem. Akụkọ ihe mere eme nke afọ 70 AD n’amaokwu ndị ahụ na-egosi njedebe nke ndị ọgbụgba ndụ ahọpụtara nke Chineke, dịka e sere ha n’“ọgbụgba ndụ nsọ” dị n’akụkụ akwụkwọ ahụ. N’amaokwu nke iri atọ, Rome ndị ọgọ mmụọ nwere mmekọrịta amamihe na ndị na-agbahapụ ọgbụgba ndụ nsọ ahụ. Afọ 70 AD bụ nnọọ njedebe nke Izrel oge ochie n’ezi nkịtị dịka ndị ọgbụgba ndụ nke Chineke, ma amaokwu nke iri atọ na-akọwapụta akụkọ ihe mere eme nke narị afọ anọ ka afọ 70 AD gasịrị. Ndị ahụ na-agbahapụ ọgbụgba ndụ n’akụkọ ihe mere eme a nọchiri anya ya n’amaokwu nke iri atọ, bụ ndị ahụ agbahapụworo ọgbụgba ndụ Chineke na ndị Kraịst Ya banyere ya. Rome nke Pope bụ ụka ahụ a nọchiri anya ya dịka ndị na-agbahapụ ọgbụgba ndụ nsọ n’amaokwu nke iri atọ.

> N’ihi na ụgbọ mmiri ndị Ketim ga-abịa imegide ya: ya mere, ọ ga-enwe nkụda mmụọ, laghachi, ma were iwe megide ọgbụgba ndụ nsọ ahụ: otu a ka ọ ga-eme; ọ ga-alaghachikwa, ma nwee nghọta na ndị na-ahapụ ọgbụgba ndụ nsọ ahụ. Daniel 11:30.

Amaokwu nke iri abụọ na itoolu na-eduru anyị gaa n’afọ 330, nke bụ oge a kara aka mezuru mgbe Constantine bufere isi obodo ahụ na Constantinople. N’ebe akara oge ahụ nọ, a ga-adọta Rom nke ndị ọgọ mmụọ n’agha nke ndịda nke na-agaghị enwe ihe ịga nke ọma dịka Actium na Jerusalem siri nwee. Mgbe ahụ, n’amaokwu nke iri atọ, a wakporo Rom nke ndị ọgọ mmụọ site n’aka Genseric, onye sitere na Chittim malite agha mmiri ya, ebe a maara taa dịka Carthage. Agha a megide Rom nke ndị ọgọ mmụọ ka e gosikwara dịka opi nke abụọ n’ime opi asaa ndị ahụ n’akwụkwọ Mkpughe. Opi anọ mbụ n’ime ike opi ndị ahụ wetara Rom nke ọdịda anyanwụ na njedebe ya ruo n’afọ 476. N’ime opi anọ mbụ ndị ahụ, opi nke abụọ, nke bụ ụgbọ mmiri nke Chittim, bụ nke kacha njọ, n’ihi na Genseric jidere ọchịchị nke osimiri, akụnụba nke Alaeze Ukwu ahụ wee kpọnwụọ.

N’ịbụ onye e mesoro ihu na onye obi jọrọ njọ site n’ụgbọ mmiri nke Chittim, ọ laghachiri wee nwee iwe megide ọgbụgba ndụ nsọ ahụ. E mezuru nke a n’akụkọ ihe mere eme nke butere n’ịnye ndị ụkọchukwu pope ike n’afọ 538, site n’agha e lụrụ megide Okwu Chineke. Mgbe nke ahụ gasịrị, ọ laghachiri wee nwee “nghọta ya na ndị na-ahapụ ọgbụgba ndụ nsọ ahụ.” Mmekọrịta ahụ dị n’etiti Rome nke ndị ọgọ mmụọ na Rome nke ndị pope mezuru n’afọ 533 site n’iwu Justinian. Amaokwu sochirinụ, bụ amaokwu nke iri atọ na otu, na-aga n’ihu kọwaa otu Rome nke ndị ọgọ mmụọ si bụrụ “onye obi jọrọ njọ.” N’akwụkwọ 2 Ndị Tesalonaịka, Pọl na-akụzi na Rome nke ndị ọgọ mmụọ “jidere” ndị pope ka ha ghara ijide ọchịchị n’afọ 538. Mgbe mwakpo si n’oke osimiri nke mebiri akụnụba nke alaeze ahụ mere ka obi jọọ ya njọ, ọ nwere iwe megide ọgbụgba ndụ nsọ ahụ, emesịa nwee nghọta ya na ndị na-ahapụ ọgbụgba ndụ ahụ. N’amaokwu ndị na-esote, “aka agha,” nke na-anọchi anya ike e nyere ndị pope n’afọ 496 site n’aka Clovis, biliri, ha wee merụọ ebe nsọ nke ike ahụ, nke n’akụkọ ihe mere eme nọchiri anya obodo Rome, mgbe ahụkwa Rome nke ndị ọgọ mmụọ ga-ewepụ okpukpe nke ikpere arụsị (nke a na-akpọ daily) n’alaeze ahụ ma dochie ya na Katọlik, emesịa ha etinye ndị pope n’ocheeze n’afọ 538.

Mgbe e nyere ọchịchị ndị poopu ike na 538, ọ nyere ma àmà amụma, ma kwa àmà akụkọ ihe mere eme nke e sere n’amaokwu ndị anyị na-atụle. Afọ 538 ka e ji 31 BC na Agha Actium mee ihe nnọchianya ya. N’akwụkwọ Daniel isi nke asatọ, amaokwu nke itoolu, Rom ndị ọgọ mmụọ ga-emeri ihe mgbochi ala atọ iji were ocheeze nke ụwa. Nke mbụ bụ Siria n’ọwụwa anyanwụ, mgbe ahụ Juda na Jerusalem, nke Ijipt sochiri ya n’Agha Actium. Rom ndị poopu ga-emekwa ka ewepu mpi atọ, nke nke atọ n’ime ha bụ ndị Goths, bụ́ ndị a chụpụrụ n’obodo Rom na 538. Rom ndị ọgọ mmụọ na Rom ndị poopu na-enye ndị àmà abụọ nke na-akọwa na Agha Actium kwekọrọ na 538, ma 538 na-egosi iwu ụbọchị Sọnde na USA, mgbe Rom nke oge a na-achị n’ike kasịnụ ruo mgbe oge amara mechiri emechi.

Anyị emechaala nchịkọta zuru ezu nke amaokwu iri abụọ na asaa ruo iri atọ na otu.

N’isiokwu na-esonụ, anyị ga-elekwasị anya n’amaokwu ndị a ma bido ọrụ nke ime ka akụkụ Akwụkwọ Nsọ a kwekọọ na akụkọ ihe mere eme nke amaokwu nke iri na otu ruo nke iri na ise.

Back to Articles