Article

# Akwụkwọ Daniel - Nke Otu-Narị na Asatọ

Ikpughe Ihe Ọ̀mụ̀ma Akwụkwọ Nsọ Na-anọchi Anya: Nnyocha Zuru Ezu Banyere Opi Asaa ahụ n’Akwụkwọ Mkpughe

Author

Jeff Pippenger

Published

February 29, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

E nyere William Miller nnukwu ìhè gbasara ụka asaa, akara asaa, na opi asaa dị n’akwụkwọ Mkpughe. O tinyere ihe nnọchianya amụma ndị ahụ n’ime nhazi nke ike abụọ na-ebibi ihe—ikpere arụsị sochiri ikike ndị nchu-àjà Rom. Ọ hụghị àgwà amụma nile nke ihe nnọchianya ndị ahụ, ma ihe ọ hụrụ mere ka e guzobe nghọta ntọala nke akụkọ ime na akụkọ mpụga nke ụka Chineke site n’oge ndịozi ruo na njedebe nke ụwa. Ihe e ji akụkọ ime ahụ nọchie anya bụ ụka ndị ahụ, ebe ihe e ji akụkọ mpụga nke ụka ndị ahụ nọchie anya bụ akara ndị ahụ. Ọ hụrụ na opi ndị ahụ bụ ihe nnọchianya nke ikpe Chineke megide Rom, nke na-anọchitekwa ikpe Chineke megide Rom n’oge njedebe nke ụwa, n’agbanyeghị na ọ hụghị na Rom n’oge njedebe nke ụwa bụ njikọ atọ n’otu mejupụtara ya.

Akwụkwọ Uriah Smith dere nke a kpọrọ Daniel and Revelation, nwere ụfọdụ echiche na-ezighị ezi, ma Nwanyị White kọwara ya dịka, “aka enyemaka nke Chineke.” O gosikwara na a ga-ekesa ya ọnụ na The Great Controversy, Patriarchs and Prophets, na The Desire of Ages. Nkwado siri ike o nyere ya apụtaghị na akwụkwọ ahụ nọ n’otu ọkwa mkpughe mmụọ nsọ ahụ dị ka akwụkwọ ya, kama na akwụkwọ ahụ nwere “nkuzi dị ebube,” ma bụrụkwa nke kpatara “iweta ọtụtụ mkpụrụ obi dị oké ọnụ ahịa n’ịmata eziokwu ahụ.”

Akwụkwọ a ji usoro amụma nke ndị Millerite eme ihe, tinyere echiche banyere amụma ndị a na-ahụbeghị tupu Ọktoba 22, 1844. Anyị ga-ezo aka n’akụkụ dị iche iche dị n’akwụkwọ ahụ ka anyị na-akọwapụta itinye n’ọrụ ugboro atọ nke Ahụhụ atọ ahụ.

Miller kwuru na “opi asaa ahụ bụ akụkọ ihe mere eme nke ikpe asaa pụrụ iche na nke dị arọ e zitere n’elu ụwa, ma ọ bụ alaeze Rom.” Opi anọ mbụ ahụ na-anọchi anya ikpe ndị e wetara n’elu Rom nke ndị ọgọ mmụọ, opi nke ise na nke isii kwa bụ ikpe Chineke e wetara n’elu Rom nke ndị popu, ma Miller agaraghị amata na opi nke asaa na-anọchi anya ikpe Chineke n’elu Rom nke Oge A. N’ịkọ banyere akàrà asaa na opi asaa nke Mkpughe, Uriah Smith dere:

> “Mgbe Nwa Atụrụ ahụ natasịrị akwụkwọ ahụ, ọ gara ozugbo imeghe akàrà ndị ahụ; a kpọrọkwa ntị nke onyeozi ahụ ka ọ lekwasị anya n’ihe ndị na-eme n’okpuru akàrà nke ọ bụla. A matalarị ọnụọgụgụ asaa dịka nke na-egosi izuoke na izu ezu n’Akwụkwọ Nsọ. Ya mere, akàrà asaa ahụ na-agụnye ihe niile nke otu ụdị ihe omume ụfọdụ, na-eru ala ikekwe ruo n’oge Constantine, ma opì asaa ahụ bụrụ usoro ọzọ site n’oge ahụ gawa n’ihu, enweghị ike ịbụ ihe ziri ezi. Opì ndị ahụ na-egosi usoro ihe omume nke na-eme n’otu oge ahụ na ihe omume nke akàrà ndị ahụ, ma bụrụ nke agwa ya dị iche kpamkpam. Opì bụ akara nke agha; ya mere opì ndị ahụ na-egosi nnukwu ọgba aghara ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ga-eme n’etiti mba dị iche iche n’oge oziọma. Akàrà ndị ahụ na-egosi ihe omume nke agwa okpukpe, ma nwee akụkọ ihe mere eme nke nzukọ Kraịst site n’imeghe nke oge Ndị Kraịst ruo n’ọbịbịa Kraịst.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 431.

Ọjà bụ akara agha na ọgbaaghara ndọrọ ndọrọ ọchịchị. N’ikwu okwu banyere amaokwu nke abụọ nke isi nke asatọ nke Mkpughe, Smith kwuru:

> “‘AMAOKWU 2. M wee hụ ndị mmụọ ozi asaa ahụ nke guzo n’ihu Chineke; e wee nye ha opi asaa.’”

> “Amaokwu a na-ewebata usoro ihe omume ọhụrụ ma dị iche. N’ime akàrà ndị ahụ, anyị enweela akụkọ ihe mere eme nke ụka n’oge a na-akpọ oge nkesa ozioma. N’ime opì asaa ndị a, a na-ewebata ugbu a, anyị nwere isi ihe omume ndọrọ ndọrọ ọchịchị na agha ndị ga-eme n’ime otu oge ahụ.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 476.

A na-emepe akara nke asaa n’ime amaokwu isii mbụ nke Mkpughe isi nke asatọ, ma n’azụ mgbọrọgwụ mmepe nke akara nke asaa ahụ, a na-akwadebe ndị mmụọ ozi asaa nwere opi asaa ka ha fụọ opi.

> Ma mgbe o mepere akara nke asaa, e nwere nkịtị n’eluigwe ihe dị ka ọkara awa. Ahụrụ m ndị mmụọ ozi asaa ahụ ndị guzoro n’ihu Chineke; e nyekwara ha opi asaa. Mmụọ ozi ọzọ wee bịa guzo n’akụkụ ebe ịchụàjà, nwee ihe-ísi-ụtọ ọlaedo; e nyekwara ya ọtụtụ ísì-ụtọ, ka o were ya tinyere ekpere nke ndị nsọ niile chụọ ya n’elu ebe ịchụàjà ọlaedo nke dị n’ihu ocheeze ahụ. Anwụrụ ísì-ụtọ ahụ, nke sitere n’ekpere ndị nsọ bilie, si n’aka mmụọ ozi ahụ rigoro n’ihu Chineke. Mmụọ ozi ahụ wee were ihe-ísi-ụtọ ahụ, juputa ya n’ọkụ sitere n’ebe ịchụàjà ahụ, tụba ya n’ụwa: e wee nwee olu dị iche iche, na égbè-eluigwe, na amụma-àmụmà, na ala ọma jijiji. Ndị mmụọ ozi asaa ahụ ndị nwere opi asaa ahụ wee kwadebe onwe ha ịfụ opi. Mkpughe 8:1–6.

E nwere ihe na-adịghị ahụkebe n’amụma nke anyị na-achọpụta n’isiokwu ndị gara aga, ma nke anyị akọwabeghị n’ụzọ kpọmkwem dị ka otu ihe omimi amụma pụrụ iche ya si dị. Ihe na-adịghị ahụkebe ahụ bụ na ihe nnọchianya ndị na-anọchi anya usoro nke akara-ụzọ n’akụkọ amụma, a na-achịkọtakwa ha ọnụ nile n’ọgwụgwụ nke akụkọ ha nọchiri anya ya. Anyị egosila na ọgbọ anọ nke Adventism nke Laodisia nke ihe arụ anọ nke Ezikiel isi nke asatọ nọchiri anya ya, kpọrọ akara-ụzọ ndị kpọmkwem; ma na nke ọ bụla n’ime ha, dịka ule, na-emegharị onwe ya n’akụkọ banyere ido akara nke ndị narị otu na puku iri anọ na anọ. A na-ahụkwa ihe na-adịghị ahụkebe a n’opi asaa ahụ, n’ihi na, ọ bụ ezie na ha nọchiri anya ikpe ndị kpọmkwem megide Rom nke ndị ọgọ mmụọ, nke popu, na nke oge a, ha nile na-abịakọkwa ọnụ ọzọ mgbe ikpe mmezu megide Rom nke oge a malitere n’iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya.

Ọpịpị asaa ahụ nwere ụbọchị kpọmkwem e mezuru ha n’oge gara aga, ma Nwannaanyị White na-etinyekwa ndị mmụọ ozi asaa nwere opi asaa n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke asatọ, n’akụkọ ihe mere eme nke iwu Ụka Sọnde na-abịa ngwa ngwa.

> “‘Ma mgbe O meghere akara nke ise, ahụrụ m n’okpuru ebe ịchụàjà mkpụrụobi ndị ahụ e gburu n’ihi okwu Chineke na n’ihi àmà ahụ ha jidere: ha wee tie mkpu n’olu ukwu, sị, Ruo ole, Onyenweanyị, Onye Nsọ na Onye Ezi-okwu, ka Ị na-adịghị ekpe ikpe ma ọ bụbọ ọbara anyị n’aka ndị bi n’ụwa? E wee nye onye ọ bụla n’ime ha uwe ọcha [E kwuputara ha dị ka ndị dị ọcha ma dị nsọ]; e wee gwa ha ka ha zuo ike obere oge ọzọ, ruo mgbe ọnụ ọgụgụ ndị ọrụ ibe ha na ụmụnna ha, ndị a ga-egbukwa dịka e gburu ha, ga-ezu’ [Mkpughe 6:9–11]. N’ebe a, e gosiri Jọn ihe ndị a na-abụghị ihe dị adị n’eziokwu n’oge ahụ, kama ịbụ ihe ndị ga-adị n’oge dị n’ihu.”

> “Mkpughe 8:1–4 e hotara.” Manuscript Releases, mpịakọta nke 20, 197.

N’akụkụ okwu gara aga, Nwanyị White na-etinye mkparịta ụka ahụ na mmezu nke akara nke ise n’oge ahụ mgbe ndị mmụọ ozi asaa na-achọ ịfụ opi n’isi nke asatọ, ma ọ na-etinyekwa otu nnọchite ahụ n’akụkọ ihe mere eme nke olu abụọ nke Mkpughe isi nke iri na asatọ.

> “Mgbe e meghere akara nke ise, Jọn onye mkpughe ahụ n’ọhụụ hụrụ n’okpuru ebe ịchụàjà ìgwè ahụ ndị e gburu n’ihi Okwu Chineke na àmà Jisọs Kraịst. Mgbe nke a gasịrị, ihe ndị ahụ a kọwara n’isi nke iri na asatọ nke Mkpughe bịara, mgbe a kpọpụtara ndị ahụ kwesị ntụkwasị obi ma bụrụkwa eziokwu ka ha si na Babilọn pụta. [Mkpughe 18:1–5, e hotara.]” Manuscript Releases, volumu 20, 14.

Opì ìké asaa ahụ na-anọchi anya ikpe Chineke n’akụkọ ihe mere eme nke Rom nke ndị ọgọ mmụọ, nke ndị papa, na nke Rom Oge A, ma a na-anọchitekwa ha n’akụkọ ihe mere eme nke Septemba 11, 2001, na olu nke abụọ nke iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya. Mgbe o kwuchara amaokwu isii mbụ nke Mkpughe isi nke asatọ, Uriah Smith na-amalite igosi mmezu akụkọ ihe mere eme nke opì ìké anọ mbụ ahụ.

> “A na-amaliteghachi isiokwu banyere opi asaa n’ebe a, ọ na-ejidekwa akụkụ fọdụrụ nke isi nke a na isi nke 9 dum. Ndị mmụọ ozi asaa ahụ na-akwado onwe ha ịfụ opi. Ịfụ opi ha na-abata dị ka mmeju nye amụma nke Daniel 2 na 7, malite site n’ịgbasawanye alaeze Rom ochie n’ime nkewa iri ya, nke anyị nwere nkọwa ya n’ime opi anọ mbụ.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 477.

Smith kọwara na opi anọ mbụ bụ ikpe Chineke n’elu Rom ndị ọgọ mmụọ. Ọ na-ehota amaokwu nke asaa, nke na-akọwapụta njirimara amụma nke opi mbụ ahụ, ma mesịa kọwaa mmezu ya n’akụkọ ihe mere eme.

> “Ikpe-ikpe mbụ ahụ, nke dị arọ nke ukwuu, nke dakwasịrị Rome nke Ọdịda Anyanwụ n’ụzọ ọdịda ya, bụ agha ya na ndị Goth n’okpuru Alaric, onye meghere ụzọ maka mbata ndị ọzọ mechara soro. Ọnwụ Theodosius, eze ukwu Rom, mere n’ọnwa Jenụwarị, 395, ma tupu ngwụcha oge oyi ahụ, ndị Goth n’okpuru Alaric ebulitela ngwa agha imegide alaeze ukwu ahụ.

> “Mwakpo mbụ n’okpuru Alaric bibiri Thrace, Macedonia, Attica, na Peloponnesus, ma o rutebeghị n’obodo Rom. Ma n’ime mwakpo ya nke abụọ, onyeisi ndị Goth gafere Alps na Apennines wee pụta n’ihu mgbidi nke ‘obodo ebighị ebi,’ nke n’oge na-adịghị anya ghọrọ anụ oriri nke iwe ndị mba ọzọ ahụ.”

> “Ụda opi mbụ nwere ọnọdụ ya nso n’isi njedebe nke narị afọ nke anọ ma gaa n’ihu, ọ na-ezo aka n’ime mwakpo ndị a na-ebibi ebibi n’Alaeze Ukwu Rom n’okpuru ndị Goths.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 478.

Smith kọwara Alaric dịka ihe nnọchianya nke ikpe Chineke n’elu Rom nke ndị na-ekpere arụsị, nke opi mbụ nọchiri anya ya. Opi nke ọ bụla nwere onye mere eme nke na-anọchi anya opi ahụ; Alaric na-anọchi anya mbata nke opi mbụ site na ngwụcha narị afọ nke anọ. Miller enweghị ike ịhụ na a bịakwutere Rom na opi a n’ihi mmanye idebe ụbọchị Sọnde, n’ihi na Miller bụ onye na-edebe Sọnde. Smith kwa tufuru eziokwu a, ma Smith ghọtara na iwu mbụ e ji mmanye mee ka e debe Sọnde bụ nke Constantine hibere n’afọ 321. Iwu amụma a na-ejikarị atụ aka n’ihe metụtara mmanye idebe Sọnde na-abụ otu mgbe niile, n’ihi na Chineke anaghị agbanwe agbanwe; iwu ahụ bụ na “ndapụ n’ezi ofufe nke mba na-esote nbibi nke mba.” Alaric na-anọchi anya mmalite nke nbibi nke mba, nke bidoro n’otu oge ahụ Constantine nyere iwu mbụ banyere Sọnde.

Smith gara n’ihu site n’ihota amaokwu nke asatọ, nke na-akọwa opi nke abụọ, ma mesịa gaa n’ihu na nkọwa ya:

> “Alaeze Ukwu Rom, mgbe Constantine gachara, kewara n’akụkụ atọ; ya mere ka a na-ahụkarị okwu a, ‘otu ụzọ n’ime atọ nke mmadụ,’ wdg., dịka nrụtụ aka n’otu ụzọ n’ime atọ nke alaeze ahụ nke nọ n’okpuru ihe otiti ahụ. E mere nkewa a nke alaeze Rom mgbe Constantine nwụsịrị, n’etiti ụmụ ya nwoke atọ, Constantius, Constantine II, na Constans. Constantius jidere Ọwụwa Anyanwụ, ma debe ebe obibi ya na Constantinople, isi obodo alaeze ahụ. Constantine nke Abụọ jidere Britain, Gaul, na Spain. Constans jidere Illyricum, Africa, na Italy. (Lee Sabine’s Ecclesiastical History, p. 155.) Banyere eziokwu a a ma nke ọma n’akụkọ ihe mere eme, Elliott, dịka Albert Barnes zoro aka na ya, n’ihe ndetu ya banyere Rev.12:4, sịrị: ‘Ugboro abụọ, ma ọ dịkarịa ala, tupu alaeze Ukwu Rom ekewa kpamkpam n’ime akụkụ abụọ ahụ, nke Ọwụwa Anyanwụ na nke Ọdịda Anyanwụ, e nwere nkewa alaeze ahụ n’akụkụ atọ. Nke mbụ mere n’afọ A.D. 311, mgbe e kewara ya n’etiti Constantine, Licinius, na Maximin; nke ọzọ, n’afọ A.D. 337, mgbe Constantine nwụrụ, n’etiti Constans na Constantius.’” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 480.

Ihe omume mere eme nke kewara Rom n’akụkụ atọ, na kwa akụkụ abụọ nke ndị odeakụkọ ihe mere eme ndị Smith hotara kpọrọ aha, bụ ihe ndị mejupụtara Rom nke na-akọwapụta njikọ akụkụ atọ nke Rom Oge A, nke na-eme ka e nwee usoro e kewara n’ime abụọ, na-anọchi anya ngwakọta nke ụka na ọchịchị. Mgbe Smith gara n’ihu, o wee mata onye ahụ dị n’akụkọ ihe mere eme nke jikọtara ya na opi nke abụọ.

> “Akụkọ ihe mere eme nke na-egosi ụda opì nke abụọ doro anya na-ezo aka n’ịwakpo na mmeri nke Afrịka, ma emesịa nke Itali, site n’aka Genseric ahụ dị egwu. Mmeri ya bụ nke n’ụzọ ka ukwuu n’OSIMIRI; ma mmeri ya nile bụ “dị ka ugwu ukwu nke ọkụ na-ere, a tụbara ya n’ime osimiri.” Ònye ihe atụ ga-aka mma, ma ọ bụ ọbụna hà ya mma, n’ịkọwa nkukota nke ụgbọ mmiri agha, na mbibi zuru ezu nke agha n’akụkụ ụsọ oké osimiri? N’ịkọwa opì a, anyị ga-achọ ụfọdụ ihe omume ndị ga-enwe njikọ pụrụ iche na ụwa azụmahịa. Akara ngosi e ji mee ihe a n’onwe ya na-eduga anyị ịchọ ọgba aghara na mkpaghasị. Ọ dịghị ihe ọ bụla ma e wezụga agha siri ike n’elu osimiri ga-emezu amụma a. Ọ bụrụ na ụda opì anọ mbụ ahụ metụtara ihe omume anọ pụrụ iche nke nyere aka n’ịdaba nke alaeze Rom, ma opì mbụ ahụ na-ezo aka n’mbibi ndị Goths mere n’okpuru Alaric, n’ime nke a anyị n’ụzọ nkịtị na-achọ omume mwakpo nke sochiri ya nke kpasuru ike Rom iwe ma nye aka n’ịdaba ya. Nnukwu mwakpo sochirinụ bụ nke “Genseric ahụ dị egwu,” n’isi ndị Vandals. Ọrụ ya gara n’ihu n’ime afọ A.D. 428–468. Nnukwu onye isi Vandal a nwere isi ụlọ ọrụ ya n’Afrịka....”

> “Banyere akụkụ dị mkpa onye ohi mmiri a nwere obi ike rụrụ n’ịdaba nke Rom, Maazị Gibbon jiri okwu ndị a dị mkpa sị: ‘Genseric, aha nke, n’ime mbibi nke alaeze ukwu Rom, ekwesịrị inweta ọkwa hà otu na aha Alaric na Attila.’” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 481, 484.

Smith, ka ọ na-ehota onye odeakụkọ ihe mere eme bụ Gibbon, onye kpọpụtara ihe nnọchianya ndị mere eme nke opì atọ mbụ, chọpụtara na Genseric bụ opì nke abụọ, ma mesịa kwuo na Genseric, “kwesịrị inwe otu ọkwa na Alaric na Attila.” Alaric bụ opì mbụ, Genseric bụ nke abụọ, Attila onye Hun bụkwa opì nke atọ, nke a na-ekwu maka ya n’amaokwu nke iri. Smith kọwara na opì nke abụọ, nke Genseric nọchiri anya ya, nọchiri anya akụkọ ihe mere eme nke “428-468.” Mgbe ahụ Smith na-ehota amaokwu nke iri, nke na-akọwapụta opì nke atọ, ma gaa n’ihu n’akụkọ ya:

> “N’ịkọwa na n’itinye akụkụ Akwụkwọ Nsọ a n’ọrụ, a na-eweta anyị n’ihe omume nke atọ dị mkpa nke butere ịkwatu alaeze Rom. Ma n’ịchọta mmezu ya n’akụkọ ihe mere eme nke opi nke atọ a, anyị ga-enwe ụgwọ nye Notes nke Dọkịta Albert Barnes maka ntụpọ ole na ole. N’ịkọwa Akwụkwọ Nsọ a, ọ dị mkpa, dịka onye nkọwa a na-ekwu, ‘Na e kwesị ịdị onye-isi agha ma ọ bụ dike agha ọ bụla a pụrụ iji tụnyere kpakpando mgbọ na-enwu ọkụ; onye ụzọ ya ga-abụ nke na-enwu n’ụzọ pụrụ iche; onye ga-apụta n’ụzọ mberede DỊ KA kpakpando na-enwu ọkụ, ma mesịa laa n’iyi dịka kpakpando nke a manyụrụ ìhè ya n’ime mmiri.’— Notes on Revelation 8.”

> “A na-ewere ebe a dị ka ihe e butere ụzọ na opi a nwere ntụaka n’agha mbibi na mwakpo iwe nke Attila megide ọchịchị Rom, nke ọ gara n’ihu na-ebu n’isi ìgwè ndị agha Huns ya....”

> “‘A na-akpọ Aha nke Kpakpando ahụ Wormwood [na-egosi nsonaazụ ndị na-elu ilu].’ Okwu ndị a—nke jikọtara nke ọma karị na amaokwu bu ya ụzọ, dị ka ọbụna akara edemede dị na nsụgharị anyị si gosi—na-echetara anyị nwa oge àgwà Attila, nhụjuanya nke ọ bụ ya kpatara ma ọ bụ nke ọ ghọrọ ngwáọrụ ya, na egwu nke aha ya kpaliri.

> “‘Mbibi kpamkpam na ihichapụ kpamkpam,’ bụ okwu ndị kacha mma na-egosi ọdachi ndị o wetara.” O kpọrọ onwe ya, “‘Ihe-otiti nke Chineke.’” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 484, 487.

Akụkọ banyere opi nke atọ, nke Attila onye Hun nọchiri anya ya, sitere n’afọ 441 ruo ọnwụ ya n’afọ 453. Smith wee kpọọ amaokwu nke iri na abụọ, nke na-egosi opi nke anọ ma kọwaa eze ndị barbarian Odoacer, ebe a na-anọchi anya akara ngosi atọ nke Rom nke Ọdịda Anyanwụ site n’anyanwụ, ọnwa, na kpakpando. Ọ na-akọwa akara ngosi atọ ahụ dịka akara nke “anyanwụ, ọnwa, na kpakpando—n’ihi na n’enweghị mgbagha a na-eji ha ebe a dịka akara ngosi—nke doro anya na ha na-egosi ìhè ukwu nke ọchịchị Rom,—ndị eze ukwu ya, ndị otu senate ya, na ndị konsul ya. Bishop Newton kwuru na eze ukwu ikpeazụ nke Rom nke Ọdịda Anyanwụ bụ Romulus, onye a kpọrọ Augustulus n’ụzọ ịkwa emo, ma ọ bụ “Augustus nta.” Rom nke Ọdịda Anyanwụ dara n’afọ A.D. 476. N’agbanyeghị nke a, ọ bụ ezie na anyanwụ Rom agbanyụrụ, ìhè ndị dị n’okpuru ya ka na-enwu nwayọọ nwayọọ ebe senate na ndị konsul nọgidere. Ma mgbe ọtụtụ ọdịda obodo na mgbanwe nke chi ndọrọ ndọrọ ọchịchị gasịrị, n’ikpeazụ, n’afọ A.D. 566, e bibiri usoro dum nke ọchịchị oge ochie ahụ, ma belata Rom n’onwe ya site n’ịbụ eze nwanyị nke ụwa bụrụ obere duchy na-atụ ụtụ nye Exarch nke Ravenna.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 487.

N’ebe a anyị hụrụ ihe àmà ọzọ banyere nkewa Rome n’ụzọ atọ, nke na-egosi n’ihu njikọta Rome nke oge a n’ụzọ atọ. N’ihe metụtara Rome nke ọwụwa anyanwụ na eze ukwu Constantine, e gosiri nkewa ahụ n’ụzọ atọ site n’aka ụmụ ya ndị ikom atọ, ma n’ihe metụtara Rome nke ọdịda anyanwụ, ọ bụ ụdị ọchịchị ha nke atọ. Mgbe ahụ, Smith na-akọwapụta na anyanwụ, ọnwa, na kpakpando na-anọchi anya usoro pụrụ iche e si mee ka Rome nke ọdịda anyanwụ daa. Ọ na-emechi akụkọ ya site n’ịnye mmeghe na-esonụ banyere opi atọ ikpeazụ ahụ.

> “Ọ bụ ezie na ọdachi ndị mwakpo mbụ nke ndị ọhịa a wetara n’alaeze ahụ jọgburu onwe ha, ha dị ntakịrị ma e jiri ha tụnyere ọdachi ndị ga-eso ha. Ha dị nnọọ ka mkpụrụ mmiri mbụ nke mmiri ozuzo tupu oke idei mmiri nke na-adịghị anya ga-adakwasị ụwa ndị Rom. Afọ opi atọ fọdụrụnụ ka e jiri igwe ojii nke ahụhụ kpuchie, dị ka e gosiri ya n’amaokwu ndị a na-eso.

> “‘AMAOKWU 13. M wee hụ, ma nụ ka mmụọ-ozi na-efegharị n’etiti eluigwe, na-ekwu n’oké olu, Ahụhụ, ahụhụ, ahụhụ diri ndị bi n’ụwa n’ihi ụda ndị ọzọ nke opi nke ndị mmụọ-ozi atọ ahụ, ndị ka ga-afụ opi.’”

> “Mmụọ-ozi a abụghị otu n’ime usoro ndị mmụọ-ozi asaa nke opi ahụ, kama ọ bụ naanị onye na-ekwupụta na opi atọ fọdụrụnụ bụ opi nke ahụhụ, n’ihi ihe omume ndị ka njọ nke ga-eme n’okpuru ụda ha. Ya mere, opi na-esonụ, ma ọ bụ opi nke ise, bụ ahụhụ nke mbụ; opi nke isii, ahụhụ nke abụọ; ma opi nke asaa, nke ikpeazụ n’ime usoro a nke opi asaa, bụ ahụhụ nke atọ.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 493.

Anyị ga-aga n’ihu n’isiokwu na-esote na Ahụhụ opi atọ ahụ.

> “A kọwara ọdachi nile nke Rom nke eze-ala, n’ida ya, ruo n’ikpeazụ ha niile, ruo mgbe Rom enweghị eze-ukwu, maọbụ onye nnọchi anya ọchịchị, maọbụ nzukọ omeiwu. ‘N’okpuru ndị Exarchs nke Ravenna, e wedara Rom n’ọkwa nke abụọ.’ E tiri akụkụ nke atọ nke anyanwụ, na akụkụ nke atọ nke ọnwa, na akụkụ nke atọ nke kpakpando dị iche iche. Agbụrụ ndị Siza adịghị alaa n’iyi mgbe ndị eze-ukwu nke Ọdịda Anyanwụ nwụsịrị. Tupu ida ya, Rom nwere naanị otu akụkụ nke ike ọchịchị eze-ala ahụ. Constantinople so ya kee alaeze nke ụwa. Ma ndị Goths maọbụ ndị Vandals achịkwaghị dịka ndị nwe ha n’elu obodo ahụ ka bụ nke eze-ala, onye eze-ukwu ya, mgbe Constantine bufesịrị isi oche alaeze ahụ na mbụ, na-etinyekarị eze-ukwu nke Rom dịka onye ọ họpụtara na onye na-anọchi ya. E deberekwa akara aka Constantinople ruo n’oge ndị ọzọ, e jikwa opi ndị ọzọ kwupụta ya. N’ihe gbasara anyanwụ, ọnwa, na kpakpando, ruo ugbu a, ọ bụ naanị akụkụ nke atọ ka e tiri.”

> “Okwu mmechi nke Opì Nke Anọ na-egosi mweghachi ga-eme n’ọdịnihu nke Alaeze Ukwu Ọdịda Anyanwụ: ‘ehihie amụtaghị ìhè ya n’otu ụzọ n’ime ụzọ atọ nke ya, abalị kwa otu a kwa.’ N’ihe gbasara ikike ọchịchị obodo, Rom ghọrọ ihe dị n’okpuru Ravenna, Italy kwa bụrụ ógbè e meriri emeri nke Alaeze Ukwu Ọwụwa Anyanwụ. Ma, dịka o si bụrụ ihe kwesịrị ekwesi karị nke amụma ndị ọzọ, ịgbachitere ofufe nke oyiyi ka mbụ wetara ike ime mmụọ na nke oge nke pope na nke eze ukwu n’ime ọgụ ike siri ike; site n’inye pope ikike nile n’elu ụka dị iche iche, Justinian tinyere aka enyemaka ya n’ịkwalite ọchịchị kacha elu nke papal, nke mesịrị were ike nke ikepụta ndị eze. N’afọ nke Onyenwe anyị 800, pope nyere Charlemagne aha nke Eze Ukwu nke ndị Rom.’—Keith. E mechara nyefee aha ahụ ọzọ site n’aka eze France nye eze Germany. Ma site n’aka Eze Ukwu Francis nke Abụọ, ọbụna akụkọ ifo a ka e mesịrị jụ kpamkpam na ruo mgbe ebighị ebi, Ọg. 6, 1806.” A. T. Jones, The Great Nations of Today, 54.

Back to Articles