Article

# Panium — Nọmba Iri Abụọ

Usoro Daniel 11 na Ịdọ Aka Ná Ntị nke 2025

Author

Jeff Pippenger

Published

March 2, 2026

Formats

PDF
Word
Song MP3

Ngwa mbụ nke akụkọ ihe mere eme nke mezuru amaokwu nke iri ruo nke iri na isii kọwara na Rom, onye guzobere ọhụụ ahụ, bịarutere n’afọ 200 T.K., otu afọ ahụ ka agha Panium mere; ma ana m atụ aro na n’afọ 2025 Rom bịarutere ma guzobe ọhụụ ahụ site n’itinye Trump na Pope Leo n’ọkwa. Afọ 2025 na-anọchi anya naanị oge pope na Onye-isi ala malitere ọfịs n’otu afọ ahụ. E buliri anụ ọhịa ahụ na onyinyo ya elu ka ndị niile dị njikere ịhụ wee hụ ya n’afọ 2025. N’adịghị ka ndị pionia, ana m etinye usoro nke amaokwu ndị ahụ n’ọrụ, kama akụkọ ihe mere eme nke mezuru amaokwu ndị ahụ ná mmalite. Ekwenyere m n’akụkọ ihe mere eme ahụ, ma ana m adọta site n’usoro dị n’ime amaokwu ndị ahụ dịka etiti ọrụ maka akụkọ ihe mere eme ahụ, kama iji akụkọ ihe mere eme kọwaa etiti ọrụ nke amaokwu ndị ahụ. Ana m ekwusi ike na ụzọ abụọ ahụ bụ eziokwu n’otu aka ahụ.

## Mgbagha nke ndị Makkabi

Ana m etinye usoro ndị Makabi n’ụzọ yiri nke a. Nnupụisi ndị Makabi n’afọ 167 BC mere ogologo oge mgbe agha Panium n’afọ 200 BC gasịrị, ma bụrụkwa tupu Pompey ejide Jerusalem n’afọ 63 BC. Usoro ahụ nke na-amalite n’amaokwu nke iri na isii site n’imeri Jerusalem nke ọchịagha ukwu Pompey n’afọ 63 BC, ma na-aga n’ihu ruo Tiberias Caesar onye chịrị n’oge a kpọgidere Jizọs n’obe. Obe na Tiberias ka e gosiri n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ nke isi nke iri na otu.

> A ga-eji ogwe aka nke idei mmiri rikpuo ha n’ihu ya, a ga-akụzikwa ha; ee, ọbụna onye-isi nke ọgbụgba-ndụ ahụ. Daniel 11:22.

Jenịral Pompey n’imeri Jerusalem n’afọ 63 T.K. n’amaokwu nke iri na isii, ma emesịa obe n’afọ 31 A.K. n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ, na-anọchi anya ahịrị amụma nke na-amalite na akara nke iwu Ụka ụbọchị Sọnde ma kwụsị na akara nke iwu Ụka ụbọchị Sọnde. Amaokwu nke iri abụọ na atọ bụ nkwụsị n’akụkụ a, si otu a na-akara amaokwu nke iri abụọ na abụọ dị ka njedebe nke ahịrị amụma ahụ nke malitere n’amaokwu nke iri na isii. Nke na-eso njedebe doro anya nke ahịrị ahụ n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ, bụ eziokwu ahụ na amaokwu nke iri abụọ na abụọ bụ akara nke otu waymark ahụ e gosipụtara n’amaokwu nke iri na isii, si otu a na-enye akaebe alpha na omega na amaokwu nke iri na isii ruo nke iri abụọ na abụọ na-anọchi anya otu ahịrị amụma pụrụ iche.

Tụkwasịkwa na nke a na amaokwu nke iri na ise na nke iri na isii na-egosi mgbanwe si n’alaeze Seleucid gawa n’ike ọchịchị Rom, ị ga-ahụkwa nkwụsị n’ịga n’ihu site n’aka ndị Seleucid n’amaokwu nke iri na ise ruo n’aka ndị Rom n’amaokwu nke iri na isii, ma ahịrị amaokwu nke iri na isii ruo iri abụọ na abụọ doro anya na e kewapụrụ ya dịka otu ahịrị amụma pụrụ iche. Amaokwu nke iri na isii na-ewebata ike ọchịchị na-esote nke ga-achị Judia, si otú a na-akara mgbanwe nke akụkọ ihe mere eme amụma, dịka ọ dịkwa n’amaokwu nke iri abụọ na atọ. Ahịrị ahụ na-amalite ma na-ejedebe site n’akara nke iwu ụbọchị ụka, ma ahịrị ahụ na-ejedebe n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ nke isi nke iri na otu.

## Smith—na ndị Siza atọ

Eziokwu ahụ na amaokwu nke iri na isii na-anọchi anya iwu ụbọchị Sọnde, dịka amaokwu nke iri abụọ na abụọ si eme kwa—na-achọ ka e dozie amaokwu abụọ ahụ ka ha dakọtara ibe ha. Uriah Smith na-ekwu okwu banyere amaokwu nke iri abụọ na atọ, ma kọwaa ihe mere o ji anọchi anya akụkọ ihe mere eme nke malitere n’oge gara aga karịa n’akụkọ ihe mere eme nke amaokwu ndị bu ya ụzọ, kama ịbụ nke na-anọchi anya akụkọ ihe mere eme na-esochi ozugbo obe nke amaokwu nke iri abụọ na abụọ.

> “‘AMAOKWU 23. Ma mgbe e mesịrị emechara ọgbụgba-ndụ ya na ya, ọ ga-eji aghụghọ rụọ ọrụ: n’ihi na ọ ga-ebili, ma bụrụ onye siri ike site n’aka obere ìgwè mmadụ.’”

> “‘Ya’ onye a na ya gbara ndụ ebe a na-ekwu maka ya, aghaghị ịbụ otu ike ahụ nke bụ isiokwu amụma ahụ site n’amaokwu nke 14; nakwa na nke a bụ ike Rom, e gosiri ya n’enweghị mgbagha ọ bụla site n’imezu amụma ahụ n’ime mmadụ atọ, dịka a kpọtụrụrịrị, ndị chịkwara Alaeze Ukwu Rom n’usoro; ya bụ, Julius, Augustus, na Taịbiriọs Siza. Nke mbụ, mgbe ọ laghachiri n’ebe e wusiri ike nke ala nke ya n’ọṅụ mmeri, ọ sụrụ ngọngọ daa, a hụkwaghị ya. Amaokwu 19. Nke abụọ bụ onye na-atụpụta ụtụ isi; o wee chịa n’ebube nke alaeze ahụ, ma ọ nwụghị n’iwe ma ọ bụ n’agha, kama n’udo n’elu akwa nke ya. Amaokwu 20. Nke atọ bụ onye aghụghọ, bụrụkwa otu n’ime ndị kacha njọ n’omume. Ọ banyere n’alaeze ahụ n’udo, ma ọchịchị ya ma ndụ ya abụọ kwụsịrị site n’ime ihe ike. N’oge ọchịchị ya ka e gburu Onyeisi nke ọgbụgba ndụ ahụ, Jisọs onye Nazaret, n’elu obe. Amaokwu 21, 22. A pụghịkwa ime ka Kraịst gbajie ma ọ bụ gbuo ya ọzọ; ya mere n’okpuru ọchịchị ọzọ ọ bụla, ma n’oge ọzọ ọ bụla, anyị agaghị ahụ mmezu nke ihe ndị a. Ụfọdụ na-anwa itinye amaokwu ndị a n’aka Antiọkọs, ma mee ka otu n’ime ndị isi nchụàjà ndị Juu bụrụ onyeisi nke ọgbụgba ndụ ahụ, n’agbanyeghị na a naghị akpọ ha otu a mgbe ọ bụla. Nke a bụ otu ụdị echiche ahụ nke na-agbalị ime ka ọchịchị Antiọkọs bụrụ mmezu nke obere mpi ahụ dị na Daniel 8; a na-ewetakwa ya maka otu nzube ahụ; ya bụ, imebi nnukwu ụdọ ihe-àmà nke e ji egosi na ozizi Mbịbịa ahụ bụ ozizi nke Bible, nakwa na Kraịst nọ ugbu a n’ọnụ ụzọ. Ma a pụghị ịkwatu ihe-àmà ahụ; a pụghị imebi ụdọ ahụ.”

> “Mgbe o duuru anyị site n’ihe omume nke alaeze ukwu n’ụwa ruo na njedebe nke izu iri asaa ahụ, onye-amụma ahụ, n’amaokwu nke 23, na-akpọghachi anyị azụ n’oge ndị Rom jikọrọ onwe ha ozugbo na ndị nke Chineke site n’ọgbụgba ndụ ndị Juu, n’afọ BC 161: site n’ebe ahụ ka a na-eduga anyị n’usoro ihe omume kwụ ọtọ ruo na mmeri ikpeazụ nke nzukọ Kraịst, na iguzobe alaeze Chineke ebighị ebi. Ndị Juu, ebe ndị eze Siria na-emegbu ha nke ukwuu, zigara ndị nnọchi anya ha na Rom, ka ha rịọ enyemaka ndị Rom, ma jikọta onwe ha “n’ọgbụgba ndụ enyi na nkwekọrịta njikọ aka ha na ha.” 1 Mac.8; Prideaux, II, 234; Antiquities nke Josephus, akwụkwọ 12, isi nke 10, ngalaba nke 6. Ndị Rom gere arịrịọ ndị Juu ahụ ntị, ma nye ha iwu e dere n’okwu ndị a:—

> “‘Iwu nke nzukọ omeiwu banyere nkwekọrịta inyeaka na ọbụbụenyi ya na mba ndị Juu. Ọ gaghị abụ iwu kwere ka onye ọbụla nọ n’okpuru ndị Rom lụọ agha megide mba ndị Juu, ma ọ bụ inyere ndị na-eme otú ahụ aka, ma site n’iziga ha ọka, ma ọ bụ ụgbọ mmiri, ma ọ bụ ego; ma ọ bụrụkwa na e mee mwakpo ọ bụla megide ndị Juu, ndị Rom ga-enyere ha aka ruo n’ókè ha nwere ike; ọzọkwa, ọ bụrụ na e mee mwakpo ọ bụla megide ndị Rom, ndị Juu ga-enyere ha aka. Ma ọ bụrụ na ndị Juu achọọ itinye ihe na nkwekọrịta inyeaka a, ma ọ bụ iwepụ ihe na ya, a ga-eme nke ahụ site n’otú ndị Rom niile ga-esi kweta ọnụ. Ma ihe ọbụla a ga-etinyekwa n’ụzọ dị otu a, ọ ga-adị irè.’ ‘Iwu nke a,’ ka Josephus kwuru, ‘ka Eupolemus, nwa Jọn, na Jason, nwa Eleazer, dere, mgbe Judas bụ nnukwu onye nchụàjà nke mba ahụ, na Simon, nwanne ya, bụ onyeisi agha. Nke a bụkwa nkwekọrịta mbụ ndị Rom na ndị Juu mere, e jikwa ya rụọ ọrụ n’ụzọ dị otu a.’”

> “N’oge a, ndị Rom bụ obere ndị mmadụ, ha wee malite iji aghụghọ rụọ ọrụ, ma ọ bụ n’ụzọ amamihe aghụghọ, dịka okwu ahụ pụtara. Sitekwa n’ebe a ka ha si bilie, site n’ịrịgo na-adịgide adịgide ma dị ngwa, ruo n’elu ịdị ike ahụ ha mechara ruo.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 270, 271.

Ọ bụghị naanị na obe dị na amaokwu nke iri abụọ na abụọ na-emecha ahịrị site n’akara nke dịkwa na mmalite ahịrị ahụ, kama amaokwu na-esote ya na-alaghachi n’akụkọ ihe mere eme nke bu ụzọ tupu obe ahụ, ruo ihe dị ka afọ iri atọ mgbe Panium gasịrị na ihe dị ka afọ otu narị tupu Rom emerie Jerusalem. Akara ụzọ nke njikọ ndị Juu, nke Smith na-akọwa ebe a dịka 161 BC, ka ndị ọsụ ụzọ ndị ọzọ kọwara dịka 158 BC. Isi okwu m na-elekwasị anya ebe a abụghị nke ukwuu ụbọchị ahụ, kama ọ bụ na amaokwu iri na isii ruo iri abụọ na abụọ na-anọchite ahịrị nke akụkọ ihe mere eme amụma nke iwu Sọnde bụ ma alfa ma omega nke ahịrị ahụ. Mgbe e gosipụtachara ahịrị nke amaokwu iri na isii ruo iri abụọ na abụọ, amaokwu nke iri abụọ na atọ na-ekwughachi ma na-agbasawanye akụkọ ihe mere eme dị n’ime ahịrị amaokwu iri na isii ruo iri abụọ na abụọ. Ahịrị akụkọ ihe mere eme amụma nke amaokwu nke iri abụọ na atọ na-anọchi anya ya bụ akụkọ ihe mere eme nke ndị Maccabees, akụkọ ihe mere eme nke ndị Maccabees kwa bụkwa nhata zuru oke na akụkọ ihe mere eme nke United States.

## Ezinụlọ Eze Abụọ

Ndị Makkabi na-anọchi anya nnupụisi megide alaeze Seleucid nke malitere n’oge ọchịchị Antiochus Epiphanes. Nnupụisi ahụ bụ megide alaeze Seleucid nke ugwu, ọ rụpụtara mmeri nke dugara n’otu n’ime usoro eze Judea abụọ n’oge ahụ nke n’ikpeazụ dugara ná mbibi Jerusalem n’afọ 70 AD. Usoro eze mbụ bụ nke Hasmonean, nke abụọkwa bụ nke Herodian. Usoro eze Herodian bụ ọchịchị Judea nke abụọ mgbe a napụtasịrị ha n’aka alaeze Seleucid nke ugwu. O jikọrọ ya ozugbo na usoro ndị Rom, ebe usoro eze Hasmonean nke bu ya ụzọ bụ n’ezie nke ndị Juu. Usoro eze Hasmonean malitere n’afọ 141 BC, ma n’afọ 37 BC usoro eze Herodian malitere, ọ dịgidekwara ruo n’afọ 70 AD.

Usoro eze ndị ahụ na-anọchi anya ọchịchị Judia, ala ebube ochie ahụ nke pụtara n’ezie. Mgbagha Maccabean sitere n’afọ 167 ruo 160 T.K. N’afọ 164 T.K. ndị Maccabee chụpụrụ Antiochus Epiphanes n’ime Jerusalem ma sachapụ ma rara ụlọ nsọ ahụ ọzọ nye, mgbe Antiochus merụsịrị ya, ma ọ bụghị ruo n’afọ 141 T.K. ka e meriri ike Seleucid nke ugwu kpamkpam ma usoro eze Hasmonean malite.

Ọchịchị eze Herọd bụ isi ihe dị mkpa n’ahịrị a, n’ihi na ọ bụ Herọd Onye Ukwu nyere iwu ka e gbuo ụmụaka ọhụrụ n’oge ọmụmụ Jizọs, ma ọ bụkwa nwa ya nwoke nọ n’oche ọchịchị mgbe Jizọs nwụrụ. Herọd Onye Ukwu bụ nna ahụ, ọ bụkwa eze na-achị Judia, ma nwa ya nwoke bụ naanị tetraki, nke pụtara na ọ bụ onye ọchịchị n’elu otu ụzọ n’ime anọ nke alaeze ahụ, dị ka gọvanọ kama ịbụ eze. Ọ bụ ya mere o ji ghara inwe ikike ahụ nke mere ka ọ dị ya mkpa ijikọ onwe ya na Paịlet iji kpọgide Kraịst n’obe. Ọmụmụ Jizọs bụ “oge ọgwụgwụ” amụma n’ahịrị amụma ya, ma ọnwụ Ya na-anọchi anya iwu Sọnde. Herọd nke mbụ na-anọchi anya 1989, Herọd ikpeazụkwa bụ iwu Sọnde. Herọd nna ruo Herọd nwa bụ ahịrị amụma nke Kraịst.

Ahịrị Makkabi bidoro site n’ọgụ nnupụisi meriri emeri megide eze nke ugwu, onye manyere omenala Gris ya, ọdịnala ya, nakwa okpukpe Gris n’ahụ ndị Juu. Mbido usoro eze Hasmonean nọchiri anya 1798. Gịnị kpatara ya, i nwere ike ịjụ? Ọ bụrụ na otu usoro eze amalite n’oge amụma nke “oge ọgwụgwụ,” dịka o mere n’usoro eze Herod n’oge ọmụmụ Kraịst, mgbe ahụ usoro eze nke ọzọ ga-enwekwa otu mmalite ahụ n’ihi mkpa amụma. Usoro eze abụọ ahụ na-amalite n’oge ọgwụgwụ, mgbe anyị na-etinye ọmụmụ Kraịst dị ka “oge ọgwụgwụ,” ma ndị nzuzu anaghị ahụ ìhè ahụ e meghere emeghe nke jikọtara ya na oge ọgwụgwụ.

> “Nke anyị, dị ka n’ụbọchị Kraịst, enwere ike ịgụ Akwụkwọ Nsọ n’ụzọ na-ezighị ezi ma ọ bụ ịkọwa ha n’ụzọ na-ezighị ezi. Ọ bụrụ na ndị Juu jiri obi eziokwu na nke ekpere mụọ Akwụkwọ Nsọ, nchọcha ha gaara enweta ụgwọ ọrụ site n’inwe ezi ọmụma banyere oge ahụ, ma ọ bụghị naanị oge ahụ, kama kwa ụdị Kraịst ga-esi pụta. Ha agaraghị ewere mbilite-ụta nke abụọ nke Kraịst, nke jupụtara n’ebube, tinye ya n’ọbịbịa mbụ ya. Ha nwere àmà Daniel; ha nwere àmà Aịzaịa na ndị amụma ndị ọzọ; ha nwere ozizi Mosis; ma lee, Kraịst nọ n’etiti ha n’onwe ya, ma ha ka na-enyocha Akwụkwọ Nsọ maka ihe àmà banyere ọbịbịa ya. Ha na-emekwa Kraịst kpọmkwem ihe ndị e buru amụma na ha ga-emere ya. E mere ka ha kpuo ìsì nke ukwuu, nke mere na ha amaghị ihe ha na-eme.”

> “Ọtụtụ ndị na-emekwa taa otu ihe ndị ahụ, n’afọ 1897, n’ihi na ha enwebeghị ahụmahụ n’ozi nnwale ndị ahụ a kọrọ n’ozi ndị mmụọ-ozi mbụ, nke abụọ, na nke atọ. E nwere ndị na-enyocha Akwụkwọ Nsọ na-achọ ihe àmà na ozi ndị a ka nọ n’ọdịnihu. Ha na-achịkọta eziokwu nke ozi ndị ahụ, ma ha anaghị enye ha ọnọdụ ha ziri ezi n’akụkọ ihe mere eme amụma. Ya mere, ndị dị otu a nọ n’ihe ize ndụ nke iduhie ndị mmadụ banyere ịkọwa ebe ozi ndị ahụ dị. Ha anaghị ahụ ma ọ bụ ghọta oge ọgwụgwụ, ma ọ bụ mgbe e kwesịrị ịtọpụta ozi ndị ahụ. Ụbọchị Chineke na-abịa n’ije nzuzo; ma ndị a a na-eche na ha bụ ndị amamihe na ndị ukwu na-ekwukwu okwu banyere ‘Mmụta Dị Elu.’ Ha amaghị ihe ịrịba ama nke ọbịbịa Kraịst, ma ọ bụ nke ọgwụgwụ ụwa.” Paulson Collection, 423, 424.

Ịkọwapụta ọmụmụ Kraịst dịka “oge ọgwụgwụ,” ya mere dịka mkpịsị-igodo nke iweta ahịrị ndị Makkabi n’ime gburugburu eziokwu nke oge ikpeazụ, bụ ime Kraịst ka ọ bụrụ etiti nke amaokwu ahụ n’onwe ya, nke bụkwa ihe àmà na ntinye a ziri ezi.

Usoro nke ndị Makkabi na-egosi ala ebube ime mmụọ, ma ihe atụ ahụ na-amalite n’oge ụmụ amaala nke ala ebube ahụ kewapụrụ onwe ha pụọ n’ịchị achị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke okpukpe nke eze ugwu. Nnupụisi ndị Makkabi nke butere usoro ọchịchị ndị Hasmonean na-anọchi anya afọ 1776, ma nnupụisi megide eze ugwu nke ndị Makkabi mezuru na-anọchi anya Agha Mgbanwe. Afọ iri abụọ na abụọ ahụ, site na 1776 ruo 1798, na-anọchi anya nnupụisi ndị Makkabi nke butere usoro ọchịchị ndị Hasmonean n’oge ọgwụgwụ na 1798, nke gara n’ihu ruo mgbe usoro ọchịchị ndị Herọd bidoro n’oge ọgwụgwụ na 1989. Usoro ọchịchị ndị Herọd gara n’ihu ruo mbibi Jerusalem n’afọ 70 AD.

Ihe dị mkpa ịmata n’ahịrị akụkọ ihe mere eme a bụ ihe abụọ; ọ bụ ihe nlereanya nke ala ahụ dị ebube nke ochie nke na-anọchite anya ala ahụ dị ebube nke oge a, ma ọ na-amalite n’ime otu ahịrị akụkọ ihe mere eme nke malitere na amaokwu nke iri na isii, ebe Rom meriri ala ahụ dị ebube maka oge mbụ, si otú a na-akọwapụta isiokwu mbụ nke ahịrị ahụ. Ahịrị sitere n’amaokwu nke iri na isii ruo n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ na-anọchite anya ala ahụ dị ebube, ma ọnọdụ ya bụ iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya. Ahịrị ahụ na-anọchitekwa anya òtù abụọ nke ndị na-efe ofufe nke na-emetụta gọọmenti abụọ nke usoro ọchịchị eze. Ndị Sadusii dịghị ọtụtụ n’ọnụọgụ ma, n’ozuzu, ha na-achịkwa usoro okpukpe na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị Juu n’oge abụọ ahụ nke usoro ọchịchị eze. A na-achịkwa usoro okpukpe ahụ site n’aka ụkọchukwu, ma ụkọchukwu ahụ kwa nọ n’okpuru mmetụta nke ma ndị Sadusii ma ndị Farisii. Gọọmenti Hasmonia na Herodia abụọ ahụ natara mmetụta n’aka ndị Farisii na ndị Sadusii, ma usoro ọchịchị eze abụọ ahụ na-anọchite anya gọọmenti nke United States site n’afọ 1798 ruo n’iwu Sọnde.

Ndị Farisii na ndị Sadusii na-anọchite anya òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ nke a na-amata site n’ọnọdụ ha banyere okwu ịgba ohu. Ndị Democrat na-akwado ịgba ohu, ndị Republican na-emegidekwa ịgba ohu; ma ọnụ, ha na-arụkọ ọrụ n’ime usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ọchịchị iwu-ntọala nke United States. Ọchịchị ahụ bụ anụ ọhịa nke ụwa nke Mkpughe isi nke iri na atọ, a na-anọchitekwa anya akụkọ mpụta nke anụ ọhịa ahụ nke ụwa site n’mpi ya nke Republican. Akụkọ ime ya ka a na-anọchite anya site n’mpi Protestant. E kewara mpi ndị ahụ n’ahụ anụ ọhịa ahụ, n’ihi na anụ ọhịa ahụ bụ Iwu-ntọala ahụ nke na-ekewa mpi steeti na mpi ụka, ma ha na-agagharị ọnụ site n’akụkọ ihe mere eme. Mpi Republican nwere mmetụta abụọ, ma ọ bụ n’ịkwado ma ọ bụ n’imegide ịgba ohu. Mpi Protestant nwere mmetụta abụọ, ma ọ bụ n’ịkwado ụbọchị izu ike nke ụbọchị nke asaa ma ọ bụ ụbọchị mbụ nke anyanwụ.

Ihe dị ka afọ iri atọ ka agha Panium gasịrị, ndị Maccabee na-akara akụkọ ihe mere eme nke United States dị ka alaeze nke isii n’amụma Akwụkwọ Nsọ. Mgbe ahụ, ihe dị ka otu narị afọ ka e mesịrị, amaokwu nke iri na isii mezuru mgbe e meriri Jerusalem, nke na-anọchi anya obe. Judia bụ nke abụọ n’ime ihe mgbochi atọ Rom meriri ka ọ na-ewere ọchịchị ụwa. Jeneral Pompey meriri Siria n’afọ 65 T.K., ma mesịa merie Juda n’afọ 63 T.K. Augustus Caesar ga-emeri ihe mgbochi nke atọ n’agha Actium n’afọ 31 T.K. A na-anọchi anya akụkọ ihe mere eme a n’usoro nke amaokwu nke iri na isii ruo nke iri abụọ na abụọ.

Ka ọ na-erule oge obe ahụ, akụkọ ihe mere eme nke ndị Maccabee agbaala ọsọ ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ narị abụọ. Uriah Smith na-akọwapụta na akụkọ ihe mere eme nke e ji njikọ aka na ndị Juu nọ n’amaokwu nke iri abụọ na atọ gosi, kwesịrị ka e dozie ya ka o kwekọọ na ebe mmalite n’akụkọ ihe mere eme nke mere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ narị abụọ tupu akụkọ ihe mere eme nke obe ahụ dị n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ. A ghaghị ime ka akụkọ ihe mere eme nke obe ahụ n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ kwekọọ na amaokwu nke iri na isii, n’ihi na amaokwu nke iri na isii bụkwa iwu ụbọchị Sọnde. Nke a pụtara na ahịrị ndị Maccabee, nke bụ akụkọ ihe mere eme nke ala ebube nke Juda, na-amalite nke ọma tupu iwu ụbọchị Sọnde nke amaokwu nke iri na isii.

Mgbe anyị ghọtara na akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite na-egosi akụkọ ihe mere eme nke puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ, anyị pụrụ ime ka oge ọgwụgwụ nke ndị Millerite na 1798 kwekọọ na oge ọgwụgwụ nke puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ na 1989. Mgbe anyị mere nke a, anyị na-etinye akụkọ ihe mere eme nke ndị mmụọ ozi mbụ na nke abụọ n’elu akụkọ ihe mere eme nke mmụọ ozi nke atọ. 1798 na 1989 bụ akara-ụzọ Alfa na Omega nke akụkọ ihe mere eme nke amaokwu iri anọ nke Daniel iri na otu.

Amaokwu nke iri anọ malitere n’oge a na-akpọ “oge ọgwụgwụ,” nke a pụrụ igosi n’enweghị ihe isi ike na ọ bụ afọ 1798; ma mgbe a ghọtara ya nke ọma, ọdịda nke Soviet Union n’afọ 1989 mezuru amaokwu nke iri anọ ahụ, ma mmezu ahụ kwa bụkwa “oge ọgwụgwụ.” “Oge ọgwụgwụ” abụọ, n’ime otu amaokwu, nke dị n’otu isiakwụkwọ ahụ nke nwere ahịrị ndị Maccabee. Nnupụisi ndị Maccabee nke dugara n’ezinụlọ eze Hasmonean na-anọchi anya afọ iri abụọ na abụọ site n’afọ 1776 ruo n’afọ 1798. N’afọ 1798 ka ezinụlọ eze Hasmonean malitere, ma ezinụlọ eze Herod malitere n’afọ 1989.

Amaokwu nke iri nke Daniel 11 na-akọwapụta afọ 1989, amaokwu nke iri na isii bụkwa iwu Ụka. Ahịrị akụkọ ihe mere eme dị n’ime amaokwu ndị ahụ na-anọchi anya ọgụ atọ, na ọnwụ eze ndịda, tinyere nbata Rom n’ime akụkọ amụma. Ọ na-agụnyekwa ahịrị nke usoro eze abụọ nke na-anọchite mgbanwe ahụ na-eme mgbe anụ ọhịa nke ụwa nke Mkpughe 13, nke “nwere mpi abụọ dị ka nwa atụrụ, ma” “kwuo okwu dị ka dragọn.” N’usoro ya, usoro eze mbụ nke ndị Juu bụ nwa atụrụ ahụ, usoro eze nke abụọ nke Rom bụkwa dragọn ahụ. Usoro eze mbụ ahụ bụ nke ndị Juu, nke abụọ bụ nke Rom. Ma ọ bụrụ na ọ bụ nke ndị Juu ma ọ bụ nke Rom, anụ ọhịa nke ụwa ahụ nwere mpi abụọ.

Ọchịchị eze ndị Juu na-anọchite mpi Protestant, ma ọchịchị eze ndị Rom na-anọchite mpi Republican. Mpi abụọ ahụ nwekwara nkewa amụma nke abụọ. Ndị Sadusii na ndị Farisii na-enye usoro nke ndị Democrat kwadoro ịgba ohu megide ndị Republican megidere ịgba ohu; ebe ha na-anọchitekwa nkewa abụọ nke ụmụ agbọghọ amaghị ihe n’iche megide ụmụ agbọghọ nwere amamihe. A na-asachapụ ndị Farisii dịka ụmụ agbọghọ amaghị ihe n’oge ndakpọ olileanya mbụ, a na-asachapụkwa ndị Sadusii n’oge nhicha nke abụọ nke ụlọ nsọ. Ndị Farisii, dịka ụka Sardis, kwupụtara na ha nwere aha nke ndụ, ma ha nwụrụ anwụ, a na-asachapụkwa ha mbụ; emesia ndị Sadusii, ndị gọnarịrị ike Chineke, gọnarịrịkwa ike na ozi nke Mkpu Etiti Abalị. Ndị Sadusii bụ ndị ọgbụgba ndụ a na-agafe agafe, ndị Sadusii bụkwa ndị nwere afọ ojuju n’ime mmetụ nke mmetụta ọma.

> “A ghọtara ọbịbịa nke Kraịst, dịka e kwusara ya n’ozi mmụọ ozi mbụ ahụ, dị ka ihe e ji ọbịbịa nke nwoke na-alụ nwaanyị nọchite anya ya. Ndozigharị sara mbara nke mere n’okpuru nkwusa banyere ọbịbịa Ya dị nso, kwekọrọ na ịpụpụta ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke ahụ. N’ilu a, dịka n’ilu ahụ nke Matiu 24, e gosipụtara klaasị mmadụ abụọ. Ha niile ewerela oriọna ha, ya bụ, Baịbụl, ma site n’ìhè ya apụwo izute nwoke na-alụ nwaanyị ahụ. Ma ebe ‘ndị ahụ bụ ndị nzuzu were oriọna ha, ma ha eweghị mmanụ soro ha,’ ‘ndị amamihe weere mmanụ n’ite ha tinyere oriọna ha.’ Klaasị nke ikpeazụ ahụ anatawo amara nke Chineke, ike nke Mmụọ Nsọ nke na-eme ka mmadụ mụọ ọzọ ma na-enye ìhè, nke na-eme ka okwu Ya bụrụ oriọna nye ụkwụ na ìhè nye ụzọ. N’egwu Chineke ka ha ji mụọ Akwụkwọ Nsọ ka ha mụta eziokwu, ma jiri ịnụ ọkụ n’obi chọọ ịdị ọcha nke obi na nke ndụ. Ndị a nwere ahụmahụ nke onwe ha, okwukwe n’ime Chineke na n’okwu Ya, nke mmechuihu na oge ichere apụghị ịkwatu. Ndị ọzọ ‘were oriọna ha, ma ha eweghị mmanụ soro ha.’ Ha sitere n’ịkpali obi mee omume. Ozi ahụ dị nsọ kpaliri egwu n’ime ha, ma ha dabere n’okwukwe nke ụmụnna ha, nwee afọ ojuju n’ìhè na-enwu ma na-adụpụ adụpụ nke mmetụta ọma, na-enweghị nghọta zuru ezu banyere eziokwu ma ọ bụ ezi ọrụ amara n’ime obi. Ndị a apụwo izute Onyenwe anyị, juputara n’olileanya n’ihi atụmanya nke ụgwọ ọrụ ozugbo; ma ha adịghị njikere maka oge ichere na mmechuihu. Mgbe ọnwụnwa bịara, okwukwe ha dara ada, ìhè ha wee nwụọ nkụ.” The Great Controversy, 393.

Ma ọ̀ bụ nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma ọ bụ nke okpukpe, klaasị abụọ ahụ na-ejikọta ọnụ imegide ndị amamihe n’oge nsogbu ahụ n’etiti abalị. Ekwuworị nke a, anyị malitere isiokwu ahụ site n’ịkọwa isi okwu a na m na-etinye amaokwu nke iri na anọ n’ọrụ dabere n’ọnọdụ e debere ya n’usoro nke amaokwu ndị ahụ, nke na-emegide usoro akụkọ ihe mere eme nke amaokwu ndị ahụ na-anọchi anya ya. Ana m eji echiche ahụ arụ ọrụ n’ịdị n’otu na ọnọdụ e debere amaokwu nke iri abụọ na atọ. Ebumnobi nke itinye waymark bụ ka o kwekọọ na mmezu ya n’akụkọ ihe mere eme. Njikọ ahụ ndị Juu na Rom mere n’oge ndị Maccabee kpebiri ebe a ga-etinye amaokwu ahụ n’ọrụ. “Ndị ohi” nke amaokwu nke iri na anọ, ndị guzobere ọhụụ ahụ, mere nke a n’afọ 200 T.K., bụ kpọmkwem afọ agha Panium, ma agha ahụ na ndị ohi ahụ bụ akara abụọ dị iche iche.

Ndị “ndị ohi” ahụ na-abanye n’ime akụkọ ahụ, ọ bụghị iji guzobe njikọ kpọmkwem na ụbọchị agha Panium, kama iji mata mmekọrịta ha jikọtara ya na onye ọchịchị Ijipt nke afọ ise, nke adịghị ike, nke Antiochus nọ na-achọ imeri. Ha achọghị ka e nwee nkwụsị n’ibubata ọka wit nke Ijipt n’Alaeze Ukwu Rom. Mmekọrịta amụma nke Rom na eze Ijipt ahụ nke afọ ise, nke na-adịghị ike, bụ isiokwu nke amaokwu ahụ. Ntinye aka ahụ na-achọpụta ihe na-esote mbibi ahụ nke na-eso mbọ Putin ime ka chọọchị Ukraine daba n’okpuru chọọchị Russia, dịka ọ dịbu na mbụ, tupu 1989. Mgbalị ahụ na-amalite mbibi na-aga n’ihu nke alaeze ya nke ndịda, ma mgbe Putin nwụrụ dịka Ptolemy nwụrụ, ma ọ bụ a chụpụ ya n’ụzọ ọ bụla dịka a chụpụrụ Uzziah na Napoleon, a na-ewepụ ya n’amụma, a na-enyekwa alaeze ya n’aka usoro ndị ndú ndị ọzọ na-erughị eru. Mgbe ahụ, n’oge eze ahụ nke afọ ise, Rom nke ndị popu na-etinye aka iji chebe ọdịmma ya, nke bụ chọọchị Ukraine.

Ọfịs papa adịghị ahọrọ otu akụkụ n’etiti Ọtọdọksị nke Rọshịa ma ọ bụ nke Ukrain; kama, ọ na-egwu akụkụ nile iji weta òtù okpukpe nile n’okpuru ọchịchị ya, dị ka e si nọchite anya ya n’Aịsaịa anọ.

> N’ụbọchị ahụ, ụmụnwaanyị asaa ga-ejide otu nwoke, na-asị, Anyị ga-eri achịcha nke anyị onwe anyị, yikwakwa uwe nke anyị onwe anyị: naanị ka a kpọọ anyị aha gị, ka e wepụ ihere anyị. N’ụbọchị ahụ, Alaka nke Onyenwe anyị ga-adị mma ma jupụta n’ebube, mkpụrụ nke ụwa ga-adịkwa ebube ma maa mma nye ndị ahụ fọdụrụ n’Izrel. O gēme kwa, na onye a hapụrụ na Zayọn, na onye ahụ nke fọdụrụ na Jerusalem, ka a ga-akpọ onye nsọ, ọbụna onye ọ bụla e dekọrọ n’etiti ndị dị ndụ na Jerusalem. Aịzaya 4:1–3.

Ọchịchị Pọp na-achịkọta ma na-achịkwa òtù okpukpe niile, nke a nọchiri anya ya dị ka ụmụanyị asaa, ya bụ, ụka niile. Ụka asaa ahụ chọrọ ka a kpọọ ha Katọlik, nke pụtara nke zuru ụwa ọnụ, ma o doo anya na ha abụghị ndị nke Chineke, n’ihi na ha bu n’obi iyi uwe nke aka ha. Njikọta nke òtù okpukpe niile ndị chọrọ iyi uwe mmadụ nke aka ha na-eme n’oge a ga-akpọ ndị nọ na “Jerusalem … ndị dị nsọ,” nke bụ oge Alaka Onyenwe anyị na-agbanwe site n’aka ndị Laodisia ghọọ ndị Filadelfia, ebe ọ bụkwa n’oge ahụ ka ọchịchị Pọp na-aghọ isi nke òtù okpukpe niile, n’otu oge ahụkwa a ga-emekwa ya isi nke òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị niile.

N’afọ 1989, nzukọ-ukwu Ukraine bụ ihe nnọchianya nke eze ugwu na-ekpochapụ Soviet Union, ma Putin ga-achọ iweghachi mmekọrịta mbụ ahụ nke nrubeisi, ma nata ekpenta n’egedege ihu ya wee malite mkpagbu megide okpukpe ahụ nke jụrụ ihe ọ chọrọ. Mkpagbu ahụ mere n’ime mba Ptolemy n’onwe ya, n’obodo Alexandria, ya mere, ụka ndị dị n’ime Russia nke Rome na-emetụta ga-abụ ebe Putin ga-elekwasị anya, bụrụkwa ọgwụgwụ ya. Ka Trump na-akwadebe maka agha Panium, a na-amata mmekọrịta ya doro anya na onye nchebe nke eze-nwa Ijipt ahụ e mebiri ike na 2025. Ike Rome nke chebere eze-nwa Ijipt ahụ n’afọ 200 BC, agaghịzi echebe eze-nwa ahụ mgbe ahụ. Ọ ga-enyere aka ime ka eze-nwa ahụ bịaruo ọgwụgwụ. Rome dịka onye nchebe Ijipt n’afọ 200 BC, na-anọchite anya Rome dịka onye mbibi Ijipt n’agha Panium.

## Ndị Millerite

Ndị Millerite ahụ ahụghị ike ọchịchị Rom atọ; ha hụrụ naanị abụọ, ma eziokwu ha bụ eziokwu, otu ihe ahụ ka ọ dị. Uche-nduzi amụma nke Antiochus dịka ihe nnọchianya na-enye anyị ohere itinye amaokwu nke iri na anọ n’ọrụ n’ime akụkọ ihe mere eme nke na-ebute amaokwu nke iri na ise ụzọ, ọbụna ma ọ bụrụ na akụkọ ihe mere eme nke buru ụzọ mezuo amaokwu ndị ahụ tinyere ma amaokwu nke iri na anọ ma nke iri na ise n’afọ 200 BC. Ana m ekwu na amaokwu nke iri na isii bụ iwu ụbọchị Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya, na amaokwu nke iri na anọ bụ 2025, ma amaokwu nke iri na ise bụ agha Panium nke ka dị n’ọdịnihu. Antiochus na-egosi na ọgụ atọ ahụ bụ otu ahịrị amụma n’ihi na ọ nọ n’ọgụ atọ ahụ niile, ma ọ na-egosikwa nkwupụta m na-azọrọ, ya bụ, na itinye amaokwu ndị ahụ n’ọrụ n’ụbọchị ikpeazụ, mgbe a kewara ha nke ọma site n’usoro “ahịrị n’elu ahịrị.”

Antiochus nọ n’agha atọ ahụ niile, ma n’ụbọchị ikpeazụ ọ na-anọchi anya ike nnọchi anya nke ọchịchị ndị popu na 1989 (Reagan na USA), 2014 (Zelenskyy na Ukraine), ma n’oge agha Panium ọ bụkwa otu ike nnọchi anya ahụ dịka nke 1989, n’ihi na Jizọs na-anọchi anya ọgwụgwụ mgbe niile site na mmalite. Ronald Reagan anwụọla ma lie ya, ya mere àmà akụkọ ihe mere eme nke Antiochus ziri ezi dịka nghọta Millerite si dị, ma ọ dị n’okpuru iwu ndị na-achịkwa itinye “ahịrị n’elu ahịrị” n’ọrụ. Ike nnọchi anya popu ikpeazụ dị n’amaokwu ndị ahụ bụ Trump, n’agbanyeghị na n’akụkọ ihe mere eme Antiochus nọ n’agha atọ ahụ niile. Iji mezuo amaokwu nke iri na atọ, Trump ga-adị mkpa ka ọ tufuo ntuli aka nke abụọ, n’ihi na n’amaokwu nke iri na atọ ọ “na-alaghachi,” sie ike karịa mgbe ọ bụla ọzọ, sie ike nke ga-eme ka mgbọ gafee ya na ntị, nke, tinyere mkpịsị aka ukwu aka nri na mkpịsị ụkwụ ukwu aka nri, bụ ihe a ga-eji ọbara tee, mgbe e tere ndị nchụàjà mmanụ.

Reagan nọchiri anya Trump, n’ihi na Reagan bụ onye mbụ n’ime ndị isi ala asatọ ikpeazụ site n’oge ọgwụgwụ ahụ n’afọ 1989. Lincoln nọchirikwa anya Trump, n’ihi na ọ bụ onye isi ala Republican mbụ. Ndị Democrat na-akwado ịgba ohu, n’ime njikọ ha na Rome, gburu Lincoln, ma Ronald Reagan na onye ibe ya nke popu, John Paul II, lanarịrị mgbalị igbu ha. E gburu Trump n’ndọrọ ndọrọ ọchịchị n’afọ 2020, site na ntuli aka e zuru, n’ime mmezu nke Mkpughe isi nke iri na otu, amaokwu nke asaa; mgbe ahụ, n’afọ 2024, e mere ka o si n’ọnwụ bilie n’ime mmezu nke amaokwu nke iri na otu.

> Ma mgbe ha ga-emezuchaa àmà ha, anụ ọhịa ahụ nke si n’olulu enweghị ngwụcha ahụ na-arịgo ga-ebuso ha agha, ma merie ha, ma gbuo ha. … Ma mgbe ụbọchị atọ na ọkara gasịrị, Mmụọ nke ndụ sitere n’aka Chineke batara n’ime ha, ha wee guzoro ọtọ n’ụkwụ ha; nnukwu egwu wee dakwasị ndị hụrụ ha. Mkpughe 11:7, 11.

Mbilite n’ọnwụ Trump bụ “ịlọghachi” ya nke amaokwu nke iri na atọ, ọ kpọtakwara ihe oyiyi nke otu njirimara Rom, n’ihi na Rom bụ “nke asatọ nke sitere n’ime asaa ahụ,” ma Trump bụ onyinyo Rom.

> Ma anụ ọhịa ahụ nke dịrị adị, ma ọ dịghịzi adị, ọbụna ya onwe ya bụ nke asatọ, ma si n’ime ndị asaa ahụ pụta, ọ na-alakwa n’iyi. Mkpughe 17:11.

Oge nke abụọ Trump nọ n’oche ọchịchị na-eme ka ọ bụrụ onyeisi ala nke asatọ kemgbe Reagan, ma n’ihi na ọ bụkwa onyeisi ala nke isii, Trump, n’ịdị n’otu n’otu na papasi, bụ “onye nke asatọ, nke sitere na asaa ahụ.” Asatọ bụ akara nke mbilite n’ọnwụ, nke na-eme ka o doo anya na ya, dịka oyiyi nke papasi, kwesịrị inwe ọnya na-egbu egbu nke a gwọrọ ka o wee “laghachi.”

> Ahụkwara m otu n’ime isi ya dị ka a ga-asị na e merụrụ ya ahụ ruo n’ọnwụ; ma e gwọrọ ọnyá ọnwụ ya: ụwa nile wee juo anya soro anụ ọhịa ahụ. Mkpughe 13:3.

Mgbe a gwọrọ ọnyá ahụ na-egbu egbu, ụwa “sochiri anụ ọhịa ahụ n’ịtụnanya,” ma mgbe a kpọlitere Trump dị ka nke asatọ, nke sitere na asaa ahụ, n’afọ 2024, ọ “laghachiri,” ụwa dum wee sochie ya n’ịtụnanya.

> Mgbe ụbọchị atọ na ọkara gasịrị, Mmụọ nke ndụ sitere n’aka Chineke batara n’ime ha, ha wee guzo n’ụkwụ ha; nnukwu egwu wee dakwasị ndị hụrụ ha. Ha wee nụ nnukwu olu sitere n’eluigwe na-agwa ha sị, Bịanụ n’ebe a. Ha wee rigoo n’eluigwe n’ime igwe ojii; ndị iro ha wee hụ ha. Mkpughe 11:11, 12.

Trump “lọghachiri” n’ihe ntuli aka nke 2024, ma n’afọ 2025, e mesịa chie ma ya ma poopu Leo n’ọrụ. Jisọs nyere ịdọ aka ná ntị kpọmkwem na nke ziri ezi, nye onye ọ bụla chọrọ ịhụ ya.

> Ya mere, mgbe unu ga-ahụ ihe arụ nke mkpọrọnwụ ahụ, nke e kwuru banyere ya site n’ọnụ Daniel onye amụma, ka o guzo n’ebe nsọ, (onye ọ bula na-agụ ya, ka ọ ghọta.) Matiu 24:15.

Mak na-ekwu ya ikekwe ntakịrị doo anya karịa.

> Ma mgbe unu ga-ahụ ihe arụ nke mbibi, nke Daniel onye amụma kwuru maka ya, ka ọ na-eguzo n’ebe ọ na-ekwesịghị ịdị, (ka onye na-agụ ya ghọta,) mgbe ahụ ka ndị nọ na Judia gbalaga n’ugwu. Mak 13:14.

Ihe arụ nke mbibi bụ Rom n’ime usoro ya atọ ọ bụla. Rom nke ndị ọgọ mmụọ, nke pope, na nke oge a bụ nke ọ bụla ihe nnọchianya nke ịdọ aka ná ntị nye ndị nke Chineke. A ga-amata ịdọ aka ná ntị ahụ mgbe Rom nọ n’ebe “nsọ” ma ọ bụ n’ebe “o kwesịghị” ịnọ. Ala ahụ dị ebube bụ ala nsọ n’Akwụkwọ Nsọ, ma United States bụ ala ime mmụọ ahụ dị ebube.

> Jehova ga-eketa Juda ka òkè-ya n’ala nsọ ahụ, Ọ ga-ahọpụtakwa Jerusalem ọzọ. Nọrọ n’ịgbachi nkịtị, unu anụ ahụ nile, n’ihu Jehova: n’ihi na O siwo n’ebe obibi-ya nsọ bilie. Zecharaya 2:12, 13.

Mgbe unu hụrụ Rom ka o guzo n’ebe nsọ, Onyenweanyị na-ahọrọ Jerusalem dịka ndị ọgbụgba-ndụ Ya maka oge ikpeazụ. Mgbe Reagan, onye mbụ n’ime ndị isi ala asatọ, haziri njikọ nzuzo ya na onye ahụ na-emegide Kraịst nke amụma Akwụkwọ Nsọ, ọ nọchiri anya njikọ mepere emepe ya na Rom site n’aka onye isi ala nke asatọ na nke ikpeazụ kemgbe oge ọgwụgwụ na 1989. Akara omega na-agbanwekarị àgwà nke akara alfa n’ụzọ ntụgharị.

Nnọchi-oche Pope Leo na Trump n’afọ 2025 na-akọwapụta mmekọrịta doro anya n’etiti anụ-ọhịa nke si n’oké osimiri pụta na anụ-ọhịa nke si n’ala pụta nke Mkpughe isi nke iri na atọ. Nlaghachị a gaa n’ime njikọ doro anya nke Trump na Leo, nke e jiri njikọ nzuzo nke Reagan na John Paul II mee ihe atụ ya, na-eme ka anyị mata na nkwado e nyere nwa-eze Ijipt, nke mezuru amaokwu nke iri na anọ n’afọ 200 BC, na-anọchi anya enweghị nkwado n’ụbọchị ikpeazụ.

2025 na-eguzobe ọhụụ ma ọ bụ amụma ntọala nke mpụta, n’ihi na ọ na-ebuli Rom elu dịka ịdọ aka ná ntị nke Rom nke Daniel ji ihe nnọchianya nke “arụrụala nke mbibi” kọwaa. Ịdọ aka ná ntị nke arụrụala nke mbibi na-eme tupu mbibi nke “mbibi” na-anọchi anya ya. N’oge nnọchibido Jerusalem n’okpuru Cestius, e gosipụtara ịdọ aka ná ntị ahụ site n’itinye ọkọlọtọ ikike Rom n’ime ogige nsọ nke ebe nsọ ahụ. Ndị hụrụ ya, ghọta ya, rubere ya isi, ma hapụ obodo ahụ, e wee chebe ha mgbe e maliteghachiri nnọchibido ahụ. Ha hụrụ ihe ịrịba ama ịdọ aka ná ntị nke Rom. Ndị Kraịst ndị kewapụrụ onwe ha n’ebe chọọchị Pergamos nke emebiri emebi nọ, ma mesịa n’ebe chọọchị Tayaṭaira nọ, gbapụrụ n’ọzara mgbe ha hụrụ nwoke nke mmehie ka ọ nọ ọdụ n’ụlọ nsọ nke Chineke. Ndị àmà ahụ na-akọwapụta ịdọ aka ná ntị nke arụrụala nke mbibi Daniel kwuru banyere ya n’ụbọchị ikpeazụ.

Anyị egosila ugboro ugboro na 1888 bụ nnọchibido nke Cestius, nakwa na mmechi nke nsogbu iwu ụbọchị Sọnde bụ nnọchibido nke Titus. Iwu Sọnde Blair nke afọ ndị 1880, tinyere iwu ụbọchị Sọnde ndị e tinyere n’ọrụ n’ụfọdụ steeti ndịda n’ime afọ ndị 1880, bụ ịdọ aka ná ntị nke Cestius nke gosikwara ahịrị nkewa dị n’ozizi Nwanyị White banyere ibi n’ime obodo nta. Tupu afọ ndị 1880, ndụmọdụ ya bụ na n’ọdịnihu anyị ga-achọ ịkwaga n’ime obodo nta, ma mgbe afọ ndị 1880 gasịrị, ibi n’ime obodo nta ghọrọ ihe e kwesịrị ịbụ na e mezuola yarịị. Ihe ịrịba ama ịdọ aka ná ntị nke Iwu Blair ndị ahụ, nke na-akwalite akara ikike nke ọchịchị papa ka a na-atụle ya n’ime afọ ndị 1880, nọchiri anya Iwu Patriot n’oge 9/11, n’ihi na mmụọ ozi nke Mkpughe iri na asatọ pụtara n’ime akụkọ ihe mere eme abụọ ahụ.

9/11 bụ ịdọ aka ná ntị nke Cestius na-edobe ikike ya n’ebe nsọ, ebe o kwesịghị ịdị, n’ihi na n’oge 9/11 iwu ndị Rom dochiri iwu ndị Bekee. N’ime Ikpe Pelosi nke 2021, a jụrụ nkebiokwu usoro ikpe ziri ezi, nke a na-anọchitekwa anya nzọụkwụ ọzọ na-eduga n’ịgbachi ọchịchị nke Titus, nke na-akwụsị n’iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya na United States. Ịgbachi ọchịchị ahụ bụ oge nke na-agbatị n’ụbọchị. 1888 na-ekwu maka nnupụisi nke mpi Protestant dị n’ime, ma 9/11 na-ekwu maka nnupụisi nke mpi Republican dị n’èzí. Ịtinye pope n’oche ọchịchị site n’ala ahụ dị ebube n’otu afọ ahụ e tinyekwara onye isi ala ikpeazụ n’oche ọchịchị na-anọchite anya ịdọ aka ná ntị ikpeazụ nke arụ arụ nke mbibi na-eguzo ebe o kwesịghị iguzo, kpọmkwem tupu agha Panium. Agha Panium na-eduga ozugbo n’iwu Sọnde na agha Actium, nke nọchiri anya ihe mgbochi nke atọ na nke ikpeazụ nye Rome ndị na-ekpere arụsị, ma mgbe ahụ Rome ndị na-ekpere arụsị chịrị n’ịkachasị elu afọ 360 n’ime mmezu nke Daniel 11:24. N’oge iwu Sọnde, alaeze nke isii na nke asaa ka Rome na-emeri abụọ, Rome nke oge a wee chịa otu awa ihe atụ, ma ọ bụ ọnwa iri anọ na abụọ ihe atụ.

N’amaokwu nke iri na isii, Pompey, onye ka merichara ihe mgbochi mbụ nke Rom ekpere arụsị bụ nke Siria, na-emesịa merie Jerusalem. Pompey wedara ihe mgbochi abụọ mbụ nke Rom, Augustus Caesar wee merie nke atọ na Actium. Rom nke oge a buru ụzọ merie eze nke ndịda n’afọ 1989, n’ime mmezu nke amaokwu nke iri anọ, nakwa dịka e sere onyinyo ya n’amaokwu nke iri. Mgbe ahụ, n’iwu Sunday, Rom nke oge a meriri ihe mgbochi ya nke abụọ na nke atọ site na United States, mgbe ahụkwa United Nations ozugbo kwetara inye alaeze ha n’aka ọchịchị papal. Rom ekpere arụsị meriri abụọ site n’aka Pompey, emesịa merie otu, ma Rom papal meriri otu n’afọ 1989, emesịa merie abụọ na-esote ya n’amaokwu nke iri na isii, ebe ahụ ka e jiri akara gosi Pompey na mmeri nke abụọ ya.

Ma ọ̀ bụ ihe mgbochi nke atọ n’Actium nye Rome ndị ọgọ mmụọ, ma ọ bụ mgbe e meriri ihe mgbochi nke atọ, nke ndị Goth nọchiri anya ya site n’ịchụpụ ha n’obodo Rome n’afọ 538, mgbe Rome meriri ihe mgbochi nke atọ, ọ na-achị n’oke ọchịchị kachasị elu.

> N’ezie, Onyenwe anyị Chineke agaghị eme ihe ọ bụla, ma ọ bụrụ na Ọ naghị ekpughe ihe nzuzo Ya nye ndị ohu Ya, bụ ndị amụma. Amos 3:7.

N’ezie, Onyenwe anyị ga-enye ngosipụta ikpeazụ nke ihe ịrịba ama ịdọ aka ná ntị ahụ nke a kọwara dịka arụ arụ nke mbibi n’akwụkwọ Daniel, tupu mbibi ahụ abịa. Ihe ịrịba ama ịdọ aka ná ntị ahụ bụ njikọ aka a na-eme n’ihu ọha, n’ọdịiche megide njikọ aka nzuzo Reagan, nke a na-anọchi anya ya n’afọ 2025. Onyenwe anyị agaghị eweta ntaramahụhụ, ma ọ bụghị na O buru ụzọ nye ịdọ aka ná ntị; Amoskwa na-ekwu ya n’ụzọ doro nnọọ anya banyere ihe mkpughe nzuzo a na-ekpughere ndị ohu Ya bụ, na onye e zigara ya bụ onye.

> Nụrụnụ okwu a nke Jehova kwuru megide unu, unu ụmụ Izrel, megide ezi-na-ụlọ ahụ nile nke M si n’ala Ijipt kpọpụta, na-asị, Ọ bụ naanị unu ka M maara n’etiti ezi-na-ụlọ niile nke ụwa: ya mere aga M ata unu ahụhụ n’ihi ajọ omume unu niile. Emọs 3:1, 2.

Emọs na-agwa ọgbọ ikpeazụ nke ndị Chineke họpụtara, ndị nke ọgbụgba ndụ Ya, ndị a ga-ata ahụhụ, n’ịdakọ n’otu na ndị ikom iri abụọ na ise ahụ ndị na-akpọ isi ala nye anyanwụ n’Ezikiel isi nke asatọ. Emọs na-eweta ozi Leodisia, nke bụ ozi mmụọ ozi nke atọ n’oge ihichapụ mmehie n’oge ikpe nke ndị dị ndụ. Ịdọ aka ná ntị nke Emọs dabeere n’ịdị n’otu nke akụkụ abụọ.

> Ọ̀ ga-ekwe omume ka mmadụ abụọ soro jee ọnụ, ma ọ bụrụ na ha ekwekọrịtaghị? Òdùm ọ ga-eti mkpu n’ọhịa, mgbe ọ na-enweghị anụ ọ dọtara? nwa òdùm ọ ga-esi n’olulu ya tie mkpu, ma ọ bụrụ na o jideghị ihe ọ bụla? Nnụnụ ọ ga-adaba n’ọnyà n’elu ala, ebe enweghị ọnyà e debere maka ya? mmadụ ọ ga-ebuli ọnyà n’ala, ma ọ bụrụ na o nweghị ihe ọ bụla o jidere? A ga-afụ opi n’obodo, ndị mmadụ agaghị atụ egwu? Ihe ọjọọ ọ ga-adị n’obodo, ma Onyenwe anyị emebeghị ya? Amos 3:3–6.

Ịdọ aka ná ntị banyere mmadụ abụọ na-ejegharị ọnụ dịka otu, ka etinyere n’ime ọnọdụ nke ọnyà na-ejide nnụnụ n’ala. Nnụnụ bụ ihe nnọchianya nke òtù okpukpe dị iche iche, ma n’ime Mkpughe, ọchịchị popu bụ ọnụ ụlọ mkpọrọ nke nnụnụ ọ bụla na-adịghị ọcha na nke a na-asị asị.

> O wee tie mkpu n’ike n’olu siri ike, sị, Babilọn ukwu ahụ adaala, adaala, ọ ghọwokwa ebe obibi nke ndị mmụọ ọjọọ, na ebe nchekwa nke mmụọ ọ bụla rụrụ arụ, na ọnụ ụlọ nke nnụnụ ọ bụla na-adịghị ọcha, nke a kpọkwara asị. N’ihi na mba niile aṅụwo mmanya nke ọnụma nke ịkwa iko ya, ndị eze nke ụwa sokwa ya kwa iko, ndị ahịa nke ụwa esitewokwa n’ụba nke ihe ụtọ ya baa ọgaranya. Mkpughe 18:2, 3.

Nnụnụ dị n’ime ngịga bụ nnụnụ e jidere; ma mgbe mba na-akwa iko ya na akwụna Rome, ọ na-aghọ nnụnụ e jidere. Nnụnụ ahụ nke a na-ebuli elu karịa nnụnụ amụma ndị ọzọ nile bụ ike ahụ nke e wuru ụlọ ya okpukpu atọ, nke e hiwere mgbe iwu Sọnde bịara, n’ọnọdụ ya, nke bụ Shaina, nke bụ Babilọn. Ọ bụ nnụnụ ahụ nke natara ọnya na-egbu egbu na 1798, maọbụ, dịka Zekaraya si kwuo ya, nke e tinyere mkpuchi ndu n’elu nkata ya, ma emesịa nnụnụ nke ime mmụọ na Protestantism nke dapụrụ n’ezi okwukwe buliri ya elu.

> Mgbe ahụ, mmụọ-ozi ahụ nke na-ekwu okwu n’ebe m nọ pụtara, sị m, Welie anya gị ugbu a, hụkwa ihe a nke na-apụta. M wee sị, Gịnị ka ọ bụ? O wee sị, Nke a bụ efah nke na-apụta. O kwukwara ọzọ, Nke a bụ oyiyi ha n’ụwa niile. Ma, lee, e weliri otu talenti nke idu; nke a bụkwa nwanyị nke nọ ọdụ n’etiti efah ahụ. O wee sị, Nke a bụ ajọ omume. O wee tụba ya n’etiti efah ahụ; o wee tụba ibu idu ahụ n’ọnụ ya. Mgbe ahụ, eweliri m anya m, elee m anya, ma, lee, ụmụanyị abụọ pụtara, ifufe dịkwa n’akụkụ nku ha; n’ihi na ha nwere nku dịka nku ụgbala: ha wee bulie efah ahụ n’etiti ụwa na eluigwe. Mgbe ahụ, asịrị m mmụọ-ozi ahụ nke na-ekwu okwu n’ebe m nọ, Ebee ka ndị a na-eburu efah ahụ? O wee sị m, Iwuru ya ụlọ n’ala Shinea: a ga-emekwa ka o guzosie ike, debeekwa ya n’ebe ahụ n’elu ntọala nke ya. Zekaraịa 5:5–11.

Ọnyà Emos na-ejide nnụnụ ahụ site n’ala, n’ihi na ọ na-anọchi anya njikọ ahụ nke na-ebute iwu Sunday na-abịa ngwa ngwa, ebe a na-ejide nnụnụ-ala ahụ; ma dịka Emos siri kwuo, njikọ ahụ bụ ịba mba megide Seventh-day Adventism nke Laodisia, n’ihi na a ga-afụ opi ịdọ aka ná ntị n’obodo ahụ, nke ha ga-ajụ ịnụ.

> A ga-afụ opi n’obodo, ma ndị mmadụ ghara ịtụ egwu? Ihe ọjọọ ọ̀ ga-adị n’obodo, ma Onyenwe anyị emeghị ya? N’ezie, Onyenwe anyị Chineke agaghị eme ihe ọ bụla, ma ọ bụrụ na O kpugheghị ihe nzuzo Ya nye ndị ohu Ya, bụ ndị amụma. Ọdụm agbaala mkpu, ònye na-agaghị atụ egwu? Onyenwe anyị Chineke ekwuola okwu, ònye pụrụ ime ma ọ bụghị ibu amụma? Emọs 3:6–8.

Ọdụm nke na-eti mkpu bụ Ọdụm nke agbụrụ Juda, onye na-anọchite anya Kraịst mgbe Ọ na-akàrà ma na-emeghe Okwu amụma Ya. Mmekọrịta mepere emepe nke afọ 2025 bụ nnọchibido nke Cestius, a na-eguzobekwa akara nke ndị ohi nke ndị Chineke mgbe unu hụrụ mmadụ abụọ ka ha na-eje ije ọnụ, ebe ha abụọ ekwesịghị ịdịkọ adị ma ọlị. Rom, mgbe ọ jikọtara ma kwekọọkwa na ndị Protestant, bụ okwu na-emegiderịta onwe ya, n’ihi na ịbụ onye Protestant pụtara igosipụta mkpesa megide Rom.

Anyị ga-aga n’ihu n’ihe ndị a n’isiokwu na-esote.

## Oge Akwụsịla Igbapụ n’Ọnyà

> “Ka e cheta ya, ọ bụ mpako Rom ka ọ na-etu ọnụ na ọ dịghị agbanwe agbanwe. Ụkpụrụ Gregory VII na Innocent III ka bụkwa Ụkpụrụ Chọọchị Roman Katọlik. Ma ọ bụrụ naanị na o nwere ike ahụ, ọ ga-etinye ha n’ọrụ ugbu a site n’ike na ume dị ukwuu dịka o mere na narị afọ ndị gara aga. Ndị Protestant amaghị nke nta ihe ha na-eme mgbe ha na-atụ aro ịnakwere enyemaka Rom n’ọrụ ibuli ụbọchị Sọnde elu. Ka ha na-etinye uche ha n’imezu nzube ha, Rom na-achọ iweghachi ike ya, iji nwetaghachi ọchịchị ukwu ya furu efu. Ka e mee ka ụkpụrụ ahụ guzobe otu ugboro na United States na chọọchị nwere ike iji ma ọ bụ chịkwaa ike ọchịchị; na a pụrụ ime ka emume okpukpe bụrụ iwu site n’iwu ọchịchị; n’ime nkenke, na ikike chọọchị na nke ọchịchị ga-achịkwa akọ na uche, ma mmeri Rom n’ala a ga-abụ nke e ji n’aka.”

> “Okwu Chineke enyewo ịdọ aka ná ntị banyere ihe ize ndụ na-abịa nso; ka a ghara ile ya anya, ma ụwa Protestant ga-amata ihe ebumnobi Rom bụ n’ezie, naanị mgbe ọ ga-adịla anya nke ukwuu ịgbanahụ ọnyà ahụ. Ọ na-etolite n’ike nwayọ nwayọ n’enweghị mkpọtụ. Ozizi ya na-arụ ọrụ mmetụta ha n’ụlọ nzukọ omeiwu, n’ime ụka, na n’obi mmadụ. Ọ na-achịkọta nnukwu ụlọ ya ndị dị elu ma sie ike, n’ime nzuzo miri emi nke ha ka a ga-emeghachi mkpagbu ya ndị gara aga. Nwayọ nwayọ, n’enweghịkwa onye na-enyo enyo, ọ na-eme ka ike ya sie ike iji kwalite ebumnuche nke ya mgbe oge ga-abịa ka o tụọ ihe otiti. Naanị ihe ọ chọrọ bụ ebe uru dị, a na-enyekwarị ya nke a ugbu a. N’oge na-adịghị anya anyị ga-ahụkwa ma nwee mmetụta ihe ebumnobi nke akụkụ Roman bụ. Onye ọbụla ga-ekwere ma rube isi n’okwu Chineke ga-esi n’ụzọ a bute nkọcha na mkpagbu.” The Great Controversy, 581.

> “E nwere ụwa nke dina n’ajọ omume, n’aghụghọ na n’iduhie, n’ime onyinyo nke ọnwụ n’onwe ya,—na-ehi ụra, na-ehi ụra. Ònye ka na-enwe ihe mgbu nke mkpụrụ obi iji kpọtee ha? Ònye olu ga-eru ha? Uche m ebufewo n’ọdịnihu mgbe a ga-enye ihe ịrịba ama ahụ, ‘Lee, Nwoke Ọlụlụ ahụ na-abịa; pụnụ izute Ya.’ Ma ụfọdụ ga-egbu oge inweta mmanụ iji mejupụta oriọna ha, ma ọ ga-abụ akaha ka ha ga-achọpụta na àgwà, nke mmanụ ahụ nọchiri anya ya, enweghị ike ibufee ya n’aka onye ọzọ. Mmanụ ahụ bụ ezi omume nke Kraịst. Ọ na-anọchite anya àgwà, àgwà enweghịkwa ike ibufee ya. Ọ dịghị mmadụ pụrụ inweta ya n’ihi onye ọzọ. Onye ọ bụla aghaghị inweta n’onwe ya àgwà e mere ka ọ dị ọcha pụọ n’ntụpọ mmehie ọ bụla.” Bible Echo, May 4, 1896.

> “Ka m na-ele mkpụrụ obi ndị ogbenye anya ka ha na-anwụ n’ihi enweghị eziokwu nke ugbu a, ma ụfọdụ ndị na-ekwupụta na ha kwere eziokwu ahụ na-ahapụ ha ka ha nwụọ site n’ijide azụ ụzọ dị mkpa e ji aga n’ihu n’ọrụ Chineke, ihe ahụ m hụrụ wutere m nke ukwuu, m wee rịọ mmụọ ozi ahụ ka o wepụ ya n’ebe m nọ. Ahụrụ m na mgbe ihe gbasara Chineke kpọrọ ka e were ụfọdụ n’ime akụnụba ha, dịka nwa okorobịa ahụ bịakwutere Jisọs (Matthew 19:16–22), ha gara ije n’ebe ahụ n’obi mwute, nakwa na n’oge na-adịghị anya ihe otiti ahụ na-eru oke ga-agafe n’elu ha ma kpochapụ ihe niile ha nwere, mgbe ahụkwa ọ ga-abụla oge agafeworo iji chụọ àjà nke ihe ụwa, ma debe akụ n’eluigwe.” Early Writings, 49.

> “Judas hụrụ na arịrịọ ya bụ ihe efu, o wee si n’ụlọ nzukọ ahụ gbaa ọsọ na-eti mkpu sị, Ọ dịla oke oge! Ọ dịla oke oge! O chere na ọ gaghị enwe ike ịdị ndụ ịhụ ka a kpọgidere Jisọs n’obe, ma n’ime ịda mbà n’obi, ọ pụrụ wee kpọgbuo onwe ya.” The Desire of Ages, 722.

Back to Articles