Article

# Akwụkwọ Daniel - Nọmba Otu Narị na Iri Asatọ

Nzukọ Amụma nke Rom, Ndị Makkabi, na Oge A Nke Ugbua: Nnyocha n’Ọhụ Daniel

Author

Jeff Pippenger

Published

April 10, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

Uriah Smith dere, “Rome sonyeere onwe ya na ndị nke Chineke, ndị Juu, site n’ọgbụgba-ndụ, n’afọ 162 BC.” Ọtụtụ ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme nke oge a na-akara ụbọchị ahụ dị ka 161 BC, ma Smith kpọtụrụ 161 BC ugboro abụọ n’otu akwụkwọ ahụ. Echiche m bụ na ntụaka a banyere 162 BC bụ njehie ide.

> “N’amaokwu nke 23 na 24, a na-ebute anyị gbadata n’akụkụ a nke ọgbụgba ndụ dị n’etiti ndị Juu na ndị Rom, n’afọ 161 T.K., ruo n’oge Rome enwetalarị ọchịchị zuru ụwa ọnụ.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 273.

Amaokwu nke iri na otu na nke iri na abụọ na-akọwapụta mmeri ahụ na ihe sochirinụ mgbe Agha Raphia gasịrị, nke mere n’afọ 217 T.K., n’etiti Alaeze Seleucid, nke Antiochus III onye Ukwu duru, na Alaeze Ptolemaic nke Ijipt, nke Eze Ptolemy IV Philopator duru.

Agha Panium, nke mere afọ iri na asaa ka e mesịrị n’afọ 200 BC, bụkwa ọzọ n’etiti alaeze Seleucid na alaeze Ptolemaic.

Nnupụisi Makkabi malitere n’afọ 167 T.O.A., ma bụrụ nnupụisi ndị Juu megide mgbalị Alaeze Seleucid imegide ma gbochie omume okpukpe ndị Juu, ma manye ọdịbendị Gris n’ahụ ha.

Iredo Ụlọ Nsọ nke Abụọ dị na Jerusalem, nke na-akara ihe omume mere eme a na-eme emume ya n’oge Hanukkah, mere n’afọ 164 BC, afọ atọ tupu “njikọ aka” nke amaokwu nke iri abụọ na atọ. Ihe omume a sochiri mmeri agha nke ndị Makkabees meriri ndị agha nke Alaeze Ukwu Seleucid, nke Antiochus IV Epiphanes a ma ama n’ọjọọ duru, onye merụrụ Ụlọ Nsọ ahụ ma machibido omume okpukpe ndị Juu. Antiochus IV Epiphanes nwụrụ obere oge mgbe mmeri ahụ a na-echeta site na Hanukkah gasịrị, nke a na-akwa akara ya dịka mbilite n’ala nke ike Syria site n’oge ahụ gaa n’ihu n’akụkọ ihe mere eme.

N’afọ 200 T.K., (nke bụkwa oge Agha Panium), Rom, maka oge mbụ, tinyere onwe ya n’akụkọ amụma nke Daniel isi nke iri na otu. N’ebe ahụ ka akara ahụ dị nke na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike. Mmetụta ya a kpebisiri ike n’akụkọ ihe mere eme ahụ na-akọwapụta ọrụ Jezebel, akara nke otu chọọchị na-adọ eriri site n’azụ ihe ngosi. Jezebel nọ n’ụlọ ya na Sameria mgbe di ya, Ahab, na-ekiri ka Ịlaịja na-egbu ndị amụma ya. Herodias anọghị na emume ụbọchị ọmụmụ Herod, ebe nwa ya nwanyị Salome rafuru Herod. N’akụkọ ihe mere eme nke United States, a na-echefu ọchịchị papal, nke akwụna Taịa na-anọchi anya ya, ruo na njedebe nke afọ iri asaa ahụ nke ihe nnọchianya. Mgbe ahụ, ọ malite ịkpọ abụ aghụghọ ya nye ndị eze nke ụwa. Afọ 200 T.K. bụ ihe atụ nke mgbe ọ malitere ịkpọ abụ n’ihu ọha nye ndị eze n’ụbọchị ikpeazụ, obere oge tupu iwu Sọnde nke na-abịa ngwa ngwa, dịka e si nọchie ya anya n’amaokwu nke iri na isii.

Tupu e guzobe “ọgbụgba-ndụ” nke ndị Juu site n’afọ 161 BC ruo 158 BC, ndị Makkabi dozigharịrị ma nyefee ụlọ nsọ ahụ ọzọ, dịka Hanukkah si echeta ya n’afọ 164 BC. Mgbe ahụ, afọ atọ ka e mesịrị, ebe ọgụ ha na ndị Siria ka na-aga n’ihu, ndị Juu Makkabi gakwuru Rom ka ha nweta nkwado. “Ọgbụgba-ndụ” ahụ ha na Rom wee guzobe n’oge ahụ ghọrọ ule amụma nye ụmụ akwụkwọ amụma nke ụbọchị ikpeazụ nke Chineke.

Akụkọ ihe mere eme na-akọwa 161 BC dị ka oge “njikọ” ahụ mere, ma ndị mbido ahụ na-akọwa akụkọ ihe mere eme ahụ dịka 158 BC. Miller ò ziri ezi, ma ọ bụ ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme nke oge a ò ziri ezi? Miller gbakwụnyere afọ narị isii na iri isii na isii (666) n’afọ 158 BC, wee ruo n’afọ 508, mgbe e wepụrụ “ihe a na-eme kwa ụbọchị.” Chọọ ka i nwere ike, ọ ga-esi nnọọ ike, ma ọ bụrụgodị na ọ gaghị ekwe omume n’eziokwu, ịchọta nkwado sitere n’akụkọ ihe mere eme maka 158 BC dịka njikọ dị n’etiti ndị Juu na ndị Rom.

Amaokwu nke iri na isii bụ iwu ụbọchị Sọnde, ma tupu akụkọ ihe mere eme ahụ, Rom na-abanye n’akụkọ ihe mere eme iji guzobe ọhụụ ahụ n’afọ 200 BC. Nnupụisi ndị Maccabee bidoro na Modein n’afọ 167 BC, ma n’ikpeazụ ha wee doo ụlọ nsọ ahụ nsọ ọzọ n’afọ 164 BC. Mgbe ahụ, site n’afọ 161 BC ruo n’afọ 158 BC, ndị Juu na-abanye n’ọgbụgba ndụ ha na ọchịchị Rom. Afọ 161 BC ruo 158 BC na-anọchi anya oge a chọrọ iji guzobe “njikọ” ahụ. Nghọta a na-akọwapụta “njikọ” ahụ n’ụzọ kwekọrọ na àmà ndị odeakụkọ ihe mere eme, nakwa na chaatị ahụ nke aka Onyenwe anyị duziri, nke a na-ekwesịghị ịgbanwe.

Ndị na-ede akụkọ ihe mere eme na-agwa anyị na usoro isi kparịta nkwekọrịta n’etiti mba oge ochie dịka Juda na Rom n’arọ nke abụọ T.K., dịgasịrị iche dabere n’ọnọdụ pụrụ iche ndị dị, ụkpụrụ omume ndọrọndọrọ ọchịchị, na nguzozi ike ndị metụtara ya. N’ozuzu, usoro ahụ na-amalite mgbe otu akụkụ gosipụtara mmasị ya n’ịtọpụta nkwekọrịta ma ọ bụ njikọ aka ya na nke ọzọ. N’ihe gbasara Juda na Rom, Juda bụ onye malitere ịkpọtụrụ Rom iji atụpụta njikọ aka a haziri ahazi.

A gaara eji ụzọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ndị nnọchiteanya mba eme ihe iji zipu aro ahụ ma bido mkparịta ụka. Nke a ga-achọ iziga ndị nnọchi anya ma ọ bụ ndị ozi pụrụ iche gaa Rom izute ndị ndu ya ma ọ bụ ndị nnọchiteanya ya. Ozugbo mkparịta ụka malitere, akụkụ abụọ ahụ ga-atụle usoro nke nkwekọrịta ahụ a tụrụ aro. Nke a pụrụ ịgụnye usoro nzukọ dị iche iche, mgbanwe ozi ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na ikekwe itinye ndị etiti ma ọ bụ ndị na-eme ka udo dị mfe iji kwado mkparịta ụka ahụ. N’oge mkparịta ụka, akụkụ ọ bụla ga-atụle usoro nke nke ọzọ tụrụ aro, ma nwee ike iwepụta aro mmeghachi omume ma ọ bụ chọọ mgbanwe n’usoro ụfọdụ. Usoro a pụrụ ịgụnye nlezianya miri emi n’ịtụle ihe, ịjụ ndụmọdụ n’aka ndị ndụmọdụ, na nyocha nke uru ndị a pụrụ inweta na ọghọm ndị nwere ike iso nkwekọrịta ahụ a tụrụ aro pụta.

Ọ bụrụ na akụkụ abụọ ahụ eruo nkwekọrịta banyere usoro nke ọgbụgba ndụ ahụ, a ga-akwadebe akwụkwọ iwu zuru oke nke ga-akọwapụta usoro na ọnọdụ ndị akụkụ abụọ ahụ kwetara. Mgbe ahụ, ọ ga-adị mkpa ka ndị ọchịchị kwesịrị ekwesị nke mba ọ bụla kwado ọgbụgba ndụ ahụ. N’ihe gbasara Rome, nke a pụrụ ịgụnye nkwado nke Ụlọ Nzukọ Ndị Okenye ma ọ bụ òtù ọchịchị ndị ọzọ. N’otu aka ahụ, na Judah, ọ ga-abụ na ọgbụgba ndụ ahụ ga-achọ nkwado nke ndị ndu ya ma ọ bụ kansụl ọchịchị ya. Ozugbo a kwadoro ya, a ga-ebute ọgbụgba ndụ ahụ n’ọrụ, a ga-atụkwa anya na akụkụ abụọ ahụ ga-edebe usoro ya. Nke a pụrụ ịgụnye ụdị dị iche iche nke imekọ ihe ọnụ, nkwekọrịta nchekwa ibe ya, mmekọrịta azụmahịa, ma ọ bụ ụdị ndị ọzọ nke mmekọrịta ndọrọ ndọrọ ọchịchị e depụtara n’ime ọgbụgba ndụ ahụ.

N’arọ nke abụọ T.K., njem si na Judia (nke dị na mpaghara ọwụwa anyanwụ Oké Osimiri Mediterenian) gaa Rom (nke dị n’etiti Ịtali) gaara abụ ọrụ siri ike ma na-ewe ogologo oge, ọkachasị ma a tụlee njedebe nke ụzọ njem ndị oge ochie. Anya dị n’etiti Judia na Rom dị ihe dịka kilomita 1,500 ruo 2,000 (maịl 930 ruo 1,240), dabere n’ụzọ e si aga. N’oge ochie, njem n’oké osimiri na-adịkarị ngwa ngwa ma baa uru karịa njem n’ala, ma njem n’oké osimiri na-adabere n’ifegharị ifufe ndị na-achị. Iji ụgbọ mmiri si n’ọdụ ụgbọ mmiri dị na Judia gaa n’ọdụ ụgbọ mmiri dị na Ịtali (dịka Ostia, ọdụ ụgbọ mmiri nke Rom) pụrụ iwe ọtụtụ izu, dabere n’ihe ndị dị ka ọnọdụ ifufe, iyi mmiri n’oké osimiri, na ụdị ụgbọ mmiri e ji eme njem.

Ije n’ala site na Judia ruo Rom ga-adịwo nwayọ karịa ma sie ike karị. Ndị njem ga-achọ ịgafe site n’ụdị ala dị iche iche, gụnyere ugwu, ndagwurugwu, na osimiri, ma na-alụkwa ọgụ megide ihe mgbochi dịka ndị ohi na mpaghara ndị iro nọ. A na-atụ anya na njem a na-eme n’ụkwụ ma ọ bụ n’ụgbọ ịnyịnya nke ịnyịnya na-adọ nwere ike iwe ọtụtụ ọnwa. Oge njem ga-abụkwa nke ihe ndị dị ka ọnọdụ okporo ụzọ, nnweta ebe obibi na ebe izuike, nakwa mkpa izuike na ịnakọta ihe oriri na ihe ndị ọzọ dị mkpa n’ụzọ, ga-emetụta.

Mgbe ndị Juu Makkabi chọpụtara ime ọgbụgba ndụ na Rom, ọ ga-abụ na ha kwesịịrị iziga ndị nnọchi anya ha na Rom. Ozugbo ndị ọchịchị Rom natara ndị nnọchi anya ahụ, oge mkparịta ụka ga-esochi. N’okwu echiche akụkọ ihe mere eme, n’ihi na ọ dịghị ndekọ ziri ezi dị, ozugbo e mere nkwekọrịta ahụ ka ọ bụrụ nke iwu kwadoro, a ga-achọ iburu ya laghachi na Judia ka e kwado ya, ma eleghị anya, a ga-achọkwa iweghachikwa ya na Rom iji kwado nnabata nke ndị Juu. Ọ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ihe na-agaghị ekwe omume ikwere na usoro imepụta njikọ aka n’oge ahụ gaara arụzu n’ime otu afọ, ya mere nghọta ahụ na “ọgbụgba ndụ” ahụ na-anọchi anya usoro sitere n’afọ 161 T.K. ruo 158 T.K. kwekọrọ na ahịrị amụma ndị ọzọ na-akọwapụta akụkọ ihe mere eme nke na-eduga n’iwu Sunday nke amaokwu nke iri na isii.

“Otu njikọ” nke ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme niile kwenyere na ndị Juu Makkabean malitere, bidoro na Judia n’afọ 161 T.K. Ebumnuche ya bụ na ndị Juu chọrọ nkwado megide ndị Siria, ndị ha na ha nọworo n’ọgụ kemgbe nnupụisi ha malitere n’afọ 167 T.K. A kpalitere nnupụisi ahụ site ná mgbalị Mattathias, onye nchụàjà Juu, na ụmụ ya ndị ikom ise, ọkachasị Judas Makkabi, imegide atumatu ime ka ndị Juu soro omenala ndị Helenistik nke Antiochus IV Epiphanes, onye ọchịchị Seleucid, tinyere n’ọrụ. Atumatu ndị a gụnyere mgbalị igbochi omume okpukpe ndị Juu ma manye ha ịnakwere omenala na nkwenkwe ndị Gris.

Ihe kpaliri nnupụisi ahụ bụ otu ihe merenụ n’obodo nta Modein, ebe Mattathias jụrụ irube isi n’iwu e nyere ka e chụọrọ chi ndị Gris àjà. “Modein” sitere n’okwu Hibru “modi’a,” nke pụtara “ikwupụta” ma ọ bụ “ime mkpesa.” N’ime mkpesa ya, Mattathias gburu otu onye Juu nupụrụ okwukwe isi nke na-achọ ịrụ àjà ahụ, ya na ụmụ ya wee gbaga n’ugwu, si otú a malite agha okpuru megide ndị agha Seleucid. Nnupụisi ndị Maccabee dịgideere ọtụtụ afọ, n’ime ha ka ndị Maccabee lụrụ ọtụtụ agha megide ndị Seleucid na ndị ha na ha jikọrọ aka. N’agbanyeghị na ha dị nnọọ nta n’ọnụọgụ ma dịkwa nnọọ ala n’akụrụngwa agha, ndị Maccabee nwetara ọtụtụ mmeri dị mkpa.

Alaeze Seleucid nọ na-achọ ịmanye okpukpe Gris n’ahụ ndị Juu, ndị Gris ahụkwa na-anọchi anya ndị globalist nke ụbọchị ikpeazụ. A na-egosipụta okpukpe ha n’ime woke-ism a na-amanye ugbu a n’ahụ United States na ụwa, site n’aka ike ndị globalist nke usoro akụ na ụba ụlọ akụ, mgbasa ozi bụ isi, ebe agụmakwụkwọ, na nbibi ọdịiche mba dị iche iche site n’ịmanye mbata nke ndị ọbịa iwu na-akwadoghị. Mgbe Antiochus Epiphanes nọ na-amanye okpukpe Gris n’ahụ ndị Juu, e nwere ụfọdụ ndị Juu na-arụkọ ọrụ na mgbalị ya. Ndị Maccabees na-anọchi anya otu klas nke ndị Juu dapụrụ n’ezi okwukwe, ndị na-eguzogide okpukpe Gris, ma e nwekwara klas ọzọ nke ndị Juu dapụrụ n’ezi okwukwe bụ ndị na-akwado ọrụ nke ime ka e mezuo okpukpe Gris.

Amaokwu nke iri na isii bụ iwu Ụka nke ụbọchị Sọnde nke na-abịa ngwa ngwa, na njikọ nke ugboro atọ nke dragọn ahụ, anụ ọhịa ahụ, na onye amụma ụgha ahụ. A na-ebute akụkọ ihe mere eme ahụ ụzọ site n’amaokwu nke iri na atọ ruo nke iri na ise, ebe ọgụ atọ nke amaokwu nke iri anọ na-eme site n’amaokwu nke iri (1989), amaokwu nke iri na otu na nke iri na abụọ (agha Ukraine), na Agha Panium. Agha Panium na-anọchi anya ọgụ nke anụ ọhịa nke nwere mpi abụọ si n’ụwa na-emeri nkà ihe ọmụma okpukpe na ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ndị globalist.

N’agha ahụ, onyeisiala ikpeazụ nke United States aghaghị ịnagide ihe ga-esi na mmeri Putin na mbibi na-esote ya pụta, nke e gosipụtara n’amaokwu nke iri na otu na nke iri na abụọ. Ọ ga-eme njikọ aka na NATO, ma ọ bụ United Nations, iji dozie ihe ga-esi na mbibi Russia pụta; ma n’ime akụkọ ihe mere eme nke njikọ aka ahụ, ọ ga-etinye United Nations n’Agha Panium. Agha nke atọ nke amaokwu nke iri anọ ga-adị ka agha mbụ nke amaokwu nke iri anọ. Dịka Soviet Union dara n’okpuru ike akụ na ụba na agha nke United States, a ga-amanye ndị globalists nke United Nations imeghachi “perestroika,” bụ isi akụkụ dị mkpa nke mbọ Gorbachev mere ịgbanwe Soviet Union, n’agbanyeghị na n’ikpeazụ ha nyere aka n’ịtọgbọrọ usoro Soviet ma bute nkwụsị nke Soviet Union n’ikpeazụ.

A na-egosi agha nke atọ site n’agha nke mbụ, ma site n’akụnụba na nrụgide agha, Trump, dịka e si anọchi ya anya site n’aka Reagan, ga-amanye Mba Ndị Dị n’Otu ka ha banye n’ime “perestroika,” nke pụtara nhazigharị ma ọ bụ mmegharị. Nhazigharị ahụ ga-edobe United States n’elu isi usoro ndị eze iri ahụ nke bụ Mba Ndị Dị n’Otu. N’ime agha ahụ, papacy ga-ebubata onwe ya n’akụkọ ihe mere eme, na-azọrọ na ọ bụ onye na-agbachitere usoro ahụ Trump na-emeri n’oge ahụ.

N’otu akụkọ ahụ kwa, Trump ga-eche agha obodo dị n’ime nke a ga-amanye ya idozi, dịka e si manye Abraham Lincoln idozi ya. Agha obodo ahụ ga-adị n’etiti òtù abụọ na-emegide onwe ha nke ndị dapụrụ n’ezi okwukwe n’ime United States. Otu òtù, nke ndị ahụ bụ́ ndị anabatala okpukpe na nkà ihe ọmụma nke woke-ism nọchiri anya ya, bụ ndị globalist na-enwe echiche na-aga n’ihu n’ime pati ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ ahụ. Òtù nke ọzọ (MAGA-ism) na-ekwupụta na ha bụ ezi ndị Protestant, ọ bụ ezie na ha tufuru aha nsọpụrụ ahụ n’afọ 1844.

A na-anọchi anya òtù Onyeisi ala ahụ site na MAGA-ism, e wukwasịkwara ya n’elu nkwupụta ezighi ezi na ọ na-akwado ezi Protestantism na Iwu Ọchịchị. Nkwupụta Woke-ism bụ okpukpe nke Nne Ụwa, New Age, na nkwenkwe na a na-etinye Iwu Ọchịchị n’ọrụ site n’ọnọdụ ndị dị ugbu a nke ụkpụrụ obodo, ọ bụghị site n’echiche ochie nke ndị nna tọrọ ntọala.

Mátatías (Trump) ga-akwụsị mbọ ndị Democrat ndị ụwa ọnụ na ndị na-aga n’ihu ime n’ime United States, dịka nnupụisi ahụ nke malitere na Modein n’afọ 167 BC na-anọchi anya ya. Mgbe ahụ Trump ga-emeghachi akụkọ ihe mere eme nke afọ 164 BC, mgbe ndị Maccabee nyere ụlọ nsọ ahụ ọzọ nsọ, dịka e si echeta ya n’emume Hanukkah. Mgbe ahụ n’oge a na-anọchi anya ya site n’afọ 161 BC ruo 158 BC, Trump ga-amalite mkpali ikpeazụ maka iwulite oyiyi nke ọchịchị papacy, nke bụ oyiyi na-egosi mmekọrịta iwu na-akwadoghị n’etiti ike okpukpe na ike ndọrọ ndọrọ ọchịchị. N’afọ 158 BC a ga-etinye ọgbụgba ndụ ahụ n’ọrụ, dịka iwu Sunday nke amaokwu nke iri na isii, nke na-abịa n’oge na-adịghị anya, ga-amanye.

Daniel isi nke iri na otu na-ebu ụzọ kọwaa otú Rome si were ọchịchị ndọrọ ndọrọ ọchịchị were jide ọchịchị, mgbe ahụ Daniel na-emegharịkwa ma na-agbatịkwuo otu akụkọ ihe mere eme ahụ site n’ahịrị nke na-akọwa otú Rome si emeso ndị Chineke n’otu akụkọ ihe mere eme ahụ kpọmkwem. Site n’amaokwu nke iri na isii ruo n’amaokwu nke iri na itoolu, a na-egosi ihe mgbochi atọ ahụ megide ka Rome nke ndị na-ekpere arụsị were jide ọchịchị ụwa. N’amaokwu nke iri na isii, Rome nke ndị na-ekpere arụsị meriri Syria n’afọ 65 BC, ma mgbe ahụ Pompey meriri Judia n’afọ 63 BC. Amaokwu nke iri na isii na-akọwa oge Rome ga-eguzo n’Ala ahụ Dị Ebube, ma n’ime ime otú ahụ ọ na-anọchite anya iwu Sọnde nke amaokwu nke iri anọ na otu nke otu isiakwụkwọ ahụ.

Ọ dị mkpa ịrịba ama na akụkọ ihe mere eme nke mmeri ahụ mere n’afọ 63 T.K. [nke kwekọrọ na 1863], n’etiti Agha Obodo nke na-eme n’ime Jerusalem. Uriah Smith kwuru, “Mgbe Pompey si n’ụzọ agha ya megide Mithridates, eze Pontus, lọta, ndị asọmpi abụọ, Hyrcanus na Aristobulus, nọ na-alụ ọgụ maka okpueze Judia.”

Aha “Hyrcanus” na “Aristobulus” bụcha aha sitere n’asụsụ Gris ma nwee nnukwu ihe ọ pụtara n’akụkọ ihe mere eme, karịsịa n’ihe gbasara akụkọ ndị Juu n’oge Hellenistic na n’oge ọchịchị ndị Hasmonean. “Hyrcanus” sitere n’okwu Gris “Hurkanos,” nke o yikarịrị ka o si n’okwu “hurkan” pụta, nke pụtara “agụ ọhịa” n’asụsụ Peasia. Hyrcanus bụ aha ọtụtụ ndị ọchịchị Hasmonean jiri. “Aristobulus” pụtara “onye ndụmọdụ kachasị mma” ma ọ bụ “onye ndụmọdụ kacha mma.” Aristobulus bụkwa aha ọtụtụ ndị ọchịchị Hasmonean jiri. Ma “Hyrcanus” ma “Aristobulus” bụ aha ndị metụtara ndị a ma ama n’akụkọ ndị Juu n’oge Hasmonean. Ha bụ ndị ọchịchị rụrụ ọrụ dị mkpa n’ịchịkwa na n’ịgbasa Alaeze Hasmonean n’ala Judia. Ụmụ na ndị nnọchi anya amụma nke alaeze Hasmonean n’oge Kraịst bụ ndị Farisii.

Mgbe Pompey meriri Jerusalem, òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ lọrọ azụ gbanye mgbọrọgwụ ha n’oge nnupụisi ahụ nke Modein nọchiri anya ya n’afọ 167 BC. Ozugbo e tinyechara Pompey n’ime nnupụisi ahụ, o kpebiri iweta Jerusalem n’okpuru ya, òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Aristobulus wee kpebie iguzogide ya, ma òtù nke Hyrcanus kpebiri imeghe ọnụ ụzọ ámá nye Pompey. Pompey wee bido mwakpo ya megide Jerusalem, ọnwa atọ ka e mesịrị Jerusalem wee bụrụ ruo mgbe ebighị ebi n’okpuru ikike ọchịchị Rome.

N’amaokwu nke iri na itoolu, e jidere Ijipt, ihe mgbochi nke atọ na nke ikpeazụ, n’aka Rom. Mgbe ahụ n’amaokwu nke iri abụọ, a kọwara ọmụmụ Kraịst ka Daniel na-amalite ịkọwa otú Rom ga-esi emeso ndị Chineke n’akụkọ ihe mere eme ahụ. N’amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ, a kpọgidere Kraịst n’obe. N’amaokwu nke iri abụọ na atọ, a na-akọwapụta njikọ ahụ malitere n’afọ 161 T.K. ruo 158 T.K., ozugbo na-eso amaokwu ndị na-akọwa obe ebe ndị Juu ndị dapụrụ n’okwukwe kwusara na ha “enweghị eze ọzọ, ma e wezụga Siza.” Ahịrị ndị Juu ndị dapụrụ n’okwukwe, ndị Maccabees nọchiri anya ha, bụ́ ndị gbochiri nbata nke nkà ihe ọmụma okpukpe Gris, ma site n’ime otú ahụ guzobe mmekọrịta na-adịghị nsọ na Rom, na-esote amaokwu ahụ nke na-akọwa akụkọ ihe mere eme nke obe, ebe mkpụrụ nke mmekọrịta ha na-adịghị nsọ gosipụtara onwe ya n’uju.

Shekinah alọghachighị n’ụlọ nsọ ahụ e wuru mgbe afọ iri asaa nke ịdọkpụ n’agha gasịrị. E nyere àmà amụma ikpeazụ, nke Malakaị kwusara, ihe dị ka etiti narị afọ nke ise T.K. Enweghị ọnụnọ Chineke a na-ahụ anya, ma ọ bụkwa àmà amụma ọ bụla, ruo ọtụtụ narị afọ tupu ndị Makkabi bilie megide mmetụta Gris nke ụwa niile. Ná mmalite nnupụisi ha, ha mezuru nnupụisi ahụ kpọmkwem nke ma Ptolemi ma Eze Uzaịa nwara ime, mgbe eze abụọ ahụ chọrọ imezu ọrụ nchụàjà ma chụọ àjà n’ụlọ nsọ.

Jonatan Apphus (onye a makwaarakwa dị ka Jonathan Maccabeus), bụ otu n’ime ụmụ Mattathias, onye bidoro Nnupụisi ndị Makkabi, ọ rụkwara ọrụ dị oke mkpa n’idu nnupụisi ndị Juu megide Alaeze Seleucid. Mgbe nwanne ya nwoke, Judas Makkabi, nwụsịrị n’agha, Jonatan weghaara ndu nke ndị agha Makkabi. E wezụga ndu agha na nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya, Jonatan werekwa ọrụ nke nnukwu nchụàjà, na-eje ozi dịka onye ndu ime mmụọ nke ndị Juu. Ọrụ abụọ Jonatan nwere dịka ma onye ndu ma nnukwu nchụàjà ghọrọ mmepe dị mkpa n’akụkọ ihe mere eme ndị Juu, n’ihi na ọ chịkọtara ma ikike ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma nke okpukpe n’ime ọchịchị ndị Hasmonean. Ndu ya nyere aka ime ka nnwere onwe ndị Juu sie ike ma guzobe ọchịchị ndị Hasmonean na Judia.

Nnọọ mmehie ahụ Ptolemy nwara ime mgbe mmeri Raphia gasịrị ka emezuru n’isi mbido nnupụisi nke ndị Maccabee. Ọ bụ otu mmehie ahụ ka ndị nchụàjà guzogidere n’oge eze Uzziah, ma nkwupụta ndị Maccabee na ha na-echebe ọrụ ofufe nke ụlọ nsọ Chineke bụ ngosipụta na-ezighị ezi ma bụrụkwa nke nnupụisi nke njikọta ụka na ọchịchị, ma n’otu a, ọ na-anọchi anya nnupụisi nke Protestantism dapụrụ n’ezi okwukwe nke na-agbakọta ugbu a iji kwado Trump megide mbata nke okwukwe ụwa niile na woke-ism nke Biden.

Akwụkwọ Nsọ na-akụzi na unu ga-amata ha site n’ụfọdụ mkpụrụ ha, ma ndị Farisii n’oge Kraịst bụ ndị fọdụrụ n’ikpeazụ nke usoro eze Hasmonean nke malitere n’aka Mattathias. Mattathias, na nnupụisi ahụ o bidoro, mịrị mkpụrụ nke omume Farisii, dịka ndị Protestant dapụrụ n’ezi okwukwe na-akwado echiche nke “Make America Great Again” na-emekwa. America dị ukwu mgbe a ghọtara Iwu Ukpuru ya dị ka ihe na-edobe ụka na ọchịchị ka ha kewapụrụ onwe ha n’ebe ibe ha nọ, ma n’ọrụ ebube aghụghọ ahụ nke mmeri a na-echeta site n’emume Hanukkah nọchiri anya ya, mmegharị maka iwu ụbọchị Sọnde ga-apụta n’ìhè.

Anyị ga-aga n’ihu n’ọmụmụ a n’isiokwu na-esote.

> “Ruo ugbu a, a na-elekarị ndị na-ewebata eziokwu nke ozi mmụọ ozi nke atọ anya dịka ndị na-akpọ mkpu ịdọ aka ná ntị efu. A kọwawo amụma ha na ndidi okpukpe ga-achịkwa na United States, na chọọchị na ọchịchị ga-ejikọta ọnụ iji kpagbuo ndị na-edebe iwu Chineke, dịka ihe na-enweghị ntọala na ihe nzuzu. E kwuputara ya n’ụzọ nwere ntụkwasị obi na ala a agaghị enwe ike bụrụ ihe ọ bụla ọzọ karịa ihe ọ dịbu—onye na-agbachitere nnwere onwe okpukpe. Ma ebe a na-akpalite ajụjụ banyere ime ka idebe ụbọchị Sọnde bụrụ iwu n’ebe nile, a na-ahụ na ihe omume ahụ a nọrọ ogologo oge na-enwe obi abụọ banyere ya ma na-ekweghị na ya na-abịaru nso, ozi nke atọ ga-emekwa mmetụta nke ọ na-enweghị ike inwe na mbụ.

> “N’ọgbọ niile, Chineke ezitewo ndị-orù Ya ka ha baa mmehie mba, ma n’ụwa ma n’ime ụka. Ma ndị mmadụ na-achọ ka e gwa ha okwu ndị na-atọ ụtọ, eziokwu ahụ dị ọcha nke e nweghị ihe e ji maa mma adịghịkwa anabata ha. Ọtụtụ ndị mmezigharị, mgbe ha malitere ọrụ ha, kpebiri iji amamihe ukwu mee ihe n’ịlụso mmehie nke ụka na nke mba ọgụ. Ha nwere olileanya na, site n’ọmụmaatụ nke ndụ Kraịst dị ọcha, ha ga-eduga ndị mmadụ azụ n’ozizi nke Akwụkwọ Nsọ. Ma Mmụọ nke Chineke bịakwasịrị ha dịka Ọ bịakwasịrị Elaija, na-akpali ya ka ọ baa mmehie nke eze ajọ omume na nke ndị mmadụ dapụrụ n’okwukwe; ha enweghị ike izere ikwusa okwu doro anya nke Akwụkwọ Nsọ—ozizi ndị ha chọghị ibipụta na mbụ. A kpaliri ha iji ịnụ ọkụ n’obi kwupụta eziokwu na ihe ize ndụ ahụ nke na-eyi mkpụrụ obi egwu. Okwu ndị Onyenwe anyị nyere ha ka ha kwuo ka ha kwuru, n’atụghị egwu ihe ga-esi na ya pụta, a manyekwara ndị mmadụ ịnụ ịdọ aka ná ntị ahụ.”

> “A ga-ekwusa ozi nke mmụọ-ozi nke atọ otu a. Mgbe oge ga-abịa ka e nye ya n’ike kasịnụ, Onyenwe anyị ga-arụ ọrụ site n’aka ngwáọrụ ndị dị umeala n’obi, na-edu uche ndị ahụ na-edo onwe ha nsọ nye ozi Ya. A ga-eme ka ndị ọrụ ahụ ruo eru karịa site n’ite mmanụ nke Mmụọ Ya karịa site n’ọzụzụ nke ụlọ akwụkwọ agụmagụ. Ndị mmadụ nke okwukwe na ekpere ga-amanye ịga n’ihu n’ọkụ mmụọ nsọ, na-ekwupụta okwu ndị Chineke na-enye ha. A ga-ekpughe mmehie nile nke Babilọn. A ga-eyipụkwa ihe mkpuchi n’ihu ihe ọjọọ dị egwu ndị na-esi n’itinye emume nile nke ụka n’ike ọchịchị obodo, nbata nke spiritizim, na ọganihu nzuzo ma na-agba ọsọ ọsọ nke ike papal. Site n’ịdọ aka ná ntị ndị a dị nsọ, a ga-akpalite ndị mmadụ. Puku kwuru puku ga-ege ntị, ndị na-anụbeghị ụdị okwu ndị a mbụ. N’ịtụnanya, ha na-anụ àmà ahụ na Babilọn bụ ụka ahụ, nke dara n’ihi njehie ya na mmehie ya, n’ihi na ọ jụrụ eziokwu nke e zitere ya site n’eluigwe. Mgbe ndị mmadụ na-agakwuru ndị nkuzi ha mbụ n’ajụjụ ọkụ ọkụ, Ọ̀ bụ eziokwu na ihe ndị a dị otu a? ndị ozi ahụ na-eweta akụkọ ifo, na-ebu amụma ihe dị nro, iji mee ka ụjọ ha daa jụụ ma mee ka akọ na uche e tetara n’ụra. Ma ebe ọ bụ na ọtụtụ ndị ajụ inwe afọ ojuju nanị n’ikike mmadụ ma na-achọ ‘Otú a ka Onyenwe anyị kwuru’ doro anya, ozi a ma ama, dịka ndị Farisii nke mgbe ochie, ebe iwe jupụtara ha n’ihi na a na-ajụ ikike ha, ga-akatọ ozi ahụ dị ka nke Setan ma kpalie ìgwè mmadụ ndị hụrụ mmehie n’anya ka ha kparịa ma kpagbuo ndị na-ekwusa ya.

> “Dịka esemokwu ahụ na-agbatị n’ubi ọhụrụ dị iche iche, ma a na-akpọ uche ndị mmadụ ka ọ tụgharịa n’iwu Chineke a zọpụtara n’ala, Setan na-emegharị onwe ya. Ike nke na-eso ozi ahụ ga-eme naanị ka ara baa ndị na-emegide ya. Ndị ụkọchukwu ga-etinye mgbalị fọrọ nke nta ka ọ bụrụ nke karịrị nke mmadụ iji mechibido ìhè ahụ ka ọ ghara ịmụrụ igwe atụrụ ha. Site n’ụzọ ọ bụla dị n’aka ha, ha ga-agbalị igbochi mkparịta ụka banyere ajụjụ ndị a dị oke mkpa. Nzukọ nsọ na-akpọku aka siri ike nke ọchịchị obodo, ma n’ọrụ a, ndị Papist na ndị Protestant na-ejikọta ọnụ. Ka mmegharị maka ime ka idebe ụbọchị Sọnde bụrụ iwu na-esiwanye ike ma na-aghọkwa nke doro anya, a ga-akpọ iwu ka o lụso ndị na-edebe iwu Chineke ọgụ. A ga-eyi ha egwu ntaramahụhụ ego na mkpọrọ, a ga-enyekwa ụfọdụ n’ime ha ọnọdụ ọchịchị nwere mmetụta, na ụgwọ ọrụ na uru ndị ọzọ, dị ka ihe mkpali iji gọnarịa okwukwe ha. Ma azịza ha nke na-adịghị agbanwe agbanwe bụ: ‘Gosi anyị site n’Okwu Chineke njehie anyị’—otu arịrịọ ahụ Luther mere n’okpuru ọnọdụ yiri ndị a. Ndị a na-akpọpụta n’ihu ụlọikpe na-agbachitere eziokwu ahụ n’ike, ụfọdụ ndị na-anụkwa ha na-eduba ime mkpebi iguzo ka ha debe iwu niile nke Chineke. N’ụzọ dị otu a, a ga-eweta ìhè n’ihu ọtụtụ puku mmadụ ndị, ma ọ bụghị ya, agaghị ama ihe ọ bụla banyere eziokwu ndị a.” The Great Controversy, 605, 606.

Back to Articles