Article

# Akwụkwọ Daniel - Nọmba Otu Narị na Iri Isii na Otu

Ọrụ Rom n’Iwulite Ọhụ nke Amụma Akwụkwọ Nsọ: Nyocha Zuru Ezu nke Daniel Isi nke Iri na Otu

Author

Jeff Pippenger

Published

March 27, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

Ọhụ nke Daniel isi nke iri na otu bụ isi ihe a na-ezo aka na ya n’ọhụ nile nke amụma Akwụkwọ Nsọ, a na-ejikwa akara Rome eme ka ọhụ nke isi nke iri na otu guzosie ike.

> Ma n’oge ndị ahụ ka ọtụtụ ga-ebili imegide eze nke ndịda: ndị ohi nke ndị gị kwa ga-ebuli onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada. Daniel 11:14.

Jones na-ekwu banyere amaokwu nke gara aga dị ka ndị a:

> “Mgbe ndị Amọraịt juputara n’ókè mmehie ha, e nyere Izrel, bụ ndị nke Chineke, ọnọdụ ha. Mgbe Izrel, n’ịgbaso ụzọ ndị mba ọzọ, juputakwara iko nke ajọ omume, Chineke welitere alaeze Babilọn, wepụrụkwa ihe niile. Mgbe Babilọn juputara n’iko ajọ omume ya, e bufere ọchịchị ahụ nye Peasia. Ma mgbe ajọ omume ndị Peasia mere ka mmụọ ozi ahụ chigharịa, mgbe ahụ ka onyeisi Gris na-abịa ma na-ekpochapụ ya.”

> “Ma ogologo oge ole ka ike Gris ga-adịgide? Olee mgbe a ga-agbaji ya? ‘Mgbe ndị mmehie mezuru ókè ha.’ Mba ahụ na-anọgide ruo mgbe o mejupụtara òkè mmehie ya, mgbe ahụ ka a na-ebufe ọchịchị ahụ n’aka alaeze ọzọ. Ike ahụ e bufere ya bụ nke Rom, dịka anyị si amụta na Daniel 11:14. ‘N’oge ndị ahụ ọtụtụ ga-ebili imegide eze nke ndịda; ndị ohi nke ndị gị kwa ga-ebuli onwe ha iji mezuo ọhụụ ahụ; ma ha ga-ada.’ A na-egosi mba a dịka mba nke ndị ohi—ụmụ ndị ohi, dịka akụkụ n’akụkụ ederede ahụ si kwuo.”

> “Ndị a bụ ndị a na-enye alaeze a ugbu a, ma gịnị ka e ji nye ha ya?—‘Ụmụ ndị ohi ga-ebuli onwe ha elu iji mee ka ọhụhụ ahụ guzosie ike.’ Mgbe mba a pụtara n’ogbo akụkọ ihe mere eme, mgbe ahụ ka ihe ahụ nke na-eme ka ọhụhụ ahụ guzosie ike batara, ihe ahụ nke bụ otu nnukwu ebumnobi nke ọhụhụ ahụ, otu isi ihe ịrịba ama n’akara ọhụhụ ahụ nke Chineke nyeworo site n’aka ndị amụma ruo mgbe ebighị ebi.” A. T. Jones, The Columbian Year and the Meaning of the Four Centuries, 6.

Jones na-ekwu na mgbe ike Rom “bịara n’ihu ogbo ahụ, mgbe ahụ ihe ahụ na-abanye nke na-eme ka” … “ahịrị ọhụụ ahụ nke Chineke nyere site n’aka ndị amụma guzosie ike ruo mgbe niile.” N’akụkọ ihe mere eme Miller, ndị Protestant kụziri, dịka Adventism nke Laodicea na-eme ugbu a, na ndị ohi nke ndị gị na-anọchi anya Antiochus Epiphanes, eze Seleucid nke chịrị site n’afọ 175 ruo 164 T.K. Ọ bụ onye òtù nke usoro eze Seleucid, nke bụ otu n’ime alaeze ndị Gris sochiri nke sitere n’ịkewasị alaeze ukwu Alexander the Great. Esemokwu banyere okwu a kpọmkwem nke ukwuu n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, nke mere na njirimara Antiochus Epiphanes ka e gosiri n’elu chaatị ndị pionia nke 1843.

Ntụaka ahụ banyere Antiochus dị na chaatị ahụ na-anọchi anya naanị ntụaka e mere banyere ihe a na-ahụghị n’Okwu amụma Chineke. E debere ya ebe ahụ iji gbaghaa ozizi ụgha nke ndị Protestant nke oge ahụ, nke bụ ugbu a ozizi ụgha nke Adventizim Laodisia. Ma William Miller ghọtara omimi ịdị mkpa nke ịghọta na Rom bụ ike ụwa nke na-eguzobe “ahịrị ọhụhụ nke Chineke nyeworo site n’aka ndị amụma ruo mgbe ebighị ebi,” bụ ihe a pụrụ ịtụnanya; ma o doro anya nke ọma iji chebe nke ọma eziokwu ahụ na Rom na-eguzobe ọhụhụ ahụ.

> Ebe ọhụụ na-adịghị, ndị mmadụ na-ala n’iyi: ma onye na-edebe iwu ahụ, ngọzi na-adịrị ya. Ilu 28:14.

Solomọn dere na ebe ọhụụ na-adịghị, ndị mmadụ na-ala n’iyi, ma okwu Hibru ahụ bụ “ọhụụ,” dị n’amaokwu nke iri na anọ, bụ otu okwu ahụ dị na ilu Solomọn. Ọhụụ ahụ bụ okwu gbasara ndụ ma ọ bụ ọnwụ, a na-eguzobekwa “ọhụụ” ahụ site n’akara Rome. Okwu ahụ bụ “ọhụụ” dị n’amaokwu nke iri na anọ, bụ otu okwu ahụ e ji mee ọhụụ n’akwụkwọ Habakuk, isi nke abụọ.

> Aga m eguzo n’ebe nche m, guzo onwe m n’elu ụlọ-ọdịda-anyanwụ, elee anya ịhụ ihe Ọ ga-ekwu m, na ihe m ga-aza mgbe a baara m mba. Jehova wee zaa m, sị, Dee ọhụụ ahụ, meekwa ka ọ doo anya n’elu mbadamba akwụkwọ, ka onye na-agụ ya wee gbaa ọsọ. N’ihi na ọhụụ ahụ ka dịrị maka oge a kara aka, ma n’ọgwụgwụ ọ ga-ekwu okwu, ọ gaghị agha ụgha: ọ bụrụgodị na ọ na-egbu oge, chere ya; n’ihi na ọ ga-abịa n’ezie, ọ gaghị egbu oge. Habakuk 2:1–3.

Okwu ahụ bụ́ “reproved” n’amaokwu nke mbụ pụtara “ịrụ ụka na ya”. William Miller bụ onye nche e debere n’elu ụlọ nche n’akụkọ ihe mere eme nke mmegharị nke mmụọ-ozi mbụ na nke abụọ; ma mgbe, n’ihe nnọchianya amụma, ọ jụrụ ihe ọ ga-aza n’ọrụ ụka nke akụkọ ya, a gwara ya ka o dee ọhụụ ahụ, nke e mere ka o guzosie ike site n’akara nke Rome. N’ikwado eziokwu a, mgbe ndị Millerite mepụtara chaatị onyeisi ụzọ nke 1843 n’imezu amaokwu atọ ndị a nke Habakkuk, ha kpọrọ aka ná ntị kpọmkwem n’obi nke arụmụka ha tinyere onwe ha na ya. O doro anya na ha aghọtaghị na ịkpọtụrụ ha n’arụmụka nzuzu ahụ nke na-ekwu na Antiochus Epiphanes bụ ike ahụ nke mere ka ọhụụ ahụ guzosie ike na-anọchi anya arụmụka nke Habakkuk isi nke abụọ; ma Sister White kwuru na chaatị ahụ bụ “nke a duziri site n’aka Onyenwe anyị, ma ekwesịghị ịgbanwe ya,” ya mere ịkpọtụrụ arụmụka ahụ dị na chaatị ahụ sitere n’aka Chineke.

Ndị Millerite bịara ghọta nke ọma na ndakpọ olileanya mbụ ahụ nʼụbọchị 19 Eprel, 1844 malitere oge ichere ahụ, nke Habakuk kọwara nakwa ilu Matiu banyere ụmụ agbọghọ iri. Ha bịarakwa ịghọta na amụma abụọ ahụ jikọrọ onwe ha ozugbo na isi nke iri na abụọ nke Ezikiel, ebe Ezikiel na-akọwa oge nke mmetụta nke ọhụụ ọ bụla ga-emezu. Okwu ahụ bụ “ọhụụ” bụ otu okwu Hibru ahụ anyị na-atụle ugbu a. Nke a bụ ihe mere Jones ji bụrụ eziokwu mgbe ọ na-ekwu, “Mgbe” Rom “batara nʼebe ahụ, mgbe ahụ ihe na-abata bụ nke na-eguzobe ọhụụ ahụ, nke bụ otu nnukwu ihe ebumnobi nke ọhụụ ahụ, otu isi akara-ókè nʼahịrị ọhụụ ahụ nke Chineke nyeworo site nʼaka ndị amụma ruo mgbe niile.” Rom na-eguzobe ọhụụ dum nke Okwu amụma Chineke, ma nʼụzọ pụrụ iche, ọ bụ nʼelu Rom ka e wuru nhazi dum nke isi nke iri na otu.

Mgbe Nwanyị White na-ezo aka n’imezu ikpeazụ nke isi nke iri na otu nke Daniel ma kwuo na “a ga-emeghachi ọtụtụ n’ime akụkọ ihe mere eme nke mezuru n’imezu amụma a,” ọ na-akọwapụta na akụkọ ihe mere eme nke isi nke iri na otu nke e mezuruola na-anọchi anya amaokwu ikpeazụ nke isi nke iri na otu nke Daniel. Isiokwu nke amaokwu ikpeazụ nke isi nke iri na otu bụ eze nke ugwu, onye ebe ahụ na-anọchi anya Rom nke oge a. Ya mere, akụkọ ihe mere eme nke isi nke iri na otu nke Daniel, ndị a na-emeghachi, bụ akụkọ ihe mere eme ndị na-anọchi anya Rom.

N’amaokwu isii ikpeazụ nke isi nke iri na otu, Rom nke oge a (eze nke ugwu), meriri ike ala atọ. N’amaokwu nke iri anọ, ọ meriri eze nke ndịda (Union Soviet mbụ na 1989), ala ahụ dị ebube (United States n’oge iwu Sọnde na-abịa ngwa ngwa), na Ijipt (ụwa niile dịka Òtù Mba Ụwa na-anọchi anya ya.) N’ime Daniel isi nke iri na otu, a na-anọchi anya Rom ndị ọgọ mmụọ dị ka onye meriri ike ala atọ iji jide ụwa nke a maara n’oge ahụ, ma emesịa a na-anọchi anya Rom papal dị ka onye meriri ike ala atọ iji jide ụwa.

A kpọrọ Rome nke ndị ọgọ mmụọ aha ya na mbụ n’isi a n’amaokwu nke iri na anọ, iji kọwaa ya dịka akara nke na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike, ma e weghị okwu banyere ibili ya n’ike ruo n’amaokwu nke iri na isii. E kewara alaeze Aleksanda Ukwu ụzọ anọ n’ime mmezu nke Okwu amụma Chineke, ma akụkụ anọ ahụ jikọtara ngwa ngwa bụrụ ndị mmegide isi abụọ ndị a na-akọwapụta dịka eze nke ndịda ma ọ bụ eze nke ugwu n’akụkọ amụma ahụ nke na-aga n’ihu ruo na njedebe nke isi a. N’amaokwu nke iri na anọ, a kpọrọ ike Rome nke na-ebili aha ya dịka ike nke ga-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike, ma isiokwu ndị a na-atụle bụ ọgụ dị n’etiti ihe fọdụrụ n’alaeze Aleksanda dịka e si n’aka ndị eze nke ugwu na ndịda nọchite ha anya.

N’amaokwu nke iri na ise, ndị eze abụọ ahụ ka nọ na ọgụ ha, eze ugwu na-emeri kwa. Ma n’amaokwu nke iri na isii, Rom bịara, amaokwu ahụ na-asị, “Ma onye ahụ nke na-abịa imegide ya,” nke pụtara na mgbe Rom bịara imegide eze ugwu ahụ, onye ka meriri eze ndịda ugbu a, eze ugwu agaghị enwe ike iguzo imegide Rom. Rom meriri, ma n’amaokwu nke iri na isii, Rom kwesịkwara iguzo n’Ala Ebube nke Juda. N’amaokwu nke iri na asaa, Rom ga “iche ihu ya ịbata n’ike alaeze ya dum.” O weghaara eze ugwu ahụ nke na-enweghị ike iguzo n’ihu ya, emesịa o weghaara Juda, emesịa ọ bata n’Ijipt.

> N’oge ndị ahụ ka ọtụtụ ga-ebili imegide eze nke ndịda: ndị ohi nke ndị gị kwa ga-ebuli onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada. Ya mere eze nke ugwu ga-abịa, wuo ebe a na-agbachi mgbochi, were obodo ndị e wusiri ike nke ukwuu: ogwe-aka nke ndịda agaghị enwe ike iguzogide ya, ndị ya a họpụtara ahọpụta kwa agaghị enwe ike iguzogide ya, ike ọbụla agaghị adịkwa iji guzochie ya. Ma onye na-abịa imegide ya ga-eme dị ka uche nke onwe ya si dị, ọ dịghịkwa onye ga-eguzo n’ihu ya: ọ ga-eguzokwa n’ala ahụ dị ebube, ala nke a ga-ebibi site n’aka ya. Ọ ga-edokwa ihu ya ịbata n’ike nke alaeze ya nile, ndị ziri ezi soro ya; otu a ka ọ ga-eme: ọ ga-enye ya nwaanyị nwa nke ndị inyom, iji mebie ya: ma ọ gaghị eguzo n’akụkụ ya, ọ gaghị abụkwa onye nke ya. Daniel 11:14–17.

Mmeri nke e gosiri n’amaokwu ndị a bụ mmezu nke isi nke asatọ nke Daniel.

> Site n’otu n’ime ha ka otu obere mpi si pụta, nke toro nke ukwuu nke ukwuu, n’ebe ndịda, na n’ebe ọwụwa anyanwụ, na n’ebe ala ahụ mara mma dị. Daniel 8:9.

Obere mpi nta nke amaokwu nke itoolu bụ Rom ndị ọgọ mmụọ, ma amaokwu nke itoolu na-egosi, n’ịkwado amaokwu nke iri na anọ ruo nke iri na asaa nke isi nke iri na otu, na Rom ndị ọgọ mmụọ ga-emeri ebe mpaghara ala atọ ka ọ na-ewere ọchịchị nke ụwa. Ebe ndị ahụ bụ ndịda (Ijipt), ọwụwa anyanwụ (Siria, eze nke ugwu) na ala ahụ mara mma (Juda). Akụkọ ihe mere eme nke amaokwu nke iri na isii na nke iri na asaa na-anọchite anya, dịka ụdị, mmeri nke Rom nke oge a mere n’ụzọ nzọụkwụ atọ n’amaokwu nke iri anọ ruo nke iri anọ na atọ; n’ihi na dịka Nwanyị White kwuru, “Akụkụ dị ukwuu nke akụkọ ihe mere eme nke mere na mmezu nke amụma a ka a ga-emegharị ọzọ.”

> “Ọ bụ ezie na Ijipt apụghị iguzogide Antiochus, eze nke ugwu, Antiochus apụghịkwa iguzogide ndị Rom, ndị bịara ugbu a ibuso ya agha. Alaeze ọbụla enwekwaghị ike iguzogide ike a nke na-ebili. E meriri Siria, ma tinye ya n’alaeze Rom, mgbe Pompey, BC 65, napụrụ Antiochus Asiaticus ihe onwunwe ya, ma wedata Siria ka ọ bụrụ ógbè Rom.

> “A ga-emekwa ka otu ike ahụ guzo n’Ala Nsọ, ma ripịa ya. Rom sonyere n’ọgbụgba-ndụ na ndị nke Chineke, bụ ndị Juu, na BC 162, site n’ụbọchị ahụ ka ọ na-ejide ọnọdụ pụtara ìhè n’usoro oge amụma. Otú ọ dị, ọ nataghị ikike ọchịchị n’elu Judia site n’emeri n’ezi omume ruo BC 63; ma nke a mere n’ụzọ na-esonụ.”

> “Mgbe Pompey lọtara site n’ịlụ ọgụ ya megide Mithridates, eze Pọntọs, mmadụ abụọ na-asọmpi, Hyrcanus na Aristobulus, nọ na-alụ ọgụ maka okpueze Judia. E butere okwu ha n’ihu Pompey, onye n’oge na-adịghị anya ghọtara ajọ omume dị n’ihe Aristobulus na-ekwu, ma o chọrọ ịtụgharị mkpebi n’okwu ahụ ruo mgbe njem agha ya, nke ọ gụsiworo ogologo oge agụụ ike, banye n’Arabia gasịrị, na-ekwe nkwa na mgbe ahụ ọ ga-alọghachi ma dozie okwu ha dị ka ọ ga-adị ya ezi omume na kwekọrọ ekwekọ. Aristobulus, ebe ọ matara n’ezie mmetụta Pompey, laghachiri ngwa ngwa na Judia, kwadebere ndị ọ na-achị ngwa agha, ma kwadebe onwe ya maka nchebe siri ike, kpebisie ike, n’agbanyeghị ihe ize ndụ ọ bụla, ijide okpueze ahụ, nke ọ hụrụ tupu oge eruo na a ga-ekpe ka ọ bụrụ nke onye ọzọ. Pompey soro onye gbara ọsọ ahụ nso. Ka ọ na-abịaru Jerusalem nso, Aristobulus, malite ịkwa ụta n’ụzọ ọ soro, pụtara izute ya, ma gbalịa ime ka okwu ahụ dịrị n’udo site n’ịkwere nkwa nrubeisi zuru ezu na nnukwu ego. Pompey, ebe ọ nabatara onyinye a, zitere Gabinius, onyeisi n’elu otu ìgwè ndị agha, ka ọ gaa nata ego ahụ. Ma mgbe onyeisi agha ahụ rutere Jerusalem, ọ hụrụ na e mechiri ọnụ ụzọ ámá ya megide ya, a gwakwara ya site n’elu mgbidi ahụ na obodo ahụ agaghị anọgide n’ihe e kwekọrịtara.”

> “Pompey, ka a ghara ịghọgbu ya n’ụzọ dị otu a n’enweghị ntaramahụhụ, tinyere Aristobulus, onye o debere n’aka ya, n’ígwè, ma ozugbo ahụ jee ije megide Jerusalem na ndị agha ya niile. Ndị nkwado Aristobulus chọrọ ịgbachitere ebe ahụ; ndị nke Hyrcanus, imeghe ọnụ ụzọ ámá. Ebe ndị nke ikpeazụ bụ ndị ka ọnụ ọgụgụ ha karịrị, ma meriekwa, e nyere Pompey ohere ịbanye n’obodo ahụ n’enweghị mgbochi. N’ihi ya, ndị na-eso Aristobulus laghachiri n’ugwu nke ụlọ nsọ ahụ, ebe ha kpebisiri ike kpamkpam ịgbachitere ebe ahụ dịka Pompey kpebisirikwa ike imeri ya. N’isi ngwụcha ọnwa atọ, e mere oghere n’aja ahụ zuru ezu ka a wakpo ya, ma jiri mma agha were ebe ahụ. N’ogbu ahụ dị egwu nke sochirinụ, e gburu mmadụ puku iri na abụọ. Ọ bụ ihe na-emetụta obi, ka onye odeakụkọ ihe mere eme ahụ kwuru, ịhụ ndị nchụàjà, bụ́ ndị nọ n’oge ahụ na-arụ ozi nsọ, ka ha ji aka dị jụụ na ebumnobi siri ike na-aga n’ihu n’ọrụ ha ha na-eme mgbe niile, dị ka ndị na-amaghị ọgbaghara ọhịa ahụ n’anya, ọ bụ ezie na n’akụkụ ha niile, a na-enye ndị enyi ha n’ime mgbuchapụ, nakwa n’agbanyeghị na ọtụtụ mgbe ọbara nke ha onwe ha na-agwakọta na nke àjà ha.”

> “Mgbe Pompey kwụsịrị agha ahụ, o kwaturu mgbidi nke Jerusalem, bufere ọtụtụ obodo n’aka ọchịchị Judia gaa n’aka nke Siria, ma tukwasị ndị Juu ụtụ. N’ụzọ dị otu a, ọ bụ nke mbụ ka e ji mmeri dọba Jerusalem n’aka ike ahụ nke ga-ejide ‘ala ahụ dị ebube’ n’aka ya nke ígwè ruo mgbe o kpochapụrụ ya kpamkpam.

> “‘AMAOKWU 17. Ọ ga-edokwa ihu ya ịbata n’ike nke alaeze ya nile, ndị ziri ezi ga-anọkwa n’akụkụ ya; otú a ka ọ ga-eme: ọ ga-enyekwa ya ada ụmụnwaanyị, iji mebie ya: ma ọ gaghị eguzo n’akụkụ ya, ọ gaghịkwa abụ nke ya.’

> “Bishọp Newton na-enye nkọwa ọzọ maka amaokwu a, nke o yiri ka ọ na-egosipụta echiche ya n'ụzọ doro anya karị, dị ka nke a: ‘Ọ ga-atụgharịkwa ihu ya ịbanye n’ike n’alaeze ahụ dum.’ Amaokwu nke 16 ewetala anyị ruo n’oge ndị Rom meriri Siria na Judia. Rom emeriela Masedonia na Trakia na mbụ. Ijipt bụ ugbu a naanị ihe fọdụrụ n’ime ‘alaeze ahụ dum’ nke Aleksanda, nke a na-etinyeghị n’okpuru ike ọchịchị Rom, bụ́ ike ahụ nke ugbu a tụgharịrị ihu ya ịbanye n’ike n’ala ahụ.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 258–260.

Anyị akọwawoala, ihe karịrị otu ugboro n’ime isiokwu ndị a, otú amaokwu nke iri atọ na nke iri atọ na otu nke Daniel iri na otu si kwekọọ na amaokwu nke iri anọ na nke iri anọ na otu, nakwa na akụkọ ihe mere eme nke amaokwu nke iri atọ na nke iri atọ na otu na-ekwekọkwa n’ịkpọpụta mpi atọ.

> Echere m mpi ndị ahụ, ma lee, mpi nta ọzọ pụtara n’etiti ha, bụ nke kụpụrụ mpi atọ n’ime mpi mbụ ahụ site n’akụkụ mgbọrọgwụ ha: ma lee, n’ime mpi a ka e nwere anya dịka anya mmadụ, na ọnụ na-ekwu okwu ndị dị ukwuu. … Banyere mpi iri ahụ ndị dị n’isi ya, na banyerekwa nke ọzọ ahụ nke pụtara, nke mere ka atọ daa n’ihu ya; ya bụ, mpi ahụ nke nwere anya, na ọnụ nke kwuru okwu ndị dị ukwu nke ukwuu, nke ọdịdị ya siri ike karịa nke ndị ibe ya. Daniel 7:8, 20.

Dịka Daniel isi nke asatọ, amaokwu nke itoolu, na-anọchite anya mpaghara ala atọ nke imeri nke guzobere Rom na-ekpere arụsị n’ocheeze, otu a kwa, ịkpọpụ mpi ndị ahụ (na-anọchite anya ndị Heruli, Ostrogoths na Vandals) nọchitere anya mpaghara ala atọ nke imeri nke guzobere Rom popu n’ocheeze. Akụkọ ihe mere eme abụọ ahụ kwekọrọ na amaokwu iri anọ ruo iri anọ na atọ nke Daniel iri na otu, ma ịkpọpụ mpi atọ ahụ kwekọrọ na akụkọ ihe mere eme nke amaokwu iri atọ na iri atọ na otu.

> “‘AMAOKWU 8. Echere m mpi ndị ahụ echiche, ma, lee, e nwere mpi ọzọ nta bilitere n’etiti ha, n’ihu ya ka a fopụrụ mpi atọ n’ime mpi mbụ ndị ahụ site n’akụkụ mgbọrọgwụ ha; ma, lee, n’ime mpi a e nwere anya dịka anya mmadụ, na ọnụ na-ekwu okwu ukwu.’”

> “Daniel lere mpi ndị ahụ anya nke ọma. Ihe ịrịba ama nke mmegharị pụrụ iche pụtara n’etiti ha. Otu mpi nta (nke n’mbụ dị nta, ma emesịa sie ike karịa ndị ibe ya) wulitere onwe ya n’etiti ha. O nweghị afọ ojuju ịchọta ebe nke ya n’udo ma jupụta ya; ọ ghaghị ịchụpụ ụfọdụ n’ime ndị ọzọ, ma napụkwa ha ọnọdụ ha. A manyere alaeze atọ iwepụ n’ihu ya. Mpi nta a, dịka anyị ga-enweta ohere ịhụ nke a n’ụzọ zuru ezu karịa n’ihu, bụ ọchịchị popu. Mpi atọ ndị ahụ e wepụrụ n’ihu ya bụ ndị Heruli, ndị Ostrogoths, na ndị Vandals. Ihe kpatara e ji wepụ ha bụ n’ihi na ha na-emegide ozizi na nkwuputa nke ọkwa ọchịchị popu, ya mere kwa, ha na-emegide ịdị elu ọchịchị bishọp Rom n’ime nzukọ.”

> “Ma n’ime mpi a, e nwere anya ndị yiri anya mmadụ, na ọnụ na-ekwu okwu ukwu,” anya ndị ahụ bụ ihe nnọchianya kwesịrị ekwesị nke aghụghọ amamihe, nghọta miri emi, aghụghọ, na ileba anya n’ihu nke nhazi ọchịchị ndịisi ụka papal; ma ọnụ ahụ nke na-ekwu okwu ukwu bụ ihe nnọchianya kwesịrị ekwesị nke nkwupụta mpako nke ndị bishọp nke Rome.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 132–134.

Ọ bụ Rom na-eguzobe ọhụụ nke amụma Akwụkwọ Nsọ, ma ọkachasị ọhụụ nke Daniel isi nke iri na otu. N’isi ahụ, e kwesịrị ikwughachi ọtụtụ n’ime akụkọ ihe mere eme amụma nke emezuola tupu mmegharị Millerite n’amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu. Mmeri megide ihe mgbochi ala atọ nke guzobere ma Rom ndị ọgọ mmụọ ma Rom ndị popu n’elu ocheeze ka a na-anọchi anya n’isi nke iri na otu, ma nnọchiteanya abụọ ahụ na-anọchi anya oge a na-eguzobekwa Rom nke oge a ọzọ n’elu ocheeze. Ọ bụ Rom na-eguzobe ọhụụ ahụ, ma Pọl na-akọwapụta na a na-ekpughe Rom ahụ nke ndị popu n’oge ya.

> Ka mmadụ ọ bụla ghara iduhie unu n’ụzọ ọ bụla: n’ihi na ụbọchị ahụ agaghị abịa, ma e wezụga na mbido e nwee ọdịda n’okwukwe, ka ekpugheekwa nwoke ahụ nke mmehie, nwa nke mbibi; onye na-emegide ma na-ebuli onwe ya elu karịa ihe niile a na-akpọ Chineke, ma ọ bụ nke a na-efe ofufe; nke mere na ya dịka Chineke nọdụ n’ụlọ nsọ nke Chineke, na-egosi onwe ya na ọ bụ Chineke. Ùnu echetaghị, na mgbe mụ na unu ka nọ, agwara m unu ihe ndị a? Ma ugbu a unu maara ihe na-egbochi ya, ka e wee kpughee ya n’oge ya. 2 Ndị Tesalonaịka 2:3–6.

Ndị ọchịchị Pope nọrọ n’ocheeze dịka alaeze nke ise n’amụma Akwụkwọ Nsọ n’afọ 538, ma ọtụtụ ndị na-atụle amaokwu nke isii ga-eche n’enweghị mgbagha na Pọl pụtara na “a ga-ekpughe ọchịchị Pope n’afọ 538.” Nke a pụrụ ịbụ eziokwu, ma ọ dịkarịa ala ọ bụ eziokwu nke abụọ n’ihe Pọl na-akọwa. Pọl, dịka ndị amụma niile, na-ekwu karịa banyere ụbọchị ikpeazụ karịa banyere oge nke ya. Ọ na-ezo aka n’otú a ga-esi kpughee ọchịchị Pope n’amụma, n’ihi na dịka onye amụma, ọ kwekọrọ n’echiche ndị amụma ndị ọzọ niile. Ahịrị n’elu ahịrị, ndị na-enweghị ọhụụ na-ala n’iyi, ndị na-enweghịkwa ọhụụ enweghị ọhụụ n’ihi na ha amaghị ihe na-eguzobe ọhụụ ahụ. Ịmara na Rom na-eguzobe ọhụụ ahụ bụ nghọta nke ndụ ma ọ bụ ọnwụ. Pọl, n’ịkwekọ na ndị amụma ndị ọzọ, na-akọwa na ihe na-ekpughe Rom nke Pope, onye bụ Rom nke ụbọchị ikpeazụ, bụ “oge ya.” “Oge” amụma nke e jikọtara na Rom bụ ihe na-ekpughe ihe Rom bụ na onye Rom bụ.

Anyị ga-aga n’ihu na ọmụmụ a n’isiokwu na-esonụ.

> “Ozi Pọl, n’akwụkwọ ozi ya nke abụọ o degaara ndị Tesalonaịka, buru amụma banyere nnukwu ndapụ n’ezi okwukwe nke ga-ebute idobe ọchịchị ndị poopu. O kwupụtara na ụbọchị Kraịst agaghị abịa, ‘ma ọ bụrụ na ndapụ n’ezi okwukwe abịaghị mbụ, ma kpughee nwoke ahụ nke mmehie, nwa nke mbibi; onye na-emegide ma na-ebuli onwe ya elu karịa ihe niile a na-akpọ Chineke, ma ọ bụ nke a na-efe ofufe; nke mere na ya dịka Chineke na-anọdụ n’ụlọ nsọ Chineke, na-egosi onwe ya na ọ bụ Chineke.’ Ma kwa, ozi ahụ na-adọ ụmụnna ya aka ná ntị na ‘ihe omimi nke ajọ omume amalitelarị ịrụ ọrụ.’ 2 Ndị Tesalonaịka 2:3, 4, 7. Ọbụna n’oge ahụ mbụ, ọ hụrụ njehie ndị na-abata nwayọọ nwayọọ n’ime nzukọ ahụ, bụ́ ndị ga-akwadebe ụzọ maka mmepe ọchịchị ndị poopu.”

> “Nwayọọ nwayọọ, na mbu n’ụzọ nzuzo na n’ịgbachi nkịtị, ma emesịa n’ụzọ pụtara ìhè karịa ka o tolitere n’ike ma nweta ọchịchị n’uche mmadụ, ‘ihe omimi nke ajọ omume’ gara n’ihu n’ọrụ aghụghọ ya na nkwulu ya megide Chineke. Ọ fọrọ nke nta ka a ghara ịhụ ya, omenala nke ndị mba ọzọ batara n’ime nzukọ Kraịst. Mmụọ nke ime nkwekọrịta na ime ka onwe ya kwekọọ ka e jidere ruo oge ụfọdụ n’ihi mkpagbu dị egwu nke nzukọ ahụ tachiri n’okpuru ikpere arụsị. Ma mgbe mkpagbu kwụsịrị, ma Kraịstianity banye n’ụlọ ikpe na n’obí eze, ọ wepụrụ ịdị mfe dị umeala n’obi nke Kraịst na nke ndịozi Ya, were mpako na ịdị ebube nke ndị nchụàjà na ndị ọchịchị ikpere arụsị dochie ya; ma n’ọnọdụ ihe Chineke chọrọ, ọ tinyere ozizi na omenala mmadụ. Mgbanwe aha nke Constantine, na mmalite nke narị afọ nke anọ, wetara ọṅụ dị ukwuu; ụwa kwa, ebe e kpuchiri ya n’ụdị nke ezi omume, gara ije banye n’ime nzukọ ahụ. Ugbu a ọrụ ire ure gara n’ihu ọsọ ọsọ. Ikpere arụsị, ọ bụ ezie na o yiri ka e meriri ya, ghọrọ onye mmeri. Mmụọ ya jidere nzukọ ahụ. Ozizi ya, emume ya, na nkwenkwe ụgha ya sonyeere n’okwukwe na n’ofufe nke ndị na-eso Kraịst n’ọnụ.”

> “Nkwenye a dị n’etiti ekpere arụsị na Kraịstniti a butere mmepe nke ‘nwoke mmehie ahụ’ e buru amụma banyere ya n’amụma dịka onye na-emegide ma na-ebuli onwe ya elu karịa Chineke. Nnukwu usoro ahụ dị egwu nke okpukpe ụgha bụ ọmarịcha ọrụ ike Setan—ihe ncheta nke mgbalị ya iji nọdụ onwe ya n’ocheeze ka o wee chịkwaa ụwa dị ka uche ya si dị.” The Great Controversy, 49, 50.

Back to Articles