Article

# Panium - Nọmba Asatọ

Nchịkọta Ahịrị Nke Atọ

Author

Jeff Pippenger

Published

March 17, 2025

Formats

PDF
Word
Song MP3

Seleucus III Ceraunus chịkọtara ọchịchị nwa oge dịka eze site n’afọ 226 ruo 223 T.K. tupu e gbuo ya ma ọ bụ ka ọ nwụọ n’okpuru ọnọdụ omimi. Seleucus III bụ onye bu Antiochus III ụzọ ozugbo. Ụmụnne abụọ a na-anọchite anya “ụmụ ndị ikom” nke amaokwu nke iri, ha na-anọchitekwa anya Reagan na Bush n’afọ 1989.

> Ma ụmụ-ya ga-akpali onwe-ha, ha ga-achịkọta ìgwè ndị-agha ukwu bara ụba; otu ga-abịa n’ezie, o ga-ejupụta dịka idei mmiri, gafee kwa; mgbe ahụ ka ọ ga-alaghachi, a ga-akpalikwa ya, ruo ọbụna n’ebe e wusiri ike ya. Daniel 11:10.

Ahịrị nke iri bụ ahịrị nke atọ, ọ na-anọchikwa anya “oge ọgwụgwụ” n’afọ 1989. Ọ jikọtara ọnụ na amaokwu nke iri anọ nke isi nke iri na otu na Aịzaya asatọ amaokwu nke asatọ. Njikọ nke amaokwu atọ ndị a na-akọwapụta na amaokwu nke iri na otu na-anọchi anya agha Ukrainian dị ugbu a, ebe Putin na Zelenskyy bụ ndị mmegide ahụ na-anọchi anya n’Agha Raphia dị ka e depụtara ya n’amaokwu nke iri na otu. Amaokwu nke iri na abụọ na-akọwa ihe ga-eso agha Ukrainian ahụ na ọdịnihu Putin. Amaokwu nke iri na atọ ruo nke iri na ise bụ agha Panium.

Isiokwu nke amaokwu nke iri bụ “oge ọgwụgwụ,” ma n’ịkwado ụkpụrụ ndị metụtara imeghe eziokwu n’“oge ọgwụgwụ,” amaokwu ahụ, ọ bụ ezie na ọ bụ naanị otu amaokwu, nwere ọtụtụ ahịrị amụma e gosipụtara n’ime ya. Amaokwu nke iri na-akọwapụta mmalite nke akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ, nke na-egosi mmalite nke ije nke mmụọ ozi nke atọ na ịkpọchi akara nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ.

Amaokwu a jikọtara ugboro asaa ndị dị na Levitikọs iri abụọ na isii dịka e si chọpụta ha n’ọhụụ nke malitere na Aịsaịa isi nke asaa. Njikọ ahụ na-egosi ijikọta ịdị nsọ Chukwu na mmadụ, nke bụ imecha ihe omimi nke nsọpụrụ Chineke n’oge a na-afụ opi nke asaa, nke bụ ahụhụ nke atọ nke Islam.

Amaokwu ahụ na-akara 1989 dịka oge ọgwụgwụ, ma site na njikọ ya na oge asaa nke Levitikọs iri abụọ na isii, ọ gụnyekwara eziokwu ntọala nke William Miller, na nnupụisi nke 1863. Amaokwu ahụ na-amalite akụkọ nzuzo nke amaokwu nke iri anọ. Ya mere, ọ bụ akụkụ dị mkpa nke mmụba nke ọmụma nke na-abịa n’oge ọgwụgwụ n’afọ 1989 ma bido ihe atụ amụma nke ihe omume ndị ahụ a na-ahụ anya nke mejupụtara akụkọ nzuzo nke amaokwu nke iri anọ, ma sitekwa na njikọ ya na oge asaa ahụ, ọ na-akọwapụtakwa ihe omume ndị dị n’ime akụkọ ihe mere eme dị n’etiti 1989 na iwu Sọnde.

Nọmba iri bụ ihe nnọchianya nke ule, ma njikọ amaokwu ndị a nwere na ọhụụ nke Aịzaya asaa na-etinye nrụgide pụrụ iche n’ịghọta eziokwu ahụ.

> N’ihi na isi Siria bụ Damaskọs, isi Damaskọs bụkwa Rezin; ma n’ime afọ iri isii na ise ka a ga-agbaji Ifrem, ka ọ ghara ịbụkwa ndị mmadụ. Isi Ifrem bụkwa Sameria, isi Sameria bụkwa nwa Remalaịa. Ọ bụrụ na unu ekweghị, n’ezie, a gaghị eme ka unu guzosie ike. Aịzaya 7:8, 9.

A gaghị eme ka unu guzosie ike ma ọ bụrụ na unu ekweghị na “isi” na-anọchi anya isi obodo (Sameria na Damaskọs) na eze (Rezịn na Peka, nwa Remalaịa). Ọ bụrụ na unu aghọtaghị akara atọ ndị ahụ a pụrụ iji dochie ibe ha, n’ihe gbara gburugburu Aịsaịa isi nke asatọ, amaokwu nke asatọ, (nke bụ otu ọhụụ ahụ dị ka isi nke asaa) mgbe ahụ unu agaghị enwe ike ịmata Putin na Russia dịka eze nke ndịda n’amaokwu nke iri na otu ruo nke iri na ise.

> Ugbu a, ya mere, lezienụ anya, Onyenweanyị na-eme ka mmiri nke osimiri ahụ, nke siri ike ma dị ukwuu, bịakwasị ha, ọbụna eze Asiria, na ebube ya nile: ọ ga-arịgokwa n’elu ọwa ya nile, ma gafee n’elu ndagwurugwu mmiri ya nile: Ọ ga-agafekwa Juda; ọ ga-ejupụta ma gafee ókè, ọ ga-erukwa ọbụna n’olu; mgbasawanye nke nku ya ga-ejupụtakwa obosara ala gị, O Immanuel. Aịsaịa 8:7, 8.

Isiokwu nke amaokwu nke iri bụ usoro ọnwụnwa nke nzọụkwụ atọ, nke na-amalite n’oge ọgwụgwụ ma na-eduga ná mmechi nke oge ebere n’iwu Sọnde.

> O wee sị, Laa ụzọ gị, Daniel: n’ihi na e mechiri okwu ndị a, meekwa ka ha bụrụ ihe e ji akara kaa ruo oge ọgwụgwụ. Ọtụtụ ka a ga-eme ka ha dị ọcha, meekwa ka ha bụrụ ndị ọcha, ma nwalee ha; ma ndị ajọ omume ga-eme ihe ọjọọ: ọ dịghịkwa onye ọbụla n’etiti ndị ajọ omume ga-aghọta; ma ndị maara ihe ga-aghọta. Daniel 12:9, 10.

N’oge “njedebe” a “na-emepe” akwụkwọ Daniel, ma usoro nnwale nke nzọụkwụ atọ, dịka e si gosipụta ya n’okwu ndị a, “a ga-asachapụ ha, mee ha ka ha dị ọcha, ma nwapụta ha,” amalite. Ndị “amamihe” na-aghọta, ndị “ajọ omume” anaghị aghọta. Enweghị nghọta ha, dị nnọọ ka enweghị mmanụ ha n’ilu banyere ụmụ agbọghọ iri ahụ na-amaghị nwoke, na-akpatara ka e bibie ha.

> A na-ebibi ndị m n’ihi enweghị ọmụma: n’ihi na i jụla ọmụma, m ga-ajụkwa gị, ka ị ghara ịbụ onye nchụ-àjà nye m: ebe i chefuru iwu nke Chineke gị, m ga-echezọkwa ụmụ gị. Hosea 4:6.

Okwu ndị a, “Ndị m,” pụtara ndị nke ọgbụgba ndụ, a ga-ajụkwa ndị a nke ọgbụgba ndụ ma bibie ha n’ihi “enweghị ihe ọmụma.” Iwu Sọnde dị na United States bụ akara ụzọ ebe a na-echefu ma ọ bụ na-echeta ihe. “Cheta ụbọchị izu ike” bụ eziokwu nke oge a n’oge ahụ. Ọ bụ n’ebe ahụ ka a na-echeta akwụna Taịa. Ọ bụkwa n’ebe ahụ ka Chineke na-echeta mmehie Babilọn n’Akwụkwọ Mkpughe.

> Anụkwara m olu ọzọ si n’eluigwe, sị, Sitenụ n’ime ya pụta, ndị m, ka unu ghara ịbụ ndị sonyere n’ime mmehie ya, ka unu ghara ịnatakwa n’ime ihe otiti ya. N’ihi na mmehie ya eruwo ruo n’eluigwe, Chineke echetakwala ajọ omume ya nile. Kwenụ ya ụgwọ dịka o kwụrụ unu, meekwa ka e nyere ya okpukpu abụọ dị ka ọrụ ya si dị: n’ime iko ahụ o mejuru, mejupụtakwara ya okpukpu abụọ. Mkpughe 18:4–6.

Ọ bụ n’ebe ahụ ka a na-ebipụ ụmụ ahụ, ma ọ bụ ọgbọ ikpeazụ amụma nke Adventizim Laodisia. Ọ bụ n’ebe ahụ ka ndị ahụ Daniel kpọrọ “ndị ajọ omume” na-egosi na ha “chefuru” iwu Chineke, akụkụ nke iwu Chineke ha chefuru bụkwa ụkpụrụ ma ọ bụ iwu amụma nke Chineke. Ihe gbara ya gburugburu na-egosi nke ọma na ha enweghị “ihe ọmụma” ahụ a na-eme ka ọ bawanye mgbe a kpọghechara akwụkwọ Daniel. Daniel na-eme ka ọdịiche dị n’etiti “ndị amamihe” na “ndị ajọ omume,” Jisọs kwa n’etiti “amaghị nwoke ndị amamihe” na “amaghị nwoke ndị nzuzu.” Amos na-akọwa otu klas ahụ dịka “amaghị nwoke ndị mara mma” dịka ndị na-enweghị ike ịchọta ozi amụma nke anyanwụ ọwụwa anyanwụ, ugwu, na osimiri na-anọchi anya.

> Lee, ụbọchị ndị ahụ na-abịa, ka Onyenwe anyị Chineke kwuru, na M ga-ezipu ụnwụ n’ala ahụ, ọ bụghị ụnwụ achịcha, ọ bụghịkwa akpịrị ịkpọ nkụ maka mmiri, kama ọ bụ nke ịnụ okwu nile nke Onyenwe anyị: Ha ga-awagharịkwa site n’otu oké osimiri ruo n’oké osimiri ọzọ, sitekwa n’ugwu ọbụna ruo n’ọwụwa anyanwụ, ha ga-agba ọsọ gaa ebe a na ebe ahụ ịchọ okwu nke Onyenwe anyị, ma ha agaghị ahụ ya. N’ụbọchị ahụ ụmụ agbọghọ mara mma na ụmụ okorobịa ga-ada mba n’ihi akpịrị ịkpọ nkụ. Ndị na-aṅụ iyi site ná mmehie Sameria, na-asị, Chi gị, O Dan, dị ndụ; na, Ụzọ Biashiba dị ndụ; ọbụna ha onwe ha ga-ada, ha agaghị ebilikwa ọzọ ruo mgbe ebighị ebi. Emọs 8:11–14.

A na-anọchi anya ozi ahụ ha na-enweghị ike ịchọta site n’ebe ha na-achọ ya ka ha “na-awagharị site n’oké osimiri ruo n’oké osimiri, na site n’ugwu ọbụna ruo n’ọwụwa anyanwụ.” Emọs na-ekwu na ndị a “ụmụ agbọghọ mara mma” nọ n’ime “ụnwụ” nke ịnụ “Okwu nke Onyenwe anyị,” nakwa na “n’ụbọchị ahụ ha ga-agba ọsọ ebe a na ebe ahụ ịchọ okwu nke Onyenwe anyị, ma ha agaghị ahụ ya.” Ozi ahụ e meghere akara ya site n’akwụkwọ Daniel n’oge ọgwụgwụ n’afọ 1989, n’imezu amaokwu nke iri anọ nakwa nke amaokwu nke iri nke isi nke iri na otu, ka a chịkọtara n’amaokwu abụọ ikpeazụ nke isi nke iri na otu.

> Ma ozi sitere n’ọwụwa anyanwụ na site n’ugwu ga-enye ya nsogbu: ya mere, ọ ga-apụ n’ọkụ iwe dị ukwuu ibibi, ma kpochapụ ọtụtụ mmadụ kpamkpam. Ọ ga-akụkwa ụlọikwuu nke obí eze ya n’etiti oke osimiri ndị ahụ n’ugwu nsọ ahụ dị ebube; ma ọ ga-eru ọgwụgwụ ya, ọ dịghịkwa onye ga-enyere ya aka. Daniel 11:44, 45.

A na-echeta ndị na-amaghị ihe, ndị mara mma, na ndị ajọ amaghị nwoke ndị na-enweghị mmanụ ahụ, ozi nke ọwụwa anyanwụ, ugwu, na oké osimiri, ndị jụrụ ihe ọmụma na ọgbụgba ndụ na Iwu Chineke, n’oge iwu ụbọchị Sọnde. A na-anọchi anya ọgụ atọ n’amaokwu nke iri ruo nke iri na ise. Ana m ekewa ọgụ atọ ndị a n’akụkọ ihe mere eme atọ, ma ha bụkwa otu ahịrị mgbe a tụlere ha ọnụ, n’ihi na amaokwu nke iri na-emeghe “oge ọgwụgwụ,” ya mere ọ na-ebido usoro ọnwụnwa nke nzọụkwụ atọ.

Amaokwu nke iri jikọtara na ugboro asaa nke Levitikọs iri abụọ na isii, ya mere o jikọtara na ntọala nke Adventism na ọrụ William Miller. Nzọụkwụ nke abụọ n’ime nzọụkwụ atọ ahụ bụ ule a na-ahụ anya nke malitere mgbe ìhè nke amaokwu nke iri na otu na agha Ukraine meghere. Ule nke abụọ ahụ bụ nke a na-ahụ anya ma ọ na-anọchi anya ule gbasara ikike anyị ịmata ihe omume ugbu a n’ìhè nke Okwu amụma Chineke. Ule nke atọ bụ Agha Panium nke amaokwu nke iri na ise, ebe a gbanwere aha Saịmọn Baryona ka ọ bụrụ Pita, ma si otú a kaa akara mmechi nke ndị narị puku otu na iri anọ na anọ kpọmkwem tupu oge amara emechie n’iwu ụbọchị Sọnde nke amaokwu nke iri na isii.

Mgbe anyị tụlere ịpụta Antiochus Magnus n’agha atọ nke amaokwu nke iri, nke iri na otu, na nke iri na ise nọchiri anya, anyị na-ahụkwa n’akụkọ ihe mere eme nke amaokwu nke itoolu ruo nke iri na isii mbilite na ọdịda nke amụma ụgha nke amụma Baịbụl.

Amaokwu nke mbụ ruo nke anọ na-akọwa mbilite na ọdịda nke ike dragọn ahụ. Amaokwu nke itoolu na nke iri na-akọwa afọ 1798 na 1989 n’otu n’otu, ma site n’ime nke a, amaokwu nke itoolu ruo nke iri na isii na-akọwa mbilite na ọdịda nke onye amụma ụgha ahụ. Amaokwu nke iri anọ ruo nke iri anọ na ise na-anọchi anya mbilite na ọdịda nke anụ ọhịa ahụ. Amaokwu nke itoolu na nke iri na-adakọtakwa na “oge ọgwụgwụ” abụọ nke amaokwu nke iri anọ na 1798 na 1989.

Nwannaanyị White na-eme ka anyị mata ya nke ọma na ịghọtahie “oge ọgwụgwụ” na-ebute mgbagwoju anya banyere ebe a ga-etinye amụma ndị ahụ n’ọrụ.

> “Ọtụtụ mmadụ na-eme otu ihe ahụ taa, n’afọ 1897, n’ihi na ha enwebeghị ahụmahụ n’ozi nnwale ahụ nke e kpebisiri ike n’ozi ndị mmụọ ozi mbụ, nke abụọ, na nke atọ. E nwere ndị na-enyocha Akwụkwọ Nsọ ka ha chọta ihe àmà na ozi ndị a ka nọkwa n’ọdịnihu. Ha na-achịkọta ihe na-egosi eziokwu nke ozi ndị ahụ, ma ha adịghị enye ha ọnọdụ ha kwesịrị ekwesị n’akụkọ amụma. Ya mere, ndị dị otu a nọ n’ihe ize ndụ nke iduhie ndị mmadụ n’ihe gbasara itinye ozi ndị ahụ n’ebe ha kwesịrị ịdị. Ha ahụghị ma ọ bụ ghọta oge ọgwụgwụ, ma ọ bụ mgbe a ga-etinye ozi ndị ahụ n’ọnọdụ ha. Ụbọchị Chineke na-abịa n’ije nzuzo, ma ndị a na-ewere dị ka ndị amamihe na ndị ukwu na-ekwu okwu efu banyere ‘agụmakwụkwọ dị elu’ nke ha na-eche na o si n’aka ụmụ mmadụ nwere njedebe bịa. Ha amaghị ihe ịrịba ama nke ọbịbịa Kraịst, ma ọ bụ nke ọgwụgwụ ụwa.” Sermons and Talks, volume 1, 290.

Isiokwu nke amaokwu nke iri bụ “oge ọgwụgwụ,” ma e nwere ọtụtụ “oge nke ọgwụgwụ” e kọwara n’isi nke iri na otu. Ọ bụrụ na ị “hụghị ma ghọta” “oge nke ọgwụgwụ” n’isi nke iri na otu, ị gaghị ama mgbe “ịtọpụta ozi ndị ahụ.” Ọ na-ekwu, “e nwere ndị na-enyocha Akwụkwọ Nsọ,” ma dị ka ọ dị n’ebe ndị amụma niile nọ, okwu ya na-agwa ụbọchị ikpeazụ, ya mere n’ụbọchị ikpeazụ ndị ọ na-akọwa bụ otu òtù ndị na-adịghị aghọta oge ọgwụgwụ; n’ihi ya, ha bụkwa “ụmụ agbọghọ mara mma” nke Emọs, ndị na-ada ma ha anaghị ebili ọzọ.

N’isi nke iri na otu amaokwu nke mbụ, Dairọs na Saịrọs na-eguzo ọnụ iji kpọọ akara oge ọgwụgwụ n’afọ 1989. Mgbe Ptolemy gara Bábílọn ma dọta eze ugwu ahụ n’agha n’ala Ijipt n’afọ 246 T.K., nke n’aka nke ọzọ bụ ihe nnọchianya nke afọ 1798 dịka e gosiri ya n’amaokwu nke asaa ruo nke itoolu, ọ bụ “oge ọgwụgwụ.” Amaokwu nke iri bụ “oge ọgwụgwụ” n’afọ 1989.

1798 bụ njedebe nke afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ nke ịkpọsa n’otu ebe megide alaeze ugwu nke Izrel, nke malitere na 723 BC. Otu puku afọ abụọ na narị atọ na iri isii ka e mesịrị, na 538, ọchịchị papa chịrị ruo otu puku afọ abụọ na narị atọ na iri isii, ruo 1798. 1798 bụ “oge ọgwụgwụ,” n’ihi na ọ bụ njedebe nke oge asaa ahụ, nakwa otu puku afọ abụọ na narị atọ na iri isii ahụ, tinyerekwa otu puku afọ abụọ na narị itoolu ahụ nke Daniel isi nke iri na abụọ. 1798 bụ “oge ọgwụgwụ,” ya mere 538 bụkwa “oge ọgwụgwụ.” 538 bụ njedebe nke otu puku afọ abụọ na narị atọ na iri isii nke ikpere arụsị zọpịara ebe nsọ nke Chineke na usuu Ya, nke butere tupu ọchịchị papa emee otu ọrụ ahụ n’otu ogologo oge ahụ.

538 na-anọchi anya inye papasị ike, ma n’ime ime otú a ọ na-anọchikwa anya inye papasị ike ọzọ n’oge iwu Ụbọchị Sọnde. Iwu Ụbọchị Sọnde na-akọwapụta “oge ọgwụgwụ.” Ya mere, amaokwu nke iri na isii, nakwa amaokwu nke mbụ, nke asaa ruo nke itoolu, na amaokwu nke iri, ha niile na-akara “oge ọgwụgwụ.” Ndị maara mgbe e kwesịrị itinye ozi ndị ahụ n’ọnọdụ ha kwesịrị ịghọta eziokwu a. Pompey mezuru amaokwu nke iri na isii mgbe o were Jerusalem. Julius Caesar, Augustus Caesar, na Tiberias Caesar sochiri ya. Ọmụmụ Jizọs bụ “oge ọgwụgwụ,” ọ bụkwa n’oge Augustus Caesar ka o mere.

> Mgbe ahụ ka onye na-anakọta ụtụ isi ga-ebili n’ọnọdụ ya n’ebube nke alaeze ahụ: ma n’ime ụbọchị ole na ole a ga-ebibi ya, ọ bụghị n’iwe, ma ọ bụ n’agha. Daniel 11:20.

Amaokwu nke iri abụọ na-agbakwụnye n’ndepụta nke “oge nke ọgwụgwụ” dị n’isi nke iri na otu, otu ahụkwa ka Taịbiriọs Siza, onye chịrị n’oge e kpọgidere Kraịst n’obe.

> N’ọnọdụ ya ka onye nlelị ga-ebili, onye ha na-agaghị enye nsọpụrụ nke alaeze ahụ; ma ọ ga-abịa n’udo, were okwu ire ụtọ nata alaeze ahụ. Ma site n’aka ndị agha dị ka iju mmiri, a ga-ekpochapụ ha n’ihu ya, a ga-agbajikwa ha; ee, ọbụna onye-isi nke ọgbụgba ndụ ahụ. Daniel 11:21, 22.

Obe dị n’etiti izu amụma ahụ nke Kraịst bịara ime ka o guzosie ike n’ebe ọtụtụ nọ.

> Ọ ga-emekwa ka ọgbụgba ndụ ahụ sie ike n’etiti ọtụtụ mmadụ ruo otu izu: ma n’etiti izu ahụ ka ọ ga-eme ka àjà na onyinye kwụsị, ma n’ihi ịba ụba nke ihe arụ, ọ ga-eme ka ọ bụrụ ebe tọgbọrọ n’efu, ọbụna ruo n’ọgwụgwụ ikpeazụ, a ga-awụkwasịkwa ihe ahụ e kpebiri n’elu onye ahụ a tọgbọrọ n’efu. Daniel 9:27.

N’etiti izu ahụ, anyị nwere mmalite na njedebe, n’ihi na ụbọchị puku otu na narị abụọ na iri isii mbụ kwụsịrị kpọmkwem ebe ụbọchị puku otu na narị abụọ na iri isii sochirinụ bidoro. Izu ahụ kwekọrọ na oge asaa nke ịgbasasị megide alaeze ugwu ahụ, nke nọchiri anya ma ikpere arụsị ma ọchịchị popu, ka ha na-azọda ebe nsọ na usuu ndị agha ahụ.

> Mgbe ahụ anụm otu onye nsọ ka ọ na-ekwu okwu, onye nsọ ọzọ wee sị onye nsọ ahụ nke na-ekwu okwu, Ruo ole mgbe ka ọhụụ ahụ ga-adị gbasara aja nsure ọkụ a na-achụ kwa ụbọchị, na njehie ahụ nke mbibi, nke na-enyefe ma ebe nsọ ma usuu ndị mmadụ ka a zọda ha n’okpuru ụkwụ? Daniel 8:13.

538 bụ “oge ọgwụgwụ,” ọ na-adabakọkwa na obe, nke bụkwa njedebe nke otu oge amụma. 538 na obe na-enye ndịàmà abụọ na ma mmalite ma njedebe nke amụma ka e ji n’ụzọ amụma kaa akara dịka “oge ọgwụgwụ.”

Amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ, amaokwu nke iri abụọ, amaokwu nke iri na isii, amaokwu nke iri, amaokwu nke asaa ruo nke itoolu na amaokwu nke mbụ niile na-akara “oge ọgwụgwụ.” Amaokwu nke iri abụọ na atọ na-akọwapụta ọgbụgba ndụ ndị Juu Maccabean na Rom na-ekpere arụsị gbara n’afọ 161 ruo 158 BC. Akụkọ ihe mere eme nke Ọchịchị Hasmonean site n’agha mbụ ha ruo n’ọgwụgwụ ha n’mbibi Jerusalem n’afọ 70 AD na-anọchi anya Protestantism nke dapụrụ n’ezi okwukwe na United States malite n’afọ 1844, njedebe nke amụma oge, ya mere ọ bụ “oge ọgwụgwụ,” ma na-ejedebe n’iwu ụbọchị Sọnde dịka afọ 70 AD si anọchi anya ya.

Amaokwu nke iri abụọ na atọ na-akọwa “oge ọgwụgwụ” na 167 BC n’agha Modein nakwa na 70 AD, ha abụọ na-anọchite anya 1844 na iwu Sọnde n’otu n’otu. Amaokwu nke iri abụọ na atọ, amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ, amaokwu nke iri abụọ, amaokwu nke iri na isii, amaokwu nke iri, amaokwu nke asaa ruo nke itoolu na amaokwu nke mbụ, ha niile na-akara “oge ọgwụgwụ” ahụ.

Amaokwu nke iri abụọ na anọ na-akọwa ọchịchị kacha elu nke Rome ndị na-ekpere arụsị nke dịrị afọ narị atọ na iri isii, si otu a kpọọ ma mmalite ya n’afọ 31 BC ma njedebe ya n’afọ 330 dịka “oge nke ọgwụgwụ.” Amaokwu nke iri abụọ na asaa na nke iri abụọ na itoolu na-akọwa ma mmalite ma njedebe nke oge ahụ, ya mere amaokwu nke iri abụọ na anọ, amaokwu nke iri abụọ na asaa, amaokwu nke iri abụọ na itoolu, amaokwu nke iri abụọ na atọ, amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ, amaokwu nke iri abụọ, amaokwu nke iri na isii, amaokwu nke iri, amaokwu nke asaa ruo nke itoolu, na amaokwu nke mbụ, ha niile na-akara “oge nke ọgwụgwụ.”

Amaokwu nke iri atọ na otu na-akọwa afọ 538 mgbe e debere ihe arụ nke na-eme ka ọ bụrụ ebe tọgbọrọ n’efu, ma amaokwu nke iri atọ na isii na nke iri anọ na-akọwa 1798 dịka “oge ọgwụgwụ.” 538 n’amaokwu nke iri atọ na otu na 1798 n’amaokwu nke iri atọ na isii na nke iri anọ, amaokwu nke iri abụọ na asaa na nke iri abụọ na itoolu, amaokwu nke iri abụọ na anọ, amaokwu nke iri abụọ na atọ, amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ, amaokwu nke iri abụọ, amaokwu nke iri na isii, amaokwu nke iri, amaokwu nke asaa ruo nke itoolu na amaokwu nke mbụ niile na-akara “oge ọgwụgwụ” ahụ.

A kpọrọ “oge ọgwụgwụ” ugboro iri na atọ tupu amaokwu nke iri anọ na otu, nke bụ iwu ụbọchị Sọnde na ọzọ “oge ọgwụgwụ,” dịka ọ dịkwa n’amaokwu nke iri anọ na ise mgbe popu rutere n’ọgwụgwụ ya, na-enweghị onye ọ bụla ga-enyere ya aka. Ugboro iri na ise ka e debere “oge ọgwụgwụ” n’isi nke iri na otu. Isiokwu nke amaokwu nke iri bụ “oge ọgwụgwụ.” Ọ na-anọchi anya eziokwu ndị ahụ e meghere emeghe n’oge akara nke puku narị na iri anọ na anọ ahụ.

Anyị ga-aga n’ihu n’isiokwu na-esonụ.

Back to Articles