Article

# Akwụkwọ Daniel - Nọmba Iri Atọ na Itoolu

Ikpughe Mkpughe Amụma: Nrọ William Miller na Mweghachi nke Eziokwu Ntọala n’Ụbọchị Ikpeazụ

Author

Jeff Pippenger

Published

January 3, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

Anyị na-atụle etu nrọ William Miller si metụta amụma n’ụbọchị ikpeazụ, ebe ahụ ka amụma nile na-enweta mmezu ha zuru oke. Nrọ Miller na-egosi nchọpụta, iguzobe, iju ajụjụ, ilili, na iweghachi eziokwu ndị ntọala nke Adventizim ndị e jikọtara site n’ozi ije ozi Miller. Eziokwu ndị ahụ nke ntọala nọchiri anya eziokwu ndị e meghere akara ha na 1798. A na-anọchi eziokwu ndị ahụ anya site n’ọhụụ nke Osimiri Ulai. Nrọ Miller, dịka e dere ya n’akwụkwọ Early Writings, bụ nrọ nke abụọ ya, ma e jirila nrọ nke abụọ Nebukadneza kọwaa ya n’ụdị ihe atụ, dịka e jirikwa Nebukadneza kọwaa Miller n’onwe ya n’ụdị ihe atụ.

Edemede e bipụtara na mbụ egosila otú njedebe nke ndụ Nebukadneza nke “oge asaa,” nke o biri na obi anụ ọhịa, siri kwụsị n’ihe nnọchianya na 1798. E mechara weghachi alaeze ya, ma n’oge ahụ ka Nebukadneza, nke mbụ, nọchiri anya nwoke a gbanwere kpamkpam. N’ihe gbasara “oge ọgwụgwụ,” na 1798, ọ nọchiri anya “ndị amamihe.” Anyị achọpụtakwala kwa na, dị ka eze mbụ nke Babilọn, ikpe Nebukadneza nke “oge asaa” nọchiri anya n’ụdị amụma ikpe Belshaza nke puku abụọ na narị ise na iri abụọ ya (mene, mene, tekel, upharsin), onye bụ eze ikpeazụ nke Babilọn.

> “Nye onye-isi ikpeazụ nke Babilọn, dị ka e si bụrụ ihe nnọchianya nye nke mbụ ya, ka ikpe nke Onye Nche ahụ dị nsọ bịarutere: ‘Eze, … a gwara gị ya; alaeze ahụ apụọla n’aka gị.’ Daniel 4:31.” Prophets and Kings, 533.

Nwannaanyị White kọwara Belshaza n’oge ikpe ya dị ka “eze nzuzu.” N’ọgwụgwụ oge ikpe Nebukadneza, ọ na-anọchi anya “eze amamihe,” n’ihi na o ritere uru site n’ikpe nke “oge asaa,” ma Belshaza, ọ bụ ezie na ọ maara akụkọ ahụ, jụrụ irite uru n’ime ya.

> “Ma ịhụnanya Belshaza nwere n’ihe ntụrụndụ na n’itowanye onwe ya ugwu kpochapụrụ n’obi ya nkuzi ndị ọ gaghị echefu echefu ma ọlị; o wee mee mmehie ndị yiri nke wetara Nebukadneza ikpe pụrụ iche. O tufuru ohere ndị e jiri amara nye ya, na-eleghara iji ohere ndị dị n’aka ya mee ka ọ mata eziokwu anya. ‘Gịnị ka m ga-eme ka e wee zọpụta m?’ bụ ajụjụ eze ukwu ahụ ma onye nzuzu jụrụ gafee n’enweghị mmasị.” Bible Echo, April 25, 1898.

Nebukadneza bụ ihe nnọchianya nke “ndị amamihe” n’afọ 1798, ndị na-aghọta mmụba nke ihe ọmụma n’oge ọgwụgwụ.

> “Nganga ahụ o ji nganga kwuo esichabeghị n’ọnụ ya pụta, mgbe olu sitere n’Eluigwe gwara ya na oge ikpe Chineke họpụtara eruola. N’otu ntabi anya, e wepụrụ ya uche ya, o wee ghọọ dịka anụ ọhịa. Afọ asaa ka e wedara ya n’ọnọdụ a. Na njedebe nke oge a, e weghachiri ya uche ya, ma mgbe ahụ, ka o ji ịdị umeala n’obi lelie anya n’ebe nnukwu Chineke nke Eluigwe nọ, ọ matara aka Chineke n’ime ntaramahụhụ a, e wee weghachi ya ọzọ n’ocheeze ya.

> “N’ikwupụta ya n’ihu ọha, Eze Nebukadneza kwetara mmehie ya, nakwa nnukwu ebere nke Chineke n’iweghachi ya. Nke a bụ omume ikpeazụ nke ndụ ya dịka e dekọrọ ya n’Akụkọ Nsọ.” Review and Herald, February 1, 1881.

Ná ngwụsị nke “oge asaa” nke Nebukadneza, o mere nkwupụta n’ihu ọha, nke gụnyekwara nkwupụta mmehie n’ihu ọha. Miller, dịka Nebukadneza, na-anọchi anya “ndị maara ihe” n’afọ 1798, ndị na-aghọta mmụba nke ihe ọmụma n’oge ọgwụgwụ. Ha abụọ nwere nrọ abụọ, ma nrọ nke abụọ nke onye ọ bụla n’ime ha na-akọwapụta “oge asaa” ahụ n’ụzọ ihe atụ. E gosiriwo n’edemede ndị gara aga na “oge asaa” ahụ na-akara ebe mgbanwe.

N’afọ 1798, Nebukadneza na-egosi mgbanwe site n’ọnọdụ mpako ya gaa n’ọnọdụ nke ndị maara ihe. Nke a gụnyere nkwupụta ọha ya. Afọ 1798 bụkwa ebe mgbanwe dị n’etiti alaeze nke ise na nke isii n’amụma Akwụkwọ Nsọ. Ọ kpọkwara akara mbata nke mmụọ-ozi mbụ, si otu a gosi oge nkesa ọhụrụ, n’ihi na ịdọ aka ná ntị banyere ikpe na-abịa apụghị ime ruo mgbe alaeze nke ise n’amụma Akwụkwọ Nsọ natara ọnya ọnwụ ya.

> “Ozi ahụ n’onwe ya na-enye ìhè banyere oge a ga-eme mmegharị a. Ekwuputara ya na ọ bụ akụkụ nke ‘oziọma ebighị ebi;’ ọ na-ekwupụtakwa mmeghe nke ikpe ahụ. E kwusawo ozi nzọpụta n’oge niile; ma ozi a bụ akụkụ nke oziọma nke a pụrụ ikwusa naanị n’ụbọchị ikpeazụ, n’ihi na naanị mgbe ahụ ka ọ ga-abụ eziokwu na elekere ikpe abịawo. Amụma ndị ahụ na-egosi usoro ihe omume na-eso onwe ha nke na-eduga ruo n’oge mmeghe nke ikpe ahụ. Nke a bụ eziokwu karịsịa banyere akwụkwọ Daniel. Ma akụkụ ahụ nke amụma ya nke metụtara ụbọchị ikpeazụ, e nyere Daniel iwu ka o mechie ya ma kaa ya akara ‘ruo oge ọgwụgwụ.’ Ọ bụghị ruo mgbe anyị ruru oge a ka a pụrụ ikwusa ozi banyere ikpe ahụ, nke dabeere na mmezu nke amụma ndị a. Ma n’oge ọgwụgwụ, ka onye-amụma ahụ na-ekwu, ‘ọtụtụ ga-agagharị ije n’ihu na azụ, a ga-amụbakwa ihe ọmụma.’ Daniel 12:4.”

> “Pọl, bụ́ onye-ozi, dọrọ nzukọ Kraịst aka ná ntị ka ha ghara ile anya ịbịa Kraịst n’oge ya. Ọ sịrị, ‘Ụbọchị ahụ agaghị abịa, ma e wezụga ma ndapụ n’ezi okwukwe buru ụzọ bịa, e meekwa ka e kpughee nwoke mmehie ahụ.’ 2 Ndị Tesalonaịka 2:3. Ọ bụghị ruo mgbe nnukwu ndapụ n’ezi okwukwe ahụ gasịrị, na ogologo oge ọchịchị nke ‘nwoke mmehie’ ahụ gachara, ka anyị pụrụ ile anya ọbịbịa Onyenwe anyị. ‘Nwoke mmehie’ ahụ, nke a na-akpọkwa ‘ihe omimi nke ajọ omume,’ ‘nwa nke ila n’iyi,’ na ‘onye ajọ ahụ,’ na-anọchi anya ọchịchị popu, nke, dịka e buru amụma ya n’amụma, ga-edobe ịdị elu ọchịchị ya ruo afọ 1260. Oge a bịara na njedebe n’afọ 1798. Ọbịbịa Kraịst enweghị ike ime tupu oge ahụ. N’ịdọ aka ná ntị ya, Pọl gụnyere oge nile nke oge nke Kraịst n’etiti ndị mmadụ ruo n’afọ 1798. Ọ bụ n’akụkụ oge ahụ ka a ga-ekwusara ozi banyere ọbịbịa nke ugboro abụọ nke Kraịst.”

> “Ọ dịghị ozi dị otu a e nyeworo n’oge ndị gara aga. Pọl, dị ka anyị hụworo, ekwusaghị ya; ọ tụrụ ụmụnna ya aka n’ọdịnihu nke nọ n’ebe dị anya n’oge ahụ maka ọbịbịa nke Onyenwe anyị. Ndị Ndozigharị ekwusaghịkwa ya. Martin Luther debere ikpe ahụ ihe dị ka narị afọ atọ n’ọdịnihu site n’oge ya. Ma kemgbe 1798, e meghere akwụkwọ Daniel, ihe ọmụma banyere amụma aba ụba, ọtụtụ ndịkwa ekwusawo ozi ahụ dị nsọ nke ikpe dị nso.” The Great Controversy, 356.

N’afọ 1798, oge nchịkwa ọhụrụ nke ọrụ nzọpụta bịara, oge nchịkwa ọhụrụ ahụ wee nye ịdọ aka ná ntị banyere oge nchịkwa ọzọ nke ga-amalite n’afọ 1844. N’oge mgbanwe ahụ nke nchịkwa, a ga-emechi otu ụzọ, e meghekwa otu ụzọ.

> Degara mmụọ-ozi nke nzukọ dị na Filadelfia, dee, si: Ihe ndị a ka Onye ahụ dị nsọ na-ekwu, Onye ahụ bụ eziokwu, Onye ahụ nwere mkpịsị ugodi Devid, Onye na-emeghe, ọ dịghịkwa onye ọ bụla na-emechi; na-emechikwa, ọ dịghịkwa onye ọ bụla na-emeghe; Amaara m ọrụ gị nile: lee, edoworom n’ihu gị ọnụ ụzọ meghere emepe, ọ dịghịkwa onye ọ bụla pụrụ imechi ya: n’ihi na i nwere ntakịrị ike, ma i debewo okwu m, ị gọnarịkwaghịkwa aha m. Mkpughe 3:7, 8.

Mmeghe ọnụ ụzọ na-akara mmalite nke usoro oge ọhụrụ. E nwere mgbanwe n’usoro oge nke alaeze na nke ozi n’afọ 1798, na njedebe nke iwe mbụ ahụ, nke e mezuru site n’afọ 723 T.K. ruo 1798. E nwekwara mgbanwe n’usoro oge n’afọ 1844, na njedebe nke iwe ikpeazụ ahụ, nke e mezuru site n’afọ 677 T.K. ruo 1844. N’afọ 1798, usoro oge nke ozi mmụọ ozi mbụ ahụ, nke dọrọ aka ná ntị banyere ikpe na-abịanụ, abịarutela. A na-anọchi anya ma Nebukadneza ma Miller dịka “ndị maara ihe,” n’oge “njedebe,” mgbe e meghere “ọnụ ụzọ” nye usoro oge ime nke ozi mmụọ ozi mbụ ahụ, nakwa nye mgbanwe usoro oge mpụta site n’aka anụ ọhịa nke si n’oké osimiri ruo n’aka anụ ọhịa nke si n’ala. E mezuru usoro oge nke ozi mmụọ ozi mbụ ahụ mgbe e meghere ọnụ ụzọ banye n’Ebe Kachasị Nsọ n’October 22, 1844, ma usoro oge nke mmụọ ozi nke atọ ahụ, na ikpe nyocha ahụ, bịarutere.

Nrọ nke abụọ nke Miller malitere mgbe e meghere ọnụ ụzọ n’afọ 1798, ọ na-ejedebe kwa mgbe e meghere ọnụ ụzọ n’oge mgbanwe nke “ndị àmà abụọ” ahụ a kpọlitere n’ọnwụ ka ha kpọsaa ozi nke Mkpu Etiti Abalị. N’amụma, ma Nebukadneza ma Miller nọchiri anya mgbanwe ahụ sitere n’alaeze nke anụ ọhịa si n’osimiri pụta ruo n’alaeze nke anụ ọhịa si n’ụwa pụta n’afọ 1798. Ha abụọ nọchiri anya nkwupụta banyere ịbịaru nso na mbata nke ikpe nnyocha ahụ n’afọ 1844. Afọ 1798 na 1844 nọchiri anya mmechi nke mbụ na nke ikpeazụ n’ime “iwe” nile nke Chineke megide ndị Ya, nke emezuru n’ime oge “oge asaa,” dịka e gosiri ya n’akwụkwọ Levitikọs iri abụọ na isii. Afọ iri anọ na isii sitere n’afọ 1798 ruo n’afọ 1844 nọchiri anya iwuli ụlọ nsọ nke mmụọ ahụ, nke onye ozi nke ọgbụgba ndụ bịakwutere na mberede na October 22, 1844, mgbe Kraịst si n’Ebe Nsọ banye n’Ebe Nsọ Kachasị Elu.

1798, na 1844, na-achọpụta ngafe (karịa otu), ndị e ji “oge asaa” kaa akara. Ngafe nke Adventizim Millaịt nke Filadelfia gaa n’Adventizim Millaịt nke Laodisia n’afọ 1856, ka e jikwara mmụba nke ihe ọmụma banyere “oge asaa” kaa akara, nke e mesịrị jụ n’afọ 1863. N’afọ 1798, e nweela mmụba nke ihe ọmụma sitere n’akwụkwọ Daniel, nke gụnyere otu “oge asaa” ahụ nke Levitikọs iri abụọ na isii, nke a ga-ajụ na njedebe nke Adventizim Millaịt nke Filadelfia.

E gosiri mgbanwe nke ngagharị nke mmụọ-ozi mbụ site na Filadelfia ruo Laodisia site n’afọ asaa ahụ sitere n’afọ 1856 ruo 1863. Ozi Laodisia rutere n’afọ 1856, ma n’ime afọ asaa, ìhè ọhụrụ nke “oge asaa” ahụ e meghere akara ya mepụtara usoro ọnwụnwa nzọụkwụ atọ, nke Adventizim dara n’afọ 1863. E nyere afọ asaa ka a nata ma ọ bụ jụ ìhè nke “oge asaa” ahụ. Mgbanwe nke ngagharị nke Adventizim Millerite Filadelfia gaa na Adventizim Millerite Laodisia na-anọchi anya n’ụdị ihe atụ ntụgharị nke usoro ahụ n’ọgwụgwụ, ya bụ, mgbanwe nke ngagharị Laodisia nke mmụọ-ozi nke atọ gaa na ngagharị Filadelfia nke mmụọ-ozi nke atọ.

Amụma afọ iri isii na ise nke Aịzaịa na-egosi mmalite nke iwe mbụ na nke ikpeazụ nke Chineke megide alaeze ugwu, emesịa megide alaeze ndịda nke Izrel.

> N’ihi na isi Siria bụ Damaskọs, isi Damaskọs bụkwa Rezin; ma n’ime afọ iri isii na ise ka a ga-agbajikwa Ifrem, ka ọ ghara ịbụ ndị mmadụ. Aịsaịa 7:8.

E nyere amụma Aịzaya nke afọ iri isii na ise n’afọ 742 BC, ma n’ime afọ iri isii na ise ahụ, alaeze ugwu ga-apụ n’anya. Afọ iri na itoolu ka e mesịrị, mgbe 742 BC gachara, ya bụ n’afọ 723 BC, Asiria buru alaeze ugwu n’ohu. N’ọgwụgwụ afọ iri isii na ise ahụ, iwe nke alaeze ndịda malitere n’afọ 677 BC, mgbe ndị Babilọn dọọrọ Manase n’agha. Ya mere, afọ iri isii na ise ahụ na-anọchi anya oge nke afọ iri na itoolu ruo n’ịdọrọ mbụ nke alaeze ugwu n’agha, mgbe ahụkwa afọ iri anọ na isii ọzọ ruo n’ịdọrọ Manase n’agha.

Amụma ndị ahụ rutere n’imezu ha n’oge nke ọ bụla n’afọ 1798, 1844, na 1863. N’afọ 1798, mgbanwe dị n’ime ozi nke nzọpụta mere site n’ịbịa nke mmụọ ozi mbụ, mgbanwe dị n’èzí nke alaeze dị iche iche nke amụma Baịbụl mekwara. N’afọ 1844, mgbanwe dị n’ime ozi nke nzọpụta mere ka e mechie ụzọ nke Ebe Nsọ, ikpe nyocha wee malite site n’ịbịa nke mmụọ ozi nke atọ. N’afọ 1863, mgbanwe dị n’èzí mere ka mpi abụọ nke anụ ọhịa nke ụwa kewaa n’ime òtù abụọ.

Mpi Republican kewara n’ime òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ ndị ga-achị akụkọ ihe mere eme nke anụ ọhịa nke ụwa site n’oge ahụ gaa n’ihu. Mpi Protestant kewara n’ime ngosipụta abụọ nke ndapụ n’ezi okwukwe: otu òtù na-azọrọ ịbụ Protestant nke na-azọrọ na ha na-edebe ụbọchị izu ike nke ụbọchị nke asaa, na klas ọzọ nke na-azọrọ ịbụ Protestant, ma na-akwado ụbọchị anyanwụ dịka ụbọchị ofufe ha họpụtara.

N’akụkọ ihe mere eme ahụ, e nwara mpi Protestant ahụ nke si n’Ọgbọ Ọchịchịrị pụta site n’August 11, 1840 ruo October 22, 1844, ma ọ dara n’usoro nnwale ahụ, si n’aka ndị Protestant na-edebe Sọnde gbanwee bụrụ ndị Protestant nupụrụ okwukwe isi na-edebe Sọnde.

N’akụkọ ihe mere eme nke ezi mpi Protestant nke e guzobere ma mata ya na 1844, usoro nnwale mere site na 1856 ruo 1863. Mgbe ahụ, ezi mpi Protestant na-edebe ụbọchị izuike si na Filadelfia gafee ruo Laodisia, ma kwa site n’ebe ndị ezi Protestant na-edebe ụbọchị izuike nọ ruo n’ebe mpi Protestant ndapụ n’ezi ofufe na-edebe ụbọchị izuike nọ. “Ugboro asaa” ahụ metụtara 1798, 1844, 1856 na 1863. “Ugboro asaa” ahụ bụ akara a na-ejikọta ya na ebe mgbanwe dị, a na-eguzobekwa eziokwu a n’elu ọtụtụ ndị akaebe.

N’afọ 1798, e nwere mmụba nke ihe ọmụma banyere “oge asaa ahụ,” n’ihi na amụma oge mbụ Miller chọpụtara bụ eziokwu ahụ n’onwe ya. Ka ọ na-erule afọ 1863, a jụrụ eziokwu ahụ, si otú a na-akọwa njedebe nke oge mmechi nke afọ iri isii na ise nke amụma ahụ e depụtara na Aịsaịa isi nke asaa.

Amụma afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ a n’uju ya nwere oge nkewa afọ iri isii na ise n’akụkụ mbido ma n’akụkụ ọgwụgwụ, n’ụdị oyiyi ntụgharị azụ, dị ka enyo. N’mbido nke ọgwụgwụ ahụ nke afọ iri isii na ise (1798), nke e ji mbido nke mbido ahụ nke afọ iri isii na ise nọchianya ya n’afọ 742 T.K., mgbe e nyere amụma ahụ, e nwere mmụba nke ihe ọmụma banyere “oge asaa,” nke ndị “amara” bụ ndị Millerite ghọtara ma kpọsaa. N’ọgwụgwụ nke ọgwụgwụ ahụ nke afọ iri isii na ise n’afọ 1863, e nwekwara mmụba ọzọ nke ihe ọmụma banyere otu eziokwu ahụ, nke n’ikpeazụ ndị “nchụàjà” a kpuru okpu n’oge na-adịbeghị anya nke mpi Protestant eziokwu ahụ jụrụ.

> E bibiri ndị m n’ihi ụkọ ihe ọmụma: n’ihi na i jụwo ihe ọmụma, m ga-ajụkwa gị, ka ị ghara ịbụ onye nchụàjà nye m ọzọ: ebe i chefuworo iwu nke Chineke gị, m ga-echefukwa ụmụ gị. Hosea 4:6.

Ịba ụba nke ọmụma mgbe e mepere akwụkwọ Daniel jikọtara ya na “oge asaa,” ya mere ọ bụghị naanị ihe nnọchianya nke ebe mgbanwe, kama ọ bụkwa nke mmeghe nke ozi amụma ahụ.

Mgbanwe ọzọ bidoro n’ụbọchị Julaị 18, 2020, site n’ịda mbà n’obi nke mbụ, nke malitere “oge ichere ahụ,” ma gosi mmalite nke ụbọchị atọ na ọkara nke isi nke iri na otu nke Mkpughe, bụ nke ndị àmà abụọ ahụ dina nwụrụ anwụ n’okporo ámá nke nnukwu obodo Sọdọm na Ijipt.

Ụbọchị Julaị 18, 2020, na-akara mmalite nke ụbọchị ihe nnọchianya atọ na ọkara (otu “ugboro asaa”), nke akụkọ ihe mere eme nke 1856 ruo 1863 gosipụtara. Oge abụọ ahụ bụ ihe nnọchianya nke “ugboro asaa.” Oge abụọ ahụ na-akara mgbanwe nke ndokwa oge dị iche iche (ntụgharị). Oge abụọ ahụ na-anọchi anya mmụba nke ihe ọmụma metụtara “ugboro asaa.”

Ọ bụ n’oge mgbanwe site n’alaeze Babilọn ruo n’alaeze Midia na Peasia ka Daniel kpere ekpere nke Levitikọs iri abụọ na isii, si otu a mee ka ekpere Levitikọs iri abụọ na isii bụrụ akara ụzọ nke mgbanwe nke ụbọchị ikpeazụ. N’ọhụ Miller, n’ọgwụgwụ ngosipụta asaa nke okwu ahụ bụ “ịchụsasị,” Miller na-akwa ákwá ma na-ekpekwa ekpere. Ịkwa ákwá ahụ na-akara ebe ọdụm nke ebo Juda (nwoke ahụ ji ahịhịa uzuzu), na-emeghe akara nke ozi e mechiri emechi.

Ekpere Miller na-akara ekpere ahụ nke Levitikọs iri abụọ na isii nke Daniel, nke ejikọtara na “ugboro asaa,” ma nke mere mgbe e meghere ọnụ ụzọ na windo n’ọhụ Miller. Ma ekpere Daniel, n’isi nke itoolu, kwekọkwara na ekpere Daniel n’isi nke abụọ. O kwekọkwara na ekpere nkwupụta mmehie nke Nebukadneza n’ọgwụgwụ nke “ugboro asaa” ya.

Ya mere, e jiri ekpere nke Levitikọs iri abụọ na isii nọchite anya ekpere Miller, nke bụ ekpere ọha nke nkwupụta mmehie na ekpere arịrịọ maka imeghe nke nzuzo amụma ikpeazụ, n’ihi na amụma niile na-egosi ụbọchị ikpeazụ. Ya mere, nzuzo nke Daniel isi nke abụọ na-anọchi anya nzuzo ikpeazụ a ga-emeghe. Ekpere Miller, n’ime nrọ ya, bụ ekpere nke nchegbu na iwe ezi omume banyere arụ arụ ndị mere gbasara nkume dị oké ọnụ ahịa ndị dị n’ime ụlọ ya. E gosiri nchegbu ya site n’aka ndị na-asụ ude ma na-akwa ákwá n’Ezikiel isi nke itoolu, n’oge akara nke otu narị puku na iri anọ na anọ.

Miller lere anya ka a na-eli eziokwu ndị ahụ nwayọọ nwayọọ site n’ozizi ụgha ndị e mere ka ha yie nke ọma, nke n’ikpeazụ rutere n’ókè ebe e bibiri igbe ozu ahụ (ya bụ, Akwụkwọ Nsọ n’onwe ya). Mbibi nke igbe ozu Miller mere n’ọgbọ nke atọ nke Adventism mgbe e nwere mmegharị e ji ebumnobi mee iji wepụ Akwụkwọ Nsọ King James n’ọnọdụ ya dochie ya anya site n’nsụgharị Akwụkwọ Nsọ nke oge a, ndị emerụrụ emerụ, nke gbadoro ụkwụ n’Okpukpe Katọlik.

Miller bere ákwá, mesịa kpee ekpere, ozugbo ahụkwa, ụzọ meghere, ndị mmadụ niile pụkwara. Mgbe ahụ nwoke ahụ ji ahịhịa ịsacha unyi (Odum nke ebo Juda) batara, meghee windo dị iche iche, wee malite ihicha ụlọ ahụ. Mgbe ahụ Miller kwupụtara nchegbu ya banyere ọla ndị ahụ gbasasịrị agbasa, nwoke ahụ ji ahịhịa ịsacha unyi wee kwe nkwa na ọ ga-elekọta ọla ndị ahụ. N’etiti mgbagharị na mkpọtụ nke ọrụ ihicha nke nwoke ahụ ji ahịhịa ịsacha unyi, Miller mechiri anya ya nwa oge, ma mgbe o meghere anya ya, ihe mkpofu ahụ apụọla. Ọla ndị ahụ gbasasịrị gburugburu ụlọ ahụ, nwoke ahụ ji ahịhịa ịsacha unyi wee debe igbe ukwu ahụ n’elu tebụl, chịkọta ọla ndị ahụ, tụba ha n’ime igbe ahụ, ma sị, “bịa hụ.”

Okwu ahụ, “bia hụ,” bụ akara na e kpughere eziokwu ọhụrụ. Eziokwu ahụ e kpughere nye Miller bụ eziokwu ikpeazụ, n’ihi na ihe na-esote ime bụ ịkpọte Miller n’oge “mkpu,” nke na-anọchi anya akwa ukwu ahụ. Miller bụ onye ikpeazụ natara ozi nke Mkpu Etiti Abalị n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, ma ozugbo tupu mkpu ahụ nke na-akpọte ya n’ime nrọ, o mechiri anya ya obere oge. Nanị amaokwu dị n’Akwụkwọ Nsọ nke na-ekwu maka “obere oge” na “anya” na-akọwa mbilite n’ọnwụ mbụ ahụ.

> Lezienụ, ana m egosi unu ihe omimi; ọ bụghị anyị niile ga-arahụ ụra, ma a ga-agbanwe anyị niile, n’otu ntabi anya, n’ịkpisi anya, mgbe opi ikpeazụ ga-ada: n’ihi na opi ahụ ga-ada, a ga-emekwa ka ndị nwụrụ anwụ bilie n’enweghị ire ure, a ga-agbanwekwa anyị. N’ihi na ihe a na-emebi emebi aghaghị iyi emebighị emebi, ihe a na-anwụ anwụ aghaghịkwa iyi anwụghị anwụ. 1 Ndị Kọrint 15:51–53.

N’akụkọ ihe mere eme nke mgbanwe nke mmegharị Laodisia nke mmụọ ozi nke atọ gaa na mmegharị Filadelfia nke mmụọ ozi nke atọ, dịka e si gosi ya na Mkpughe isi nke iri na otu, Miller na-anọchi anya onye ikpeazụ kpamkpam n’ime ndị amamihe na-amaghị nwoke ndị natara ozi nke Mkpu Etiti Abalị. Ndị mbụ natara ya bụ ndị kacha nwee mmụọ.

> “Nke a bụ mkpu nke etiti abalị, nke ga-enye ozi mmụọ ozi nke abụọ ike. E zigara ndị mmụọ ozi site n’eluigwe ka ha kpọtee ndị nsọ dara mba n’obi ma kwadebe ha maka nnukwu ọrụ dị n’ihu ha. Ndị ikom kacha nwee nkà abụghị ndị mbụ natara ozi a. E zigara ndị mmụọ ozi n’ebe ndị dị umeala n’obi ma raara onwe ha nye nọ, wee kpalie ha ka ha welie mkpu ahụ, ‘Lee, Nwoke-alụ Nwanyị ahụ na-abịa; pụtanụ izute Ya!’ Ndị e nyere mkpu ahụ mere ngwa ngwa, ma n’ike nke Mmụọ Nsọ kwusaa ozi ahụ, wee kpọtee ụmụnna ha ndị dara mba n’obi. Ọrụ a esighị n’amamihe na mmụta nke mmadụ guzo, kama ọ guzosiri ike n’ike nke Chineke, ndị nsọ Ya ndị nụrụ mkpu ahụ enweghị ike iguzogide ya. Ndị kacha bụrụ ndị ime mmụọ natara ozi a mbụ, ndị ndị na-ebuburu ụzọ n’ọrụ ahụ na mbụ bụ ndị ikpeazụ natara ya ma nyere aka ime ka mkpu ahụ sie ike, ‘Lee, Nwoke-alụ Nwanyị ahụ na-abịa; pụtanụ izute Ya!’” Early Writings, 238.

Ná ngwụsị nke ụbọchị atọ na ọkara nke ihe nnọchianya dị n’Isi nke iri na otu nke Mkpughe, a na-ekwusa ozi mbụ n’ime ozi abụọ ahụ, nke e nọchiri anya ya n’Isi nke iri atọ na asaa nke Ezikiel. Ozi mbụ ahụ na-achịkọta ọkpụkpụ ndị nwụrụ anwụ na ndị gbasasịrị agbasa ọnụ, ma ha ka bụ ndị nwụrụ anwụ. E gosipụtara ozi ahụ site n’olu ahụ nke kpọrọ ákwá “n’ọzara”, si otu a mee ka amata na ozi Ezikiel na-amalite tupu ụbọchị atọ na ọkara nke ihe nnọchianya ahụ agwụ. Ụbọchị atọ na ọkara ahụ na-anọchi anya “ọzara”, ọ bụkwa site “n’ọzara” ka a na-ekwusa ozi ahụ. “Ọzara” ahụ bụkwa ihe nnọchianya nke “oge asaa,” nke na-akara mgbanwe na mmeghe nke ihe e mechiri emechi, nke na-ebute usoro ule.

E nwere mmepe na-aga n’ihu nke ozi ahụ, nakwa nnabata na-aga n’ihu, dị ka e gosiri ya n’Akpu N’etiti Abalị nke akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite. Ndị kacha bụrụ ndị mmụọ kacha nara ozi nke olu onye na-eti mkpu n’ọzara, ndị ọkà akụkọ ihe mere eme nke Adventizim na-ezo aka n’akwụkwọ ozi William Miller dere nanị ụbọchị ole na ole tupu Ọktoba 22, 1844, ebe Miller na-agba akaebe na o mechara ghọta ma nabata ozi Samuel Snow banyere Akpu N’etiti Abalị.

> “Nwanne m Himes m hụrụ ebube n’ọnwa nke asaa nke m na-ahụtụbeghị mbụ. Ọ bụ ezie na Onyenwe anyị egosila m ihe ọnwa nke asaa na-anọchi anya n’ụdị ya, otu afọ na ọkara gara aga, ma amaghị m ike nke ụdị ndị ahụ nke ọma. Ma ugbu a, ngọzi diri aha Onyenwe anyị, ahụrụ m mma, nkwekọ, na ịdị n’otu n’Akwụkwọ Nsọ, nke m kpeere ekpere ogologo oge, ma ahụghị ya ruo taa. Keleenu Onyenwe anyị, mkpụrụ obi m. Ka a gọzie Nwanne Snow, Nwanne Storrs, na ndị ọzọ, n’ihi na ha bụ ngwaọrụ e ji meghee anya m. Ọ fọdụrụ m ntakịrị ka m laa n’ụlọ. Ebube! Ebube! Ebube! Ebube!” William Miller, Signs of the Times, Ọktoba 16, 1844.

N’ime mmeghachi omume nke akụkọ banyere Mkpu Etiti Abalị ahụ, dịka e gosipụtara ya n’ụlọnrọ Miller, Miller mechiri anya ya ruo nwa oge. N’otu a ka ọ dị, “n’otu ntabi anya, n’ịfụgharị nke anya, n’ụda opi ikpeazụ ahụ: n’ihi na opi ahụ ga-ada, a ga-akpọlitekwa ndị nwụrụ anwụ.” N’ụlọnrọ Miller, ọ na-anọchi anya ndị ikpeazụ natara ozi nke Mkpu Etiti Abalị ahụ, dịka o mere n’akụkọ ndụ ya onwe ya. Ọ na-anọchi anya ndị ahụ nke n’ikpeazụ nakwere ozi ahụ kpọmkwem tupu nwoke ahụ ji brọsh unyi achịkọta ihe ịchọ mma ndị gbasasịrị agbasa ma tụba ha n’ime nnukwu igbe ahụ. N’ime Mkpughe isi nke iri na otu, ndị ikpeazụ nakwere ozi nke abụọ nke Ezikiel, nke bụ ozi banyere ifufe anọ nke Alakụba, nke bụkwa ozi nke ịkàrà akara, na-eme nke a kpọmkwem tupu nke ikpeazụ n’ime opi asaa ahụ ada, nke bụ opi “Ahụhụ” nke atọ ahụ. “N’otu ntabi anya, n’ịfụgharị nke anya, n’ụda opi ikpeazụ ahụ: n’ihi na opi ahụ ga-ada, a ga-akpọlitekwa ndị nwụrụ anwụ n’enweghị nrụrụ, a ga-agbanwekwa anyị.” (1 Kọrịnt 15:52)

Akụkụ a na-akọwa mbilite n’ọnwụ mbụ nke na-eme n’ọbịbịa nke ugboro abụọ, ma e nwekwara mbilite n’ọnwụ nke ọkpụkpụ akọrọ ndị nwụrụ anwụ (ndị àmà abụọ ahụ) nke na-eme n’oge elekere nke nnukwu ala ọma jijiji nke Mkpughe isi nke iri na otu. N’ime “elekere” ala ọma jijiji ahụ, opi ikpeazụ nke opi asaa ahụ na-ada, a na-emekwa ka ndị àmà nwụrụ anwụ ndị ahụ dinaa n’okporo ámá dị ndụ ọzọ, ọ bụghị dịka ndị Laodisia, kama dịka ndị Filadelfia, n’ihi na n’oge opi nke Ahụhụ nke atọ, e mechiela ndị àmà abụọ ahụ akara, a gbanwekwara ha ka ha bụrụ ndị na-apụghị ire ure, n’ihi na ha agaghị eme mmehie ọzọ ma ọlị. Miller na-anọchi anya onye ikpeazụ na-anata ozi ahụ nke na-eme ka ndị àmà abụọ ahụ dị ndụ, nke bụ ozi nke ifufe anọ nke Alakụba, ọ bụkwa ozi nke imechi akara ahụ.

Olu opi ahụ na-ebuli nke ikpeazụ n’ime ọkpụkpụ akọrọ ndị nwụrụ anwụ ndị a gbasasịrị n’okporo ámá Sọdọm na Ijipt. Miller hụrụ ka a na-eli eziokwu ndị ahụ nwayọọ nwayọọ site n’ozizi ụgha ndị e mepụtara iji dochie ha. N’ikpeazụ, Miller bere ákwá, na-akara oge mgbe mmeghe nke akara ahụ ga-amalite, n’ihi na mmeghe nke akara ahụ bụ ọrụ na-aga n’ihu nwayọọ nwayọọ. Mmeghe nke akara ahụ malitere n’oge ngwụcha nke ụbọchị atọ na ọkara ahụ.

Mgbe Miller kwara ákwá, Onye ahụ nwere ike ịkpọghe akwụkwọ ahụ e mechiri emechi banyere n’akụkọ ahụ. N’ọhụ Miller, Onye ahụ bụ Nwoke Ahịhịa-ehicha Uzu. Miller wee kpee ekpere, ma ozugbo ọnụ ụzọ meghere, nke na-akara ebe mmegharị Laodisia nke mmụọ ozi nke atọ ga-esi gbanwee banye na mmegharị Filadelfia nke mmụọ ozi nke atọ. Ekpere ya bụ ekpere Levitikọs iri abụọ na isii, ọ bụ ekpere maka nghọta nke ihe nzuzo amụma ikpeazụ na nkwupụta n’ihu ọha nke nnupụisi ahụ wetara ụbọchị atọ na ọkara n’elu ndị àmà abụọ ahụ; ọ bụ ekpere nke ndị ahụ e jirila akara na Isi nke itoolu nke Ezekiel.

Mgbe ekpere ahụ gasịrị, Kraịst (nwoke ahụ ji ahịhịa uzuzu) batara ma malite ihicha ụlọ ahụ. N’ọgwụgwụ ọrụ ihicha nke nwoke ahụ ji ahịhịa uzuzu rụrụ, Miller mechiri anya ya nwa oge, na-egosi njedebe nke oge ahụ e kwesiri ka a kpọlite ọkpụkpụ akọrọ nwụrụ anwụ ndị ahụ. Nwoke ahụ ji ahịhịa uzuzu wee kpọkọta ọla ndị ahụ gbasasịrị n’ụlọ Miller, ma tinye ha n’ime igbe ọhụrụ, nke ka ukwuu, n’elu tebụl dị n’etiti ụlọ Miller, dịka a na-ebuli ndị akaebe abụọ ahụ elu dịka ọkọlọtọ. Dịka ọkọlọtọ ahụ, ha wee kpọkuo ìgwè atụrụ ọzọ nke Chineke nke ka nọ na Babilọn ka ọ “bịa hụ” ozi ahụ nke Ọdụm nke ebo Juda ka tụbara ugbu a n’ime igbe ọhụrụ ahụ, nke ka ukwuu.

N’edemede na isiokwu na-esonụ ịtụle ọhụụ nke Osimiri Ulai dịka akara nke eziokwu ndị sitere n’akwụkwọ Daniel nke e meghere akara ya na 1798. Anyị edobela tupu oge eruo isi ntụaka ole na ole n’ọnọdụ ha tupu atụle nke a. Nke mbụ bụ na ozi ndị Millerait bụ nke zuru okè (n’ogo uto ya), ma ọ bụghị nke ezu. Edobere ya n’ime etiti ikike mbibi abụọ, ọ bụghị atọ. Nke abụọ bụ na mgbe nrọ Miller na-akọwapụta mweghachi ikpeazụ nke eziokwu ntọala ndị ahụ, eziokwu ntọala ndị ahụ mgbe ahụ na-abụ “ugboro iri na-enwu karịa” ebube mbụ ha. Isi nke atọ bụ na mmegharị nke mmụọ ozi mbụ (mmegharị ndị Millerait), ka a na-emeghachi n’ime mmegharị nke mmụọ ozi nke atọ, ma ọ bụ ezie na e nwere ntakịrị ihe ndọ aka ná ntị dị mkpa. Ndị Millerait, dịka akara, bụ ndị Filadelfia; ha bụ Nebukadneza nke e chegharịrị, ma onye n’ikpeazụ, n’ụzọ dị mwute, “wughachiri Jeriko” na 1863.

Mmegharị nke mmụọ-ozi nke atọ malitere dị ka ndị Laodisia, ndị nọ ná mkpa ntụgharị, ma n’ikpeazụ ha ga-esonye n’mbibi ikpeazụ nke Jeriko (Jeriko nke ụbọchị ikpeazụ).

> “Onye Nzọpụta ahụ abịaghị iwepụ ihe ndị nna ochie na ndị amụma kwuru; n’ihi na Ọ bụ Ya onwe Ya kwuru site n’aka ndị nnọchi anya ndị a. Eziokwu nile nke okwu Chineke sitere n’aka Ya. Ma e tinyewo nkume ndị a dị oké ọnụ ahịa n’ụlọ nrụnye ụgha. E mewo ka ìhè ha dị oké ọnụ ahịa jeere njehie ozi. Chineke chọrọ ka e si n’ụlọ nrụnye njehie ha wepụ ha, dochie ha n’usoro eziokwu. Ọ bụ naanị aka nke Chineke pụrụ ịrụ ọrụ a. N’ihi njikọ ya na njehie, eziokwu ahụ nọworo na-eje ozi n’ọrụ onye iro nke Chineke na mmadụ. Kraịst bịara idobe ya n’ebe ọ ga-enye Chineke otuto, ma rụọkwa nzọpụta nke mmadụ.” The Desire of Ages, 287.

Back to Articles