Article

# Panium — Nọmba Iri na Atọ

Mgbe e mechara ọgbụgba ndụ ahụ, ọ ga-eji aghụghọ rụọ ọrụ.

Author

Jeff Pippenger

Published

March 20, 2026

Formats

PDF
Word
Song MP3

Daniel iri na otu amaokwu iri abụọ na anọ na-akọwa oge nke Rom nke ndị ọgọ mmụọ ga-achị n’ike kachasị elu site n’okwu ahụ, “oge.” “Oge” na-anọchi anya afọ 360 n’ọrụ amụma, afọ ndị ahụ wee malite na agha mmiri a kacha mara amara n’akụkọ ihe mere eme oge ochie, bụ agha Actium na 31 BC. E nwere agha mmiri ndị ọzọ buru ibu karịa ma dịkwa n’usoro agha amamihe karị, ma Actium bụ agha mmiri kacha bụrụ ihe nnọchianya site n’ịkpakọrịta ya na Marc Antony na Cleopatra. N’ịdị mkpa ya n’akụkọ ihe mere eme, ọ yiri ọdịda Mgbidi Berlin na mmezu nke Daniel 11:40, na Ụlọ Elu Ejima nke 9/11 na mmezu nke Mkpughe iri na asatọ; n’ihi na mgbe Chineke họrọ ihe omume akụkọ ihe mere eme iji mezuo Okwu amụma Ya, Ọ na-eme ya n’ụzọ nke na-eru n’ntị nke ìgwè mmadụ kacha ukwuu o kwere mee.

> Ma mgbe emechara ọgbụgba-ndụ ahụ ya na ya, ọ ga-eji aghụghọ rụọ ọrụ: n’ihi na ọ ga-apụta, ma bụrụ onye siri ike site n’aka obere ndị mmadụ. Ọ ga-abata n’udo ọbụna n’ebe ndị kasị baa ụba nke ógbè ahụ; ọ ga-emekwa ihe nna ya ha emebeghị, ma ọ bụ nna nna ya ha emebeghị; ọ ga-ekesa n’etiti ha ihe nkwata, na ihe a tọọrọ, na akụ̀ na ụba: ee, ọ ga-echepụta atụmatụ ya imegide ebe ndị e wusiri ike, ọbụna ruo otu oge. Daniel 11:23, 24.

Uriah Smith ji ikwubi ihe ọ hụrụ banyere njikọ aka dị n’etiti Rome na ndị Maccabee nke amaokwu nke iri abụọ na atọ site n’ikwu okwu banyere ndị mmadụ nta ahụ nke amaokwu ahụ.

> “N’oge a ndị Rom bụ obere mba, ha wee malite iji aghụghọ, ma ọ bụ n’ụzọ aghụghọ rụọ ọrụ, dị ka okwu ahụ pụtara. Sitekwa n’ebe a ka ha siri bilie n’ịrị elu na-adịgide adịgide ma dị ngwa ruo n’ogo nke ike ahụ ha mechara nweta mgbe e mesịrị.

> “[Amaokwu nke iri abụọ na anọ e hotara].”

> “Ụzọ a na-emekarị nke mba dị iche iche si, tupu ụbọchị Rom, abanye n’ógbè bara uru na n’ala bara ụba, bụ site n’agha na mmeri. Ugbu a Rom ga-eme ihe nna ha ma ọ bụ nna nna ha emebeghị; ya bụ, ịnata ihe onwunwe ndị a site n’ụzọ udo. Omenala a, nke a na-anụbeghị tupu ahụ, ka e mere ugbu a, nke ndị eze ji ahapụ alaeze ha nye ndị Rom dịka ihe nketa. Rom si n’ụzọ a banye n’ịnwe nnukwu ógbè dị iche iche.”

> “Ma ndị si otú a bịaruo n’okpuru ọchịchị Rom ritere uru dị ukwuu site na ya. E ji obiọma na nwayọọ mesoo ha. Ọ dị ka e kesara ha ihe e ji alụ ọgụ na ihe e kwatara n’agha. E chebere ha pụọ n’aka ndị iro ha, ha wee zuru ike n’udo na n’ịnọ ná nchekwa n’okpuru nchedo nke ike Rom.

> “N’akụkụ ikpeazụ nke amaokwu a, Bishọp Newton na-enye echiche nke ịkụpụta atụmatụ amụma site n’ebe ewusiri ike, kama imegide ha. Nke a ka ndị Rom mere site n’ebe ewusiri ike siri ike nke obodo ha nwere ugwu asaa. ‘Ọbụna ruo otu oge;’ n’enweghị mgbagha ọ bụ oge amụma, afọ 360. Site n’ebee ka a ga-amalite ịgụ afọ ndị a? Ikekwe site n’ihe omume e wetara n’ihu n’amaokwu na-esonụ.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 272, 273.

Smith gara n’ihu ma kọwaa agha Actium nke mere n’afọ 31 Tupu Kraịst dị ka mmalite nke afọ narị atọ na iri isii ahụ. Mgbe o kwuchara amaokwu nke iri abụọ na ise, Smith kwupụtara ihe ndị a.

> “Site n’amaokwu nke 23 na nke 24, a na-ebute anyị ruo n’akụkụ a nke nkwekọrịta dị n’etiti ndị Juu na ndị Rom, n’afọ 161 T.K., ruo n’oge Rom nwetara ọchịchị zuru ụwa ọnụ. Amaokwu dị ugbu a n’ihu anyị na-eme ka a hụ ọgụ agha siri ike megide eze nke ndịda, bụ Ijipt, na mmegharị nke agha a ma ama n’etiti ndị agha ukwu ma dị ike. Ò nwere ihe ndị dị otu a mere n’akụkọ ihe mere eme nke Rom n’ihe dị ka oge a? — Ee, ha mere. Agha ahụ bụ agha dị n’etiti Ijipt na Rom; agha ọgụ ahụkwa bụ agha Actium. Ka anyị lee nkenke anya n’ọnọdụ ndị butere esemokwu a.”

> “[Marc] Antony, Augustus Caesar, na Lepidus hiwere triumvirate nke ṅụrụ iyi ịbọ ọ̀bọ ọnwụ Julius Caesar. Antony a ghọrọ nwanne di Augustus site n’ịlụ nwanne ya nwanyị, Octavia. E zigara Antony n’Ijipt n’ihe gbasara ọrụ ọchịchị, ma ọ dabara bụrụ onye aghụghọ na amara Cleopatra, eze nwanyị Ijipt rụrụ arụ, jidere. Ogo ọchịchọ o mụtara n’ebe ọ nọ siri ike nke ukwuu, nke na n’ikpeazụ ọ kwadoro ọdịmma ndị Ijipt, jụrụ nwunye ya, Octavia, iji mee Cleopatra obi ụtọ, nyee nke a ógbè n’ógbè iji mejuo anyaukwu ya, mee emume mmeri na Alexandria kama ime ya na Rome, ma n’ụzọ ndị ọzọ kwa kpasuo ndị Rom iwe nke ukwuu, nke mere na Augustus enweghi ihe isi ike idu ha ka ha jiri obi ha dum banye n’agha megide onye iro a nke ala nna ha. Agha a, n’elu anya, bụ megide Ijipt na Cleopatra; ma n’eziokwu ọ bụ megide Antony, onye ugbu a guzoro n’isi ihe gbasara ọchịchị Ijipt. Ma ezi ihe kpatara esemokwu ha bụ, ka Prideaux kwuru, na ọ dịghị nke ọ bụla n’ime ha pụrụ inwe afọ ojuju naanị na ọkara nke alaeze ukwu Rom; n’ihi na ebe a chụpụrụ Lepidus n’ime triumvirate, okwu ahụ dịzi n’etiti ha abụọ, ma ebe onye ọ bụla kpebisiri ike inweta ya niile, ha tụbara nzọ agha maka inweta ya.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 273.

N’ụzọ amụma, agha Actium na-akọwa iwu Ụka dịka ụbọchị izu ike, n’ihi na ọ nọchiri anya mmeri nke atọ n’ime ihe mgbochi ala atọ ahụ nke guzobere “ọchịchị zuru ụwa ọnụ” nke Rom ndị ọgọ mmụọ, dịka Smith si kọwaa ya. Dịka o mere na Rom ndị ọgọ mmụọ, ọ bụ mgbe e wepụrụ ihe mgbochi nke atọ nke Rom ndị popu n’obodo Rom ka “ọchịchị zuru ụwa ọnụ” nke Rom ndị popu malitere na 538. Ndị àmà abụọ ahụ na-ekwu banyere iwu Ụka dịka ụbọchị izu ike n’ebe na n’oge Rom nke oge a meriri ma alaeze nke isii ma nke asaa nke amụma Baịbụl, ma, site n’ime nke a, merie ihe mgbochi nke atọ ya; si otu a guzobe “ọchịchị zuru ụwa ọnụ” ruo ọnwa iri anọ na abụọ nke ihe nnọchianya.

> E nyekwara ya ọnụ nke na-ekwu okwu ukwu na nkwulu; e nyekwara ya ike ịnọgide ọnwa iri anọ na abụọ. Mkpughe 13:5.

## Rom Megide Ijipt

Mmetụta amụma nke agha Ọgọstọs nke Rom lụrụ megide Ijipt na Kliopetra sitere n’ịmụgharị isi nke Mak Antony, ma n’ihi mkpa amụma, mmetụtakwara amụma ndị ahụ aghaghị ịnọchite anya mmetụtakwara amụma ndị a na-anọchite anya n’iwu ụbọchị Sọnde.

N’Agha Actium, Rome meriri Ijipt, bụ́ ike nke mejupụtara njikọ dị n’etiti nwoke nnupụisi na nwanyị na-adịghị nsọ. Njikọ Antony na Cleopatra bụ ngwakọta chọọchị na ọchịchị. N’Agha Actium, Rome nke Augustine meriri ike a nọchiri anya ya site n’ịgwakọta chọọchị na ọchịchị n’ụzọ na-adịghị nsọ.

## Onyonyo nke Anụ-Ọhịa ahụ

Cleopatra nọchiri anya chọọchị emerụrụ emerụ nke jikọtara onwe ya na Antony, ihe nnọchianya nke Rom. Cleopatra bụ onye na-achị n’elu mmekọrịta ha, dịka Uriah Smith gosipụtara mgbe o kwuru na Antony “dara bụrụ onye ihe omenkà na amara Cleopatra, eze nwanyị Ijipt nke omume rụrụ arụ, meriri.” Njikọ chọọchị na ọchịchị nke Antony na Cleopatra nọchiri anya ya kọwara Cleopatra dịka ike ahụ nke na-achị n’ime mmekọrịta ahụ; ya mere, ngwakọta chọọchị na ọchịchị nke mmekọrịta ha nọchiri anya ya dabara na nkọwa nke onyinyo anụ ọhịa ahụ—nke bụ ngwakọta chọọchị na ọchịchị ebe nwanyị ahụ na-achịkwa mmekọrịta ahụ. Actium bụ ụdị nke iwu Sọnde ahụ nke na-abịa n’oge na-adịghị anya.

Ọgọstọs na-anọchi anya ike ndị popu na-emeri United States n’iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya. Mak Ọntọnị bụ mpi Republican nke anụ ọhịa nke ụwa, ebe Kliopaatra bụ mpi Protestant. Ọntọnị na Kliopaatra na-ezukọta ọnụ ma kwuo okwu dịka dragọn n’iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya. Ma Kliopaatra ma Ọntọnị bụ akara nke ike dragọn, ma mgbe ha jikọtara onwe ha kpamkpam n’iwu Sọnde—ha na-ekwu okwu dịka dragọn.

## Draegọns

Ma Gris na Ijipt n’amụma nọchiri anya ike dragọn, Antoni kwa nọchiri anya ike dragọn. Ijipt bụ ndịda dị na Daniel iri na otu, Gris bụkwa ọdịda anyanwụ. Ptolemi Mbụ weghaara Ijipt mgbe alaeze Alexander kewara n’akụkụ anọ. Ptolemi Mbụ wee bụrụ eze amụma mbụ nke ndịda, Cleopatra bụrụkwa onye ọchịchị Ptolemaic ikpeazụ n’Ijipt. A mụrụ Ptolemi na Masedonia, ebe a mụrụ Alexander Ukwu.

Masedon dị na ugwu Gris, ma kwuo na mmalite nna nna ha sitere n’aka ndị dike akụkọ ifo Gris. Obodo-ala Gris ndị dị na ndịda lere ndị Masedonia anya dịka ndị ka na-agbaso àgwà ndị mba ọzọ karịa ndị Helenist nke ndịda Gris. Ndị Masedonia nọ n’okpuru ọchịchị eze, ebe obodo-ala (poleis) ndị Gris nke ndịda, dịka Athens, Sparta, Thebes, Corinth, na ndị ọzọ, dị na ndịda na etiti Gris nakwa n’agwaetiti Aegean. Poleis ndị a na-enwekarị ọchịchị onye kwuo uche ya, ọchịchị ndị ole na ole, ma ọ bụ ọchịchị ngwakọta, ebe Masedon bụ ọchịchị eze etiti jikọtara ọnụ nke nwere usoro eze siri ike (ndị Argead). N’agbanyeghị nke a, ha niile bụ ndị Helenist, ma mgbe Rom batara n’akụkọ ihe mere eme, ha kpọrọ ndị Helenist ndị Gris. Cleopatra bụ onye ọchịchị Ptolemaic ikpeazụ, nke nọchiri anya agbụrụ Gris nke alaeze ugwu nke sitere n’ógbè Masedon, ma ọ bụ ugwu Gris.

## Eze nke Ndịda

Klioopaatra bụ onye ọchịchị ikpeazụ nke alaeze Ptolemaic nke malitere site n’aka Ptolemy Mbụ mgbe alaeze Alexander kewara n’akụkụ anọ. N’agha Actium, alaeze Ptolemaic ahụ, bụ eze nke ndịda n’eziokwuu ya, rutere na njedebe ya. Eze nke ndịda sochirinụ ga-abụ Ijipt nke mmụọ, nke France na-ekweghị na Chineke nọchiri anya ya n’oge akụkọ banyere Mgbanwe French.

> Ozu ha ndị ha nwụrụ anwụ ga-edina n’ụzọ nke nnukwu obodo ahụ, nke n’ụzọ ime mmụọ a na-akpọ Sọdọm na Ijipt, ebe kwa a kpọgidere Onyenwe anyị n’obe. Mkpughe 11:8.

Ijipt nke anụ ahụ bụ eze nke ndịda n’ezie dịka o si metụta nkewa nke alaeze Aleksandà, ma Ijipt nke mmụọ ka a na-anọchi anya dị ka eze nke ndịda site n’àgwà amụma nke Ijipt, ọ bụghị n’ebe ntụziaka nkịtị dị.

## Ndịda na Ọdịda Anyanwụ

Cleopatra, ebe ọ bụ onye ọchịchị Ptolemaic ikpeazụ nke alaeze ahụ, n’amụma bụ ike okpukpu abụọ nke Gris (ọdịda anyanwụ) na Ijipt (ndịda), ebe; nke sochirinụ, ma bụrụkwa eze ime mmụọ nke ndịda, ga-abụ France, kwa ike okpukpu abụọ nke e gosiri na Mkpughe iri na otu dịka Ijipt na Sọdọm. Arụrụala mmekọahụ nke Sọdọm kwekọrọ na arụrụala mmekọahụ nke Cleopatra nke ọdịda anyanwụ, ma Cleopatra nke ndịda kwekọrọ n’ekweghị na Chineke nke Ijipt. Ọdịdị okpukpu abụọ nke eze ikpeazụ nkịtị nke ndịda kwekọrọ na eze mbụ ime mmụọ nke ndịda.

Agha nke Actium bụ njikọ rụrụ arụ nke dragọn Antony nke Rom na dragọn Cleopatra nke ndịda na ọdịda anyanwụ. Antony na Cleopatra na-anọchi anya ụka na ọchịchị, ya mere mmeri Augustus nke Rom meriri na Actium na-anọchi anya mmeri nke Rom ji merie njikọ rụrụ arụ nke ugboro abụọ nke na-egosi onyinyo nke anụ ọhịa ahụ. Afọ narị atọ na iri isii ka e mesịrị, n’ime mmezu nke Daniel 11:24, Constantine kewara Rom n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, hapụ nwanyị nke Rom n’ọdịda anyanwụ ma kwaga nwoke nke Rom n’ọwụwa anyanwụ. Mmeri nke ndịda na ọdịda anyanwụ gosipụtara nkewa nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ mgbe “oge” nke afọ narị atọ na iri isii gasịrị, n’agha Actium. N’otu nzute gara aga, e nyere Antony Rom nke ọwụwa anyanwụ, e nyere Augustus nke ọdịda anyanwụ, ya mere Actium jikọtara ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ ọnụ, ma naanị maka “oge.”

## 31 BC na 330

Jizọs na-eji mmalite akọwa njedebe mgbe niile; ya mere, mmeri e meriri na Actium n’afọ 31 T.K. na-anọchi anya nkewa alaeze ukwu ahụ ịbụ ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 330. Actium nke afọ 31 T.K. bụ alfa nke omega n’ime afọ 360 ndị kwụsịrị n’afọ 330. Ma afọ 31 T.K. ma afọ 330 na-anọchi anya iwu ụbọchị Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya, dịka e gosiri ya n’amaokwu nke iri na isii na nke iri anọ na otu nke Daniel iri na otu.

## Ihe Nọchianya Ọzọ

Antony nke Rom, nke jikọtara onwe ya na Cleopatra nke ndịda na nke ọdịda anyanwụ, na-anọchite anya njikọ akụkụ atọ n’ime njikọ akụkụ abụọ ha nke onyinyo nke anụ ọhịa ahụ. Obe ahụ kwa na-ejikọta onwe ya na iwu ụbọchị Sọnde, ya mere kwa na Actium na 330. N’obe ahụ, a na-anọchite anya njikọ akụkụ abụọ nke ụka na ọchịchị site n’aka ndị Juu (ụka emerụrụ emerụ) nke jikọtara onwe ha na Rom (ọchịchị) igbu Kraịst. Onye nke atọ n’ime njikọ ahụ n’obe ahụ bụ Barabbas, Kraịst ụgha, onye aha ya pụtara “nwa nke nna.” N’ụzọ ihe nnọchianya, Barabbas bụ onye amụma ụgha mgbe e jiri ya tụnyere Kraịst dịka onye amụma eziokwu. Rom bụ Antony, Cleopatra nke ndịda na nke ọdịda anyanwụ nọchikwara anya ndị Juu na Barabbas.

Obe ahụ nakwa kwekọrọ na Ịlaịja n’elu Ugwu Kamel, ebe nhọrọ ahụ dị n’ihe gbasara onye bụ ezi amụma ma ọ bụ onye bụ amụma ụgha. Amụma ụgha ahụ n’oge ahụ bụ akara abụọ, nke mejupụtara ndị amụma Beal na ndị nchụàjà nke ogige nsọ ahụ. Beal bụ chi nwoke, ndị nchụàjà nke ogige nsọ ahụ nọchiri anya Ashtarọt, bụ chi nwanyị. Ndị Juu nọ n’obe ahụ bụ Ashtarọt, chi nwanyị ahụ, ma Barabas, onye adịgboroja nke Nwoke nke Iru Uju, bụ chi nwoke ahụ, Beal.

Cleopatra bụ ma ezeanyị nke ndịda ma ezeanyị nke ọdịda anyanwụ. Antony bụ onyinyo Rom, bụrụkwa akụkụ nke ọchịchị atọ ahụ a ṅụrụ iyi iji bọọ ọ́bọ̀ maka igbu Julius. Ọnwụ Julius site n’ọnyá iri abụọ na atọ nọchiri anya ọnyá ọnwụ ahụ nke ọchịchị ndị popu nwetara na 1798, n’imezu amaokwu nke iri anọ nke Daniel iri na otu. Augustine n’Actium nọchiri anya ọgwụgwọ nke ọnyá ọnwụ ahụ. A na-agwọ ọnyá ahụ mgbe Antony na Cleopatra nwụrụ. Antony na Cleopatra nọchiri anya onyinyo nke anụ ọhịa ahụ dị na United States nke bụ otu ihe amụma nwere akụkụ atọ, nke mejupụtara anụ ọhịa nke ụwa na mpi ya abụọ. Antony bụ otu akụkụ, Cleopatra na-anọchi anya akụkụ abụọ ndị ọzọ. Ma ọ bụ Rom nke Antony, ma ọ bụ Egypt na Gris nke Cleopatra, ha na-anwụkọ ọnụ n’iwu Ụka nke Sọnde mgbe alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ gwụsịrị. N’amụma, Cleopatra n’ihe metụtara Antony bụ ngwakọta nke aghụghọ ụka na aghụghọ ọchịchị, ebe aghụghọ ụka na-eduhie ma na-achịkwa aghụghọ ọchịchị.

## Ọnwụ nke Abụọ nke E Jiri Ihe Nlereanya Gosipụta

N’ọkwa amụma ọzọ, mmekọrịta Cleopatra na Julius Caesar na Marc Antony na-anọchi anya ugboro abụọ nke aghụghọ ụka nke Cleopatra nọ n’ime mmekọrịta ya na aghụghọ ọchịchị nke Alaeze Ukwu Rom. Julius hapụrụ ya na 1798 n’ọnwụ ihe nnọchianya mbụ ya, n’ime mmezu nke amaokwu iri anọ nke Daniel iri na otu; ma emesia ọ na-abịa na njedebe ya ebe o nweghị onye ga-enyere ya aka, na Actium, n’ime mmezu nke amaokwu iri anọ na ise nke Daniel iri na otu. Amaokwu iri anọ bụ alfa nke ọnya ya mbụ na-egbu egbu nke a ga-agwọ, ma omega nke amaokwu iri anọ na ise bụ ebe ọ na-anata ọnwụ ya nke abụọ na nke ikpeazụ.

Dịka ọ dịkwa n’ihe gbasara ike Rom anọ ndị ahụ dị n’amaokwu iri na isii ruo iri abụọ na abụọ, Cleopatra dịka ihe nnọchianya nke Akwụkwọ Nsọ nwere ihe karịrị otu ihe ọ pụtara, dabere n’usoro okwu ya. Julius hapụrụ ya n’afọ 1798 mgbe e wepụrụ nkwado eze, mgbe ahụ a na-agwọ ọnya ya na-egbu egbu n’iwu ụbọchị Sọnde, ma ndị eze iri nke Mkpughe iri na asaa n’ikpeazụ ji ọkụ bibie ya, mgbe ọ zutere ọnwụ ya nke abụọ na nke ikpeazụ.

Kleopaatra bụ ihe nnọchianya nke agwa abụọ a na-anọchi anya site n’ekweghị na Chineke nke Ijipt Fero, na nkà ihe ọmụma okpukpe nke Gris. Agwa ya abụọ ahụ na-anọchi anya nka ọchịchị nke Ijipt na nka ụka nke Gris. A na-anọchi anya nkà ihe ọmụma okpukpe Gris site n’aka chi nwanyị Gris, Athena, onye e debere dị ka arụrụ arụ n’ụlọ nsọ ya, nke a na-akpọ Parthenon. Athena bụ ihe nnọchianya nke amamihe, ma dị ka nwanyị, ọ na-anọchi anya okpukpe nke agụmakwụkwọ mmadụ, n’iche ya na agụmakwụkwọ nke Chukwu.

Mpi abụọ nke United States bụ Republicanism na Protestantism, ndị e gosipụtara n’ụdị ha na France site n’Ijipt na Sọdọm. Ijipt bụ amamihe ọchịchị, Sọdọm bụkwa amamihe ụka; ya mere, Republicanism na-adakọ na Ijipt, Protestantism na-adakọkwa na Sọdọm. Republicanism bụ Ijipt, Protestantism bụkwa Sọdọm na Gris. Akara nke agụmakwụkwọ mmadụ bụ chi nwanyị Gris a na-akpọ Athena, onye ụlọ nsọ ya bụ Parthenon, nke nwere ibe ya nke oge a n’ụlọ nsọ Parthenon dị na Nashville, Tennessee. Akara nke ụka rụrụ arụ nke na-ejikọ onwe ya na mpi Republican n’ime United States n’oge iwu Sọnde ka e ji Cleopatra, Ashtaroth, Salome na Sọdọm nọchite anya ya.

Cleopatra na-egosi ekweghị na Chineke nke Fero na okpukpe ndị Gris. Okpukpe nke na-eso nkà ihe ọmụma nke ekweghị na Chineke bụ ofufe agụmakwụkwọ ndị Gris. Jizọs na-akọwa njedebe site ná mmalite mgbe niile, ma osisi ahụ dị n’ogige ahụ e machibidoro iri mkpụrụ ya bụ osisi nke ọmụma ezi ihe na ihe ọjọọ, nke na-anọchi anya okpukpe nke nkà ihe ọmụma ndị Gris nke Sister White kpọrọ, “agụmakwụkwọ dị elu.” Nke a na-akọwapụta ma na-eme ka okpukpe amamihe ndị Gris nke Cleopatra pụta ìhè dịka ihe rụrụ arụ na ihe adịgboroja nke ezi agụmakwụkwọ n’ime nnukwu ọgụ dị n’etiti Kraịst na Setan.

A na-akpọ Nashville, Tennessee “Athens nke ndịda,” Cleopatra bụkwa eze nwanyị ikpeazụ n’eziokwu nke ndịda. Eze nwanyị ikpeazụ nke ndịda ahụ bụ ihe nnọchianya nke eze ime mmụọ na-esote ma bụrụkwa nke mbụ nke ndịda, nke mezuru n’aka France na-ekweghị na Chineke. France na-ekweghị na Chineke bụ ihe nnọchianya nke United States, ebe na Nashville, Tennessee, “Athens nke ndịda,” a na-anọchi anya ụlọ nsọ Parthenon nke chi nwanyị Athena n’ụzọ ihe nnọchianya. Ụlọ nsọ ahụ dị na 2500 West End na Nashville. Ọnụọgụ iri abụọ na ise na-anọchi anya ọnụ ụzọ mechiri emechi nke ilu atọ nke Matiu iri abụọ na ise. Cleopatra, dịka eze nwanyị nke “ndịda” na “ọdịda anyanwụ” abụọ ahụ, na-abịa na “njedebe” ya n’Athens nke ndịda.

N’ịtụle ihe ndị a banyere Actium, Cleopatra, Augustus na Antony, anyị alaghachikwuru amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo amaokwu nke iri atọ nke Daniel iri na otu. Ikekwe, akụkụ kasị edoghị anya nke akụkụ Akwụkwọ Nsọ a bụ mgbe ha na-ekwu okwu ụgha n’otu tebụl.

> Obi kwa nke ndị eze a abụọ ga-adịkwa n’ime ime ihe ọjọọ, ha ga-ekwukwa okwu ụgha n’otu tebụl; ma ọ gaghị aga nke ọma: n’ihi na ọgwụgwụ ahụ ka ga-adị n’oge e kpebiri. Daniel 11:27.

Oge e kenyere n’amaokwu a bụ 330, njedebe nke “oge” ahụ e kwuru n’amaokwu nke iri abụọ na anọ. Oge e kenyere ahụ na-anọchi anya iwu Sọnde nye United States, ọ na-anọchikwa anya mmechi nke oge nlegharị mmadụ anya maka ụwa. Tupu iwu Sọnde ahụ abịa, ndị eze abụọ ahụ, ndị obi ha dị ime ihe ọjọọ, ga-agwarịta ibe ha okwu ụgha n’otu tebụl. Tupu iwu Sọnde nke amaokwu nke iri na isii na nke iri anọ na otu nke Daniel iri na otu, ndị eze abụọ ga-ekwu okwu ụgha n’otu tebụl, ma ụgha ha anaghị aga nke ọma. Ònye bụ ndị eze abụọ ahụ na-agwarịta ibe ha okwu ụgha? Tupu anyị aza echiche ahụ, aga m echetara anyị ụfọdụ ihe nnọchianya nke anyị lebara anya na mbụ n’usoro isiokwu a.

Ndị ọchịchị Rom anọ ahụ na-anọchi anya ụdị dị iche iche nke akara amụma, dabere n’ọnọdụ e ji tụlee ha. Ọ bụ ezie na ha bụ ndị ọchịchị Rom, dịka akara, ha n’ezie na-anọchi anya akụkọ ihe mere eme amụma nke Juda oge ochie ka ha si n’ịbụ n’okpuru ọchịchị Seleucid banye n’okpuru ọchịchị ndị Rom.

Pompey bụ́ ọchịagha, ndị ọchịchị Rom atọ sochirinụkwa bụ́ ndị Caesar niile. Julius, n’ihe gbasara Augustus, nọchiri anya njikọ ugboro atọ abụọ site n’òtù triumvirate abụọ ahụ, nke mbụ bụ nke na-abụghị nke e kwadoro n’usoro ọchịchị, nke nke abụọ bụ nke e kwadoro n’usoro ọchịchị. Ndị ọchịchị anọ ahụ niile nọchiri anya iwu ụbọchị Sọnde n’ọnọdụ ụfọdụ. Pompey meriri ala ahụ dị ebube, Julius, onye a na-anọchi anya ya site n’ọnya mma iri abụọ na atọ e jiri maa ya, bụ mmụọ ozi mbụ, n’ihi na ọ bụ Caesar mbụ, ọ na-anọchikwa anya mmụọ ozi nke atọ, nke bụ Tiberias. Tiberias n’oge obe, nke bụ iwu ụbọchị Sọnde, ka a na-anọchikwa anya site na iri abụọ na atọ, n’ihi na iri abụọ na atọ na-anọchi anya ime-ka-otu; obe ahụkwa bụ akụkụ dị oke mkpa n’ọrụ Kraịst n’ịjikọta Chi Ya na mmadụ anyị. Ya mere, Julius na Tiberias bụ ozi mbụ na nke atọ, ndị iri abụọ na atọ na-anọchi anya ha.

Julius abụghị onye ihunanya ahụ a na-akọkarị ya dị ka ya n’akụkọ Hollywood; ọ bụ nwoke na-enweghị obi ebere, onye ike na-achịkwa obi ya. Taịbiriọs dị njọ karịa Julius, n’ihi na a na-ekwu ọbụna ajọ omume ya n’amaokwu ahụ, n’ihi na mkpụrụedemede ikpeazụ nke mkpụrụedemede Hibru bụ iri abụọ na abụọ, ebe mkpụrụedemede mbụ bụ otu. Alfa dị nta karịa omega, a chọpụtara ajọ omume Taịbiriọs n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ, nke bụ mkpụrụedemede ikpeazụ nke mkpụrụedemede Hibru; n’etiti ndị ajọ mmadụ abụọ ahụ ndị Julius na Taịbiriọs nọchiri anya ha ka Ọgọstọs nọ. Ọgọstọs na-anọchi anya elu kacha elu nke ebube nke ike na ugwu Rom. Dị ka ihe megidere ozi mbụ na nke atọ, mkpụrụedemede nke iri na atọ na-anọchi anya ya, nke bụ akara nke nnupu isi. Ọgọstọs mere ka alaeze ya sie ike site n’imeri nnupu isi nke Antony na Cleopatra, nnupu isi a kacha mara amara n’akụkọ ihe mere eme Rom.

Ọgọstọs bụ ike Rom nke meriri ihe mgbochi nke atọ, ma n’ime ime otú ahụ ọ nọchiri anya iwu ụbọchị Ụka, nakwa ike Rom nke na-achị n’oge ọnwa iri anọ na abụọ ihe nnọchianya nke nnupụisi nke Mkpughe isi nke iri na atọ. Mgbe a dobere ya n’ihu iwu ụbọchị Ụka, Pọmpi bụ ma 1798 ma 1989, nke mere ka Pọmpi bụrụ ihe nnọchianya nke Antiochus Magnus na-emecha Agha Siria nke anọ site n’afọ 219 ruo 217 BC, n’ime mmezu nke amaokwu nke iri nke isi nke iri na otu. Jụlius Siza mgbe ahụ kwekọrọ na amaokwu nke iri na otu na nke iri na abụọ, na agha nke ókè-ala, ya bụ, agha Rafia n’afọ 217 BC. N’ebe ahụ Jụlius bụkwa Antiochus Magnus, ma Ọgọstọs Siza bụkwa Antiochus Magnus n’agha Panium nke amaokwu nke iri na ise. Mgbe ahụ n’amaokwu nke iri na isii Taibiriọs bụ iwu ụbọchị Ụka, ma ọ bụghị Antiochus Magnus, n’ihi na n’ebe ahụ ọ bụ Pọmpi; n’ihi na Jisọs na-egosipụta njedebe mgbe niile site na mmalite. Amaokwu ahụ na-akara njedebe nke Alaeze Seleucid, nke na-anọchi anya njedebe nke United States dịka alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ.

E nwere mmegharị ndị ọzọ a ga-eme n’ime ndị ọchịchị Rom anọ ahụ, ma ahịrị ahụ na-anọchi anya akụkọ zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ. Ahịrị Makkabi nke amaokwu nke iri abụọ na atọ na-egosikwa akụkọ zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ. Mgbe ahụ, n’amaokwu nke iri abụọ na anọ, a na-anọchi anya akụkọ banyere Rom Alaeze Ukwu nke ndị ọgọ mmụọ site n’oge—afọ narị atọ na iri isii. Ahịrị akụkọ ihe mere eme nke Rom a na-anọchi anya site n’amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo n’amaokwu nke iri atọ bụkwa ihe atụ nke akụkọ zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ. Ọ na-ejedebe n’amaokwu nke iri atọ na otu mgbe isiokwu ahụ gbanwere site na Rom nke ndị ọgọ mmụọ gaa na Rom nke papal. Rom nke ndị ọgọ mmụọ ka nọ n’amaokwu ahụ, ma n’ebe ahụ a naghị anọchi ya anya dịka alaeze nke anọ nke amụma Akwụkwọ Nsọ, kama dịka ike ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke tinyere papacy n’ocheeze n’afọ 538. N’afọ 538 papacy nyere iwu ụbọchị Sọnde, ya mere amaokwu nke iri atọ na otu na-adakọ na amaokwu nke iri na isii na nke iri anọ na otu. Amaokwu nke iri abụọ na anọ webatara agha Aktium na akụkọ ihe mere eme metụtara ahịrị ahụ.

Amaokwu nke iri abụọ na anọ na-akọwapụta oge Rom ndị ọgọ mmụọ malitere ịchị n’oke zuru ezu ruo afọ narị atọ na iri isii; ma mgbe ahụ, n’amaokwu nke iri atọ na otu, Rom nke popu malitere ịchị n’oke zuru ezu ruo afọ otu puku narị abụọ na iri isii. Mbido na njedebe nke ahịrị ahụ na-ebu akara ngosi nke Kraịst, Alfa na Omega. N’amaokwu ndị ahụ anyị nwere akụkọ ihe mere eme nke Marc Antony, Cleopatra, na Augustus Caesar. N’amaokwu nke iri na isii, Rom ndị ọgọ mmụọ meriri Alaeze Ukwu Seleucid n’afọ 65 T.O.K., ma mesịa merie Juda n’afọ 63 T.O.K. Ihe mgbochi nke atọ nke Actium n’afọ 31 T.O.K. kpọrọ njedebe nke alaeze Ijipt, dịka e si mee ka ihe mgbochi mbụ nke ndị Seleucid n’afọ 65 T.O.K. bụrụ ụdị atụ ya. Otu ugboro ọzọ, anyị na-ahụ akara ngosi nke Onye Mbụ na Onye Ikpeazụ. Afọ 65 T.O.K. bụ nke mbụ n’ihe mgbochi atọ ahụ, ma ọ nọchiri anya mmeri e meriri eze nke ugwu; afọ 31 T.O.K. nọchiri anya nke atọ n’ihe mgbochi atọ ahụ, ma ọ nọchiri anya mmeri e meriri eze nke ndịda. Juda, dịka ihe mgbochi dị n’etiti n’ihe mgbochi atọ ahụ, nọ n’agha obodo n’ime mgbidi Jerusalem mgbe Pompey bịarutere n’afọ 63 T.O.K. Ihe mgbochi nke abụọ bụ akara nke nnupụisi.

N’afọ 538, e chụpụrụ ihe mgbochi nke atọ nye Rom nke ndị poopu n’Obodo Rom. Ihe mgbochi ahụ bụ ndị Goth, ma n’ebe ahụ ka alaeze nke ise nke amụma Bible malitere; kpọmkwem n’ebe alaeze nke anọ kwụsịrị. Ma dịka alaeze nke anọ malitere n’ihe mgbochi ya nke atọ, e meriri alaeze Egypt, dịka e gosipụtaworị ya n’onyinyo n’ihe mgbochi mbụ nke alaeze Seleucid. Nke a na-egosi na àmà amụma ahụ a hụrụ n’amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo n’amaokwu nke iri atọ, na-anọchi anya ahịrị nke kwesịkwara ka e chọta n’akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ. N’ihi nke a, ọ dị mkpa ịtụle mmekọrịta amụma dị iche iche nke Marc Antony, Cleopatra, Julius Caesar, Pompey na Augustus Caesar na-anọchi anya ya.

Ya mere òkè kasị doo anya ntakịrị nke nkebi amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo iri atọ, mgbe ha na-ekwu okwu ụgha n’otu tebụl?

> Obi ndị eze abụọ a ga-adịkwa n’iche ime ihe ọjọọ, ha ga-ekwu okwu ụgha n’otu tebụl; ma ọ gaghị aga nke ọma: n’ihi na njedebe ahụ ka ga-adị n’oge a kara aka. Daniel 11:27.

Uriah Smith kọwara ndị eze abụọ ahụ dị ka Marc Antony na Augustus Caesar.

> “Amaokwu nke iri abụọ na asaa e hotara”

> “Antony na Caesar bụbu ndị nọ n’ọgbụgba-ndụ. Ma n’okpuru uwe enyi, ha abụọ nọ na-agụsi agụụ ike ma na-akpa nkata maka ọchịchị zuru ụwa ọnụ. Nkwupụta ha nke nsọpụrụ nye ibe ha, na nke ọbụbụenyi ha nwere n’ebe ibe ha nọ, bụ okwu ndị ihu abụọ kwuru. Ha kwuru ụgha n’otu tebụl. Octavia, nwunye Antony na nwanne nwanyị Caesar, kwupụtara nye ndị Rom n’oge Antony gbara ya alụkwaghịm, na ọ kwenyere ịlụ ya naanị n’olileanya na nke a ga-abụ nkwa nke ịdị n’otu n’etiti Caesar na Antony. Ma ndụmọdụ ahụ emeghị nke ọma. Mgbawa ahụ bịara; ma n’ọgụ ahụ sochirinụ, Caesar pụtara n’ihu doro anya dịka onye meriri kpamkpam.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 276.

Mgbe Octavia kọwara na alụmdi na nwunye ya na Antony bụ dị ka nkwa nke ịdị n’otu, o gosipụtara njikọ alụmdi na nwunye ahụ nke e buru ụzọ kọwaa n’ụdị amụma n’isi nke iri na otu site n’alụmdi na nwunye nke oge Hellenistic nke Berenice na eze Seleucid, Antiochus II Theos, gburugburu afọ 252 T.K. Berenice bụ ada Ptolemy II Philadelphus. Octavia na Berenice na-anọchi anya alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ma ọ bụ n’amụma, nkwekọrịta. Amaokwu nke ise ruo nke iri na-akọwa akụkọ ihe mere eme nke alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị n’etiti alaeze ndịda na alaeze ugwu, ma mgbe Marc Antony na Octavian, onye e mechara mara dị ka Augustus Caesar, haziri alụmdi na nwunye ahụ, ha kewakwara alaeze ahụ n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ.

Nkwekọrịta Brundisium (40 BC) bụ nkwekọrịta e ji mkparịta ụka nweta n’etiti Marc Antony na Octavian (onye mechara bụrụ Augustus) iji dozie esemokwu dị n’ime Triumvirate nke Abụọ mgbe agha obodo fọrọ nke nta ka ọ daa. Ọ gụnyere ikewa ókèala ndị Rom (Antony n’ọwụwa anyanwụ, Octavian n’ọdịda anyanwụ), e wee jiri alụmdi na nwunye Antony lụrụ Octavia (nwanne nwanyị Octavian) kwado ya. N’afọ 39 BC oge mbụ nke afọ ise e debere maka Triumvirate ahụ gwụsịrị; Antony jiri ụgbọ mmiri karịrị 300 kwọọ gaa Italy, ma e jụrụ ha ibata n’ala na Brundisium na mbụ, ya mere n’ikpeazụ ha kwụsịrị na Tarentum. Octavian zutere ya ebe ahụ mgbe ogbugbo ogologo oge gasịrị nke enweghị njikere nke agha Antony ịlụso agha Octavian ọgụ, na nke agha Octavian kwa ịlụso agha Antony ọgụ kpatara. Octavia rụrụ ọrụ dị mkpa n’ịkpasu udo, na-eme ka Antony kwado Octavian megide Sextus Pompey. Ha megharịrị Triumvirate ahụ maka afọ ise ọzọ (ruo 32 BC), Antony na-enye Octavian ụgbọ mmiri 120 n’ọnọdụ nkwa e kwere ya maka ndị agha (ndị Octavian mechara jide ma ghara inye).

N’afọ 32 T.K., e nwere nkewapụ doro anya n’etiti ndị mmegide abụọ ahụ. Mmekọrịta ha emebiwo site n’ọrụ mgbasa-ozi ndọrọ ndọrọ ọchịchị, nlebara anya Antony n’Ọwụwa Anyanwụ (ya na Cleopatra), na nkwụsi ike Octavian nwetara n’Ọdịda Anyanwụ. Octavian jụrụ atụmatụ mkparịta ụka Antony nyere n’oge e mesịrị tupu Actium.

N’alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị n’etiti eze ugwu (Antiochus) na eze ndịda (Ptolemy), ọ bụ eze ndịda nyere nwanyị a na-alụ; ma n’alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Antony (ọwụwa anyanwụ) na Octavian (ọdịda anyanwụ), ọ bụ ọdịda anyanwụ nyere nwanyị a na-alụ. Alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ ahụ dara ada, ma onye nyere ada ahụ ma ọ bụ nwanne nwanyị ahụ mechara bụrụ onye meriri ike ahụ nke mebiri ọgbụgba ndụ ahụ.

## Àmà nke Ndị Atọ

N’ọgwụgwụ nke Alaeze Seleucid, e nwere nkwekọrịta nke atọ ebe a kpọrọ okwu ụgha n’otu tebụl. Nke a mere n’ọnọdụ Agha Siria nke Ise (202–195 BC), mgbe Antiochus III Magnus jiri adịghị ike nke Alaeze Ptolemaic mee ihe mgbe ọnwụ Ptolemy IV Philopator gasịrị n’afọ 204 BC. Ptolemy V Epiphanes (Ptolemy V) rigoro n’ocheeze dịka nwata (ihe dị ka afọ 5–6), nke hapụrụ Ijipt n’okpuru ndị nlekọta ma mee ka ọ bụrụ nke ọgbaaghara ime, nnupụisi ụmụ amaala, na iyi egwu ndị si n’èzí dị mfe imeri.

Antiochus Magnus ebubatalaa ma jide ọtụtụ akụkụ nke ókèala ndị Ptolemy n’ime Coele-Syria, Palestine, na Asia Minor mgbe mmeri dị ka Agha Panium (200 T.K.). Kama imeri Ijipt kpamkpam (nke ga-etinye ihe ize ndụ nke ntinye aka Rome, ebe Rome na-agbasi ya mbọ ike ka ọ ghara ịbanye n’ebe ụfọdụ), ọ gbasoro nkwekọrịta alụmdi na nwunye nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị ka onye “nchebe.” N’afọ 197/195 T.K., dị ka akụkụ nke nkwekọrịta udo nke kwụsịrị agha ahụ, Antiochus Magnus kwere nwa ya nwanyị na-eto eto, Cleopatra I Syra (a na-akpọkwa ya Cleopatra Syra), nkwa alụmdi na nwunye, ma mesịa lụọ ya nye nwa okorobịa Ptolemy V (alụmdi na nwunye ahụ mere n’afọ 193 T.K. na Raphia; Ptolemy dị afọ 16, Cleopatra dị afọ 10).

E gosipụtara nke a dị ka omume mmesapụ aka: Antiochus tinyere onwe ya n’ọnọdụ dị ka onye mmekọ na “onye nchebe” nke eze nwata ahụ, na-echekwa udo ebe ọ na-edebe uru ndị o ritere n’Eshia. Alụmdi na nwunye ahụ nyere ya mmetụta na-abụghị nke kpọmkwem n’elu Ijipt site n’aka nwa ya nwanyị (o nwere olileanya na ọ ga-anọgide na-eguzosi ike n’ihe nye mgbọrọgwụ Seleucid ya ma rụọ ọrụ dịka olu na-akwado Siria n’ụlọ eze Ptolemaic). Atụmatụ aghụghọ ahụ laghachiri ya azụ, n’ihi na Cleopatra kwadoro di ya na Ijipt, ọ bụghị nna ya, si otú a na-emebi njide ogologo oge Antiochus chọrọ inwe. Nke a na-adakọ n’ihe oyiyi ya na Nkwekọrịta Brundisium (40 BC) ma nwee njikọ n’ụzọ dị iche iche na ihe omume Rom.

Dịka Antony lụrụ Octavia (nwanne nwanyị Octavian) iji kekọta ike ndị iro ibe ha mgbe agha fọrọ nke nta ka ọ pụta, Antiochus jiri alụmdi na nwunye nwa ya nwanyị na Ptolemy V mee ka udo nwa oge na nkewa ókèala bụrụ nke e guzobere n’ụzọ iwu kwadoro (ndị Seleucid jigidere mmeri ha n’ugwu, Ptolemy jigidere Ijipt n’ebe ndịda).

Antiochus rụrụ ọrụ dịka onye nlekọta n’ezi omume n’elu eze-nwata ahụ bụ Ptolemy V (site n’ụzọ njikọ ezinụlọ), n’ụzọ yiri ka Octavian (na Triumvirate ahụ) siri tinye onwe ha n’etiti oghere nke ike ma ọ bụ ọgụ asọmpi. N’ọnọdụ abụọ ahụ, onye “ka ike” (Antiochus/Octavian) chọrọ inweta uru njide n’elu onye ogbo ya na-adịghị ike site n’ọbara na mmekọrịta ezinụlọ. Ndokwa abụọ ahụ wetara ịdị n’udo nwa oge, ma “ha emeghị nke ọma” n’ogologo oge n’ihi enweghị ntụkwasị obi nke dị n’okpuru ya—Cleopatra kwadoro Ijipt (si otu a mebie atụmatụ Antiochus), ebe ilekwasị anya Antony n’ebe ọwụwa anyanwụ (Cleopatra VII) dugara n’ịgbasa njikọ ya na Octavian.

Obere oge Ptolemy V nọ n’okpuru ndị nlekọta dịka eze na-erubeghị afọ kwekọrọ na enweghị nkwụsi ike sochirinụ ọnwụ Julius Caesar (nke butere ịmepụta ndị Triumvirate na ọgụ mgba ike). Alụmdi na nwunye Berenice na Antiochus kpọrọ akara mmalite akụkọ Alaeze Ukwu Seleucid n’ime Daniel isi nke iri na otu, ma alụmdi na nwunye nwaanyị Antiochus Magnus na eze nwata nke Egypt kpọrọ akara njedebe nke Alaeze Ukwu Seleucid. Njedebe alụmdi na nwunye Marc Antony na Octavia kpọrọ akara njedebe nke alaeze Ptolemaic. Njedebe nke Juda dịka ndị ọgbụgba ndụ Chineke mere na obe, ma alaeze Judia ahụ malitere site n’aka ndị Maccabees na nkwekọrịta ha na Rom. A na-anọchi anya ahịrị amụma ndị a niile n’ime akụkọ Daniel isi nke iri na otu, ha niile na-adakọkwa na akụkọ nzuzo nke amaokwu iri anọ. Malite n’amaokwu nke ise anyị nwere nkwekọrịta Berenice, nke na-eduga na Antiochus Onye Ukwu na nkwekọrịta nke nwa ya nwanyị Cleopatra Syra, nke na-eme n’akụkọ ndị Maccabees nke amaokwu iri abụọ na atọ. Ndị Maccabees ghọrọ akụkụ nke ahịrị ahụ n’ihi nnupụisi ha megide Antiochus Epiphanes, otu n’ime ndị ikpeazụ nke usoro eze Seleucid.

Antiochus Epiphanes bụ Antiochus ahụ nke nọ n’Ijipt n’afọ 168 T.K. nso Aleksandria n’oge Agha Siria nke Isii. Antiochus Epiphanes wakporo Ijipt ma ọ fọrọ nke nta ka o jide Aleksandria. Ndị ọchịchị Ptolemy rịọrọ Rom ka o nyere ha aka. Rom zitere Popillius Laenas (ya na naanị obere ndị so ya—ọ dịghị ndị agha) ka o bunye iwu ikpeazụ sitere n’aka Senate; Antiochus aghaghị ịpụ ozugbo n’Ijipt na Saịprọs, ma ọ bụghị ya, o chee agha sitere n’aka Rom ihu. Mgbe Antiochus natara akwụkwọ ozi ahụ ma rịọ ka e nye ya oge iji kpọtụrụ ndị ndụmọdụ ya, Popillius—onye e kọwara dị ka onye siri ike na onye na-enye iwu n’ike—were mkpara ije ya see okirikiri n’aja gburugburu ụkwụ eze ahụ. O wee kwupụta, “Tupu i si n’ime okirikiri ahụ pụta, nye m azịza m ga-eburu n’ihu Senate.”

Ihe ihe ọ pụtara doro anya; Antiochus apụghị isi n’ime okirikiri ahụ pụọ ma ọ bụrụ na o kweghị n’ihe Rome chọrọ—ịgafe ya n’enweghị nkwekọrịta ga-apụta agha. N’ịbụ onye ijuanya tụrụ ma e wedakwara ya n’ala n’ihere, Antiochus kpọgidere mkpirikpi oge, ma emesịa kweta irube isi, wepụrụ ndị agha ya n’Ijipt, wee laghachi na Siria. Omume a siri ike nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị (nke aha Rome na-eto eto banyere ike ya kwadoro) manyere ịlaghachi azụ ahụ n’enweghị ọgụ, na-egosi ọchịchị Rome na-apụta ìhè n’akụkụ ọwụwa anyanwụ nke Oké Osimiri Mediterenian. A na-akpọkarị ya dị ka otu n’ime ebe okwu ahụ bụ “ịdọrọ akara n’aja” si malite (n’agbanyeghị na n’eziokwu ọ bụ okirikiri).

Antiọkọs Epifanes ghọkwara nghọta ndị Protestant banyere ike ahụ nke na-ebuli onwe ya elu, daa, ma mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike n’amaokwu nke iri na anọ nke Daniel iri na otu.

> Ma n’oge ndị ahụ ka ọtụtụ ga-ebili imegide eze nke ndịda: ndị ohi nke ndị gị kwa ga-ebuli onwe ha elu ime ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada. Daniel 11:14.

Antiokus IV Epifanes chịrị n’afọ 175–164 BC, bụrụkwa eze nke asatọ n’ime ndị eze Seleucid iri na atọ. Ọ gbalịsiri ike itinye omenala Helenistik n’ọrụ ma mee ka alaeze ya dịrị n’otu n’okpuru omume okpukpe ndị Gris. O zuru Ụlọ Nsọ ahụ n’afọ 169 BC, machibidoro omume ndị Juu iwu (úgwù, idebe ụbọchị izu ike, ịmụ Torah), ma manye àjà e ji achụ chi ndị ọgọ mmụọ. N’ọnwa Disemba afọ 167 BC, o guzobere ebe ịchụàjà ndị ọgọ mmụọ (nke Zeus) n’elu ebe ịchụàjà àjà nsure-ọkụ nke ndị Juu n’ime Ụlọ Nsọ ahụ, ma chụọ ezi àjà, tinyere omume ndị ọzọ na-emerụ nsọ. Nsọrụ a bụ ntu ikpeazụ nke kpatara ndidi ndị Juu na-edebe iwu ịkwụsị, ndị hụrụ ya dịka mmebi kasịnụ megide ịdị nsọ nke Ụlọ Nsọ ahụ na iwu Chineke. Nke a kpalitere nguzogide ozugbo mgbe Matataias (onye nchụàjà si na Modein) jụrụ iwu nke otu onyeisi Seleucid ka o chụọrọ chi ndị ọgọ mmụọ àjà ma gbuo otu onye Juu dapụrụ n’ezi okwukwe na onyeisi ahụ, mesịa soro ụmụ ya ndị ikom (ndị ga-abụ ndị Makkabi n’ọdịnihu) gbaga n’ugwu. Nke a mụnyere agha ndị agha nta na-alụ n’uzo aghụghọ na nnupụisi site n’afọ 167–160 BC nke ebumnuche ya bụ iweghachi ofufe ndị Juu, nke dugara n’idozigharị na n’inyedokwa Ụlọ Nsọ ahụ ọzọ (Hanukkah) n’afọ 164 BC n’okpuru Judas Makkabius.

Ná mmalite na ná njedebe nke Alaeze Seleucid, e nwere nkwekọrịta dị mkpa nke alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nọchiri anya ya, nke nwere akụkụ nke nkewa, ma nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, ma ọ bụ nke ugwu na ndịda. Ka Alaeze Seleucid nọ na-ada mbà, Antiochus Epiphanes ghọrọ akara nke ike Rom na-ebili elu, bụrụkwa ihe Maccabees ji iwe ha lekwasị anya. Ka oge na-aga n’akụkọ ihe mere eme, ọ ghọrọ adịgboroja nke akara amụma ahụ nke na-eguzobe ọhụụ ahụ. Ike ahụ dị n’amaokwu nke iri abụọ na abụọ nke isi nke iri na otu ka agbajiri mgbe agbajiri Onye-isi nke ọgbụgba ndụ ahụ.

> A ga-ejikwa ogwe aka nke iju mmiri kpochapụ ha n’ihu ya, a ga-agbajikwa ha; ee, nakwa onye-isi nke ọgbụgba-ndụ ahụ. Daniel 11:22.

Ọchịchị Antiochus Epiphanes kwụsịrị n’afọ 164 Tupu Kraịst, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ narị abụọ tupu Kraịst, e “gbajiri” “onye-isi nke ọgbụgba ndụ” n’elu obe. Ihe anyị chọrọ ịrịba ama ebe a bụ na Alaeze Seleucid bidoro ma kwụsịkwa site n’alụmdi na nwunye nkwekọrịta ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ebe aghụghọ dị n’etiti akụkụ abụọ ahụ bụ ihe e debere n’akụkọ ihe mere eme. N’oge ọchịchị Antiochus Epiphanes, nnupụisi ndị Maccabee malitere, nke bụ ihe atụ nke Mgbanwe America. N’akụkọ ihe mere eme nke ndị Maccabee, ọgụ ha iji tufuo ike ndị Seleucid gụnyere nkwekọrịta dị mkpa ha na Rom mere. Amaokwu ahụ nke na-akọwa nkwekọrịta ahụ kpọmkwem na-akọwakwa Rom dị ka onye na-eme aghụghọ, ma ọ bụ na-ekwu okwu ụgha n’ụlọ tebụl nkwekọrịta ahụ.

> Ma mgbe emechara ọgbụgba-ndụ ahụ na ya, ọ ga-eji aghụghọ na-arụ ọrụ: n’ihi na ọ ga-ebili, ma bụrụ onye siri ike site n’aka ndị mmadụ ole na ole. Daniel 11:23.

Ahịrị amụma ọ bụla nke na-ebute oge ọgwụgwụ na amaokwu iri anọ nwere ọgbụgba ndụ e mebiri emebi. Uriah Smith, mgbe ọ na-akọwa okwu dị na amaokwu iri atọ, “ndị ahụ na-ahapụ ọgbụgba ndụ nsọ,” dekọrọ ihe ndị a:

> “‘Iwe megide ọgbụgba ndụ;’ ya bụ, Akwụkwọ Nsọ dị nsọ, akwụkwọ nke ọgbụgba ndụ. E mezuru mgbanwe nke ụdị a na Rome. Ndị Heruli, ndị Goth, na ndị Vandals, ndị meriri Rome, nabatara okwukwe Arian, wee bụrụ ndị iro nke Chọọchị Katọlik. Ọ bụ karịsịa iji kpochapụ ozizi ụgha a ka Justinian nyere iwu ka poopu bụrụ isi nke chọọchị na onye na-edozi ndị jụrụ okwukwe. N’oge na-adịghị anya, a malitere ile Bible anya dị ka akwụkwọ dị ize ndụ nke ndị nkịtị ekwesịghị ịgụ, kama ajụjụ niile a na-arụrịta ụka banyere ha ka a ga-ebunye n’ihu poopu. N’ụzọ dị otu a ka e si kpokwasị Okwu Chineke ihere. Ma ndị eze ukwu Rome, nke nkewa ọwụwa anyanwụ ya ka na-adịgide, nwere amamihe banyere, ma ọ bụ soro na nzuzo na Chọọchị Rome, nke hapụrụ ọgbụgba ndụ ahụ ma guzobe nnukwu ndapụ n’ezi okwukwe, maka ebumnuche nke imegide ‘ozizi ụgha.’ A kpọlitere nwoke nke mmehie n’ocheeze ya nke mpako site n’emeri ndị Goth Arian, ndị n’oge ahụ ka jidere Rome, n’afọ A.D.538.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 281.

Amaokwu nke ise nke Daniel isi nke iri na otu na-akọwapụta akara akụkọ ihe mere eme ebe eze nke ndịda nyere nwunye a lụrụ n’usoro diplọma dịka akara nke ọgbụgba ndụ nke eze nke ugwu mechara mebie. Mmeghachi omume nke eze nke ndịda bụ ihe nnọchianya nke mmeghachi omume nke eze ime mmụọ nke ndịda nke Napoleon megide eze ndịda nke papal nke ugwu n’afọ 1798. Ọgbụgba ndụ ahụ e mebiri nke amaokwu nke ise ruo nke itoolu bụ ihe nnọchianya nke ọgbụgba ndụ Tolentino nke Napoleon mebiri, nke bụkwa ihe nnọchianya nke nkwupụta Putin na NATO mebiri ọgbụgba ndụ. Mmeghachi omume nke Napoleon bụ ihe nnọchianya nke mmeghachi omume Putin megide Ukraine n’afọ 2014. Mmeghachi omume nke Antiochus Magnus nke amaokwu nke iri, nke kwụsịrị Agha Syria nke anọ, kwekọrọ na Napoleon n’afọ 1798, ma kwekọọkwa na Putin n’afọ 2014. Mgbe agha Panium nke amaokwu nke iri na ise gasịrị n’afọ 200 BC, Antiochus haziri alụmdi na nwunye diplọma n’ebumnuche zoro ezo nke iweta Ijipt n’okpuru iwu ya n’enweghị iji ndị agha ya banye n’ala ahụ. E nyefere ocheeze Antiochus Magnus n’aka nwa ya nwoke, onye e gburu, nke wetara nwa nwoke nke nta Antiochus Magnus, bụ Antiochus Epiphanes, n’ocheeze. Omume ya n’itinye omenala na okpukpe Gris n’ọrụ butere nnupụisi ndị Maccabee, nke dugara n’ọgbụgba ndụ aghụghọ ya na Rome n’amaokwu nke iri abụọ na atọ. Amaokwu nke iri abụọ na anọ na-ewebata Rome nke ndị ọgọ mmụọ ma kọwapụta tebụl ụgha nke Antony na Augustus. N’amaokwu nke iri atọ, Rome nke ndị ọgọ mmụọ na-abanye n’ụka na chọọchị papal n’ime mkparịta ụka, ndị a kọwara dịka ndị mebiri ọgbụgba ndụ nsọ ahụ.

Amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo iri atọ bụ àmà nke Rom ndị ọgọ mmụọ, ma amaokwu nke iri atọ na otu ruo iri anọ na-enye àmà nke Rom ndị popu. Ahịrị ọ bụla nke Daniel isi nke iri na otu, amaokwu nke mbụ gaa n’ihu ruo amaokwu nke iri anọ, na-anọchi anya ahịrị amụma nke a na-etinye n’ọrụ n’akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ. Ahịrị nke alaeze Seleucid, ahịrị nke alaeze Ptolemaic, ahịrị nke alaeze Judia nke ndị Maccabee, ahịrị nke Rom ndị ọgọ mmụọ, na ahịrị nke Rom ndị popu, ha niile na-akọwa akụkọ ihe mere eme site n’afọ 1989 ruo n’iwu ụbọchị Sọnde. Nke ọ bụla n’ime ahịrị ndị ahụ na-egosi nkwekọrịta e mebiri emebi dịka otu isi ihe dị mkpa nke akụkọ ihe mere eme ahụ.

Ọ bụ Rom ka na-edobe ọhụụ Daniel iri na otu, ma a kpọrọ ma nkwekọrịta aghụghọ amụma nke Rom ndị ọgọ mmụọ na nke Rom papal ihe ndị na-aga n’ihu n’usoro, nakwa dị ka ihe ndị mere tupu Rom achịwa n’oke n’oge amụma nke ọ bụla nke ha, nke pụrụ iche ma dị iche. Ike abụọ ahụ abụọ gosiri mmalite nke oge amụma nke ịdị elu ọchịchị ha dịka nke malitere mgbe e meriri ihe mgbochi nke atọ ha. Tupu iwu Sunday nke na-abịa ngwa ngwa na United States, a ga-enwe nkwekọrịta aghụghọ n’etiti ike abụọ. Ugboro anọ ka ike abụọ ahụ bụrụla ndị eze nke ndịda na nke ugwu: otu ugboro n’etiti ala ebube Juda na Rom, otu ugboro n’etiti akụkụ abụọ nke triumvirate Rom, na otu ugboro n’etiti Rom ndị ọgọ mmụọ na Rom papal. N’ihe banyere nkwekọrịta aghụghọ abụọ ahụ gbasara Rom, ọ ghọrọ nkwekọrịta n’etiti otu ọkara nke alaeze Rom, ma ọ bụ Antony nke ọwụwa anyanwụ, Augustus nke ọdịda anyanwụ, ma ọ bụ Rom ndị ọgọ mmụọ nke ọwụwa anyanwụ na Rom papal nke ọdịda anyanwụ. Nkwekọrịta aghụghọ anọ n’etiti ndị eze nke ugwu na ndịda, abụọ n’etiti ndị eze nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, na otu n’etiti eze ugwu nke ga-abịa n’oge na-adịghị anya na ala ebube.

Nke a na-emechi ngosipụta mbụ anyị banyere akwụkwọ Daniel. Usoro Panium na-anọchi anya mmechi nke usoro banyere akwụkwọ Daniel, nke bụ mmalite nke akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ, nke anyị ga-anọgide na-atụle n’isiokwu na-esonụ.

Back to Articles