Article

# Mmụọ nke Amụma: Mkpu Etiti Abalị

Tebụl Abụọ nke Habakkuk

Author

Jeff Pippenger

Published

October 13, 2012

Formats

PDF
Word
Song MP3

Okwu Nkọwa Doro Anya

N’oge na-adịbeghị anya, anyị bidoro ịkwadebe ntughari-ede nke Tebụl Abụọ nke Habakuk ka a sụgharịa ya n’asụsụ dị iche iche a nọchiri anya ha n’ụzọ weebụsaịtị anyị. Ọrụ ịgbanwe nkwupụta a kpọrọ n’ọnụ ka ọ bụrụ nkwupụta e dere ede bụ ọrụ karịrị akarị karịa ka a pụrụ ịghọta ma ọ bụrụ na mmadụ amaghị ihe niile a ga-agabiga iji mee ka nkwupụta a kpọrọ n’ọnụ ghọọ nkwupụta e dere ede, tinyere nsogbu ndị dị mkpa nke n’ikpeazụ ịsụgharị ihe ndị ahụ n’asụsụ dị iche iche dị na weebụsaịtị ahụ. Anyị ka malitere imezi mbipụta nke mbụ n’ime nkwupụta iri itoolu na ise ahụ, mgbe ahụkwa achọpụtara m ihe mgbochi ọzọ nke anyị ga-agabigakwa. Ọ metụtara mmepe na-aga n’ihu nke ozi a site n’afọ 1989 ruo n’akụkọ ihe mere eme anyị ugbu a.

N’ihe ngosi ndị e mere ihe dị ka afọ iri na ise gara aga, e nwere eziokwu ụfọdụ ka nọ n’ọnọdụ nwata nke nghọta. Nke mbụ n’ime eziokwu ndị ahụ nke m ga-eme ka o doo anya bụ ọbịbịa nke mmụọ-ozi nke abụọ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Miller. N’oge ahụ, aghọtara m na mmụọ-ozi nke abụọ bịarutere mgbe ụka ndị Protestant malitere imechi ọnụ ụzọ ha megide ngosipụta Miller nke ozi mmụọ-ozi mbụ, n’ịjikọta ya na njedebe nke afọ 1843. William Miller rụrụ ọrụ dabere n’ịgụ oge nke o kweere na ọ na-egosi na afọ 1843 bidoro na Maachị 22, 1843 ma kwụsị na Maachị 22, 1844. O chere na amụma atọ ndị e mechara debe n’elu chaatị nsọ abụọ ahụ ga-akwụsị n’afọ 1843, ma o kweere na afọ ahụ kwụsịrị na Maachị 22, 1844. O mehiere n’ihe abụọ.

Amụma atọ ahụ nke ụbọchị 1335 nke Daniel iri na abụọ, afọ 2520 nke “oge asaa” nke Leviticus iri abụọ na isii, na ụbọchị 2300 nke Daniel asatọ, Miller ghọtara na ha mezuru na Maachị nke afọ 1844. Mgbe nke ahụ gasịrị, Onyenwe anyị duuru Samuel Snow ka ọ bụghị naanị ịghọta na amụma ndị ahụ akwụsịghị na 1843, kama na 1844; ma Snow malitekwara itinye n’ọrụ ngụkọ oge nke ndị Karait, nke na-abụghị itinye oge ahụ Miller ji arụ ọrụ. Miller ji ngụkọ oge ndị Rabbinik/dabere na equinox, nke na-adabere n’ịgụ afọ site n’oge opupu ihe ubi ruo n’oge opupu ihe ubi.

Mgbe anyị na-akọwa Tebụl Abụọ nke Habakkuk, anyị aghọtaghị eziokwu akụkọ ihe mere eme a ma na-eji ahụmahụ Miller akọwa Maachị 22, 1844 dịka ọbịbịa nke nke abụọ na mmalite nke oge ichere. Aghọtara m, ma ka na-aghọtakwa, na ọbịbịa nke mmụọ-ozi ahụ dabara n’oge ndị Protestant jụrụ ozi Miller nke mmụọ-ozi mbụ, ma akụkụ Akwụkwọ Nsọ na-esonụ bụ isi ihe m ji atụnyere ya.

> “N’ọnwa Juun, n’afọ 1842, Maazị Miller nyere usoro nkuzi ya nke abụọ n’ụlọ nzukọ Casco Street dị na Portland. Ewere m ya dịka nnukwu ihe ùgwù ịga nụ nkuzi ndị a; n’ihi na enwere m nkụda mmụọ, ma anaghị m eche na akwadebere m izute Onye Nzọpụta m. Usoro nke abụọ a kpalitere mkpali ka ukwuu n’obodo ahụ karịa nke mbụ. Ewezuga ole na ole, ọgbakọ dị iche iche mechiri Maazị Miller ọnụ ụzọ ụlọ ụka ha. Ọtụtụ okwuchukwu sitere n’oche nkwusa dị iche iche gbalịsiri ike ikpughe ihe e kwuru na ha bụ njehie ara ofufe nke onye nkuzi ahụ; ma igwe mmadụ nke ndị na-ege ntị n’ụjọ na nchekasị bịara nzukọ ya, ma ọtụtụ enweghị ike ịbanye n’ụlọ ahụ. Ndị ọgbakọ ahụ dị jụụ nke ukwuu, ma na-aṅa ntị nke ọma.” Life Sketches, 27.

Aghọtara m na mmechi nke ọnụ ụzọ nye ozi Miller bụ akara mmalite nke ịjụ mmụọ-ozi mbụ, ma, n’ịkwado nghọta Miller banyere mgbakọ oge nke ndị Rabbinic/dabere n’equinox, echere m na Maachị 22, 1844 bụ akara ngwụcha nke afọ 1843. Ngosipụta Miller na Portland n’ọnwa Juun nke afọ 1842 bụ n’ezie ihe-amà nke na-akọwapụta ịjụ nke na-aga n’ihu n’usoro ruo mgbe o mechara kwụsị n’April 18, 1844, ma n’oge e mere ngosipụta ndị ahụ anyị amatabeghị itinye n’ọrụ Samuel Snow mere gbasara mgbakọ oge nke ndị Karaite.

N’ịkọwa mbụ ahụ anyị malitere idezi, amalitere m ịhụ na ihe e dekọrọ n’oge ahụ yiri ka ọ na-emegide ihe anyị na-akụzi ugbu a. Ọ na-emegide ya, ma ọ dịghịkwa emegide ya. Ọ bụ naanị nkwụsi-ike n’elu ọbịbịa na-aga n’ihu nke mmụọ-ozi nke abụọ, nakwa ihe atụ nke mmeghe na-aga n’ihu nke akara nke ozi a, dịka o siri bụrụkwa n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Miller. Nkọwa mkpirikpi a kwesịrị ịza ndị sụrụ ngọngọ n’ihi njirimara anyị nke Eprel 19, 1844 dịka ndakpọ olileanya mbụ nke ndị Miller na ihe e kụziri n’oge gara aga.

> “E nyere ozi nke mbụ na nke abụọ n’afọ 1843 na 1844, ma ugbu a anyị nọ n’okpuru nkwusa nke ozi nke atọ; ma ozi atọ ahụ ka kwesịrị ka a nọgide na-ekwusa ha. Ọ dịkwa mkpa ugbu a dịka ọ dịbu mgbe ọ bụla gara aga na a ga-ekwughachi ha nye ndị na-achọ eziokwu. Site n’ide na site n’ọnụ anyị ga-eme ka nkwusa ahụ daa ụda, na-egosi usoro ha, na itinye n’ọrụ amụma ndị na-eduga anyị n’ozi mmụọ ozi nke atọ. O nweghị ike ịdị ozi nke atọ ma ọ bụrụ na nke mbụ na nke abụọ adịghị. Ozi ndị a ka anyị ga-enye ụwa site n’akwụkwọ mbipụta, na n’okwuchukwu, na-egosi n’usoro akụkọ ihe mere eme amụma ihe ndị dịrịrị adị na ihe ndị ga-adị.” Selected Messages, book 2, 104.

## Tebụl Abụọ nke Habakuk 1 n’ime 95

## Mbido Nye Tebụl Abụọ nke Habakuk na Mkpu Etiti Abalị

N’usoro a, anyị ga na-enyocha tebụl abụọ nke Habakkuk—Chaatị 1843 na nke 1850—n’ime ogologo oge. Anyị ga-amalite site n’itinye Mkpu Etiti Abalị n’ọnọdụ ya. Dịka e kwuworo, ọtụtụ n’ime ngosipụta mbụ ga-abụ ntụleghachi maka ndị maara ozi a nke ọma, ma ebe anyị na-akwadebe usoro nke ndị ọhụrụ n’ozi a pụrụ ịmụ, anyị aghaghị ịkọwapụta ụfọdụ echiche ndị bụ isi nye ha. Anyị ga-amalite na Mkpu Etiti Abalị, na-elekwasị anya n’otu akụkụ a hụrụ n’ọhụ mbụ nke Ellen White. Ka anyị gụọ paragraf mbụ sitere na Christian Experience and Teachings, peeji nke 57.

> “Ọ dịghị anya mgbe oge ahụ gasịrị n’afọ 1844 ka e nyere m ọhụụ mbụ m n’ihu ọha. Anọ m na-eleta Nwunye Haines na Portland, Maine, bụ nwanne nwanyị m hụrụ n’anya n’ime Kraịst, onye obi ya jikọtara na nke m. Anyị ise, anyị niile bụ ụmụnwaanyị, nọ n’ikpere nwayọọ nwayọọ n’ebe ịchụàjà ezinụlọ. Mgbe anyị nọ na-ekpe ekpere, ike nke Chineke bịakwasịrị m dịka ọ dịtụbeghị mbụ.”

Ụmụnwaanyị ise a, ndị obi ha jikọtara na Nwannaanyị White, adịghị eguzogide ngosipụta ọ bụla nke ike Chineke. N’ụzọ pụrụ iche, ha niile bụ ụmụnwaanyị, na-anọchite anya nzukọ‑nsọ, ma ha dịkwa mmadụ ise, nke a pụrụ ịhụ dịka ụmụagbọghọ ise ndị maara ihe. Nke a bụ naanị nchọpụta.

> O yiri m ka ìhè gbara m gburugburu, nakwa na a na-ebuli m elu site n’ụwa, elu, elu. Echegharịrị m ilekọta ndị Advent nọ n’ụwa, ma enweghị m ike ịhụ ha, mgbe olu kwuru m, “Legharịa anya ọzọ, lekwa ntakịrị elu karịa.” N’oge ahụ, ebuli m anya m wee hụ ụzọ kwụ ọtọ ma dị warara e wuru elu nke ukwuu n’elu ụwa. N’ụzọ a ka ndị Advent na-aga n’obodo ahụ, nke dị n’akụkụ njedebe ụzọ ahụ. Ha nwere ìhè na-enwu enwu e debere n’azụ ha n’isi ụzọ ahụ, nke mmụọ ozi gwara m na ọ bụ Mkpu Etiti Abalị. Ìhè a na-enwu n’ụzọ ahụ dum ma na-enye ìhè n’ụkwụ ha ka ha ghara ịsụ ngọngọ. Ọ bụrụ na ha debee anya ha n’aka Jisọs, onye nọ nnọọ n’ihu ha, na-edu ha gaa n’obodo ahụ, ha nọ na nchekwa. Ma n’oge na-adịghị anya ụfọdụ dara mba wee sị na obodo ahụ dị ezigbo anya, nakwa na ha tụrụ anya na ha gaara abanyela n’ime ya tupu ahụ. Mgbe ahụ Jisọs ga-agba ha ume site n’ịbulite aka nri Ya dị ebube, ìhè wee si n’aka Ya pụta, na-efegharị n’elu ìgwè ndị Advent, ha wee tie mkpu, “Aleluia!” Ndị ọzọ n’amaghị ama jụrụ ìhè ahụ dị n’azụ ha ma sị na ọ bụghị Chineke duru ha ruo ebe ahụ dị anya. Ìhè ahụ dị n’azụ ha gbanyụrụ, hapụ ụkwụ ha n’ọchịchịrị zuru oke, ha wee sụ ngọngọ, tufuo ịhụ ihe ịrịba ama ahụ na Jisọs, si n’ụzọ ahụ daa n’ime ụwa gbara ọchịchịrị ma jọgburu onwe ya nke dị n’okpuru.

## William Miller na Mkpu Etiti Abalị

N’ọkachasị nke mbụ a, mgbe anyị kwụsịrị ụfọdụ isi okwu, anyị ga-atụle Nzukọ Low Hampton nke ndị Adventist mere n’ọnwa Disemba 1844. N’ime nzukọ a, ụfọdụ ndị Millerite zukọtara, ma William Miller jụrụ nghọta banyere Mkpu Etiti Abalị. Uche dị n’ebe a bụ na ọhụụ a, n’agbanyeghị na ọ bụrịrị maka anyị niile, bụ nke pụrụ iche karịsịa maka William Miller.

N’otu ọnwa ahụ kwa, William Miller gọnarịrị ìhè ahụ dị n’azụ ha—Mkpu Etiti Abalị—nke ga-eme ka o si n’ụzọ ahụ dapụ gaa n’ụwa ndị ajọ omume dị n’okpuru. Anyị ga-enyocha ihe nke a pụtara. Ihe àmà sitere n’akụkọ ihe mere eme na-egosi na ndị Millerite niile kwenyere na ha na-emezu ilu ụmụ agbọghọ iri ahụ; nke a bụ ihe a maara nke ọma n’etiti ha. Anyị ga-egosi na William Miller nwere nghọta banyere ihe Mkpu Etiti Abalị bụ. Miller kwenyere na Mkpu Etiti Abalị bụ ozi awa ikpe nke Daniel 8:14 na Mkpughe 14:6-9. O kwenyere na ozi ahụ ọ malitere ikwusa n’isi afọ ndị 1830 bụ Mkpu Etiti Abalị, “Lee, nwoke ahụ a na-alụ nwanyị abịa,” nakwa na Jisọs na-abịa n’ụwa dịka nwoke ahụ a na-alụ nwanyị.

N’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite n’ozuzu ya, ha kwenyere na ha na-emezu ilu nke ụmụ agbọghọ iri ahụ, ma ha chere na Mkpu Etiti Abalị na-akọwa ozi ahụ ha nọ na-ekwusa. Otú ọ dị, ruo n’oge ọkọchị nke afọ 1844, nghọta ọhụrụ na nke ziri ezi pụtara: na Mkpu Etiti Abalị bụ mmegharị nke Ọnwa nke Asaa, ebe a tụrụ anya na Jizọs ga-abịa n’ụbọchị nke iri nke ọnwa nke asaa. Nke ahụ bụ ezi Mkpu Etiti Abalị ahụ. Mgbe Miller jụrụ ezi Mkpu Etiti Abalị ahụ n’ọnwa Disemba 1844, ọ na-ajụ akụkọ ihe mere eme nke oge ọkọchị nke 1844 ma na-alaghachi n’ọnọdụ mbụ ya na ọ bụ naanị ozi izugbe sitere n’afọ ndị 1830. Ịghọta usoro na mmegharị dị n’ime Mkpu Etiti Abalị dị oke mkpa. Ọ bụrụ na ị ghọtaghị 2520 dịka ndị Millerite siri ghọta ya, ị pụghị ịghọta Mkpu Etiti Abalị. Ọ bụrụ na ị pụghị ịghọta Mkpu Etiti Abalị dịka ndị Millerite siri ghọta ya, ị ga-ada n’ụzọ ahụ gaa n’ụwa ndị ajọ omume nke dị n’okpuru.

N’ihe ngosi a, anyị ga-amalite site n’eziokwu ụfọdụ dị na chaatị ahụ nke Adventizim taa na-ajụ n’ihu ọha. Ụlọ Ọrụ Nnyocha Akwụkwọ Nsọ nke Ụka Seventh-day Adventist na ọtụtụ ndị ọkà mmụta okpukpe Adventist na-ajụ 2520. Anyị ga-atụle nke a n’ụzọ Akwụkwọ Nsọ ka anyị na-aga n’ihu, ma n’mbido, anyị ga-egosi na Ellen White na-akwado 2520 n’uju. Ụlọ Ọrụ ahụ na ọtụtụ ndị ọkà mmụta okpukpe na-ajụkwa nghọta nke ndị pionia banyere Daily. Anyị ga-egosi na ịjụ nghọta nke ndị pionia na Daily bụ ikpere arụsị pụtara ịjụ mmụọ amụma. Ụlọ Ọrụ ahụ na-ajụkwa n’ihu ọha nghọta nke ndị pionia banyere opi ndị ahụ—Opi nke Ise na Opi nke Isii. Anyị ga-amalite site n’igosi na ịjụ nghọta nke ndị pionia banyere opi ndị ahụ bụ ịjụ Mmụọ nke Amụma.

Taa, ọtụtụ ndị Adventist adịghị enwe nghọta doro anya, ma ọ dịkarịa ala, banyere 1290 na 1335. E wezụga nghọta nke ndị ọsụ ụzọ banyere 1335, enweghị nkwado Akwụkwọ Nsọ ọ bụla maka ịmata oge ichere ahụ nke malitere na Maachị 22, 1844. E wezụga ịghọta oge ichere ahụ, mmadụ apụghị ịghọta usoro mmegharị nke Mkpu Etiti Abalị. E wezụga ịghọta Mkpu Etiti Abalị, mmadụ na-adapụ n’ụzọ ahụ gaa n’ụwa ọjọọ dị n’okpuru. Anyị ga-egosi eziokwu ndị a n’eserese ahụ n’ụzọ dabere na nkwado doro anya nke Mmụọ nke Amụma, ma mesịa nyochaa ha site n’Okwu Chineke. Ma tupu nke ahụ, ọ dị anyị mkpa ịhụ ihe gbara akụkọ ihe mere eme ndị Millerite gburugburu na ihe kpatara Mkpu Etiti Abalị.

## Akụkọ Ihe Mere Eme nke Ndị Millerite na Ọbịbịa nke Mmụọ-Ozi Mbụ

Anyị malite na Uriah Smith site n’akwụkwọ ya, *Thoughts on Daniel and Revelation*, ibe 521, iji gosi akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite ma kọwaa afọ 1798. Uriah Smith na-ede, “A na-emekwu ka oge ihe omume ndị dị na Mkpughe 10 doo anya site n’eziokwu ahụ na mmụọ ozi a bụ otu ihe ahụ na mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe 14.” N’ime Mkpughe 10, otu mmụọ ozi dị ike si n’eluigwe rịdata, o nwere obere akwụkwọ mepere emepe n’aka ya. Ellen White na-agwa anyị na mmụọ ozi a dị ike bụ Jisọs Kraịst, na obere akwụkwọ ahụ bụ Akwụkwọ Daniel. Ka ọ na-erule ngwụcha isi nke iri, a gwara Jọn ka o rie obere akwụkwọ ahụ, nke ga-atọ ụtọ n’ọnụ ya ma bụrụ ihe ilu n’afọ ya. Jọn na-anọchite anya akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, ebe ozi Daniel dị ụtọ ma na-eduga n’ime nkụda mmụọ dị ilu. Dịka ndị pionia siri kwuo, mmụọ ozi ahụ dị ike nke Mkpughe 10 bụ mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe 14—ha bụ otu mmụọ ozi ahụ.

Anyị adịghị etinye oge dị ukwuu ugboro ugboro n’ịkọwapụta nke ọma gbasara ndị mmụọ ozi ndị a dị na Mkpughe, ma anyị kwesịrị ime otú ahụ. Mmụọ ozi dị ike ahụ dị na Mkpughe 10 bụkwa mmụọ ozi ahụ William Miller kwenyere na ọ na-emezu Mkpu Etiti Abalị site n’ịrụzu ọrụ nke mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe 14: “Tụọnụ Chineke egwu, nye ya otuto; n’ihi na oge ikpe ya abịawo.” Oge ikpe ya na-ezo aka na Daniel 8:14. Ndị mmụọ ozi ndị a na-akọwapụta akụkụ dị iche iche nke ọrụ ahụ e mezuru.

N’ịlaghachi n’ihe Uriah Smith kwuru: “A na-emekwa ka usoro oge nke ihe ndị mere n’Akwụkwọ Mkpughe 10 doo anya karịa site n’eziokwu ahụ na mmụọ ozi a bụ otu onye ahụ na mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe 14.” Ọ na-akọwa ihe na-ejikọta ha ọnụ: ha abụọ nwere ozi pụrụ iche ha ga-ekwusa, ha abụọ na-ekwupụta nkwusa ha n’oké olu, ha abụọ na-eji asụsụ yiri nke na-ezo aka n’Onye Okike, ha abụọ kwa na-ekwusa oge—otu na-aṅụ iyi na oge agaghị adịkwa, nke ọzọ na-ekwusakwa na elekere ikpe Chineke abịala. Ozi nke Mkpughe 14:6 dị n’akụkụ a nke mmalite nke oge ọgwụgwụ.

Uriah Smith na-ekwuputa na oge ọgwụgwụ bụ 1798, na ozi nke Mkpughe 14 na-abịa mgbe nke ahụ gasịrị. Ọ na-ede, “Ma ozi nke Mkpughe 14:6 dị n’akụkụ a nke mmalite oge ọgwụgwụ. Ọ bụ nkwusa na awa ikpe Chineke eruwo, ya mere ọ ghaghị inwe ihe ọ metụtara n’ọgbọ ikpeazụ. Pọl ekwusaghị na awa ikpe eruwo. Luther na ndị ya na ha rụkọrọ ọrụ ekwusaghị ya. Pọl tụlere ikpe ga-abịa, nke dị n’ọdịnihu na-enweghị nkọwa doro anya, Luther wee debe ya ma ọ dịkarịa ala narị afọ atọ site n’oge ya. Ọzọkwa, Pọl na-adọ nzukọ ahụ aka ná ntị megide nkwusa dị otu a na awa ikpe Chineke eruwo ruo mgbe oge ụfọdụ gasịrị.” N’ime 2 Ndị Tesalonaịka 2:1-3, Pọl na-ekwu na ụbọchị Kraịst adịghị nso ruo mgbe ndapụ n’ezi okwukwe ga-abịa mbụ, e wee kpughee nwoke nke mmehie. Pọl na-ewebata nwoke nke mmehie ahụ, mpi nta ahụ, ọchịchị popu, ma jiri ịdọ aka ná ntị kpuchie oge dum nke ịdị elu ya, nke gara n’ihu afọ 1260, na-ejedebe na 1798.

N’afọ 1798, mgbochi e tinyere megide ikwusa na ụbọchị Kraịst dị nso kwụsịrị. Oge ọgwụgwụ malitere, e wepụrụkwa akara ahụ n’akwụkwọ nta ahụ. Kemgbe ahụ, mmụọ-ozi nke Mkpughe 14 apụọla. Uriah Smith kwuru, ‘Ọ bụrụ na ị ga-ahụ ya,’ kemgbe 1798, ozi mmụọ-ozi mbụ ahụ apụọla. N’afọ 1798, mmụọ-ozi mbụ nke Mkpughe 14 bịarutere n’akụkọ ihe mere eme—nke a bụ nghọta ndị ọsụ ụzọ. Kemgbe ahụ, mmụọ-ozi nke Mkpughe 14 ekwusawo na oge ikpe Chineke abịawo, ma mmụọ-ozi nke isi nke iri eguzowo n’elu oké osimiri na n’elu ala, na-aṅụ iyi na oge agakwaghị adị. Njirimara ha doro anya nke na a pụghị ịjụ ya. Arụmụka niile nke na-edobe ọnọdụ nke otu bara uru maka nke ọzọ. Ọgbọ nke ugbu a na-ahụ mmezu nke amụma abụọ a. N’ikwusa ọbịbịa Onyenwe anyị, karịsịa site n’afọ 1840 ruo 1844, mmezu ha zuru oke na nke zuru n’ọnọdụ ya malitere.

Smith na-akara 1840 na 1844 n’ihe gbasara mmalite nke mmụọ-ozi mbụ nke Mkpughe 14 n’afọ 1798, ma ọ na-akara kwa mmụọ-ozi mbụ ahụ n’afọ 1840, ebe e nyere ozi ahụ ike. N’ikwusa ọbịbịa ahụ, karịsịa site n’afọ 1840 ruo 1844, mmezu ya zuru ezu malitere. Ọnọdụ mmụọ-ozi ahụ nke otu ụkwụ ya dị n’elu osimiri, nke ọzọ dịkwa n’elu ala, na-egosi obosara dị ukwuu nke nkwusa ya. Ozi ahụ ga-agafe oke osimiri ma gbasaa ruo mba dị iche iche, nkwusa ọbịbịa ahụ wee ruo n’ụlọọrụ mgbasa ozi ọma ọ bụla n’ụwa. Site n’afọ 1840, ozi mmụọ-ozi mbụ ahụ, dịka Ellen White siri kwuo, e bugara ya n’ụlọọrụ mgbasa ozi ọma ọ bụla n’ụwa. E mezuru nke a mgbe e kwadoro ụkpụrụ afọ-ụbọchị nke amụma Akwụkwọ Nsọ site n’ida Alaeze Ottoman. Anyị adịghị emeso nkọwa nile ugbu a, kama anyị na-akwadebe ọnọdụ maka akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite na mgbanwe nke Mkpu Etiti Abalị.

## Ihe Omume Akụkọ Ihe Mere Eme Dị Mkpa: 1833 na Ịdaba nke Kpakpando

N’afọ 1833, odida nke kpakpando mere. Ellen White kwuru na *The Great Controversy*, ibe 333: “N’afọ 1833, afọ abụọ mgbe Miller malitere igosi n’ihu ọha ihe-àmà nke ọbịbịa Kraịst dị nso, nke ikpeazụ n’ime ihe-àmà ndị ahụ Onye Nzọpụta kwere nkwa dị ka ihe ngosi nke ọbịbịa Ya nke abụọ pụtara. Jizọs kwuru: ‘Kpakpando ga-ada site n’eluigwe.’ Matthew 24:29. Ma Jọn, n’Akwụkwọ Mkpughe, kwusara, ka ọ nọ na-ahụ n’ọhụ ihe ndị ahụ ga-ebute ụzọ kwusaa ụbọchị Chineke: ‘Kpakpando nke eluigwe wee daa n’ụwa, dị nnọọ ka osisi fig na-awụsa fig ya ndị na-amịbeghị nke ọma, mgbe oke ifufe na-ama jijiji ya.’ Revelation 6:13. Amụma a natara mmezu doro anya ma dị ịrịba ama n’oké mmiri meteor nke Novemba 13, 1833.”

Àmà William Miller na-akọwa, sị: “N’ụbọchị Satọdee mgbe m richara nri ụtụtụ—n’oge ọkọchị nke afọ 1833, anọ m ala n’oche m n’ihu tebụl ide ihe m ka m nyochaa otu isiokwu; ma ka m biliri ịpụ gaa ọrụ, o rutere m n’obi, karịa ka o siri metụ m ike mgbe ọ bụla gara aga, ‘Gaa gwa ụwa ya.’ Mmetụta ahụ bịara na mberede, ma jiri ike dị ukwuu bịakwute m, nke mere na m laghachiri n’oche m, na-asị, ‘Apụghị m ịga, Onyenwe m.’ ‘Gịnị mere?’ ka o yiri ka azịza ahụ bụ; mgbe ahụ kwa, ngọpụ m niile bilitere n’ime m, na enweghị m ikike; ma nhụjuanya m ghọrọ nke ukwuu nke na m jiri nraranye dị nsọ soro Chineke gbaa ndụ na ọ bụrụ na Ọ ga-emepe ụzọ, aga m aga rụọ ọrụ m n’ebe ụwa nọ. ‘Gịnị ka ị pụtara site n’imepe ụzọ?’ ka o yiri ka e wetara m. Ee, ka m sịrị, ma ọ bụrụ na e nye m òkù ka m kwuo n’ihu ọha n’ebe ọ bụla, aga m aga gwa ha ihe m hụrụ n’ime Akwụkwọ Nsọ gbasara ọbịbịa nke Onyenwe anyị. Ozugbo ahụ ibu arọ m niile kwụsịrị. Enwekwara m ọṅụ na eleghị anya a gaghị akpọ m otú ahụ, n’ihi na e nweghị mgbe a kpọrọ m òkù dị otu a; a maghị ọnwụnwa m nile, ma enwere m ntakịrị olileanya na a ga-akpọ m gaa n’ubi ọrụ ọ bụla. Ihe dị ka ọkara elekere mgbe nke a gasịrị, tupu m apụ n’ụlọ ahụ, otu nwa okorobịa, nwa Mr. Guilford nke Dresden, nke dị ihe dịka maili iri na isii site n’ebe obibi m, bịara n’ime ụlọ ma kwuo na nna ya ezitere ya ka ọ bịa kpọọ m, na ọ chọrọ ka m soro ya laa n’ụlọ, n’ihi na m chere na ikekwe ọ chọrọ ịhụ m gbasara otu azụmahịa. Ajụrụ m ya ihe ọ chọrọ. Ọ zara na a gaghị enwe nkwusa n’ụlọ nzukọ ha n’echi ya, na nna ya chọrọ ka m bịa gwa ndị mmadụ okwu banyere isiokwu nke ọbịbịa nke Onyenwe anyị. Ozugbo ahụ iwe were m n’ebe onwe m nọ n’ihi na emeela m ndụ ahụ m mere. N’otu ntabi anya, enupụrụ m isi megide Onyenwe anyị ma kpebie na agaghị m aga. Ahapụrụ m nwa okorobịa ahụ n’enyeghị ya azịza ọ bụla ma laghachie n’ime nnukwu nhụjuanya gaa n’otu ọhia nta dị nso. Mgbe ahụ, mụ na Onyenwe anyị gbalịsiri ike ihe dị ka otu elekere, na-achọ ịtọhapụ onwe m na ndụ ahụ mụ na ya gbara, ma enwetaghị m izuike ọ bụla. E tinyere ya n’akọnuche m, ‘Ị ga-eso Chineke gbaa ndụ ma mebie ya ngwa ngwa otu a?’ Mmehie dị oke njọ nke ime otu a wee kpuchie m kpamkpam. N’ikpeazụ, edobere m onwe m n’okpuru ma kwere Onyenwe anyị nkwa na ọ bụrụ na Ọ ga-akwado m, aga m aga, na-atụkwasị Ya obi ka O nye m amara na ikike ịrụ ihe niile Ọ ga-achọ n’aka m. Alaghachiri m n’ụlọ ma hụ nwa okorobịa ahụ ka ọ ka na-eche. Ọ nọgidere ruo mgbe nri ehihie gasịrị, ma mụ na ya laghachiri Dresden.” Otú a ka Miller si malite, n’oge ọkọchị nke afọ 1833, ikwusa ozi ahụ n’ihu ọha. N’ọnwa Disemba 1833, ida kpakpando kwụbara n’ozi ya ịdị nsọ dị egwu.

## 1840: Mmezuputa nke Amụma na Alaeze Ukwu Ottoman

N’afọ 1840, Ellen White kwuru okwu banyere mmezu amụma pụrụ iche nke ukwuu. A na-emekarị ka e nwee mgbagha banyere akụkụ a n’ime Spirit of Prophecy, ụfọdụ na-ekwu na Uriah Smith tinyere ya n’ime The Great Controversy, ma arụmụka ndị a enweghị ntọala. Ọ na-ekwu maka usoro mmezu amụma ndị duru ruo n’afọ 1840, tinyere ịdaba nke kpakpando na Ụbọchị Ọchịchịrị. Ọ dere, “N’afọ 1840, mmezu ọzọ pụrụ iche nke amụma kpaliri mmasị sara mbara.”

Ọ na-ezo aka n’amụma nke Akwụkwọ Nsọ, ọ bụghị naanị amụma mmadụ nke Josiah Litch. Afọ abụọ tupu ahụ, Josiah Litch, onyeozi ama ama nke na-ekwusa ọbịbịa nke abụọ, bipụtara nkọwa nke Mkpughe 9, na-ebu amụma ọdịda nke Alaeze Ukwu Ottoman. Dị ka mgbakọ ya si dị, a ga-akwatu ike a n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840. N’oge ahụ a kapịrị ọnụ, Turkey, site n’aka ndị nnọchi-anya ya, nakweere nchebe nke Ike Njikọ nke Europe ma si otu a tinye onwe ya n’okpuru ọchịchị mba ndị Kraịst. Ihe omume ahụ mezuru amụma ahụ kpọmkwem. Mgbe a matara nke a, e mere ka ìgwè mmadụ buru ibu kwenye n’izi ezi nke ụkpụrụ nkọwa amụma nke Miller na ndị ya na ha so nabatara, e wee nye mmegharị Advent nnukwu mkpali pụrụ iche. Ndị mmụta na ndị nwere ọkwa sonyekwara na Miller n’ikwusa na n’ịkpọsa echiche ya n’akwụkwọ, ma site n’afọ 1840 ruo 1844, ọrụ ahụ gbasara ngwa ngwa.

Uriah Smith agwala anyị na mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe 14 bịara na 1798, ma ọ bụ otu mmụọ ozi ahụ dị ka mmụọ ozi nke Mkpughe 10. N’ime Mkpughe 10, a gwara Jọn ka o si n’aka mmụọ ozi ahụ were obere akwụkwọ ahụ rie ya, ọ ga-atọkwa ya ụtọ n’ọnụ ya. Ozi ndị Millerite ghọrọ ihe na-atọ ụtọ n’ọnwa Ọgọọst 11, 1840, mgbe afọ abụọ gachara nke ibu amụma ọdịda Alaeze Ottoman dabere n’ụkpụrụ afọ-ụbọchị nke amụma Akwụkwọ Nsọ. Mgbe emezuru ihe omume ahụ kpọmkwem dịka e buru n’amụma, ozi ahụ ha nọ na-ekwusa ghọrọ ihe na-atọ ụtọ n’ọnụ ha.

N’ụbọchị Ọgọst 11, 1840, ozi ahụ ghọrọ ihe dị ụtọ n’ọnụ ha. A gwara Jọn ka o were obere akwụkwọ ahụ n’aka mmụọ ozi ahụ nke siworo n’eluigwe gbadata. Mmụọ ozi ahụ na-agbada n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840, ma mmụọ ozi a nke Mkpughe 10 bụ otu ihe ahụ na mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe 14. Mmụọ ozi nke Mkpughe 14 bịarutere n’afọ 1798 n’oge ọgwụgwụ, ma e nyere ozi ya ike n’afọ 1840. Ellen White na-ekwu na mgbe a matara ihe omume ahụ, ìgwè mmadụ dị ukwuu kwenyesiri ike n’izizi nke ụkpụrụ nkọwa amụma nke Miller na ndị òtù ibe ya nabatara. Kemgbe afọ ndị 1930, malite n’afọ 1919 ma bụrụ nke pụrụ iche n’afọ ndị 1930, Okpukpe Adventist ajụla iwu nkọwa amụma ndị Miller na ndị òtù ibe ya nabatara—iwu ndị ahụ bụ usoro ederede àmà nke ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ.

## Chaatị 1843 na Oge Ichere ahụ

Ihe‑nrụaka ọzọ n’akụkọ ihe mere eme bụ eserese 1843, nke e mere n’ọnwa Mee 1842. Ellen White na‑asị, “Ahụwo m na e ji aka Onyenwe anyị duzie eserese 1843 nakwa na ekwesịghị ịgbanwe ya, na ọnụọgụgụ ndị ahụ dị ka Ọ chọrọ ka ha dị, nakwa na aka Ya nọkwasịrị ya ma zoo njehie dị n’ime ụfọdụ n’ime ọnụọgụgụ ndị ahụ ka o wee bụrụ na ọ dịghị onye pụrụ ịhụ ya ruo mgbe ewepụrụ aka Ya.” Eserese a bụ ihe‑nrụaka amụma, nke e mere n’ọnwa Mee 1842. N’ọnwa Juun 1842, chọọchị Protestant mechiri ọnụ ụzọ ha, mmụọ ozi nke abụọ abịakwa.

Site na Testimonies, olu nke mbụ, peeji nke 21: “N’ọnwa Juun nke afọ 1842, Mazị Miller nyere usoro nkuzi ya nke abụọ n’Ụka Casco Street dị na Portland, Maine. Ewezuga ole na ole, ụka dị iche iche mechiri Mazị Miller ụzọ n’ụlọ ụka ha.” Ellen White na-eme ka anyị mara na dị ka Ndị Kraịst Adventist nke Ụbọchị nke Asaa, anyị kwesịrị ịmụta isi na ihe kpatara ya tụlee ihe ọ na-ebute. Ihe kpatara ya nke duru ụka Protestant imechi ụzọ ha bụ iwebata chaatị a. Mgbe e webatara chaatị ahụ n’ọnwa Mee, ụka Protestant kpebiri na ndị Millerite bụ ndị fanatik a ghọgburu aghụghọ.

Mmechuihu mbụ sochirinụ. N’akwụkwọ *The Great Controversy*, ibe nke 393: “Ka ọ na-erule 1842, nduzi e nyere n’amụma a ka e dekọọ ọhụụ ahụ ma mee ka ọ doo anya n’elu tebụl, ka onye na-agụ ya wee gbaa ọsọ, atụwowo Charles Fitch aro imepụta chaatị amụma iji kọwaa ọhụụ ndị dị na Daniel na Mkpughe.” Charles Fitch, onye nwụrụ obere oge tupu Nnukwu Mmechuihu nke Ọktoba 22, 1844, bụ onye Onyenwe anyị jiri rụọ ọrụ n’akụkọ a. O kwadebere chaatị ahụ, nke e bipụtara na Mee 1842.

A hụrụ mbipụta nke chaatị a dịka mmezu nke iwu Habakuk. Otú ọ dị, ọ dịghị onye hụrụ oge yiri ka e nwere n’imezu ọhụụ ahụ. A na-egosi oge ichere n’otu amụma ahụ kwa. Mgbe ndakpọ olileanya ahụ gasịrị, akụkụ Akwụkwọ Nsọ a pụtara ìhè dị ka ihe dị mkpa: “N’ihi na ọhụụ ahụ ka dịrị oge e họpụtara; ma n’ọgwụgwụ ya ọ ga-ekwu okwu, ọ gaghị aghọkwa ụgha; ọ bụrụgodị na ọ na-egbu oge, chere ya; n’ihi na n’ezie ọ ga-abịa, ọ gaghị egbu oge. Onye ezi omume ga-adị ndụ site n’okwukwe.” Oge ichere ahụ bụ ndakpọ olileanya mbụ ahụ, nke bịara na March 22, 1844. Ndị Millerite na-ebu amụma njedebe ụwa n’afọ 1843, na-eji ngụkọ oge nke Akwụkwọ Nsọ. Mgbe Onyenwe anyị abịabeghị ruo mgbe ahụ, ndakpọ olileanya mbụ ahụ malitere na March 22, 1844. Nke ahụ bụ oge ichere ahụ.

Nke a bụ oge nchere ahụ n’ilu banyere ụmụ agbọghọ iri ahụ, n’ime Habakkuk 2, na n’ime Daniel 12. Daniel 12:11 na-asị, “Sitekwa n’oge a ga-ewepụ àjà a na-achụ kwa ụbọchị...” Ndị pionia ghọtara na e meriri ikpere arụsị n’afọ 508, mgbe Clovis meriri ndị Visigoth. Site n’oge a na-ewepụ ikpere arụsị ma e guzobe papacy (afọ iri atọ ka e mesịrị, n’afọ 538), a ga-enwe ụbọchị 1290. Amaokwu na-esote na-asị, “Ngọzi nādiri onye ahụ nke nāchere, wee ruo ụbọchị puku atọ na narị atọ na iri atọ na ise.” 508 gbakwunyere 1335 hà 1843. “Ngọzi nādiri onye ahụ nke ruru 1843.” Afọ 1335 ahụ na-akara oge nchere ahụ, na-asị, “Ngọzi nādiri onye ahụ nke nāchere, wee ruo 1843.” Ọ bụrụ na ị na-akwado nghọta ndị pionia banyere àjà a na-achụ kwa ụbọchị, dịka Ellen White na-eme, nke a doro anya.

Iji mee ka o doo anya karị, Aịzaịa 30:18 na-asị, “Ya mere Onyenwe anyị ga-eche.” N’ebe a, Onyenwe anyị bụ nwoke-alụ ọhụrụ ahụ nọ n’ilu ụmụ agbọghọ iri ahụ, ọ na-anọkwa ọdụ. “Ya mere nwoke-alụ ọhụrụ ahụ ga-anọ ọdụ ka o wee meere unu amara, ya mere a ga-ebulikwa ya elu ka o wee meere unu ebere; n’ihi na Onyenwe anyị bụ Chineke nke ikpe ziri ezi. Ngọzi na-adịrị ndị niile na-eche Ya.” Nke a kwekọrọ na Daniel 12:12: “Ngọzi na-adịrị onye na-eche ma rute 1335 ahụ.” Nwoke-alụ ọhụrụ ahụ na-anọ ọdụ n’ụbọchị Maachị 22, 1844. E nwere ngọzi e jikọtara na irute n’ọdịda olileanya mbụ ahụ, ma mesịa na-eche. Mgbe ị rutere ebe a, ị ga-eche. Gịnị ka ị na-eche? Habakọk 2:3 na-asị, “N’ihi na ọhụụ ahụ ka bụ maka oge a kara aka, ma na njedebe ọ ga-ekwu okwu, ọ gaghịkwa agha ụgha; ọ bụrụgodị na ọ na-anọ ọdụ, chere ya.” Ngọzi nke irute na 1335 ahụ bụ ngọzi nke irute n’akụkọ ihe mere eme a, ebe Onyenwe anyị ga-emezu Mkpu Etiti Abalị.

Ọ bụghị mmadụ niile ka a ga-ekwe ka ha sonyere na Mkpu Etiti Abalị. Ụfọdụ ndị soro ndị Millerite jee ije ọ bụghị n’ihi ahụmahụ nke onwe ha ha nwere na Jisọs Kraịst ma ọ bụ ọmụmụ nke onwe ha ha mụrụ Okwu Chineke, kama n’ihi ụjọ. Tupu Mkpu Etiti Abalị eruo, Onyenwe anyị na-ekewapụ ụmụnna ndị a n’ọrụ mmegharị ahụ. Nkụda-mmụọ mbụ ahụ bụ akụkụ nke usoro na-akwadebe maka Mkpu Etiti Abalị. Dị ka Ellen White si kwuo, ọ bụrụ na anyị aghọtaghị nke a, anyị na-esi n’ụzọ ahụ dapụ n’ala ruo n’ụwa ọjọọ dị n’okpuru.

## Ike na-enye Ozi nke Mụọ-ozu Nke Abụọ

Site na *Early Writings*, ibe 238: “N’akụkụ njedebe nke ozi mmụọ ozi nke abụọ, ahụrụ m nnukwu ìhè sitere n’eluigwe ka ọ na-enwu n’ahụ ndị nke Chineke. Ụzarị nke ìhè a yiri ka ha na-enwu nke ukwuu dịka anyanwụ, ma anụrụ m olu ndị mmụọ ozi na-eti mkpu sị, ‘Lee, nwoke-alụ nwanyị na-abịa.’” Nke a bụ Mkpu Etiti Abalị, nke ga-enye ozi mmụọ ozi nke abụọ ike. Ndị ọsụ ụzọ ghọtara na ozi mmụọ ozi nke mbụ bịarutere na 1798, ma e nyere ya ike site n’odida Alaeze Ukwu Ottoman na 1840. Ozi niile na-abata n’otu oge n’akụkọ ihe mere eme, ma emesịa a na-enye ha ike. Ozi mmụọ ozi nke abụọ na-abata na Maachị 22, 1844, mgbe ụka ndị Protestant mechiri ọnụ ụzọ ha megide ozi Millerite. Mkpu Etiti Abalị na-enye ozi mmụọ ozi nke abụọ ike. Ozi mmụọ ozi nke atọ na-abata na Ọktoba 22, 1844, ma a na-enye ya ike mgbe mmụọ ozi dị ike nke Mkpughe 18 sonyere ya. Ozi ọ bụla na-abata n’akụkọ ihe mere eme, ma emesịa a na-enye ya ike. Nke a dị mkpa ịghọta.

Mkpu Etiti Abalị nyere ozi mmụọ ozi nke abụọ ike. E zigara ndị mmụọ ozi si n’eluigwe bịa ịkpọlite ndị nsọ dara mbà n’obi ma kwadebe ha maka nnukwu ọrụ ahụ dị n’ihu ha. Ndị ikom kacha nwee nkà abụghị ndị mbụ natara ozi a. William Miller abụghị onye mbụ natara ozi a; kama nke ahụ, ọ bụ onye ikpeazụ natara ya. Ọ bụ ya kacha nwee nkà n’ịghọta ozi ahụ, ebe Samuel Snow bụ onye mbụ. Ndị ahụ ndị na-ebuburu ụzọ n’ọrụ ahụ n’oge gara aga bụ ndị ikpeazụ natara ya ma nyere aka ime ka mkpu ahụ bawanye. N’akụkọ ihe mere eme, onye ikpeazụ nabatara ozi Mkpu Etiti Abalị bụ William Miller.

Site na *The Great Controversy*, 376: N’oge inyeike nke Mkpu Etiti Abalị, ihe dị ka mmadụ iri puku ise hapụrụ ụka dị iche iche. Dị ka ọrụ Miller ji emekarị ka e wusie ụka ike, a nabatara ya na mbụ nke ọma; ma mgbe ndị ozi na ndị ndu okpukpe kpebiri imegide ozizi banyere Ọbịbịa ahụ ma chọọ igbochi mkpali ọ bụla banyere isiokwu ahụ, ha megidere ya site n’elu ikpo okwu, ma gọnahụ ndị otu ha ikike ịga n’ịnụ nkwusa banyere ọbịbịa nke abụọ ahụ, ma ọ bụ ọbụna ikwu banyere olileanya ha n’ọgbakọ mmekọrịta. E gosipụtalarị n’ebe a, n’ime mmegharị Millerite, ndị ndu nọ n’Ụka Adventist taa ndị na-amachibido izi ozi a n’ụka nakwa ọbụna n’ụlọ ndị mmadụ n’ime onwe ha.

Ndị kwere ekwe hụrụ onwe ha n’etiti nnukwu ọnwụnwa na mgbagwoju anya. Ha hụrụ ụka ha n’anya, ha achọghịkwa ikewapụ onwe ha, ma ka ha na-ahụ ka a na-emegbochi àmà nke Okwu Chineke nakwa ka a na-agọnarị ha ikike ha nwere ịchọgharị amụma ndị ahụ, ha chere na ikwesị ntụkwasị obi nye Chineke gbochiri ha ido onwe ha n’okpuru nke ahụ. Ndị ahụ chọrọ igbochi àmà nke Okwu Chineke apụghị ile anya dịka ndị mejupụtara Ụka Kraịst. N’ihi ya, ha chere na ha ziri ezi ikewapụ onwe ha n’ọgbakọ mbụ ha. N’oge ọkọchị nke afọ 1844, ihe dị ka mmadụ 50,000 siri n’ụka dị iche iche pụọ.

## Nghọta Miller na Mkpu Ezi Etiti Abalị

Site n’akwụkwọ Elder Damsteegt, Foundation of Seventh-day Adventist Message and Mission, Miller kwenyere na nkwusa nke Daniel 8:14 na nke mmụọ-ozi mbụ nke Mkpughe 14 bụ Mkpu Etiti Abalị—“Lee, onye-na-alụ nwanyị na-abịa.” O kwenyere na ozi a na-akọwapụta ọbịbịa nke abụọ nke Kraịst. Miller chere na akụkọ ihe mere eme ahụ dum bụ Mkpu Etiti Abalị, ma Ellen White na-ekwu na e mezuru Mkpu Etiti Abalị ahụ n’otu oge a kapịrị ọnụ. Samuel Snow kpọrọ nkọwa ya “Ezi Mkpu Etiti Abalị” iji kewaa ya na ozizi Millerite nke na-ekwu na Mkpu Etiti Abalị bụ ozi izugbe ahụ.

Ndị kacha bụrụ ndị nke mmụọ natara ozi ahụ n’ mbụ, ma ndị bụ́ ndị bu ụzọ duru n’ọrụ ahụ n’oge gara aga bụ ndị ikpeazụ natara ya ma nyere aka ime ka mkpu ahụ dịkwuo ike. William Miller, onye duru ọrụ ahụ site n’afọ 1833 gaa n’ihu, lụsoro ozi Mkpu Etiti Abalị ọgụ mgbe ọ bịara n’Ọgọọst 1844. O jighị n’aka banyere ikewapụ onwe ya n’ọgbakọ dị iche iche, ma ọ nọwo na-akụzi nghọta ọzọ banyere Mkpu Etiti Abalị ruo ọtụtụ afọ.

William Miller dere, ‘Agbanyeghị na m kweghị mgbe ọ bụla n’ụbọchị ọ bụla pụrụ iche gbasara ọbịbịa nke Onyenwe anyị, n’ihi na ekwere m na ọ dịghị mmadụ pụrụ ịma ụbọchị na awa ahụ. N’ihe niile m bipụtara dị ka nkuzi, a ga-ahụ ya na ibe aha ya, na-ekwu banyere afọ 1843. N’ihe niile m kụziri n’ọnụ, anọ m na-agwa ndị na-ege m ntị mgbe niile na oge ndị ahụ ga-akwụsị na 1843 ma ọ bụrụ na mmejọ adịghị na mgbakọ m, ma na enweghị m ike ikwu na ọgwụgwụ agaghị abịa ọbụna tupu oge ahụ, nakwa na ha kwesịrị ịdị njikere mgbe niile. N’afọ 1842, ụfọdụ n’ime ụmụnna ahụ jiri nkwenye siri ike kwusaa afọ ahụ n’onwe ya, ma baara m mba n’ihi na etinyere m “ma ọ bụrụ.”’ N’ọnwa Mee 1842, e bipụtara chaatị 1843 ahụ, ụmụnna ahụ wee gwa Miller ka o wepu “ma ọ bụrụ” ahụ n’otú o si egosi okwu ya.

Miller gara n’ihu, sị, “Akwụkwọ akụkọ ọha ebitụkwawo na m họrọla otu ụbọchị doro anya, bụ ụbọchị iri abụọ na atọ nke Eprel, maka ọbịbịa nke Onyenwe anyị. Ya mere, n’ọnwa Disemba nke afọ ahụ, ebe m na-ahụghị njehie ọ bụla n’ọnụọgụ m, e bipụtara m nkwenkwe m na n’oge dị n’etiti Maachị 21, 1843, na Maachị 21, 1844, Onyenwe anyị ga-abịa.” Miller eruolarị nkwubi okwu banyere ụbọchị nke iri nke ọnwa nke asaa, ma ogologo oge tupu Samuel Snow eji nkwubi okwu a kpọsaa Mkpu Etiti Abalị, Miller edeela banyere ya. Ọ bụ Miller ka Onyenwe anyị jiri chịkọta ezi uche ahụ Samuel Snow ji mata Ọktoba 22, 1844.

Miller dere, “N’ime afọ 1843, mgbasa ozi na ụfọdụ ikwusa oziọma si n’elu ikpo okwu wụkwasịrị mụ onwe m na ndị so m ọnụ nkọcha kacha njọ. A wakporo ebumnobi anyị, a kọwahie ụkpụrụ anyị, a mekwaa agwa anyị ihere.” Oge gara, Maachị 21, 1844, gafekwara na-enweghị Onyenwe anyị ịpụta. Nkụda mmụọ ahụ dị ukwuu, ọtụtụ ndị wee ghara iso ha ije ọzọ. Tupu oge a, site n’afọ 1840, e nwere ihe dị ka puku mmadụ 200,000 bụ ndị Millerite, ma ruo n’oge a, naanị puku mmadụ 50,000 fọdụrụ.

Miller gara n’ihu, sị, “Tupu nke a, n’oge mgbụsịakwụkwọ nke afọ 1843, ụfọdụ n’ime ụmụnna m malitere ịkpọ ụka dị iche iche Babilọn ma na-arịọsi ike na ọ bụ ọrụ ndị Adventist isi n’ime ha pụta. N’ihi nke a, obi wutere m nke ukwuu. Ọ bụghị naanị na mmetụta ya dị njọ nke ukwuu, kama m lere ya anya dị ka mgbagwoju anya nke Okwu Chineke, dịka ịtụgharị Akwụkwọ Nsọ n’ụzọ na-ezighị ezi.” Miller lụrụ ọgụ n’obi ya banyere ozi nke mmụọ ozi nke abụọ, nke mere ka o siere ya ike karịa ịnakwere ezi ozi nke Mkpu N’etiti Abalị. Omume a gbasara ebe niile, a mechikwara ụka dị iche iche n’ihu ha, nke butere iro ma kewapụkwa ọtụtụ ndị Adventist n’ebe ụka ha nke ọ bụla nọ.

Mgbe oge o bipụtara gafere, Miller kwetara nkụda mmụọ ya banyere kpọmkwem oge ahụ, ma ọ jigidesiri okwukwe ya ike. Ọ gara n’ihu n’ọrụ ya n’Ọdịda Anyanwụ n’oge okpomọkụ nke afọ 1844 ruo mgbe mmegharị nke Ọnwa Nke Asaa bịara. O nweghị òkè ọ bụla n’ime mmegharị a ma e wezụga otu akwụkwọ ozi o dere ọnwa iri na asatọ tupu ahụ banyere emume nke Iwu Mozis nke na-ezo aka n’ọnwa ahụ. Ọ tụrụ anya na a ga-eji isiokwu ndị ahụ mee ụdị ojiji dị otu a, ma ọ bụ na nkwenkwe n’ụdị ihe akaebe dị otu a ga-abụ ule nke nzọpụta. O nweghị mmekọrịta ọ bụla na mmegharị ahụ ruo izu abụọ ma ọ bụ atọ tupu Ọktoba 22, 1844. N’akwụkwọ ozi o degaara Himes na Ọktoba 6, 1844, Miller dere, ‘Anaghị m ahụ ebube dị n’ọnwa nke asaa nke m na-ahụtụbeghị mbụ... Ugbu a, ka a gọzie aha nke Onyenwe anyị, ahụrụ m ịdị mma, nkwekọrịta, na nkwekọ n’Akwụkwọ Nsọ, nke m kpere ekpere ogologo oge maka ya ma ahụghị ya ruo taa. Kelenu Onyenwe anyị, mkpụrụ obi m. Ka a gọzie Nwanna Snow, Nwanna Storrs, na ndị ọzọ, n’ihi ịbụ ngwáọrụ ha n’ime imeghe anya m. Ọ fọdụrụ m nta ka m laa n’ụlọ. Ebube, ebube, ebube, ebube.’

Mgbe e mesịrị, Miller tụgharịrị uche ọzọ banyere Mkpu Etiti Abalị, kpọọ ya ịnụ ọkụ n’obi na-enweghị isi. Damsteegt na-ekwu na Snow nwetara isi nkọwa bụ isi nke ozi Mkpu Etiti Abalị n’ọrụ Miller dere na mbụ.

Ngụkọta mgbakọ Snow, nke e bipụtara n’ọnwa Maachị 1844, kpaliri obere nlebara anya ruo mgbe e nwere nzukọ nnukwu ọgbakọ Exeter, n’Ọgọọst 12–17, 1844. N’ebe ahụ, ụbọchị ahụ kpọmkwem o tụrụ maka nlọghachi Kraịst kpaliri ọtụtụ ndị Millerite, mee ka mbọ ozi mgbasa ha ruo n’ọnụ ọgụgụ kasị elu. Azịza ha bịara bụrụ nke a maara dịka mmegharị Ọnwa Nke Asaa. Ọ bụ ezie na ndị ndú Millerite nwere obi abụọ na mbụ, izu ụfọdụ tupu ihe omume ahụ a tụrụ anya ya, ha sonyere na mmegharị ahụ ma kwe ka e bipụta ma kwado echiche Snow.

## Mkpu ákwá Etiti Abalị na Ihe Ndị Soro Ya Mgbe E Mesịrị

Ọhụ mbụ Ellen White hụrụ na-egosi ndị nke Chineke nọ n’ụzọ na-aga eluigwe, ebe ìhè dị n’azụ ha a kpọrọ Mkpu Etiti Abalị. A ga-aghọta ozi Samuel Snow kwupụtara. N’ọnwa Mee 1842, e bipụtara chaatị 300 maka ndị nkwusa 300. Ka ọ na-erule Maachị 22, 1844, mgbe ndakpọ olileanya mbụ gasịrị, e wepụrụ chaatị ahụ n’ọrụ, ọtụtụ mmadụ wee hapụ mmegharị ahụ. Ndị fọdụrụnụ ga-echere. N’ogbako mgbasa ozi Exeter, Snow gosiri na Onyenwe anyị ga-abịa n’October 22, 1844, Ụbọchị Mkpuchi Mmehie. Nke a kpaliri ha ikwusa ozi ahụ.

Joseph Bates kọrọ na mgbe nzukọ ogige Exeter gachara, ka ọ na-aga n’ime ụgbọ oloko ndị ahụ, ọ nụrụ olu ndị na-ekwughachi, “Lee, onye na-alụ nwanyị ọhụrụ na-abịa!” Mmegharị a gbasara United States dum n’ime ọnwa abụọ, ma duru gaa n’Ihe Nkụda Mmụọ Ukwu ahụ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844.

Damsteegt na-ekwu maka Nzukọ Low Hampton nke ndị Adventist, na Disemba 28–29, 1844, nke Himes na Miller sonyere. Himes gbara ume ka a kasie ndị nsọ obi, ka e kpalite ụwa Ndị Kraịst, nakwa ka a kpọsaa nzọpụta nye ndị mmehie. Izu ole na ole ka e mesịrị, akwụkwọ mgbasa ozi Advent maliteghachiri, Himes kwuputakwara na ụzọ nzọpụta emeghewo. Miller jiri nwayọọ nwayọọ hapụ echiche ahụ siri ike banyere ụzọ e mechiri emechi ma laghachi n’echiche mbụ ya banyere Mkpu Etiti Abalị. N’otu ọnwa ahụ kwa, Ellen White natara ọhụụ mbụ ya, nke gosiri na ndị jụrụ Mkpu Etiti Abalị na-ada n’ụzọ ahụ. Ọhụụ ahụ bụ maka William Miller dịkwa ka ọ bụ maka onye ọ bụla ọzọ.

## Nnwale Ikpeazụ na Nketa William Miller

Site na Early Writings, ibe 257: “Mgbe ahụ, a dọtara uche m gaa n’ebe William Miller nọ. O yiri onye mgbagwoju anya, e wee kụgide ya n’ala site n’ichegbu onwe ya na ahụhụ n’ihi ndị ya. Ìgwè ahụ ndị e jikọtara ọnụ ma juputakwa n’ịhụnanya n’afọ 1844 nọ na-atụfu ịhụnanya ha, na-emegide ibe ha, ma na-adaba n’ọnọdụ oyi na nke ịla azụ n’okwukwe. Ka ọ na-ele nke a anya, iru uju bibiri ike ya. Ahụrụ m ndị ndu ka ha na-ele ya anya, karịsịa Joshua Himes, na-atụ egwu ka o wee ghara ịnata ozi nke mmụọ ozi nke atọ.” Ozi nke mmụọ ozi nke atọ n’ọnọdụ a bụ Sabbath. Ka Miller na-agbasi mbọ ike ịtụgharị n’ebe ìhè si n’eluigwe bịa nọ, ndị ikom a na-akpa atụmatụ iji dọpụta uche ya pụọ. Mmetụta mmadụ debere ya n’ọchịchịrị ma jigidere mmetụta ya n’etiti ndị na-emegide eziokwu ahụ. N’ikpeazụ, Miller weliri olu ya megide ìhè si n’eluigwe bịa—Sabbath. O jụrụ ịnata ozi ahụ nke gaara akọwara ya nkụda mmụọ ya ma mee ka ìhè na ebube nwuo n’oge gara aga. Ọ dabere n’amamihe mmadụ kama n’amamihe Chineke. N’ihi na ọrụ na nká etiwala ya, ọ bụghị nke ukwuu ka a ga-aza ajụjụ ya dịka ndị ahụ gbochiri ya iru eziokwu ahụ. Mmehie ahụ dịkwasịrị ha. Ọ bụrụ na Miller nwere ike ịhụ ìhè nke mmụọ ozi nke atọ, a gaara akọwara ya ọtụtụ ihe. Ma ụmụnna ya kwupụtara ịhụnanya miri emi dị otu a n’ebe ọ nọ nke mere ka o chee na ọ gaghị enwe ike ikewapụ onwe ya n’ebe ha nọ. Chineke kwere ka ọ daba n’okpuru ike ọnwụ ma zoo ya n’ili pụọ n’aka ndị dọpụrụ ya pụọ n’eziokwu ahụ. Mosis mehiere tupu ọ bata n’Ala Nkwa ahụ; otu a kwa ka Miller mehiere ebe ọ na-achọ ịbanye n’ime Kenan nke eluigwe n’oge na-adịghị anya. Ndị ọzọ duru ya ime nke a; ndị ọzọ ga-aza ajụjụ banyere ya. Ma ndị mmụọ ozi na-eche nche ájá dị oké ọnụ ahịa nke ohu Chineke a, ọ ga-apụtakwa n’olu nke opi ikpeazụ.”

## Mmechi: Ihe Omụmụ Maka Taa

N'ikpeazụ, William Miller bụ onyinyo Ndị Adventist Ụbọchị nke Asaa n'oge ọgwụgwụ ụwa. Ọhụ mbụ Ellen White metụtara ụbọchị anyị karịa nke ya. N'oge ọgwụgwụ ụwa, Ndị Adventist Ụbọchị nke Asaa ga-ajụ ìhè nke Mkpu Etiti Abalị. A pụrụ ịghọta ìhè nke Mkpu Etiti Abalị naanị site n'ịghọta akụkọ ihe mere eme a. Nkụda mmụọ mbụ sachapụrụ mmegharị Millerite n'aka ndị nọ ebe ahụ n'ihi ihe kpatara ya na-ezighị ezi, ma kwadebe ndị mmadụ maka ahụmịhe ule nke ga-eduba ha n'Ebe Kachasị Nsọ. Ndị bịarutere n'nkụda mmụọ mbụ ahụ bụ ndị a gọziri agọzi naanị ma ọ bụrụ na ha echere ruo Ọktoba 22, 1844. Chineke họpụtara oge a iji mepụta otu ndị mmadụ Ọ ga-achịkọta n'Ebe Kachasị Nsọ. Ịjụ Mkpu Etiti Abalị ma dapụ n'okporo ụzọ ahụ bụ ịjụ akụkọ ihe mere eme a dum.

William Miller merehie mmehie atọ, a na-anwale anyị mgbe niile site n’ule atọ. Mmehie mbụ ya bụ ịjụ Mkpu Etiti Abalị na Disemba 1844. Nke abụọ ya bụ ige ndị mmadụ ntị kama ige Chineke ntị, nke dugara ya n’imehie nke atọ ya: ịjụ Ụbọchị Izu Ike. N’ọgwụgwụ ụwa, ndị Adventist nke Ụbọchị nke Asaa ga-ajụ akụkọ ihe mere eme nke Mkpu Etiti Abalị na oku ahụ a na-akpọ ka e laghachi n’ụzọ ochie n’ihi na ha na-ege ndị ndu ha ntị. N’ime ime nke a, ha na-akwadebe onwe ha maka akara nke anụ ọhịa ahụ, na-emeghachi usoro ule nzọụkwụ atọ nke Miller, nke na-amalite n’otú ha si emetụta ozi na akụkọ ihe mere eme nke Mkpu Etiti Abalị.

E nwere naanị amụma abụọ nke na-ekwu maka akụkọ ihe mere eme site n’oge nkụda mmụọ mbụ ruo n’oge nkụda mmụọ nke abụọ: ụbọchị 2300 (“Ọ bụ ezie na ọhụụ ahụ akwụsịtụo oge, chere ya”) na 2520. Ịjụ 2520 bụ ịjụ Mkpu Etiti Abalị. Ịjụ Mkpu Etiti Abalị bụ isi n’ụzọ ahụ daa n’ụwa ọjọọ dị n’okpuru.

Anyị ga-akọwakwu nke a n’ọmụmụ na-esonụ.

Back to Articles