Article

# Igitabo cya Daniyeli - Umubare wa Cumi n’Umunani

Isaha

Author

Jeff Pippenger

Published

December 13, 2023

Formats

PDF
Word
Song MP3

Guhishurwa kurasobanutse ko igice cya gatatu cy’igitabo cya Daniyeli kigereranya itegeko ryo ku cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Muri Yesaya igice cya makumyabiri na gatatu, maraya w’i Tiro, usambana n’abami b’isi, ni we maraya wo mu Byahishuwe usambana n’abami b’isi. Mu Byahishuwe cumi na karindwi, uwo maraya yanditswe ku gahanga he ngo Babuloni Ikomeye.

> Nuko wa mugore yari yambaye ibara ry’umutuku wijimye n’irya rutuku rwerurutse, kandi yari arimbishijwe izahabu n’amabuye y’agaciro n’amasaro, afite mu kuboko kwe igikombe cy’izahabu cyuzuye ibizira n’umwanda w’ubusambanyi bwe. Kandi ku gahanga ke hari handitswe izina riti: AMAYOBERA, BABULONI IKOMEYE, NYINA W’ABAMARAYA N’IBIZIRA BYO MU ISI. Ibyahishuwe 17:4, 5.

Mbere y’umwaka wa 1950, inkoranyamagambo z’Icyongereza zagaragazaga neza ko umugore uhagarariwe muri iyo mirongo ibiri ari Kiliziya Gatolika y’i Roma. Isi yose yari ibizi, nyuma y’Ibihe by’Umwijima by’itotezwa rya Gatolika ryabaye kuva mu 538 kugeza mu 1798; ko Kiliziya y’i Roma ari maraya usambana n’abami bo mu isi. Itangazo ry’Ubwigenge ryari rigamije kwanga ubutegetsi bwa Gatolika ndetse n’ubutegetsi bw’abami bo ku isi bari barashyiranye umubano wanduye n’ayo maraya. Yesaya igice cya makumyabiri na bitatu, hagaragaza ko ayo maraya yari kuzibagirana. Nta na rimwe ushobora kubona mu mashakiro ya none igisobanuro cy’ayo maraya yo mu Ibyahishuwe cumi na karindwi ko ari Kiliziya Gatolika, kuko Ijambo ry’Imana ritajya ritsindwa, kandi Ijambo ry’Imana rivuga ko yari kuzibagirana.

> Kandi ku munsi uwo, Tiro izibagirana imyaka mirongo irindwi, hakurikijwe iminsi y’umwami umwe; hanyuma, imyaka mirongo irindwi nirangira, Tiro izaririmba nk’indaya. Fata inanga, uzenguruke umujyi, wa ndaya yibagiranye; curanga neza, uririmbe indirimbo nyinshi, kugira ngo wongere kwibukwa. Kandi nyuma y’irangira ry’imyaka mirongo irindwi, Uwiteka azasura Tiro, maze izagarukira ku bihembo byayo, kandi izasambana n’ubwami bwose bwo mu isi ku isi yose. Ariko ibicuruzwa byayo n’ibihembo byayo bizaba ibyera byeguriwe Uwiteka; ntibizahunikwa kandi ntibizabikwa; kuko ibicuruzwa byayo bizaba iby’abatura imbere y’Uwiteka, kugira ngo bajye barya bihagije, kandi babe bafite imyambaro iramba. Yesaya 23:15–18.

Ijambo ry’Imana ntiryigera ritsindwa, kandi uhereye mu mwaka wa 1798, maraya yaribagiranye, ariko mu minsi y’imperuka azibukwa. Yibukwa igihe Isabato y’umunsi wa karindwi y’Imana igabwaho igitero, kandi ni ryo tegeko rimwe mu Mategeko Cumi ryahoraga rigomba kwibukwa. Yibukwa igihe afata inanga ye, akagenda azenguruka umurwa, maze akaririmba injyana nziza n’indirimbo nyinshi. Aririmba indirimbo ze ku iherezo ry’imyaka mirongo irindwi, ari yo minsi y’umwami umwe. Umwami, nk’uko Daniyeli igice cya kabiri ibyerekana, ni ubwami.

> Aho abana b’abantu batuye hose, inyamaswa zo mu gasozi n’inyoni zo mu kirere yaziguhaye mu maboko yawe, kandi yakugize umutware wabyo byose. Ni wowe mutwe w’izahabu. Daniyeli 2:38.

“Umutwe,” cyangwa “umwami,” byombi ni ibimenyetso by’ubwami. Ubwami bugereranywa n’“iminsi y’umwami umwe,” ni Leta Zunze Ubumwe z’Amerika. Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zatangiye ubutegetsi bwazo bwa gihanuzi nk’inyamaswa yo ku isi igihe maraya wa Babuloni yahabwaga igikomere cyica mu mwaka wa 1798. Bukomeza kuba ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru. Ubwami nyakuri bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya bwategetse koko imyaka mirongo irindwi ni Babuloni.

> Dore, ngiye gutuma no kuzana imiryango yose yo mu majyaruguru, ni ko Uwiteka avuga, na Nebukadinezari umwami w’i Babuloni, umugaragu wanjye, kandi nzabatera iki gihugu, n’abagituye, n’amahanga yose ayikikije; kandi nzabarimbura rwose, mbahindure igiteye ubwoba, n’ikinyegesho, n’amatongo ahoraho. Kandi kandi nzabambura ijwi ry’ibyishimo n’ijwi ry’umunezero, ijwi ry’umukwe n’ijwi ry’umugeni, urusaku rw’urusyo n’umucyo w’itara. Kandi iki gihugu cyose kizahinduka amatongo n’igiteye ubwoba; kandi aya mahanga azakorera umwami w’i Babuloni imyaka mirongo irindwi. Maze imyaka mirongo irindwi nishira, nzahana umwami w’i Babuloni n’iryo hanga, ni ko Uwiteka avuga, mbahora ubugome bwabo, ndetse n’igihugu cy’Abakaludaya, kandi nzakigira amatongo ahoraho. Yeremiya 25:9–12.

Babuloni nyakuri yategetse imyaka mirongo irindwi, ishushanya ubwami bwo mu minsi y’imperuka buzategeka imyaka mirongo irindwi y’ikigereranyo. Nebukadinezari, umwami wa Babuloni, yagabye ibitero kuri Yuda incuro eshatu. Igitero cya mbere cyagabwe kuri Yehoyakimu, maze aho ni ho imyaka mirongo irindwi y’ubuhanuzi bwa Yeremiya yatangiriye. Yarangiye urupfu rwa Belushazari ruje, ubwo Imana yahanaga “umwami wa Babuloni,” nk’uko yari yarahannye umwami Yehoyakimu mu itangiriro ry’iyo myaka mirongo irindwi. Ubwami bw’ubuhanuzi bugaragazwa nk’“iminsi y’umwami umwe” (ubwami bumwe) ari “imyaka mirongo irindwi” bwari Babuloni, kandi ubwami bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya butegeka muri iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo mu gihe maraya w’i Tiro yibagiranye, ni ya nyamaswa yo ku isi yo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu. Inzibacyuho iva ku bwami bwa gatanu ijya ku bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya mu mwaka wa 1798, ni kimwe mu bigize ukuri Yohana arimo kugaragaza mu Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu.

> Nuko mpagarara ku musenyi wo ku nyanja, mbona inyamaswa izamuka iva mu nyanja, ifite imitwe irindwi n’amahembe icumi, kandi ku mahembe yayo hariho amakamba icumi, no ku mitwe yayo hariho izina ry’igitutsi cyo gutuka Imana.... Nuko mbona indi nyamaswa izamuka iva mu butaka; kandi yari ifite amahembe abiri nk’ay’umwana w’intama, kandi yavugaga nk’ikiyoka. Ibyahishuwe 13:1, 11.

Inkombe y’inyanja Yohana yari ahagazeho mu Byahishuwe igice cya cumi na gatatu, ishushanya umwaka wa 1798.

> “Igihe Ubupapa, bumaze kwamburwa imbaraga zabwo, bwahatirwaga guhagarika itoteza, Yohana yabonye ubundi butegetsi buzamuka kugira ngo bwumvikanishe ijwi ry’ikiyoka, kandi bukomeze umurimo wa kinyamaswa n’uwo gutuka Imana. Ubu butegetsi, ari bwo bwa nyuma buzagaba intambara ku Itorero no ku mategeko y’Imana, bugaragazwa n’inyamaswa ifite amahembe nk’ay’umwana w’intama. Inyamaswa zabubanjirije zari zarazamutse ziturutse mu nyanja; ariko yo yazamutse iva mu isi, ibyo bikaba bishushanya izamuka ry’amahoro ry’ishyanga yashushanyaga—Leta Zunze Ubumwe z’Amerika.” Signs of the Times, 8 Gashyantare 1910.

Igikoko cyavuye mu nyanja cyatandukanyijwe n’igikoko cy’isi n’umusenyi wo ku nkombe y’inyanja. Ubwami bwa gatanu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya mu mwaka wa 1798 (inkombe y’inyanja), bwagereranyaga amateka yahise, naho ubwami bwa gatandatu bukaba bwaragereranyaga amateka y’igihe kizaza. Abamilerite ntibabonye uku kuri. William Miller yahawe gusobanukirwa n’ububasha bw’ikiyoka cy’ubupagani n’isano yabwo n’ubwami bwakurikiyeho bwagereranyijwe nk’igikoko cy’Ubukatolika. Ibyahishuwe 13 hafungura inkuru y’umuhanuzi w’ibinyoma, ari we wa gatatu muri ayo mabasha atatu ayobora isi ku Harimagedoni. Iyo nkuru itangirira ku nkombe y’inyanja yo mu mwaka wa 1798.

Leta Zunze Ubumwe za Amerika zitangira amateka yazo zifite ikimenyetso cy’umwana w’intama, ariko zigasoza amateka yazo zivuga nk’ikiyoka. Amateka y’iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo y’ubutegetsi bw’inyamaswa yo ku isi agaragazwa mu murongo umwe, mu gice cya cumi na gatatu cy’Ibyahishuwe, kuko uwo murongo werekana icyarimwe intangiriro n’iherezo by’inyamaswa yo ku isi mu nteruro imwe.

> Nuko mbona indi nyamaswa izamuka iva mu isi; kandi yari ifite amahembe abiri nk’ay’umwana w’intama, ariko yavugaga nk’ikiyoka. Ibyahishuwe 13:11.

Igihe Leta Zunze Ubumwe z’Amerika ivuga nk’ikiyoka, ishyiraho itegeko ry’Umunsi w’Ikiruhuko. Mbere y’uko isohoza guhatira kuramya ku Cyumweru, amatorero y’abahakanyi bo mu Buporotesitanti azishyira hamwe maze yigarurire ubutegetsi bwa politiki bw’ubutegetsi bw’ubuhakanyi, ubwo azaba aremye ishusho y’inyamaswa. Igihe ubuhumekerwa bwerekana ko (kandi bubikora kenshi) umuhango wa Nebukadinezari wo gutaha ishusho ya zahabu ugereranya itegeko ry’Umunsi w’Ikiruhuko, buba bugaragaza iherezo ry’imyaka mirongo irindwi y’ikigereranyo y’inyamaswa yo mu isi. Danieli igice cya mbere kugeza ku cya gatatu, bigereranya ubutumwa bw’abamarayika batatu bwo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kane. Marayika wa gatatu ahinduka ukuri kuzima ku itegeko ry’Umunsi w’Ikiruhuko.

Mu buryo bw’ubuhanuzi, ibice bya mbere kugeza ku cya gatatu byo mu gitabo cya Daniyeli, bishushanya imyaka mirongo irindwi y’ikigereranyo y’inyamaswa yo ku isi yo mu Byahishuwe 13. Ikigeragezo cy’ibyokurya kivugwa mu gice cya mbere, hamwe n’ikigereranyo cya Yehoyakimu, byerekana ko igice cya mbere, mu buryo bw’ubuhanuzi, gitangira igihe marayika wa mbere yahawe imbaraga, haba ku wa 11 Kanama 1840, cyangwa ku wa 11 Nzeri 2001, mu mateka ya marayika wa gatatu.

Babuloni ni cyo gihugu cyategetse imyaka mirongo irindwi, kandi iyo myaka igereranya amateka ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Imyaka mirongo irindwi ya Babuloni ntiyarangiye keretse hashize igihe kinini Nebukadinezari amaze kwegurira igishushanyo cya zahabu, ariko mu buryo bw’ubuhanuzi iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo Yesaya akoresha mu gice cya makumyabiri na gatatu, irangirira mu gice cya gatatu cya Daniyeli. Igihe itsinda ry’abacuranzi ba Nebukadinezari ricuranga umuziki w’umuhango wo kwegurira icyo gishushanyo, ikimenyetso cya ya nyamaswa gishyirwa mu bikorwa, kandi muri icyo gihe maraya wa Tiro n’uwa Babuloni atangira kuririmbira indirimbo ze abami b’isi, mu gihe Isirayeli y’ubuhakanyi yunama kandi ikabyina.

> Umwami Nebukadinezari yakoze igishushanyo cy’izahabu, gifite uburebure bw’imikono mirongo itandatu n’ubugari bw’imikono itandatu; agishinga mu kibaya cya Dura, mu ntara ya Babuloni. Nuko Umwami Nebukadinezari atuma gukoranya abatware, abatetsi, abategeka ingabo, abacamanza, ababitsi b’ubutunzi, abajyanama, abatwara amategeko, n’abatware bose b’intara, kugira ngo baze mu muhango wo gutaha icyo gishushanyo Umwami Nebukadinezari yari yashinze. Nuko abatware, abatetsi, abategeka ingabo, abacamanza, ababitsi b’ubutunzi, abajyanama, abatwara amategeko, n’abatware bose b’intara, bateranira ku muhango wo gutaha icyo gishushanyo Umwami Nebukadinezari yari yashinze; bahagarara imbere y’icyo gishushanyo Nebukadinezari yari yashinze. Nuko umuvugizi arangurura ijwi cyane ati: Mutegetswe mwebwe bantu, mahanga, n’indimi, yuko igihe cyose mwumva ijwi ry’ihembe, n’umwironge, n’inanga, n’igikoresho cyitwa sakubuti, n’igikoresho cyitwa zaburi, n’igikoresho cyitwa dulusime, n’amoko yose y’umuzika, mwikubita hasi mugasenga icyo gishushanyo cy’izahabu Umwami Nebukadinezari yashinze; kandi utazikubita hasi ngo asenge, muri ako kanya azajugunywa mu itanura ry’umuriro ugurumana. Ni cyo cyatumye muri icyo gihe, abantu bose bumvise ijwi ry’ihembe, n’umwironge, n’inanga, n’igikoresho cyitwa sakubuti, n’igikoresho cyitwa zaburi, n’amoko yose y’umuzika, abantu bose, n’amahanga, n’indimi, bikubita hasi bisenga icyo gishushanyo cy’izahabu Umwami Nebukadinezari yari yashinze. Daniyeli 3:1–7.

Muri icyo “gihe,” cyangwa muri iryo “saha” rimwe, ari ryo tegeko ryo ku Cyumweru muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, umuntu wese wanze kuramya icyo gishushanyo cya zahabu “azajugunywa mu itanura ry’umuriro waka cyane.” Igitabo kimwe gusa mu Isezerano rya Kera kirimo ijambo ryahinduwemo ngo “saha,” ni igitabo cya Daniyeli. Ijambo “saha” mu gice cya gatatu, rihagararira ukuza kw’ikirango cy’inyamaswa. Ijambo “saha” kandi rihagararira ubutumwa bw’umumarayika wa mbere mu gice cya kane, kuko aho ngaho rigereranya umuburo Nebukadinezari yahawe w’“isaha” y’urubanza rw’Imana igiye kuza.

> Nuko Daniyeli, witwaga Beluteshazari, amaze nk’isaha imwe, kandi ibyo yatekerezaga bimutera ubwoba. Umwami aravuga ati: Beluteshazari, iyo nzozi cyangwa ibisobanuro byayo ntibikugireho ingaruka. Beluteshazari arasubiza ati: Databuja, izo nzozi nizibe ku bakwanga, kandi ibisobanuro byazo bibe ku banzi bawe. Daniyeli 4:19.

Daniyeli yashyikirije Nebukadinezari ku isaha yegereje y’urubanza rw’Imana, Nebukadinezari yaje kwanga nyuma. “Isaha” yo mu gice cya kane, iyo yongeye gukoreshwa muri icyo gice, noneho ihagararira “isaha” urubanza rwagezemo. Mu mateka y’Abamilerite, “isaha” ya mbere yo mu gice cya kane yaba ihagarariye ukuza kwa marayika wa mbere mu 1798. Ubutumwa bw’uwo marayika bwasohoye igihe urubanza rw’iperereza rwatangiraga ku wa 22 Ukwakira 1844. “Isaha” yo mu gice cya kane ibanza kuba ikimenyetso cy’ubutumwa bw’urubanza rugiye kuza, hanyuma igakoreshwa nk’ikimenyetso cy’uko urubanza rwageze. Imikoreshereze ya mbere y’ijambo “isaha” ihagararira 1798 n’ukuza kwa marayika wa mbere, naho imikoreshereze ya kabiri igahagararira ku wa 22 Ukwakira 1844 n’ukuza kwa marayika wa gatatu.

> Muri iyo saha nyene ico kintu gishitswa kuri Nebukadinezari; yirukanwa mu bantu, arya ivyatsi nk’inka, kandi umubiri wiwe utota n’ikime c’ijuru, gushitsa aho umushatsi wiwe wakuriye usa n’amaso y’inkona, n’inzara ziwe zisa n’inzara z’inyoni. Danieli 4:33.

Bityo, “isaha” ivugwa mu gice cya kane ni ikimenyetso cya 1798 na 1844 byombi, ari byo bihe birangiriraho imivumo ibiri ya “ibihe birindwi,” yaguye ku bwami bw’amajyaruguru (yatangiye mu wa 723 mbere ya Kristo) no ku bwami bw’amajyepfo (bw’atangiye mu wa 677 mbere ya Kristo) bwa Isirayeli. Iyo mivumo yombi, igereranya imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri yo gutatanywa no kuba mu bubata, igereranya ishyirwa mu bikorwa ry’uburakari bwa mbere n’ubwa nyuma bw’Imana ku bwoko bwayo bwahakanye. Yombi yatangiranye n’urubanza rw’Imana, kandi iherezo rya buri umwe rigereranya ubutumwa bw’imbuzi bw’urubanza rw’igenzura rw’Imana rwegereje, cyangwa ukuza k’urwo rubanza rw’igenzura. Izo manza zombi zigereranwa n’iherezo ry’izo manza ebyiri z’“ibihe birindwi” zigereranwa n’ijambo “isaha,” muri Daniyeli igice cya kane.

Mu mateka y’Abamillerite, “isaha” ishushanya intangiriro y’uwo mugendo mu gihe cy’imperuka mu 1798, igihe marayika wa mbere yageraga; kandi “isaha” ya kabiri mu gice cya kane ishushanya iherezo ry’uwo mugendo, igihe marayika wa gatatu yageraga ku wa 22 Ukwakira 1844. Umugendo w’Abamillerite wa marayika wa mbere usubirwamo mu mugendo wa marayika wa gatatu; bityo rero, imikoreshereze yombi y’ijambo “isaha” mu gice cya kane na yo iranga igihe cy’imperuka mu 1989, kandi ikanagaragaza itegeko rya ku Cyumweru rigiye kuza bidatinze. Umugendo w’Abamillerite wa marayika wa mbere watangaje ugufungurwa kw’urubanza rw’iperereza, kandi umugendo wa marayika wa gatatu utangaza ugufungurwa kw’urubanza rw’Imana rwo gushyira mu bikorwa, rukaba rugenda rutera imbere buhoro buhoro, rutangirira ku itegeko ryo ku Cyumweru, kandi rugakomeza rukarushaho gukomera kugeza ku Kugaruka kwa Kabiri kwa Kristo.

Tuzakomeza icyigisho cyacu cya Daniyeli igice cya gatatu, kandi mu nyandiko ikurikira tuzasoza gusuzuma kwacu ijambo “isaha.”

> Dore, ndabatumye nk’intama ziri hagati y’amasega; nuko mube abanyabwenge nk’inzoka, kandi mutagira uburiganya nk’inuma. Ariko mwirinde abantu; kuko bazabashyikiriza inkiko, kandi bazabakubitira mu masinagogi yabo; kandi muzagezwa imbere y’abatware n’abami babahora, ngo bibe ubuhamya kuri bo no ku banyamahanga. Ariko nimubashyikiriza, ntimukagire impungenge z’uko muzavuga cyangwa ibyo muzavuga; kuko muri icyo gihe nyine muzahabwa ibyo muzavuga. Kuko si mwe muzaba muvuga, ahubwo ni Umwuka wa So uvugira muri mwe. Kandi umuvandimwe azagambanira umuvandimwe ngo yicwe, na se akagambanira umwana we; kandi abana bazahagurukira ababyeyi babo, babicishe. Kandi muzangwa n’abantu bose babahora izina ryanjye; ariko uwihanganye akageza imperuka ni we uzakizwa. Ariko nibabarenganya muri uyu murwa, muhungire mu wundi; kuko ni ukuri mbabwiye yuko mutazaba mwarangije kunyura mu migi ya Isirayeli, Umwana w’umuntu ataraza. Umwigishwa ntaruta umwigisha we, kandi umugaragu ntaruta shebuja. Birahagije ko umwigishwa amera nk’umwigisha we, n’umugaragu akamera nka shebuja. Niba bise nyir’urugo Belisebuli, abo mu nzu ye bo bazabarushaho kubita batyo! Nuko ntimukabatinye; kuko nta gitwikiriwe kitazahishurwa, kandi nta gihishwe kitazamenyekana. Ibyo mbabwira mu mwijima, mubivugire mu mucyo; kandi ibyo mwongorewe mu gutwi, mubibwirize hejuru y’inzu. Kandi ntimugatinyire abica umubiri, ariko badashobora kwica ubugingo; ahubwo mutinye ushobora kurimburira mu muriro wa Gehinomu ubugingo n’umubiri byombi. Matayo 10:16–28.

Back to Articles