Article

# Igitabo cya Yoweli n’Itorero ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi ry’i Lawodikiya - Nimero Mirongo Itatu n’Itandatu

Umubare wa Mirongo Itatu na Gatandatu

Author

Jeff Pippenger

Published

January 27, 2026

Formats

PDF
Word
Song MP3

Mu “mvurungano,” uwo James White agaragaza ko ari ugutatatana kw’Abamillerite nyuma y’itariki ya 22 Ukwakira 1844, William Miller yarose inzozi mu 1847, hanyuma nyuma y’imyaka ibiri ashyingurwa.

> “Iyo William Miller aza kubona umucyo w’ubutumwa bwa gatatu, ibintu byinshi byamugaragariraga nk’ibyijimye kandi by’amayobera biba byarasobanuwe. Ariko bene se bavugaga ko bamukunda kandi ko bamwitayeho cyane, ku buryo yatekerezaga ko atashoboraga kwitandukanya na bo. Umutima we wakundaga kubogamira ku kuri, hanyuma akareba bene se; bakakurwanya. Mbese yashoboraga kwitandukanya n’abari barahagaze iruhande rwe, bafatanyije na we gutangaza ukuza kwa Yesu? Yatekerezaga ko rwose batazamuyobya.

> “Imana yemeye ko agwa mu bubasha bwa Satani, mu butware bw’urupfu, kandi imuhisha mu mva, ngo amukure mu maboko y’abahoraga bamukura ku kuri. Mose yakoze ikosa igihe yari hafi kwinjira mu Gihugu cy’Isezerano. Ni ko nanjye nabonye ko William Miller yakoze ikosa igihe yari hafi kwinjira i Kanani yo mu ijuru, yemera ko ijambo rye rihindukira rikajya kurwanya ukuri. Abandi ni bo bamuyoboye muri ibyo; kandi abandi ni bo bazabibazwa. Ariko abamarayika barinda umukungugu w’igiciro w’uyu mugaragu w’Imana, kandi azasohoka ku ijwi ry’impanda ya nyuma.

> “Urufatiro Rukomeye”

> “Nabonye itsinda ryari rihagaze ririnzwe neza kandi rishikamye, ridashyigikira na gato abashakaga guhungabanya ukwizera kwari kwamaze gushingwa kw’umubiri. Imana yaribarebaga ibishimyeho. Neretswe intambwe eshatu—butumwa bw’abamarayika ba mbere, uwa kabiri, n’uwa gatatu. Umumarayika twari kumwe aravuga ati: ‘Ishyano k’uzimura ibuye cyangwa agakoresha urushinge kuri ubu butumwa. Gusobanukirwa nyakuri n’ubu butumwa ni iby’ingenzi by’ingenzi. Iherezo ry’ubugingo bushingiye ku buryo bwakiriwe.’ Nongera kumanurwa nca muri ubu butumwa, mbona ukuntu ubwoko bw’Imana bwari bwaraguze uburambe bwabwo ku giciro gikomeye. Bwabonetse binyuze mu mibabaro myinshi no mu ntambara zikomeye. Imana yari yarabayoboye intambwe ku yindi, kugeza ibashyize ku rukwa rukomeye, rudakuka. Nabonye abantu bamwe begereye urwo rukwa maze basuzuma urufatiro. Bamwe, bishimye, bahise baruriraho. Abandi batangira kunenga urufatiro. Bashakaga ko harugwaho ibyavugururwa, maze urwo rukwa rukarushaho kuba rwuzuye, kandi abantu bakarushaho kugira umunezero. Bamwe bamanutse kuri urwo rukwa kugira ngo barusuzume, maze batangaza ko rwashyizweho nabi. Ariko nabonye ko hafi ya bose bahagaze bashikamye kuri urwo rukwa kandi bahugura abari barumanutseho kureka kwinubira kwabo; kuko Imana ari Yo Mwubatsi Mukuru, kandi bo barwanaga na Yo. Basubiragamo umurimo utangaje w’Imana, wari warabayoboye ukabageza kuri urwo rukwa rukomeye, maze bahuje umutima bazamura amaso yabo bayerekeza mu ijuru, kandi n’ijwi rirenga bahimbaza Imana. Ibi byakoze ku bamwe muri ba bandi bari binubiye kandi bavuye kuri urwo rukwa, maze bongeye kururiraho bafite ishusho yo kwicisha bugufi.” Early Writings, 258.

## Imirimo Itangaje ya Miller

“Umurimo w’igitangaza” wa William Miller wagejeje ku “rufatiro rukomeye” rwari “urubuga rukomeye, rutanyeganyezwa.” “Urufatiro” rw’“urubuga rutanyeganyezwa,” hamwe n’igitero cyakurikiyeho kuri urwo “rubuga” no kuri urwo “rufatiro” byombi byatangiye kugaragazwa nyuma y’urupfu rwa Miller mu 1849, byerekanywe mu nzozi ze.

William Miller ni ikimenyetso cy’imfatiro z’Itorero ry’Abadiventisiti.

Ni na we kimenyetso cy’amateka y’Abamillerite kuva mu 1798 kugeza mu 1863.

Ni ikimenyetso kandi cy’amateka y’Abamilerite kuva mu mwaka wa 1798 kugeza mu wa 1844.

Ni na we ikimenyetso cy’amateka y’abamarayika batatu uhereye mu wa 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru.

Agereranywa n’iyo myaka mirongo ine n’itandatu, uhereye mu 1798 ukageza mu 1844.

Agereranywa n’umubare “220,” ugereranyijwe na 2,520 na 2,300.

Agereranywa n’“ibihe birindwi” — 2.520.

Agereranywa n’abo 2,300.

Inzozi ebyiri za Miller zagereranywaga n’inzozi ebyiri za Nebukadinezari zo mu gice cya kabiri n’icya kane cya Daniyeli.

Igihe cya 1798 gitangirana na Nebukadinezari kikarangirana na Belushazari mu 1863.

Igihe cyo kuva mu wa 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru gitangirana na Nebukadinezari kandi kigasozwa na Belushazari.

Nk’ikimenyetso cy’amateka y’Abamilerite, ni ikimenyetso cy’imfatiro, zihagarariye ukuri kwavumbuwe hagati y’ubuvumbuzi bwa alfa bw’igihe cya 2,520 n’ubuvumbuzi bwa omega bw’igihe cya 2,300. Mu gutanga ibisobanuro ku nzozi za William Miller, James White yagaragaje ko “urufunguzo” rwari uburyo bwa Miller bwo kwiga Bibiliya. Uwo murongo ngenderwaho ni wo rufunguzo rwa Dawidi rwashyizwe ku rutugu rwa Miller, kuko yatanze ubuhanuzi bw’imyaka 2,300 bwarangijwe igihe Yesaya 22:22 yasohoraga ku wa 22 Ukwakira 1844.

Ukuri kwatangiye guhishurwa kuva mu mwaka wa 2023 gukomeza, ni ukuri kwari kwaramaze kugaragazwa mu nyigisho za Habakkuk’s Tables 95, kandi ubu uko kuri kurimo gushyirwa mu rwego rushya rw’“Ukuri.”

Ihamagarwa ry’ijwi rirangurura mu butayu muri Nyakanga 2023 ryagaragaje ko kurira no kuboroga byari ngombwa ku bagombaga kwihana ku bw’itangazo ryo ku wa 18 Nyakanga 2020. Abari kuzaba mu bakobwa b’abanyabwenge bagombaga kwihana bahuje n’isengesho ryo muri Daniyeli 9, ari ryo sengesho ry’abavugwa mu Balewi 26 bemera ko batatanyijwe.

Igihe Miller avuze ati: “Ubwo nariraga kandi ngashengurwa n’agahinda kubera igihombo cyanjye gikomeye n’inshingano nari mfite zo kubazwa, nibutse Imana, maze nsenga nshyizeho umwete mwingi ngo antumire ubutabazi. Ako kanya urugi rurakinguka, umugabo yinjira mu cyumba, abantu bose bahita bakivamo; na we, afite mu ntoki akaburashi ko gukubura ivumbi, akingura amadirishya, maze atangira gukuraho ivumbi n’umwanda byose byo mu cyumba.”

Urugi rwakingutse ni umutima wa Miller igihe “yasengaga ashikamye” asaba “ubufasha.” Yesu, nk’Umuhamya w’Ukuri uhamya i Lawodikiya, akomanga ku mitima ashaka kwinjira. Igihe urugi rwakingukaga, igikorwa cyo gutandukanya cyarahise gitangira. Igihe urugi rwakingukaga, “amadirishya” na yo yarakingutse, kandi ayo “madirishya” ni amadirishya yo mu ijuru.

Yohana yabonye amadirishya yo mu ijuru akinguwe mu gice cya cumi n’icyenda cy’Ibyahishuwe, ubwo Uwiteka yahagurutsaga ingabo Ze z’amafarasi yera, ako kanya nyuma y’uko umugeni yari amaze kwitegura. Izo ngabo ni zo ngabo za Ezekiyeli zihagarara zikirwana zitewe n’ubutumwa bw’umuyaga w’iburasirazuba ukaze. Izo ngabo ni itorero rinesha rihinduka riva ku itorero rirwana rikajya ku itorero rinesha, igihe itandukanywa ry’ingano n’urukungu riba risohoye. Uko gutandukanywa kandi kugaragazwa nk’uguhinduka uva mu mibereho y’i Lawodikiya ukajya mu mibereho y’i Filadelifiya. Miller yafunguye umutima we maze yemera ko Umuhamya W’ukuri yinjira, ubwo Yatandukanyaga ingano n’urukungu, bityo azura ingabo Ze z’amafarasi yera ngo zibeho.

Ku wa 31 Ukuboza 2023, umugabo w’Agahanagura-Umukungugu yinjiye mu cyumba abantu bamaze kugenda, maze atangira umurimo wo kuvanaho imyanda y’ubuyobe, mu gihe yashyiraga ukuri kwa kera ko ku Mbonerahamwe za Habakuki mu rwego rushya rw’ukuri.

> “Umukiza ntiyari yaraje gukuraho ibyo abakurambere n’abahanuzi bavuze; kuko ni We ubwe wari waravugiye muri abo bantu bari abahagarariye abandi. Ukuri kose kw’Ijambo ry’Imana kwaturutse kuri We. Ariko ayo mabuye y’agaciro atagereranywa yari yarashyizwe mu mitunganyirize itari iy’ukuri. Umucyo wayo w’igiciro wari warahinduwe igikoresho cyo gukorera ikinyoma. Imana yashakaga ko akurwa muri iyo mitunganyirize y’ikinyoma, agasubizwa mu rwego rw’ukuri. Uwo murimo nta kindi gishobora kuwukora uretse ukuboko kw’ubumana. Kubera uko kwari guhujwe n’ikinyoma, ukuri kwari kwarakoreye inyungu z’umwanzi w’Imana n’umuntu. Kristo yari yaraje kugira ngo agushyire aho kuzahesha Imana icyubahiro no gukorera agakiza ka muntu.” The Desire of Ages, 287.

Kimwe mu by’ukuri bya mbere byigishijwe mu mwaka wa 2024 ni ugusobanura ugucika intege ko ku ya 18 Nyakanga 2020. Umurongo ku wundi byaje kumenyekana ko ugucika intege kwa mbere kwa buri murongo w’ivugurura kwagaragaje itariki ya 18 Nyakanga 2020 nk’ikimenyetso nyamukuru mu mugani w’abakobwa icumi b’isugi. Ingingo y’ugucika intege yabaye “urufunguzo” rwo gufungura ukuri kw’ahera; naho mu gucika intege gukomeye ko mu 1844, ahera ni yo yari “urufunguzo” rwafunguraga ugucika intege.

Umuntu wo guhanagura umukungugu, ari na we Ntare yo mu muryango wa Yuda, yatangiye gukuraho ibimenyetso by’ubutumwa bw’Induru yo mu Gicuku mu mwaka wa 2023. Ubu tugeze ahantu ho mu nzozi za Miller aho ari gushyira ku meza isanduku nini kurushaho kandi akajugunyamo ukuri kuzakayangana inshuro icumi kurusha izuba. Kimwe muri ayo mabuye y’agaciro ni ihishurirwa ry’uwo ari we mu nkuru y’ubuhanuzi.

Iyo ubuhanuzi bumaze gushyirwa ahagaragara, ni We Ntare yo mu muryango wa Yuda, ufata ukuri kwa kera akakushyira mu rwego rushya rw’intambwe eshatu z’“ukuri.” Iryo rwego rihuzwa kandi rigakomereshejwe na Kristo nk’Alufa na Omega, uw’itangiriro n’uw’imperuka. Nk’Ijambo ry’Imana, yateguye kandi ayobora buri kintu cyose kigize Ijambo rye. Nka Palmoni, yaremye buri ruhande rwose nk’imibare.

Igihe Petero ari i Kayisariya ya Filipo, mu isaha ya gatatu, Yimenyekanisha nka Palumoni, ashyira imfashanyigisho ku “miterere y’ihanuzi isubiramo mu bice byayo.” Kimwe mu byahishuwe bya nyuma bya Kristo nk’Umwami w’ubuhanuzi, ni ugushimangira iyo miterere y’ihanuzi isubiramo mu bice byayo, nk’uko ihagarariwe na Petero muri Matayo 16:18, ari na cyo kimenyetso cya 1.618, cyitwa igipimo cya zahabu mu isi y’ibidukikije, ariko kikitwa “imiterere y’ihanuzi isubiramo mu bice byayo” na Palumoni.

Twatangiye gusa kumenya ibice by’ihanura byisubiramo biherereye mu cyumweru cyera cyo kuva ku wa 27 kugera ku wa 34. Mbere y’uko dusubirayo mu nzira yacu igana ku gitabo cya Yoweli, byari ngombwa ko ishimikiro ry’ibice by’ihanura byisubiramo ryongerwa mu byo twatekereje ku nzozi za Miller.

Igihe uhereye igihe Miller yahamagariye abantu “kuza kureba,” kandi Kristo, nk’umuntu w’ugukubura umwanda, agahamagarira Miller “kuza kureba,” ni ukuva mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru, ariko gikubiyemo fractal iri muri ayo mateka rusange, ari cyo gihe cyo kuva mu 1798 kugeza mu 1863. Kirimo indi fractal iva ku wa 9/11 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru, n’indi iva mu 2023 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru.

Igihe Miller yahumaga amaso hagati mu kavuyo, yashushanyaga amateka yo mu 1849, igihe Uwiteka yari agerageza kurangiza umurimo, ariko biba iby’ubusa. Azurwa mu 2023, kuko ari Eliya wishwe mu muhanda hamwe na Mose. Yapfuye mu 1849, hanyuma yongera gupfa ku wa 18 Nyakanga 2020.

Inzozi ye yahawe mu 1847, hanyuma Uwiteka arambura ukuboko Kwe ubwa kabiri maze atangaza imbonerahamwe yo mu 1850. Igihe Uwiteka arambura ukuboko Kwe ubwa kabiri mu mateka y’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, Miller arazurwa.

Intangiriro y’itatanwa rya Isirayeli na Yuda byombi ishyirwa ahagaragara muri Yesaya.

> Kuko umutwe wa Siriya ari i Damasiko, kandi umutwe wa Damasiko ni Rezini; kandi mu gihe cy’imyaka mirongo itandatu n’itanu, Efurayimu izamenagurwa, ku buryo itazaba ikiri ubwoko. Kandi umutwe wa Efurayimu ni Samariya, kandi umutwe wa Samariya ni umuhungu wa Remaliya. Nimutizera, ni ukuri ntimuzakomera. Yesaya 7:8, 9.

Ubuhanuzi bwatanzwe mu mwaka wa 742 Mbere ya Kristo, maze nyuma y’imyaka cumi n’icyenda, mu mwaka wa 723 Mbere ya Kristo, Isirayeli itatanywa n’Abashuri; hanyuma nyuma y’indi myaka mirongo ine n’itandatu, u Buyuda butatanywa na Babuloni. Ayo matariki atatu ahagarariye igihe cy’imyaka cumi n’icyenda, gikurikiwe n’imyaka mirongo ine n’itandatu. Igihe ubwo buhanuzi bwombi bwarangiraga mu 1798 no mu 1844 uko bukurikirana, icyo gihe cy’imyaka cumi n’icyenda cyo mu ntangiriro, kuva mu 742 Mbere ya Kristo kugeza mu 723 Mbere ya Kristo, cyari imyaka cumi n’icyenda ya alufa, cyashushanyaga imyaka cumi n’icyenda ya omega kuva mu 1844 kugeza mu 1863.

Miller yapfuye hashize imyaka itanu omega itangiye; maze nyuma y’imyaka cumi n’icyenda n’imyaka irindwi, inyandiko za Hiram Edson zivuga kuri “ibihe birindwi” zirasohorwa. Nyuma y’indi myaka irindwi, “ibihe birindwi” birangwa. Umwaka wa 1856 wagombaga kuba ikimenyetso cyo gushyirwaho ikimenyetso mbere y’itegeko ryo ku cyumweru ryo mu 1863, ariko ntibyabaye.

Marayika wa gatatu yaje mu 1844, mu 1888 no ku wa 9/11. Mushiki wa White yagaragaje ko igihe inyubako nini z’Umujyi wa New York zasenyukaga, imirongo itatu ya mbere yo mu Ibyahishuwe cumi n’umunani yari kuba isohojwe.

## Ibyahishuwe 18

Umurongo WA MBERE—Kandi hanyuma y’ibyo bintu mbona undi mumarayika amanuka ava mu ijuru, afite ubutware bukomeye; kandi isi irabagirana kubw’ikuzo rye.

Umurongo wa KABIRI—Nuko arangurura ijwi cyane n’ijwi rikomeye, ati: Babuloni ikomeye iraguye, iraguye, kandi ihindutse ubuturo bw’abadayimoni, n’igihome cya buri mwuka wanduye, n’ikiraro cya buri nyoni yanduye kandi yangwa.

Umurongo WA GATATU—Kuko amahanga yose yanyoye kuri vino y’uburakari bw’ubusambanyi bwe, kandi abami b’isi basambanye na we, kandi abacuruzi bo mu isi babaye abatunzi bitewe n’ubwinshi bw’iby’akataraboneka bye.

Marayika wa mbere ukomeye yamanukanye ubutumwa mu kuboko kwe, maze Yohana ategekwa kujya gufata agatabo gatoya no kukarya. Uwo marayika wa mbere akora umurimo umwe n’uwa marayika wo mu Byahishuwe 18 umurikisha isi ubwiza bwe. Ibi ni ko biri kuko marayika wa mbere ari Alufa kandi marayika wa gatatu akaba Omega, kandi intangiriro ihora ishushanya iherezo.

> “Yesu yatumye marayika ukomeye kumanuka no kuburira abatuye isi kwitegura ukuza kwe kwa kabiri. Uwo marayika amaze kuva imbere ya Yesu mu ijuru, umucyo urabagirana cyane kandi ufite ubwiza buhebuje wamubanjirije. Nabwiwe ko umurimo we wari uwo kumurikisha isi ubwiza bwe no kuburira umuntu uburakari bw’Imana buri hafi kuza.” Early Writings, 245.

Umumarayika wa mbere ni umurongo wa mbere w’Ibyahishuwe igice cya cumi n’umunani.

Kandi nyuma y’ibyo, mbona undi mumalayika amanuka ava mu ijuru, afite ubutware bukomeye; kandi isi irabagirana n’ubwiza bwe.

Marayika wa kabiri ni umurongo wa kabiri wo mu Byahishuwe igice cya cumi n’umunani.

Maze arangurura n’ijwi rikomeye cyane, ati: Babuloni ikomeye iraguye, iraguye, ihindutse ubuturo bw’abadayimoni, n’indiri ya buri mwuka wanduye, n’akazu ka buri nyoni ihumanye kandi yangwa.

Marayika wa gatatu ni umurongo wa gatatu wo mu Ibyahishuwe cumi n'umunani.

Kuko amahanga yose yanyoye ku nzoga y’uburakari bw’ubusambanyi bwe, kandi abami bo mu isi basambanye na we, kandi abacuruzi bo mu isi babaye abatunzi bitewe n’ubwinshi bw’ibinezeza bye.

Abami bose bakora ubusambanyi n’iyo ndaya ku itegeko ryo ku Cyumweru, nk’uko byashushanyijwe mu murongo wa gatatu. Ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri ni uko Babuloni yaguye, kandi ibyo ni umurongo wa kabiri. Inshingano y’umumarayika wa mbere yari ukumurikisha isi ubwiza bwe, kandi ibyo ni umurongo wa mbere. Umurongo wa mbere ni 9/11. Umurongo wa kabiri ni igikorwa cyo gutandukanya cyagiye kibaho mu bantu bose kuva kuri 9/11, kandi umurongo wa gatatu ni itegeko ryo ku Cyumweru. Kubera iyo mpamvu, 9/11 ni ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu, kandi n’itegeko ryo ku Cyumweru ni ko riri. 9/11 ni umuburo w’itegeko ryo ku Cyumweru ryegereje nk’uko rigereranywa mu mirongo itatu ya mbere, kandi irindi jwi ryo mu murongo wa kane ni itegeko ryo ku Cyumweru. Ijwi rya mbere ryo mu Ibyahishuwe cumi n’umunani ni umuburo w’itegeko ryo ku Cyumweru ryegereje, kandi uwo muburo uhinduka ukuri kubaho ku itegeko ryo ku Cyumweru.

9/11 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru bishushanywa n’igihe cy’“ngwino urebe” cya alpha cyo mu nzozi za Miller kugeza ku “ngwino urebe” ya omega. Hagati ya 9/11 n’itegeko ryo ku Cyumweru, amabuye y’agaciro ashyirwa ku meza ya Miller ari hagati mu cyumba, agasandarara kandi agatabarwa, hanyuma akazasubizwaho n’umuntu wogeshesha umukungugu. Marayika wamanutse mu 1840 afite agatabo gato ni we marayika wa mbere kandi wa alpha wagereranyaga marayika wamanutse kuri 9/11. Uwo marayika agaragazwa mu gice cya cumi, aho Yohana abwirwa ko igitabo kizaba kiryoshye, ariko kikazahinduka igisharira.

Yohana yari ahagarariye urugendo rw’umumarayika wa mbere, rwari ruhagarariwe n’Abamilerite, kandi nanone yari arimo agaragaza urugendo rw’abihumbi ijana na mirongo ine na bine. Mbere na mbere, yari ahagarariye iminsi y’imperuka, nk’uko abahanuzi bahora babigira. Ni yo mpamvu yabwiwe mbere y’igihe ko igitabo kizabanza kuba kiryoshye hanyuma kikaba gisharira. Abamilerite ntibari babizi mbere y’igihe, ariko abihumbi ijana na mirongo ine na bine basabwa kubimenya mbere y’igihe.

Milleri, nk’intumwa y’umumarayika wa mbere, ni ikimenyetso nyamukuru cy’uwariye agatabo gato. Nk’umusya, yagombaga gutandukanya ingano n’umurama, hanyuma agatunganya iyo ngano ikavamo ifu, maze agakora umugati wagombaga kuribwa. Yasangiye uwo mugati awushyira hagati mu cyumba cye maze ahamagara abashaka bose ati: “nimuze murebe.” Ariko nk’ikimenyetso cy’uwo wafashe igitabo mu kuboko kw’umumarayika, Milleri, kimwe na Yohana, arimo avugana n’ibihe biheruka by’umumarayika wa gatatu kurusha uko avugana n’iminsi ya mbere y’umumarayika wa mbere. Mu nzozi ze atangira atumenyesha ko ubutumwa bwe yabwakiriye avugishijwe n’ukuboko kutabonwaga. Umumarayika wa mbere wo mu Ibyahishuwe 10 afite agatabo gato mu kuboko kwe, ariko umumarayika wo mu Ibyahishuwe 18, ari we omega ku alpha yo mu 1840, nta gitabo agaragazwa afite mu kuboko kwe, kandi icyo ni cyo gitabo Milleri yakiriye—igitabo cyavuye mu kuboko kutabonwaga. “Nimuze murebe” kwa Milleri ni 9/11, kandi “nimuze murebe” k’umuntu wahanuraga umukungugu ni itegeko ryo ku cyumweru.

Hagati ya alpha na omega “ngwino urebe” hari ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri, kuko alpha ari 9/11, ari na wo murongo wa mbere w’igice cya cumi n’umunani, kandi umurongo wa kabiri ni umumarayika wa kabiri usozwa ku murongo wa gatatu, ari wo tegeko ryo ku cyumweru na omega “ngwino urebe.” Mu nzozi za Miller, umumarayika wa kabiri n’ukugwa kwa Babuloni bigaragazwa n’inshuro ndwi ijambo scatter rikoreshwa, mu gihe inkuru rusange igaragaza ukuri kuneshwa n’ikinyoma.

Abamarayika ba mbere n’aba gatatu bamanukanye ubutumwa bugomba kwakirwa no kuribwa ku wa 11 Kanama 1840 no ku wa 9/11 uko bikurikirana. Ayo matariki yombi ahura n’umurongo wa mbere w’Ibyahishuwe cumi n’umunani.

Ukuri shingiro bwarasohowe muri Gicurasi 1842, kandi imbonerahamwe y’abapayoniya yo mu 1843 yabaye alufa y’ameza abiri ya Habakuki. Mu 2012 hasohowe Ameza ya Habakuki, bihura na Gicurasi 1842.

Abayileri bitiriwe aba mbere gucika intege ku itariki ya 19 Mata 1844, hagereranya itariki ya 18 Nyakanga 2020. Kuri iyo ngingo marayika wa kabiri yaraje, kandi ukuza kwe kwahuriranye n’umurongo wa kabiri wa Ibyahishuwe 18. Uko gucika intege kwaranze iherezo rya marayika wa mbere. Aho ni ho marayika wa kabiri yageze, igihe cyo gutinda kiri mu mugani w’abakobwa b’inkumi gitangira. Amateka ya marayika wa mbere agomba kugendana n’amateka ya marayika wa kabiri, kandi iyo ashyizwe muri ubu buryo, ukuza kwa marayika wa kabiri guhurizwa hamwe n’ukuhagera kwa marayika wa mbere mu 1840 no ku wa 9/11.

Igihe cyo gutinda cyageze kuri 9/11, cyari cyaragereranyijwe na 19 Mata 1844. Kuri 9/11 imiyaga ine ya Isilamu yararekuwe, hanyuma irafatirwa. Iyo miyaga ine yo muri Yohana ni yo miyaga ikaze yo muri Yesaya, kandi ni yo muyaga w’iburasirazuba wo mu buhanuzi, kandi marayika ushyiraho ikimenyetso azamuka aturutse iburasirazuba. Iyo azamutse, arangurura ijwi ati “mufate, mufate, mufate, mufate” incuro enye nk’uko Sister White abivuga. Igihe cyo gutinda gitangirana no kugera kwa marayika wa kabiri kigaragazwa nk’imiyaga ine ifatiriwe kugeza aho abo ijana na mirongo ine na bine b’ibihumbi bashyiriweho ikimenyetso.

Nyuma yo gucika intege kwa mbere, Samuel Snow yayobowe guhimba ubutumwa bwo Gutaka kwa Saa Sita z’ijoro, bityo agereranya ijwi rirangurura mu butayu muri Nyakanga 2023.

Mu iteraniro ry’inkambi ryabereye i Exeter, gutandukanywa kw’abakobwa b’inkumi gushingiye ku mavuta y’ikigeragezo, kwanahanaguye kandi kweza Abamilerite mu bwumvikane n’umurimo w’Intumwa y’Isezerano. Iteraniro ry’inkambi ry’i Exeter ryashushanyaga ugushyingirwa ikimenyetso, kuko umurimo wahise ukomeza ujya imbere nk’umuraba ukomeye w’inyanja, cyangwa nk’ingabo ikomeye, kugeza ubwo marayika wa gatatu yageraga ku wa 22 Ukwakira 1844. Urufunguzo rw’ayo mateka ni ugutandukanya.

Umumarayika wa kabiri akora umurimo wo gutandukanya igihe agereyeho, nk’uko yabigenje mu gihe cyo gucika intege kwa mbere, kandi byasojwe no gutandukana ko ku itariki ya 22 Ukwakira. Hagati muri uko gutandukana kwombi, ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri bwaramamajwe. Umumarayika wa kabiri ni ugutandukanya kugenda gutera imbere kugeza ku kigeragezo cya nyuma cy’amavuta. Icyo kigeragezo cya nyuma cy’amavuta kijyana ku kigeragezo nyakuri cy’umumarayika wa gatatu. Icyo kigeragezo nyakuri kuri Yesu cyari umusaraba, kandi Ubusitani bwa Getsemani, busobanura “ubusitani bw’urutiriro rw’amavuta,” bwabanje mbere y’ikigeragezo nyakuri cy’umusaraba, kandi ikigeragezo cy’amavuta y’abakobwa b’isugi cyabanje mbere y’urugi rwafunzwe rwo mu 1844.

Ikigeragezo cya nyuma, gikurikirwa n’urubanza, cyari ikigeragezo cya cumi kuri Isirayeli ya kera. Hanyuma bategekwa gupfira mu butayu. Yaba i Kadeshi, i Getsemani cyangwa i Exeter; ikigeragezo cya nyuma mbere y’urubanza, aho ayo matsinda yombi atandukanyirizwa, kigaragaza ikigeragezo cya nyuma nyuma ya 2023, kibanziriza urubanza rw’ikorwa ryo gufunga umuryango rw’itegeko ryo ku Cyumweru. Icyo kigeragezo cya nyuma ni ugushyirwaho ikimenyetso. Ikigeragezo cya nyuma cyangwa cya nyuma rwose cyumvikanisha ko habanje kubaho ikigeragezo cya mbere.

Mu mwaka wa 2023, igihe cyo gutinda cyarangiye ubwo Intare yo mu muryango wa Yuda yafunguraga ikimenyetso ku iyerekwa ryagombaga gutinda, ikuraho ukuboko kwayo. Nuko ni bwo umurimo wa Samuel Snow watangiye.

Niduhuza ibihe by’umumarayika wa mbere n’uwa kabiri tubishyira ku murongo ugereranwa, bigaragaza kumanuka k’umumarayika ufite ubutumwa bugerageza ubwoko bw’Imana hakurikijwe uko bwitabira itegeko ryo gufata ubwo butumwa no kuburya. Hanyuma ubutumwa bw’ishingiro bushyirwa ahagaragara imbere ya rubanda, kugeza ubwo ubutumwa bw’ishingiro bunaniwe. Maze umumarayika wa gatatu akaza. Igihe cy’umumarayika wa gatatu ni ya myaka cumi n’icyenda yari imyaka cumi n’icyenda y’omega, kuva mu mwaka wa 742 Mbere ya Kristo kugeza mu wa 723 Mbere ya Kristo.

Igihe cyo kuva mu 1844 kugeza mu 1863, n’igihe cyo kuva mu 742 mbere ya Kristo kugeza mu 723 mbere ya Kristo bigendana bihuje, kandi na byo bihura n’ibihe by’umumarayika wa mbere n’umumarayika wa kabiri. Iyo mirongo ine y’amateka y’ubuhanuzi ihurirana n’igihe kuva ku wa 9/11 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru. Iyo mirongo itanu ni yo mateka ya “ngwino urebe” ya alufa ya Miller n’iya “ngwino urebe” ya omega ya Kristo.

## Inshuro enye za karindwi

Iyo niyumvikanwe neza, mu gitabo cy’Abalewi makumyabiri na gatandatu hagaragaza neza “ibihe birindwi,” inshuro enye, kandi “ibihe birindwi” ni ikimenyetso cya Miller n’ubutumwa bwe. Mu mwaka wa 1842, uko Miller yumvaga “ibihe birindwi” kwashyizwe ku mugaragaro ku mbonerahamwe ya 1843, iyo Sister White avuga ko “yayobowe n’ukuboko kw’Umwami,” kandi ko “itagomba guhindurwa.” Nyuma y’imyaka irindwi Miller yapfuye mu 1849, kandi nyuma y’indi myaka irindwi ubutumwa bw’“ibihe birindwi” bwandikwa na Hiram Edson, hanyuma nyuma y’indi myaka irindwi burangwa.

Mu mwaka wa 1842 hasohotse ameza ya mbere ya Habakuki.

Mu wa 1849 intumwa ya alfa y’“ibihe birindwi” iri ku mbonerahamwe ya 1843 irapfa.

Mu 1856, intumwa ya omega y’“ibihe birindwi” iri ku mbonerahamwe yo mu 1850 yarirengagijwe.

Mu mwaka wa 1863, ibisate bibiri bya Habakuki byaranze byangwa, maze igishushanyo cyo mu 1863 kiratangazwa.

Igishushanyo cy’Imana cyatangajwe mu itangiriro n’igishushanyo cy’umuntu cyatangajwe ku iherezo. Hagati aho, intumwa ebyiri zigaragazwa, kuko ubutumwa bwa kabiri buri gihe bugira gusubirwamo kabiri.

## Marayika wa mbere

Mu wa 1842, hasohowe imbonerahamwe ya mbere ya Habakuki.

## Marayika wa kabiri

Mu 1849, intumwa ishaje y’ikarita yo mu 1843 irapfa.

Mu wa 1856 intumwa nshya yo ku mbonerahamwe ya 1850 yarirengagijwe.

## Malayika wa gatatu

Mu 1863 ubutumwa bwaranzwe, maze hategurwa imbonerahamwe yo mu 1863.

Igihe cy’imyaka makumyabiri n’umwe kigereranya ibimenyetso bine by’“ibihe birindwi,” bingana intera y’imyaka irindwi hagati yabyo. Ubutumwa bwa alfa buratangazwa (1842), intumwa ya alfa irapfa (1849), intumwa ya omega irirengagizwa (1856), kandi ubutumwa bwa omega burangwa (1863), bikaba bigereranya 2012; 18 Nyakanga 2020; 2023; n’itegeko ry’Umunsi w’Ikiruhuko rigiye kuza vuba. Urupfu rwa Miller mu 1849 ruhura na 18 Nyakanga 2020. Intumwa, n’ubutumwa byazuwe mu 2023. Ubutumwa bwa omega ubu burimo gukurwaho ikimenyetso, kandi bukurikirwa n’itegeko ry’Umunsi w’Ikiruhuko ryo mu 1863.

Mu rugendo rw’Abamillerite, ubutumwa bwashyizweho hanyuma intumwa irapfa. Mu rugendo rubangikanye na rwo, ubutumwa bwashyizweho hanyuma ubwo butumwa burapfa. Ubutumwa bwazutse mu 1856 no mu 2023. Ubuhakanyi ni bwo kimenyetso cya 1863, kandi kunesha ni ko kimenyetso cy’icyo gihwanye na cyo ku cyumweru cy’itegeko. Mbere y’ubuhakanyi no kunesha byo ku Cyumweru cy’itegeko no mu 1863, ihishurwa ry’umucyo wa omega w’ibuye risoza w’“ibihe birindwi” byo mu 1856 rirashyirwa ahagaragara, nk’uko byagenze uhereye mu 2023.

Tuzakomeza mu nyandiko ikurikira.

## William Miller: 1782–1849

> William: “ubushake” na “ingofero y’umutwe”— “umurinzi ushikamye”, “umurinzi wiyemeje”, cyangwa “umurwanyi ufite ubushake bukomeye.”

> Miller: umuntu ukoresha urusyo, cyane cyane urusyo rusya ibinyampeke rukabihindura ifu.

## Umurwanyi ufite ubushake bukomeye

> “Umuhinzi w’umunyakuri, ufite umutima utaryarya, wari waragejejwe aho ashidikanya ku butware bw’inyandiko zera bukomoka ku Mana, nyamara akaba yarifuzaga by’ukuri kumenya ukuri, ni we muntu Imana yatoranyije by’umwihariko kugira ngo abe ari we uyobora mu kwamamaza ukuza kwa kabiri kwa Kristo. Nk’uko byagenze ku bandi baharaniraga ivugurura benshi, William Miller na we mu buto bwe yarwanyije ubukene, maze bityo yiga amasomo akomeye yo kugira umwete no kwiyanga. Abagize umuryango yakomotsemo barangwaga n’umwuka wo kwigenga no gukunda umudendezo, n’ubushobozi bwo kwihanganira imibabaro, ndetse n’ubutwari bukomeye bwo gukunda igihugu—imico na yo yari igaragara cyane muri kamere ye. Se yari kapiteni mu ngabo z’Impinduramatwara, kandi imibereho igoranye yaranze ubuzima bwa mbere bwa Miller ishobora gukomorwa ku bitambo se yatanze mu mirwano no mu mibabaro by’icyo gihe cy’imivurungano.”

> “Yari afite ubuzima bw’umubiri bukomeye, kandi no mu bwana bwe yagaragaje ibimenyetso by’ubushobozi bwo mu bwenge burenze ubw’ibisanzwe. Uko yagendaga akura, ni ko ibyo byarushagaho kugaragara. Ubwenge bwe bwari bukangutse kandi bwarakuze neza, kandi yari afite inyota ikomeye yo kumenya. Nubwo atagize amahirwe yo kwiga mu mashuri makuru, urukundo yakundaga kwiga, n’ingeso yo gutekereza yitonze no kunenga byimbitse, byamugize umuntu ufite ubushishozi bukomeye n’imitekerereze yagutse. Yari afite imyifatire myiza mu by’umuco itagira umugayo n’izina ryiza ryifuzwa, kandi muri rusange yahabwaga agaciro kubera ubudahemuka, kuzigama, n’ubugwaneza. Kubera imbaraga no kwitanga kwe, akiri muto yabonye uburyo bwo kubaho bwamuhaga kwigira, nubwo yakomeje kugumana ingeso ze zo kwiga. Yakoze imirimo inyuranye ya leta n’iya gisirikare mu buryo bumuhesha icyubahiro, kandi inzira zimuganisha ku bukire no ku cyubahiro zagaragaraga ko zimukinguriwe rwose.” The Great Controversy, 317.

> “Ubumenyi bw’Imana ntibubonwa hatabayeho gushyira ubwenge ku murimo, hatabayeho gusenga dusaba ubwenge kugira ngo mutandukanye n’ingano nziza y’ukuri ibishishwa abantu na Satani bagoretsemo inyigisho z’ukuri. Satani n’ishyirahamwe rye ry’abakozi b’abantu bashatse kuvanga ibishishwa by’ikinyoma n’ingano y’ukuri. Dukwiriye gushakashaka tubigiranye umwete ubutunzi bwihishe, kandi tugashaka ubwenge buva mu ijuru kugira ngo dutandukanye ibyahimbwe n’abantu n’amategeko yavuye ku Mana. Mwuka Wera azafasha ushaka ukuri gukomeye kandi kw’igiciro cyinshi gufitanye isano n’umugambi wo gucungura. Nashaka gushimangira kuri bose ko gusoma Ibyanditswe mu buryo bwo kubica hejuru bidahagije. Tugomba gushakisha, kandi ibi bisobanura gukora ibikubiye byose muri iryo jambo. Nk’uko umucukuzi w’amabuye y’agaciro ashakisha isi abigiranye ishyaka kugira ngo abone imitsi ya zahabu, ni ko namwe mukwiriye gusesengura ijambo ry’Imana mushaka ubutunzi bwihishe Satani amaze igihe kirekire ashaka guhisha umuntu. Uwiteka aravuga ati: ‘Umuntu niyemera gukora ibyo ashaka, azamenya iby’iyi nyigisho.’ Yohana 7:17, Revised Version.”

> “Ijambo ry’Imana ni ukuri n’umucyo, kandi rigomba kuba itabaza ry’ibirenge byanyu, kugira ngo ribayobore kuri buri ntambwe y’inzira ibageza ku marembo y’umudugudu w’Imana. Ni yo mpamvu Satani yashyizeho imihati ikomeye cyane yo gukoma imbere inzira yateguriwe abo Uwiteka yacunguye ngo bayigenderemo. Ntimugomba kujyana ibitekerezo byanyu muri Bibiliya, ngo mushyire ibitekerezo byanyu ku mwanya w’ishingiro ukuri kugomba kuzengurukaho. Mugomba gusiga ibitekerezo byanyu ku rugi rw’iperereza, kandi mufite imitima yoroheje, yicishije bugufi, mwihishe muri Kristo, kandi musenga mushikamye, mugomba gushaka ubwenge buva ku Mana. Mugomba kumva ko mugomba kumenya ubushake bw’Imana bwahishuwe, kuko bureba imibereho yanyu y’iteka ku giti cyanyu. Bibiliya ni ubuyobozi bubereka inzira mushobora kumenyamo inzira igana ku bugingo bw’iteka. Mwagombye kwifuza, kuruta ibindi byose, ko mwamenya ubushake n’inzira z’Umwami. Ntimugomba gushakashaka mushaka kubona imirongo y’Ibyanditswe mushobora gusobanura ku buryo yemeza inyigisho zanyu; kuko ijambo ry’Imana rivuga ko ibyo ari ukugoreka Ibyanditswe, bikabageza ku kurimbuka kwanyu. Mugomba kwiyambura urwikekwe rwose, kandi mukaza mu bushakashatsi bw’ijambo ry’Imana mufite umwuka wo gusenga.” Review and Herald, 11 Nzeri 1894.

> “William Miller yavukiye i Pittsfield, muri Massachusetts. Amashuri yize ku buryo busanzwe yamaze amezi 18 gusa, ariko yaje kwiyigisha bitewe n’umuco yari afite wo gusoma cyane. Kandi agitangira kare kwandika, ahimba imivugo kandi akandika ibyamubagaho mu gitabo cyabugenewe. Ibyo yasomaga byamuhuje n’abanditsi b’abahakanyi, bamugiraho ingaruka zimuyobora mu cyerekezo cy’idini ryemera Imana ariko rihakana ko yivanga mu mibereho y’abantu. Yabaye umucamanza w’amahoro ageze mu mpera z’imyaka makumyabiri y’amavuko ye, kandi yarwanye mu Ntambara yo mu 1812. Ibyamubayeho byinshi muri iyo ntambara byahinduye ibitekerezo bye bimwerekeza ku Mana yihariye kandi ibana n’umuntu. Mu mwaka wa 1816 yari amaze guhinduka rwose, maze atangira kwiga Bibiliya abishyizeho umwete. Yaranditse ati, ‘Ibyanditswe Byera... byabaye umunezero wanjye, kandi muri Yesu nabonye incuti.’”

> “Mu wa 1818, mu gihe yigaga ubuhanuzi, yaje gufata umwanzuro ko Yesu yari kuzagaruka ‘ahagana mu 1843.’ Mu wa 1831 yatangiye gusangiza abantu inyigisho ze mu ruhame mu matsinda mato, amaze gusunikwa cyane n’icyemezo cyo mu mutima ndetse n’ubuyobozi bw’ubuntu bw’Imana bwo kubikora. Amaze guhura na J. V. Himes, umwanditsi w’ikirangirire, mu wa 1839, hafungutse inzira yo kubwiriza amatsinda manini mu mijyi ikomeye. Nubwo yarwanywaga na benshi, kubwiriza kwe, hamwe n’ukwa abandi bemeye ubutumwa bwo Kugaruka kwa Kristo, byagize ingaruka zikomeye, ku buryo abagera ku 100,000 bemeye kwizera ukuza kwa Kristo kwegereje. Ellen Harmon yamwumvise i Portland, Maine, muri Werurwe 1840, ubwo yari afite imyaka 12. Yanditse ati: “Bwana Miller yakurikiranye ubuhanuzi abusobanura mu buryo nyabwo cyane ku buryo byanyeganyeje imitima y’abamwumvaga bikabazanira ukwemezwa. Yibanze ku bihe by’ubuhanuzi, kandi atanga ibihamya byinshi byo gushimangira icyo yavugaga. Hanyuma ubujurire bwe bukomeye kandi bukomeye cyane, hamwe n’ibiburo bye byagenewe abatari biteguye, byafashe imbaga nk’abafashwe n’uburozi.” Life Sketches, 20.

Back to Articles