Article

# Ekitabo kya Yoweeri ne Ekkanisa y'Abadiventisti b'Olunaku Olw'omusanvu ey'e Lawodikiya - Ennamba kkumi na ssatu

Ennamba kkumi na ssatu

Author

Jeff Pippenger

Published

December 18, 2025

Formats

PDF
Word

Kakati tuli mu kwetegereza kabonero ka obunnabbi aka 1863. Tumaze ebbanga nga tussa amagezi gaffe ku Kadesi ey’omu Bayibuli, nga kabonero akalaga obujeemu bwa Isirayiri ey’edda eri ‘okuwummula,’ ekyavamu okufa kwabwe mu bbanga eryaggwa ne kimalira e Kadesi; nga kityo kyeraga okugaana ‘njira ez’edda’ za Yeremiya mu 1863, bwe baagaana ‘emirundi omusanvu’ ebyogerwako mu Leevitiko amakumi abiri mu mukaaga.

Mu kunoonya ekitangaala ekikwatagana ne Kadesh ne 1863, tubadde tukizuula ebigezo ekkumi ebyatuuka e Kadesh. Tukizuula nti ebigezo bisatu ebyasooka byali bigezo bya mana. Ebitundu ebisatu ebyo bisobola okulagirwa ng’ebyamagero oba ng’ebigezo, era okuwummula kwa Sabata, nga kwe kusooka ku bigezo ekkumi, kufaananagana n’akagezo ak’ekumi, akayitibwa Paul mu Hebrews nti “okuwummula” mu ngeri ennyo entegeerekeka. Ebigezo ekkumi birina okuwummula kwa alpha n’okuwummula kwa omega.

Tekirina makulu engeri omuyizi w’obunnabbi gy’ayagala okutegeezaamu ‘okuwummula’ Abebbulaniya kwe baagaana e Kadesi—kubanga mu by’obunnabbi buli ‘kuwummula,’ (olunyiriri ku lunyiriri) kutegeeza ‘okuwummula n’okuzzaamu amaanyi’; okwo kwe kumanyiddwa ng’emvula ey’enkomerero. Kadesi kiri ng’akabonero akasinga obukulu ak’okugaana obubaka bw’emvula ey’enkomerero era n’obumanyirivu bwayo, kubanga okuteekebwako akasiba okutuukirizibwa ku 144,000 e Kadesi kwe kunywezebwa mu mazima mu ‘by’amagezi’ era mu ‘by’omwoyo’.

> Mangu ddala bwe kiba nti abantu ba Katonda bateekeddwako akabonero ku mitwe gyabwe - si kabonero konna akalabika, wabula okunywera mu mazima, mu magezi n’eby’omwoyo, ne batakyankanyizibwa - mangu ddala nga abantu ba Katonda bamaze okuteekebwako akabonero era nga bategekeddwa olw’okukankana, kijja. Mazima, kikatandikawo dda; ebibonerezo bya Katonda kati biri ku nsi, okutulabula, tulyoke tumanye ekigenda okujja. The Seventh-day Adventist Bible Commentary, volume 4, 1161.

Okunywezebwa "mu mazima" "mu magezi" kitegeeza okukkiriza enkola ya olunyiriri ku linyiriri ng’eyo ye yokka eyatukuzibwa mu kuyiga Ekigambo kya Katonda. Enkola eno entono yakkakasibwa nga ye nkola entuufu mu Agusito wa 1840, bwe "abantu abangi nnyo baakakasibwa obutuufu bw’emisingi gy’okutaputa obunnabbi egyakkirizibwa ne gakozesebwa Miller n’abo be yakolagananga nabo, era ne wabaawo ekisindiso eky’ekitalo ne kiwa amaanyi ekibiina ky’Okudda kwa Kristo." "Ekisindiso eky’ekitalo," kitegeeza okulabikira kw’amaanyi g’Omwoyo Omutukuvu ogwasindika obubaka bw’omalayika ow’olubereberye mu nsi yonna mu 1840.

Abo abaayetaba mu mulimu oguyimiririra ‘obusindikirizo obw’ewuunyisa’ baawebwa amaanyi okukola omulimu ogwo gwenyini mu maanyi g’Omwoyo Omutukuvu. Omwoyo Omutukuvu yalaga amaanyi ge mu abo bokka abaakkiriza enkola entukuvu. Omwoyo Omutukuvu yalaga amaanyi ge munda mu abo bokka abaakkiriza enkola entukuvu.

Okunywera mu mazima mu magezi kwe kukkiriza enkola y’olunyiriri ku lunyiriri, era okukkiriza enkola y’olunyiriri ku lunyiriri kulagirwa eri ow’e Laodikeya ng’okugulawo oluggi lw’omutima okusobozesa okuyingira kw’Omubaka eri Laodikeya mu muntu w’Omwoyo Omutukuvu. Okukkiriza enkola entukuvu kuleeta amaanyi g’Omwoyo Omutukuvu mu mitwe gy’abo abanywera mu mazima mu magezi. Okukkiriza enkola eyo kuzaala obw’omwoyo obulabirwamu okwegatta kw’Obwa-Katonda n’obuntu bwa muntu. Okukozesa enkola eya Bayibuli ey’olunyiriri ku lunyiriri, bw’egattiddwa n’okukkiriza kulabikirwa ng’okunywera mu mazima mu magezi; era amazima (obubaka) agava mu nkola eyo tegasobola kuwawulwa ne Yesu, ye Ekigambo. Okukkiriza obubaka bw’Ekigambo kye kwe kukkiriza Omwoyo Omutukuvu ayingire mu mutwe gwo. Noolwekyo, okunywera mu mazima mu magezi kuleeta obumanyirivu obw’omwoyo obufuna akabonero k’okukkirizibwa kwa Katonda.

Kadesi kye kyali ekigezo eky’enkomerero eri Isirayiri ey’edda. Ebika bibiri by’abanywa wayini mu kitabo kya Yoweeri byawulibwa ne byawukanyizibwa okuva ku bimu okusinziira ku kugaanira oba okwakkiriza obubaka bw’enfula ey’oluvannyuma, Yoweeri bw’agiyita ‘wayini omupya’, nga kikontana n’wayini oguyisiriddwa ogunywebwa ekibiina ekirala. ‘Wayini omupya’ gwa Yoweeri kye ‘kuwummula’ kwa Pawulo mu Abaebbulaniya essatu n’ennya. Era kye kimu Isaaya ky’ayogerako ku ‘batamiivu b’Efulayimu’ abegaana ‘okuwulira’—be yabagamba nti, ‘Kino kye kuwummula kwe muyinza okuleetera abakooye okuwummula; era kino kye kuzzaamu amaanyi’: naye ne bagaana okuwulira. Naye ekigambo kya Mukama kyali eri bo ekiragiro ku kiragiro, ekiragiro ku kiragiro; olunyiriri ku linyiriri, olunyiriri ku linyiriri; wano katono, eyo katono; balyoke bagende, era bagwe emabega, ne bamenyeka, ne bakwatibwe mu mutego, ne batwalibwe.

Tukizuudde nti okujeemera okwali ku nte ya zaabu Alooni gye yakola kuwakirira bigezo 'bibiri' ku bigezo kkumi ebiggwaawo e Kadesi. Okugabanyizibwa kw'ekyo kigezo mu bigezo bibiri kikwatagana n'ekiseera eky'okugezebwa eky'enkuba ey'oluvannyuma, ekiragirwa mu "kigezo ky'ekifaananyi ky'ensolo," era kye kigezo ekisalawo eby'enkomerero by'abantu ba Katonda. Ekitabo ky'Okubikkulirwa essuula ey'ekkumi n'asatu kirambulula 'okujeemera,' kubanga omuwendo 'ekkumi n'asatu' guwakirira okujeemera.

Essuula etandika n’ekisolo eky’omu nnyanja eky’obupapa, akabonero akasinga obukulu ak’obujeemu ku nsi, nga Danyeri akirambulula nti kye buyinza obwogera ebigambo ebinene okulwanyisa Oyo Ali Waggulu Ennyo. Obujeemu obwo bujjirwako obujeemu bw’ekisolo eky’ensi, Amerika, era oluvannyuma esindikiriza ensi yonna okugoberera eky’okujeemera kyabwe. Entegeka ey’obujeemu olusatu mu ssuula eno esangibwa mu lwasooka ku bujeemu busatu, olukiikirirwa ng’ekisolo eky’omu nnyanja, akabonero ka Vatikaani. Mu kitundu eky’ekkumi n’emu Amerika ayogera ng’enjoka era n’akolawo ekifaananyi eky’ekisolo—ekifaananyi kya Vatikaani. Okuva ku kitundu eky’ekkumi n’ebiri okweyongerayo, Amerika esindikiriza ensi okukola bw’otyo. Obujeemu bwa Alooni bubiri: bukiikirira obujeemu bwa Amerika, era oluvannyuma obujeemu bw’ensi yonna nga ekifaananyi ky’ensi ekya Vatikaani kiteekebwa mu nkola.

Obujeemu bwa Alooni bulaga ebiseera byombi: okusinza ebifaananyi nga Musa teyaliwo, ne okusinza ebifaananyi nga Musa aliwo. Musa yali aweebwa Amateeka, era n’akiikirira Amateeka ga Katonda ng’ekifo ekigabanya mu bujeemu buno. Okugezebwa okukiikirirwa ekifaananyi kya zaabu eky’ennyana kya Alooni kye kugezebwa kw’omwaka gwa 1863.

Kye kukemebwa kw’etteeka lya Ssande, nga kiraga ensalo wakati w’obulamu n’okufa. Ye ensalo wakati w’ensi eyasubizibwa oba okufa mu ddungu, ensalo wakati w’akabonero k’ensolo oba ekiwandiiso kya Katonda, ensalo wakati w’ekyavaamu kya Sebuna ow’e Laodikeya oba Eriyakimu ow’e Firadelfiya. Okukemebwa okusatu okusooka, okwalagibwa mu emmana, kulaga obutakanya ku Ssabadde oba Ssande, era n’okukemebwa okw’ekkumi bwe kityo. Ensalo eyalabikira mu kujeemera kw’ente ya zaabu kwa Alooni eraga byombi, okukemebwa okwa ttaano n’okwa mukaaga, era ye etteeka lya Ssande.

Ekigezo eky’okuna kye amazzi ag’e Massah, nga kitegeeza ‘okugezesa’, ate ‘Meribah’ nga kitegeeza “akabonero ka Jehovah”, era kisangibwa mu Kuvayo 17:1-7, awo we kiyitiddwa ddala ‘okugezesa Mukama’.

> Era ekibiina kyonna ky’abaana ba Isirayiri ne bava mu ddungu lya Siini, nga batambula ekitundu ekitundu nga Mukama bw’yalagira, ne basimba e Refidimu; ate tewaali amazzi g’abantu g’okunywa. Awo abantu ne beeyomba ne Musa, ne bagamba, Tuwa amazzi tulyoke tunywe. Musa n’abagamba, Lwaki mweeyomba nange? Lwaki mugeza Mukama? Abantu ne balumwa ennyonta eyo olw’amazzi; ne beemulugunya ku Musa, ne bagamba, Lwaki watuggya mu Misiri okututta n’ennyonta ffe n’abaana baffe n’ente zaffe?

> Awo Musa n’akaabira eri Mukama, ng’agamba nti, Nnaakola ntya abantu bano? Bali kumpi okunkuba n’amayinja.

> Era Mukama n'agamba Musa nti, Genda mu maaso g'abantu, era otwale wamu naawe abamu ku bakadde ba Isirayiri; n'omuggo gwo gwe wakuba omugga, ogutwale mu mukono gwo, ogende. Laba, ndiyimirira mu maaso go eyo ku lwazi e Horebu; era olikuba olwazi, ne muvaamu amazzi, abantu banywe. Era Musa n'akola bw'atyo mu maaso g'abakadde ba Isirayiri.

> N'ayita erinnya ly'ekifo ekyo Massa ne Meriba, olw'okuwakana kw'abaana ba Isirayiri, era kubanga baamugeza Mukama, nga bagamba nti, Mukama ali wakati mu ffe, oba nedda? Okuvayo 17:1-7.

Okugezesa okukiikirirwa “Massah,” n’ekibango ekikiikirirwa “Meribah” biba Alufa ey’obunnabbi, era bisisinkana Omega yaayo ey’obunnabbi nga Musa akuba Ejjinja eryo limu omulundi ogw’okubiri. Kino kitegeeza nti ekya nnya mu by’okumusunguwaza kkumi kiyimiririrwa e Kadesi, kubanga Kadesi ey’okubiri gye Musa yakubira Ejjinja mu kujjemera. Kino kiraga nti Kadesi, ng’akabonero, kirimu okwegezesa kw’amazzi okuleeta ekibango.

Ekigezo ky’amazzi ekireeta okuwanika ekibendera kye kigezo ky’obubaka bw’enkuba ey’oluvannyuma. Mu 1863 we waali wategekeddwa ekibendera okuwanikibwa waggulu, naye kyokka; 1863 yali Kadesh eyasooka yokka, ate Kadesh ey’okubiri ejja kubeera ku tteeka lya Sande eririjja mu bwangu. Massah ne Meribah biyimirira ekigezo eky’enkomerero eri aba 144,000 nga tebannawanikibwa ng’ekibendera ku tteeka lya Sande. Si buyinza bwa Loma, newaakubadde obuyinza bw’Abayudaaya, bwe bwategeka okufa kwa Kristo. Obuyinza obwo bwakkirizibwa mu lukiiko lw’Eggulu emyaka mingi nga tekunnabaawo musaalaba. Musa yakozesa omuggo gwe—omuggo ogwafukibwako amafuta Katonda ye Mwennyini—okukuba Ejjinja, naye omulundi gumu yekka. Ejjinja eryo, ng’okuluŋamizibwa kw’Omwoyo bwe kuyigiriza, liyimiririrwa obubaka bwa 1840 okutuuka ku 1844, obuli amazima ag’edda ag’emisingi agulaga ekkubo ly’abatuukirivu. Mu kigezo ekiyimiririrwa Massah, amazzi agawonya ge gano agava mu Ejjinja ly’enzira enkadde. Amazzi ago gakebereza era gawulawo mu bibinja bibiri; ekimu ery’akabonero k’ekisolo, n’ekirala ery’akabonero aka Katonda, nga bwe kiyimiririrwa akabonero aka Katonda ku abo abawanikibwa ng’ekibendera, nga bwe kiyimiririrwa Meribah.

Yeekaalu yaamalirizibwa nga tannabaawo ekiragiro eky’okusatu kya Artaxerxes, ekikakasa nti yeekaalu y’Abamillerite gye Kristo yazimusa mu myaka 46 okuva mu 1798 okutuuka mu 1844, yaamalirizibwa nga tannabaawo omalayika ow’okusatu, eyakiikirirwa okutuuka kw’ekiragiro eky’okusatu. Aba 144,000 bateekebwako akabonero nga tekannabaawo etteeka erya Ssande; oluvannyuma ne bakuzibibwa ng’ekibendera, nga be weebwayo ng’ebibala ebyasooka bya Pentekooti, nga bwe kyali mu nnaku ez’edda. Masa ne Meriba biraga okukemebwa kw’amazzi, okwakiikirirwa obubaka bw’Okukaaba okw’omu ttumbi lya kiro mu byafaayo by’omalayika omusooka n’ow’okusatu.

Omulimu ogw’okugatta Obwakatonda n’Obuntu gulagibwanso ng’okugatta yeekaalu bbiri. Era gulagibwa ng’obufumbo, mwe omusajja n’omukazi, oba yeekaalu ey’ekikazi n’yeekaalu ey’ekisajja, bagattibwa ne bafuuka omubiri gumu. Kristo yazimba yeekaalu ey’Abamillerite olw’ekigendererwa eky’okubatwala mu Yeekaalu ye ey’omu ggulu, mwe bandisanga ‘okuwummula’, okwalagibwa mu byafaayo bya 1844 nga Ssabbiiti ey’olunaku olw’omusanvu.

Bwe kiteekebwa okutegeera kuno ku Massa ne Meriba nga kigezo eky’okuna, wakati w’ekigezo eky’okutandika ekirimu era ekiraga amagezo asatu, era ne kigobererwa Tteeka lya Sande ery’ekigezo eky’okutaano n’eky’omukaaga—olwo osobola okulaba, naye bw’oba weetegefu okulaba, nti ekigezo kya manna eky’obutundu busatu kye kigezo ekisooka, nga kigobererwa ekigezo ekigenda mu maaso okutuuka ku kigezo ekya ssatu eky’obutundu bubiri eky’ennyana eya zaabu ya Alooni. Massa ne Meriba bireetebwa wamu, kubanga “okudubbulwa” okw’obunnabbi kwe kusangibwa mu bubaka bwa malayika ow’okubiri bwokka. Amagezo asatu agasooka aga manna galaga obubaka bwa malayika ow’olubereberye. Ekigezo kya Massa ne Meriba kye kye obubaka bwa malayika ow’okubiri, ate okujeema kwa Alooni kwe kubeera obubaka bwa malayika ow’okusatu.

Ekigezo ekyokutaano ye kigezo ky’ennyana ya zaabu ya Alooni, ekitandikira n’okulabika kw’obusinza ebifaananyi nga abajeemu baalowooza nti obujeemu bwabwe obwambulukufu bwali bukwekeddwa mu maaso ga Katonda.

> Awo abantu bwe baalaba nti Musa yawangaalira okukkira okuva ku lusozi, abantu ne beegatta awali Alooni, ne bamugamba nti, Yimuka, otukolere bakatonda abatugenda mu maaso; kubanga ono Musa, omusajja eyatuggya mu nsi ya Misiri, tetumanyi kimuguddeko. Alooni n’abagamba nti, Muggye empeta za zaabu eziri mu matu g’abakazi bammwe, n’abaana bammwe abalenzi n’abawala, muzileete gye ndi. Awo abantu bonna ne baggyamu empeta za zaabu ezali mu matu gaabwe, ne bazireetera Alooni. Era n’azikkiriza mu mukono gwabwe, n’akola ennyana eyasaaniddwa mu zaabu; oluvannyuma n’agifaananyiza n’ekyuma eky’okukola ebifaananyi. Ne bagamba nti, Bano be bakatonda bo, ggwe Isirayiri, abakuggye mu nsi ya Misiri. Awo Alooni bwe yalaba, n’azimbira mu maaso gaayo ekyoto; era Alooni n’ayatulira ddoboozi, n’agamba nti, Enkeera wabaawo embaga eri Mukama.

> Era ne bazuukuka mu makya ku lunaku olwaddirira, ne bawaayo ebiweebwayo ebyokebwa, ne baleeta ebiweebwayo eby’emirembe; abantu ne batuula okulya n’okunywa, ne bagolokoka okuzannya. Okuva 32:1-6.

Ekikemebwa eky’omukaaga kye kitundu eky’okubiri eky’okujeemera kw’ennyana ya zzaabu, bwe Mose yakomawo ng’amaze okuweebwa Ebiragiro Kkumi. Mose n’abuuza nti, “Ani ali ku ludda lwa Mukama?” abasinga baasigala nga tebakola kintu oba ne beegatta n’abasinza ebifaananyi, ne balaga mu lwatu okujeemera kwe gumu mu maaso g’oyo ayimirira wakati.

Ebigezo eby’okutaano n’eby’omukaaga birabika bulungi nga bifaananyiriza era bikwatagana n’etteeka erya Sande. Elijah ku Mount Carmel abuuza ekibuuzo ekifaanagana n’ekya Moses kye yabuuza. “Londoola leero ani gwe munaweereza,” kiraga ku kigezo ky’etteeka erya Sande. Ekimanyikiro eky’ekigezo ky’ekifaananyi ky’ensolo kiraga ku tteeka erya Sande. Okweyawula kw’Abaleevi mu byafaayo bya Aaron n’okweyawula kw’ebika kkumi n’abiri mu byafaayo bya Jeroboam eby’ennyana za zaabu ebbiri, bimanyisa okweyawula kw’ab’amagezi n’abasirusiru ku tteeka erya Sande. Ab’e Laodicea be abawala abatannaba kufumbirwa ab’amasiru, nga bwe bujulirwa bya Sister White, era n’olwekyo okweyawula kw’abawala abatannaba kufumbirwa ku tteeka erya Sande kwe kuyawukana wakati w’Ab’e Laodicea n’Ab’e Philadelphia. Ebigezo eby’okutaano n’eby’omukaaga, ebiri ekigezo kimu ky’obubiri, bikwatagana n’etteeka erya Sande, ekitegeeza nti bikwatagana ne 1863, ne Kadesh.

Essuula amakumi asatu mu bbiri n’amakumi asatu mu ssatu ez’Okuva mu Misiri zituukirizibwa ku lunaku lumu, nga wayiseemu essaawa ntono zokka wakati wazo, era olunaku olwo lufananyiriza omwaka gwa 1863 ne Kadesi. Mu ssuula amakumi asatu mu ssatu Mose asaba okulaba ekitiibwa kya Katonda. N’olwekyo, tulaba Mose mu kusunguwaza okw’okutaano n’okw’omukaaga ng’akyusibwa n’afuuka 144,000. Mose oyo era ali e Kadesi ng’akuba Ejjinja omulundi ogw’okubiri, n’atyo n’akiikirira ekibiina ky’abamenyebwa Ejjinja lye baagaana okugwako. Ejjinja eryo kye bubaka, era n’olwekyo waliwo ebifaananyi bibiri bya Mose e Kadesi, ekimu kiraga ekitiibwa kya Katonda ate ekirala kigaana Ejjinja.

> Abo abayimirira ng’abakuumi ba Katonda ku bbugwe bya Sayuuni babeere basajja abasobola okulaba obulabe obuli mu maaso g’abantu, basajja abasobola okwawula wakati w’amazima n’obukyamu, obutuukirivu n’obutali butuukirivu.

> Okulabula kuzze: Tewali kya kukkirizibwa kuyingira ekinaatabangula omusingi gw’okukkiriza gwe tubadde tuzimbirako okuva lwe obubaka bwajja mu 1842, 1843, ne 1844. Nali mu bubaka buno, era okuva olwo mbadde nnyimiridde mu maaso g’ensi, ng’omwesigwa ku kitangaala Katonda kye y’atuwadde. Tetuteekateeka kuggyawo ebigere byaffe ku pulatifoomu mwe byateekebwa nga buli lunaku twanoonyanga Mukama mu kusaba okunywevu, nga tunoonyanga ekitangaala. Olowooza nti nandyinza okusuula ekitangaala Katonda kye yampa? Kiteekwa okuba ng’Ejjinja ery’emyaka gyonna. Kibadde kinnondera ekkubo okuva lwe Katonda yampa. Review and Herald, Epreli 14, 1903.

Omu ku bubonero bwa ‘Musa e Kadesi’ kwe okukuba olwazi n’omuggo, akabonero k’obuyinza. Ku mulundi ogwasooka kyali obuyinza bwa Katonda, ate ku mulundi ogw’okubiri kyali obuyinza bw’omuntu. Ekibinja ekyayimiririrwa Musa e Kadesi ey’okubiri kiyimirizibwa ng’abasinzi b’omwenge ab’e Efulayimu, abakozesa obuyinza bwabwe mu by’eddiini (omuggo) okulumba obubaka bw’enkuba ey’oluvannyuma, obw’amakubo ag’edda okuva mu 1840 okutuuka mu 1844.

> Obubaka bwonna obwawaayo okuva mu 1840 okutuuka mu 1844 busaanidde kati okuteekebwamu amaanyi, kubanga waliwo abantu bangi abafiiriddwa ekkubo. Obubaka busaanidde okugenda eri amakkanisa gonna.

> Kristo yagamba nti, ‘Amaso gammwe galina omukisa, kubanga galaba; n’amatu gammwe, kubanga gawulira. Kubanga ddala mbagamba nti bannabbi bangi n’abatuukirivu baayagalanga okulaba ebyo bye mulaba, ne tebibabona; n’okuwulira ebyo bye muwulira, ne tebyabiwulira’ [Matayo 13:16, 17]. Amaso agaalaba ebyo ebyalabibwa mu 1843 ne 1844 galina omukisa.

> Obubaka bwaweereddwa. Era tekirina kubeerawo kukerekerwa mu kuddamu obubaka, kubanga obubonero bw’ebiseera butuukirizibwa; omulimu ogw’okukomekkereza gulina okukolebwa. Omulimu omunene gulyakolebwa mu kiseera kitono. Obubaka Katonda lwe yasazeewo, buligabwa mangu, era gulyeyongera ne gufuuke okukaaba okw’amaanyi. Awo Daniyeri aliyimirira mu mugabo gwe, okuwa obujulizi bwe. Manuscript Releases, ekitundu 21, 437.

Okukemebwa okusooka okw’omanna kwe kukemebwa kusatu. Eky’enkomerero mu kukemebwa kkumi kye kukemebwa kwa Malayika ow’okusatu. Ekyasooka n’eky’enkomerero byombi bikiikirira ‘okuwummula’ ng’akabonero k’okukemebwa. Okukemebwa okusooka kwe kukemebwa kusatu, nga kukiikirira Malayika ow’okusooka ogobererwa Malayika ow’okubiri, naye okukemebwa okuna, mwe waliwo okuteekebwako akabonero n’okuyimusibwa ng’ekibendera, kukiikirirwa Masa ne Meriba. Malayika ow’okusatu, akiikirirwa mu kukemebwa okutaano n’okwa mukaaga, ye kukemebwa okusatu, eyagoberera okukemebwa okw’okubiri okw’e Masa ne Meriba n’okukemebwa okusooka kw’omanna.

Okunyiiza okwali e Tabeera okwogerwako mu Okubala 11:1–3 kye kigezo eky’omusanvu. Ebyawandiikibwa ebiyanjulira ekigezo eky’omuliro eky’okukkiriza ekiyitibwa ‘Tabeera’, ekitegeeza ‘ekifo ekyokya’, bikulembeddwamu ebigambo ebiraga entambulayo y’abantu ba Katonda mu ddungu. Obutagumiikiriza obwalabisibwa mu mutwe ogw’ekkumi bugererwamu okwenjawulo n’abo 144,000 abagoberera Omwana gw’Endiga wonna gy’agenda. Bano be balina obugumiikiriza bw’abatukuvu, naye Isirayiri ey’edda yalaga obutagumiikiriza mu mutwe ogw’ekkumi, ekyabaleetera okutuuka mu kigezo kyabwe eky’omuliro mu mutwe ogw’ekkumi n’emu.

> Ne batambula olugendo lw’ennaku ssatu nga bava ku Lusozi lwa Mukama; n’Essanduuko y’Endagaano ya Mukama ne yabakulembera mu lugendo lw’ennaku ssatu, okubanoonya ekifo eky’okuwummuliramu. Era ekire kya Mukama kyali ku bo emisana, bwe baava mu lusiisira. Era bwe yatandika essanduuko okutambula, Musa n’agamba nti, Golokoka, Mukama, abalabe bo basasane; era abakukyawa badduke mu maaso go. Bwe yawummula, n’agamba nti, Ddayo, Ai Mukama, eri enkumi nnyingi ez’Isirayiri. Okubala 10:33–36.

Olunyiriri oluddako lwanjula obujeemu bwa Taberah.

> Awo abantu ne beetontoma, ne kiba kibi mu matu ga Mukama; ne Mukama n’abiwulira; obusungu bwe ne bukangavvumba; n’omuliro gwa Mukama ne gukolokota wakati mu bo, ne guzikiriza abo abaali ku mabbali g’ekisulo. Abantu ne baakaabira eri Musa; era Musa bwe yasaba eri Mukama, omuliro ne guzimira. N’atuuma erinnya ly’ekifo ekyo Tabera; kubanga omuliro gwa Mukama gwakolokota wakati mu bo. Okubala 11:1-3.

Okusunguwazibwa okwaddirira okweyolesebwa kw’omuliro kwali okwegomba emmere ey’ennyama era kwe kukemebwa okw’omunaana. Kino kisangibwa mu Okubala 11:4-34. Okumwemulugunya e Tabera kulaga ennono ey’awaggulu eyononebwa n’obutagumiikiriza; ate okujeemera okwava mu okwegomba ensuwa z’ennyama z’e Misiri kulaga ennono ey’awansi. Omuliro gulaga okutuukuzibwa mu muliro okw’Omubaka w’Endagaano mu Malaki essuula essatu, kubanga mu bubaka obw’obunnabbi Tabera kitegeeza ekifo eky’okwokebwa, era ekifo eky’okwokebwa mu Kigambo ky’obunnabbi kya Katonda kisangibwa mu Malaki essatu, eyo omuliro guzaala ekibinja ekitaagumiikiriza ekigendereddwamu okulongoosebwa, n’ekibinja ekigumiikiriza ekituukuzibwa ng’ekiweebwayo ekiyimusibwa.

Abo Musa be yakiikirira mu kigezo eky’obutundu bibiri eky’obutonde bwa Taberah—obw’awaggulu n’obw’awansi—be 144,000 abaanywezeddwa mu mazima mu bwongo era ne mu mwoyo. Amagezi g’omutwe galambulula obutonde obw’awaggulu, era mu by’omwoyo galaga okugattibwa wamu obwa Katonda n’obuntu. Obwa Katonda busobola kugattibwa n’obuntu kyokka nga obutonde obw’awansi bubambiddwa ku musaalaba era bufudde. Okunywera mu mazima mu bwongo era ne mu mwoyo kuyamiririra obumanyirivu bw’okuteekebwako akasayizo. Emiriro gya Taberah giyamiririra okwawula okw’enkomerero wakati wa ngano n’ebisagazi mu mulimu gwa Kristo ogw’okuzimba Yeekaalu ya 144,000.

Ekigeragezo eky’omwenda kye kujeemera kwa Miryamu ne Alooni, ekisangibwa mu kitabo ky’Okubala essuula 12. Obusoomooze obwo te bwali bwa kusiyana n’obusoomooze bwa Koola, Daatani ne Abiraamu, oba e Minneapolis mu mwaka gwa 1888. Ensonga teyali kyokka okugaana obubaka bwa Katonda, wabula okugaana obukulembeze Katonda bwe yalondawo.

Okulaanibwa kw’abakulembeze abagaana si bubaka bwokka wabula n’omubaka, kukulembera okukemebwa okw’ekkumi. Abakulembeze beeyoleka ng’abava mu ddiini katono nga tekunnaba kufulumizibwa etteeka lya Ssande, lye kukemebwa okw’ekkumi. Etteeka lya Ssande lituukagana n’omusaalaba, era mu lugendo olw’okugenda ku musaalaba—ogwo gwe tteeka lya Ssande—abakulembeze baalondawo Barabbas, Kristo ow’obulimba, kubanga “bar” kitegeeza “mwana wa” ate “abba” kitegeeza “kitaffe.” Nga basemberera omusaalaba (etteeka lya Ssande) oba Kadesh, abakulembeze beeyoleka mu buva mu ddiini obujjuvu nga balonda Kristo ow’obulimba, era ne bategeeza mu butongole eri obuyinza bwa gavumenti nti tebaliiko kabaka wabula Kayisaali.

Okugezesebwa okw'omusanvu, okw'omunaana n'okw'omwenda kulaga enteekateeka y'okusiigiibwa akabonero, naye ekifaananyi kye ky'abawala abasirusiru. Eky'ekkumi ku kugezesebwa ezo kyali okujeemera okusooka e Kadesi, nga kyafaananyiriza 1863. Okuva mu 1846 Abaebbulaniya baaleetebwa e Sinaayi okuweebwa Amateeka. Amabaasa g'amayinja abiri agaliko Amateeka Ekkumi ge kabonero akiraga enkolagana ey'endagaano ya Katonda ne Isiraeri ey'edda ey'omu mubiri, ate ebibawo ebiri ebya Kabakkuki ge kabonero akiraga enkolagana ey'endagaano ya Isiraeri ey'obw'omwoyo ey'omu biro bino. Ekibawo eky'okubiri kyateekebwawo mu 1850, era nga bwe Isiraeri ey'edda yalayira okukuuma Amateeka, mu 1856 ne wabaawo okugezesebwa okwasembayo, nga kufaananyizibwa abasasi abaalambula Ensi ey'Obisuubizo. Endowooza ey'abasinga eyatuukibwako mu myaka musanvu okuva mu 1856 okutuuka mu 1863 yali nti eddungu erya Lawodikiya we baayagaliranga okufiira.

Ekiseera kya 1844 okutuuka ku 1863 kifaananyizibwa ng’ekiseera ekitandika n’obubatizo ku Ennyanja Emyufu era ne kiggwa mu bubatizo obulala ku Mugga Yoludaani, mu kifo kye kimu ddala we Yesu yandifuuka Kristo, bwe yaddirira n’abatizibwa Yokaana. Obubatizo ku Ennyanja Emyufu bwalaga enkolagana y’endagaano ne Isirayiri ey’edda. Enkolagana eyo yatandikira mu bufumbo era mu kiseera kye kimu ne eyambyawo enteekateeka y’ebigezo mu mitendera kkumi. Awo ne batwalibwa e Sinaayi ne basuubiza okukuuma amateeka ge, naye tebaagakuma, era ne baaleemererwa ku kigezo eky’ekkumi era eky’enkomerero mu kujeemera okwasooka e Kadesi. Oluvannyuma lw’emyaka amakumi ana, era oluvannyuma lw’okujeemera okw’okubiri era okunene e Kadesi, baayingira mu Nsi ey’Okusuubizibwa nga babatizibwa mu Mugga Yoludaani.

Ebimanyiro byonna eby’okubatizibwa bisibiddwa wamu n’endagaano. Ebyafaayo bya Omega ne Kadesi ey’okubiri bifaanagana ne ebyafaayo bya Kadesi eyasooka, eya Alpha. Obujeemu bwa Musa obwa Omega bwali bunene nnyo okusinga obujeemu bw’eggwanga lyonna mu bujeemu bwa Alpha e Kadesi. Omega bulijjo ebeera nnene okusinga. Obujeemu bwombi nga buggattiddwa bulaga obujeemu bw’abayigirize n’abatali bayigirize abogerwako Isaaya, abagaana okuyingira mu kuwummula okuleetebwa obubaka bw’enkuba ey’enkomerero.

Okubatizibwa okusatu (Ennyanja Emyufu, Omugga Yoludaani ne Omugga Yoludaani), okwasooka kwa Musa ate okwasembayo kwa Kristo; bwe kityo Musa y’Aleefa, ate Kristo y’Omeega. Ennukuta esangibwa wakati w’ennukuta eyasooka n’eya amakumi abiri mu bbiri mu nnukuta z’Olwebbulaniya, ennukuta ey’ekkumi n’esatu, bw’egattibwa nga egoberera eyasooka, era eyasooka bw’egattibwa ku ey’enkomerero eya amakumi abiri mu bbiri, ekola ekigambo ky’Olwebbulaniya “mazima.” Okubatizibwa okw’omu makkati kwali ku Mugga Yoludaani ne Kadesi. Okubatizibwa okwasooka ku Nnyanja Emyufu kwagobererwa okubatizibwa ku Yoludaani. Naye okubatizibwa okwasooka ku Yoludaani kwasibwawo okumala emyaka amakumi ana okutuusa ku kukyala Kadesi okw’okubiri n’okubatizibwa ddala ku Yoludaani. Okubatizibwa okwa ssatu, okulaga ekiseera ky’okukyalirwa kw’Abayudaaya, kwatuuka Kristo bwe yatandika omulimu gwe ogw’okukakasa endagaano okumala wiiki emu mu kutuukiriza Danyeri omutwe ogw’omwenda n’olunyiriri olwa amakumi abiri mu musanvu, era kwali essaawa y’okusalirawo omusango eya Isirayiri ey’edda.

Obatizo olwasooka ku Nnyanja Emyufu kye bubaka bw’omulayika ow’olubereberye, ate n’okukyalira Kadesi emirundi ebiri kulaga ‘okukubiramu emirundi ebiri’; kubanga mu kukyalira Kadesi okusooka n’awali Omugga Yoludaani mwe wakiikirirwa obujeemu bw’abantu ba Katonda ab’endagaano, era e Kadesi ey’okubiri we w’alabikira obujeemu bw’obukulembeze. Kadesi n’okukyalira yo emirundi ebiri biyimirira ‘okukubiramu emirundi ebiri’ kw’obubaka bw’omulayika ow’okubiri, mwe walabisibwa ebika bibiri; era ebika byombi birabikira mu batuuze ne mu bakulembeze. Obatizo bwa Kristo bwe bubaka bw’omulayika ow’okusatu, nga engano n’obusagwa byawulibwa, nga bwe kyali Isirayiri ey’edda yawulibwa okuva ku mugole Omukristaayo Kristo gwe yawasa mu ssaawa y’omusango gwa Isirayiri ey’edda.

Ekiseera okuva mu 1844 okutuuka mu 1863 kye kuva ku Ennyanja Emyufu okutuuka ku kujeemera okusooka e Kadesi. 1844 kwe kuyita Ennyanja Emyufu; 1846 kwe mana, akabonero akalaga ekigezo kya Ssabbiiti, ab’e White be baayisa mu 1846 bwe baafumbiragana. Mu 1849 Mukama yaddamu okusikiriza omukono gwe omulundi ogw’okubiri okuŋaanya abantu be. Yali yabakuŋaanyizza mu kiseera ky’obubaka bw’omalayika ow’olubereberye, nga ekipande ekisooka kya Habakkuku kituuka mu byafaayo, era ekipande eky’okubiri kyategekebwa olw’ekigendererwa kye kimu.

Tebulo lya Omega 1850 lyali lwa okuŋŋaanya era n'okukema, kubanga kye kyakola tebulo lya Alufa 1843. Omulayika asooka yalina tebulo, era n'omulayika ow'okusatu naye yalina tebulo, kubanga asooka ye Alufa, ate ow'okusatu ye Omega. "Amatebulo abiri" ze bubonero obulaga ekkubo eby'omulayika asooka n'ow'okusatu - si bya mulayika ow'okubiri. Ekiseera ky'obunnabbi kya "amatebulo" kitandika ne tebulo eririmu ensobi era kimala ne tebulo eritaliimu nsobi. Ebyafaayo ebiri wakati w'amatebulo abiri bye by'omulayika ow'okubiri, nga kaddaakiika kateekebwa ku lusegere okutuusa mu 1850.

Oluvannyuma lw’omwaka gwa 1843 okuggwaawo ku April 19, 1844, emmeeza eya 1843 ne bagireka ku bbali, kubanga mu kiseera ekyo yalagula mu bukyamu omwaka 1843. Okuva ku April 19, 1844 okutuuka mu 1850 tewaali Emmeeza ya Habakkuku. Mu byafaayo bya malayika ow’okubiri, tewaali emmeeza era Babilooni n’egwa. Alufa ye emmeeza, Omega ye emmeeza, ate wakati waliwo okugwa kwa Babilooni; akabonero k’obujeemu akagattibwa n’ekiseera we tewaali emmeeza. Obudde bw’ebyafaayo bw’emmeeza za Habakkuku bulina omukono gw’amazima.

Omwaka gwa 1850 gwayimiririzibwa Sinaayi n’okuweebwa kw’Amateeka. Ekyo kyajjukizibwa ku Pentekooti, nga migaati ebiri egy’okuwuubibwa gyeyimusibwa waggulu. Enkola y’okuyimusa emigaati egy’okuwuubibwa eragirwa mu kufulumya n’okutangaza tebuulo mu Meyi wa 1842, wamu n’ebyafaayo bya 1849 bwe baateekateeka echati ey’okubiri, ne 1850 lwe yaliwo ng’esoboka okufuna. Ekiseera kino mu olunyiriri lwa Kristo kiragibwa nga ennaku amakumi ataano okuva ku kuzukira kwe okutuuka ku Pentekooti, ekiseera ekigabiddwa mu nnaku amakumi ana ne zigobererwako kkumi.

Mu 1849 Kirisito yali ng’agolola omukono gwe omulundi ogw’okubiri, era mu 1850 emmeeza ey’okubiri eya Habakkuku yaliwo, n’omutendera gw’okugezesebwa ogutwala e Kadesi ne gweyongera mu maaso. Mu 1856, ekisembayo ku bigezo kkumi bya Isirayiri ey’edda kyatuuka, omusana omuggya ku kubikkulirwa kwa bunnabbi okw’omu musingi kwa Miller bwe gwafulumizibwa mu kiwandiiko ky’ekibiina ekifuluma buli kiseera. Okumala ennaku 2520 ez’obunnabbi, okuva mu 1856 okutuuka mu 1863, abakessi baayingira okunoonya ensi. Mu 1863 ne balonda omukulembeze omuggya okubatwala okuddayo e Misiri.

Tujja kwongera ku mazima gano mu kiwandiiko ekiddako.

> Mu kyolesebwa kye nnalabira e Bordoville, e Vermont, nga December 10, 1871, nnalagiddwa nti obuvunaanyizibwa bwa bba wange bubadde buzibu nnyo ddala. Ennyigirize ey’okufaako n’omulimu ebadde eri ku ye. Baganda be mu buweereza tebabadde batikkiriddwa bigugu bino, era tebaasiimye emirimu gye. Ennyigirize ey’ekiseera kyonna eyali ku ye yamukozezza nnyo mu magezi n’omubiri. Nnalagiddwa nti enkolagana ye n’abantu ba Katonda, mu bimu, efaanana ng’eya Musa eri Isirayiri. Waliwo abeemulugunya ku Musa mu mbeera embi, era waabaddewo n’abeemulugunya ku ye. Obujulizi, volyumu 3, omuko 85.

Back to Articles