Article

# Ekitabo kya Danyeri - Namba Ttaano

Emyaka nsanvu

Author

Jeff Pippenger

Published

November 29, 2023

Formats

PDF
Word

Yekoyakimu ye yali ow’olubereberye ku bakabaka basatu abaasembayo ba Yuda, era bwe yawangulwa Abababulooni ne gitandika ebbanga ly’emyaka ensanvu egy’obuddu ery’obwakabaka obw’omu bukiikaddyo. Emyaka eyo ensanvu eraga ebbanga Babulooni, obwakabaka obwasooka mu bunnabbi bwa Bayibuli, lwe yafugira. Mu Isaaya essuula ey’amakumi abiri mu ssatu, Taayi ng’omumalaya yandibadde yerabiddwa okumala emyaka ensanvu egy’ekifaananyi, egyategeerwamu mu bunnabbi okuba ennaku z’omukkabaka omu. Mu bunnabbi bwa Bayibuli, omukkabaka kitegeeza obwakabaka, era ennaku z’obwakabaka obwokka mu bunnabbi bwa Bayibuli obwawera emyaka nsanvu, kwe Babulooni.

Mu kiseera kya byafaayo ekyo, mukyala omwenzi ow’e Ttuulo, akiikirira obufuzi bwa Papa, yandibadde awerabiddwa. Ku nkomerero y’emyaka ensanvu egy’ekifananyi, yandijjukiddwa era n’agenda n’akola obwenzi n’obwakabaka bwonna obw’ensi. Obwenzi bw’omwoyo kwe kubaawo enkolagana etali ya mateeka ey’okugatta ekkanisa n’obuyinza bwa gavumenti. Ku nkomerero y’emyaka ensanvu egy’ekifananyi, obufuzi bwa Papa bwandiyingira mu nkolagana ne Mawanga Amagatte, agayimiririddwa bakabaka bonna ab’ensi be mukyala omwenzi ow’e Ttuulo akola nabo obwenzi ku nkomerero y’emyaka ensanvu egy’ekifananyi. Obwakabaka obufuga mu myaka ensanvu egy’ekifananyi ye Amerika ez’Obumu, ekisolo eky’ensi ekirina ennyanga ebbiri.

Essuula emu okutuuka ku ttaano ez’omu kitabo kya Ddaaniyeri, zimanyisa mu bufunze ebyafaayo by’emyaka nsanvu egy’e Babulooni, era olw’ekyo essuula ezo zikiikirira ebyafaayo by’enyanga zombi ez’ensolo eva mu nsi. Essuula ennya n’ettaano ziraga kabaka asooka n’asembayo ab’e Babulooni, era wamu essuula ezo ebbiri ziraga ebyafaayo by’ensolo eva mu nsi n’enyanga zaayo ebbiri. Okusalirwa omusango kw’enyanga ebbiri, ne kw’ensolo eva mu nsi ye kennyini, kulagirwa mu kusalirwa omusango kw’akabaka ow’olubereberye n’ow’enkomerero. Okusalirwa omusango kwa Nebukadduneeza kwali okumugobebwa okuva mu bantu okumala ‘emirundi musanvu’, ng’abeera ng’ensolo ey’omu nsiko okumala ennaku 2,520 ng’ali ku ssubi n’omusulo gw’eggulu. Okusalirwa omusango kwa Berusazaali kwawandiikibwa ku bbugwe, era ne kikakasibwa nti kye kimu n’ennamba 2,520, bwe kityo ne kulaga nti okusalirwa omusango kw’ensolo eva mu nsi n’enyanga zaayo ebbiri kukiikirirwa ‘emirundi musanvu’ egya Leevitiko 26. Kino kisinziira ku bujulizi bw’abakabaka babiri, era abajulizi abo babiri bakiikirira ow’olubereberye n’ow’enkomerero.

'Emirundi musanvu' kye kijinja eky'okugwira eri Adiventizimu, era ky'ava nga tekikkirizibwa, newankubadde kiriwo obutereevu eri abo abagala okulaba. Lye lifaananyi ly'okusalirwa omusango olw'eggwanga (Babulooni) eryafugira emyaka nsanvu, era ne lifaananyi ly'okusalirwa omusango eri obwakabaka obufugira emyaka nsanvu egy'ekifaananyi. Bwe William Miller yategeeza bwe yategeera 'emirundi musanvu' gya Eby'Abaleevi 26, yakozesa ennaku 2,520 ze Nebukadduneeza yamala ng'abeera ng'ensolo mu Danyeri essuula ey'okuna, ng'omu ku bajulizi b'obunnabbi okuwagira 'emirundi musanvu' gya Eby'Abaleevi 26. 'Emirundi musanvu' kye kijinja ky'omusingi era ate ne kijinja ky'oku ntikko mu Zekkaliya essuula ey'okuna. Yesu, Sister White, Isaaya ne Peetero bakimanyisa nti kye kijinja ekifuuka omutwe gw'ensonda. Ye enjigiriza ey'oku ntikko mu bunabbi bwa Bayibuli, newankubadde mu butuufu tekirabika eri abo abeemanyisa nga babaka ba Malayika ow'okusatu.

Bw’etutandika okwekenneenya essuula mukaaga ezisooka ez’ekitabo kya Danyeri, kikulu nnyo okumanya nti okuva ku ntandikira ddala ‘emirundi musanvu’ kyalagibwa. Yekoyakimu bwe yawangulwa Babulooni, obuddu bw’emyaka nsanvu ne butandika. Ekitabo ky’Ebyafaayo kinnyonnyola lwaki baatwalibwa mu buwaŋŋanguse okumala emyaka nsanvu.

> Zedekiya yali wa myaka amakumi abiri mu gumu bwe yatandika okufuga, era n’afugira e Yerusaalemi emyaka kkumi n’emu. Era yakola ekibi mu maaso ga Mukama Katonda we, era teyetoowaza mu maaso ga Yeremiya nnabbi eyayogeranga ebiva mu kamwa ka Mukama. Era n’ajeemera kabaka Nebukadduneeza, eyamukaka okulayira eri Katonda; naye yakakanyaza ensingo ye, n’akakanya omutima gwe n’agaana okudda eri Mukama Katonda wa Isirayiri. Ate n’abakulu b’abakabona bonna n’abantu ne basobya nnyo nga bagoberera ebikolwa eby’omuzizo eby’amawanga agatatya Katonda; ne bayonoona ennyumba ya Mukama gye yali yawazizza e Yerusaalemi. Era Mukama Katonda wa bajjajjaabwe n’abatumira okuyita mu babaka be, ng’azuukira ennyo n’abatuma; kubanga yasasira abantu be n’ekifo kye aw’abeera. Naye ne baswala ababaka ba Katonda, ne banyooma ebigambo bye, ne babeerera obubi eri bannabbi be, okutuusa obusungu bwa Mukama lwe bwagolokoka okulumba abantu be, ne tekyabeerawo kuwonyesebwa. Kyeyava abaleetera kabaka w’Abakaludaaya, eyattira abavubuka baabwe n’ekitala mu nnyumba ya kifo kyabwe ekitukuvu, era teyasaasira musajja omuvubuka newaakubadde omuwala, omukadde newaakubadde oyo ayeyongobera olw’obukulu; n’abawa bonna mu mukono gwe. Era ebikozesebwa byonna eby’ennyumba ya Katonda, ebinene n’ebito, n’eby’obugagga eby’ennyumba ya Mukama, n’eby’obugagga bya kabaka n’eby’abakungu be; byonna yabitwalira e Babulooni. Ne basuusa ennyumba ya Katonda, ne bamenya olukomera lwa Yerusaalemi, ne basuusa ennyumba ez’obwa kabaka zonna n’omuliro, ne bazikiriza ebintu byayo ebirungi byonna. Abo abaali bawonye ekitala n’abatwala e Babulooni; gye baali baddu be n’abaana be okutuusa ku kufuga kw’obwakabaka bwa Perusi; okutuukiriza ekigambo kya Mukama ekyayogerwa mu kamwa ka Yeremiya, okutuusa ensi lweyawummulamu Ssabbiiti zaayo; kubanga ng’ettaka bwe lyali matongo, lyawummulanga Ssabbiiti, okutuukiriza emyaka ensanvu. Kale mu mwaka ogusooka ogwa Kuulo kabaka wa Perusi, ekigambo kya Mukama ekyayogerwa mu kamwa ka Yeremiya kiryoke kituukirire, Mukama n’azukukiza omwoyo gwa Kuulo kabaka wa Perusi, n’alangirira mu bwakabaka bwe bwonna, era n’akissa mu kuwandiika, ng’agamba nti, Bw’ati ayogera Kuulo kabaka wa Perusi nti, Obwakabaka bwonna obw’ensi Mukama Katonda ow’eggulu yampadde; era yandagirizza okumuzimbira ennyumba e Yerusaalemi eri mu Yuda. Ani ali mu mmwe ku bantu be bonna? Mukama Katonda we abeere naye, alinnye. 2 Ebyafaayo 36:11-23.

Emyaka ensanvu egy’obuddu gyaali g’okutuukiriza ekigambo kya Yeremiya, nti, “okutuusa ettaka lwe lyawummulira Ssabbiiti zaalyo; kubanga okumala obudde bwonna lwe lyabeeranga eryerere, lyakuumanga Ssabbiiti.” Waliwo ekitundu kimu kyokka mu Kigambo kya Katonda, era nga okuggyako olunyiriri lwe tukyogerako mu Ebyawandiikiddwa eby’Emirembe, ekyogerako ku ttaka nga lyawummulira Ssabbiiti zaalyo. Ekitundu ekyo kiri mu Ekitabo ky’Abaleevi, essuula amakumi abiri mu ttaano n’amakumi abiri mu mukaaga. Essuula amakumi abiri mu ttaano liwa ebiragiro ku ngeri y’okukkiriza ettaka okufuna okuwummula kwa Ssabbiiti yaalyo, ate essuula amakumi abiri mu mukaaga limalambulula oluvumo lwa “emirundi musanvu” singa ebiragiro eby’endagaano ebyo tebyagobererwa.

Ekyatuuka ku Yekoyakimu kyalaga entandikwa y’obuddu, eky’omu ku ebyo Danyeri bye yayita ‘omuvumo’ n’ ‘ekirayiro’ kya Musa mu mutwe ogw’omwenda. Danyeri yategeera omuvumo ogw’ ‘emirundi musanvu,’ kubanga mu mutwe ogw’omwenda awa obujulizi nti okuyita mu kusoma kwe obunnabbi bwa Yeremiya obw’emyaka nsanvu, mwe yategeerera omuwendo gw’emyaka abantu ba Katonda gwe baali banaabeeramu mu buddu e Babulooni.

> Mu mwaka ogwasooka ogw’obwakabaka bwe nze Danyeri ne ntegeera mu bitabo omuwendo gw’emyaka Mukama gwe yayogera eri Yeremiya nnabbi, nti emyaka ensanvu ginaatuukirizibwa mu kuzikirira kwa Yerusaalemi. Danyeri 9:2.

Danyeri yategeera emyaka nsanvu ng’asinziira ku bitabo, si mu kitabo kya Yeremiya kyokka. Ekitabo ekirala kye yategeera kyali ebyawandiikibwa bya Musa, kubanga mu kusaba kwe yalaga nti “ekikolimo” ky’emyaka nsanvu egy’obuddu kyali “ekirayiro” kya Musa. Ekigambo ekiri mu Danyeri essuula ey’omwenda, ekivunulwa nga “ekirayiro,” kye kimu n’ekigambo ekivunulwa “emirundi musanvu” mu Levitiko essuula amakumi abiri mu mukaaga. Okutwalibwa kwa Yuda mu buwaŋŋanguse e Babulooni okumala emyaka nsanvu kwali okutuukirizibwa kw’ekikolimo ky’“emirundi musanvu,” newankubadde omusomi w’eddiini yenna ow’omu kiseera kino ayinza okuwakanya. Kyeru ddala nga lunaku, wabula singa oyagala okukiraba.

> Awo Mukama n’ayogera eri Musa ku Lusozi Sinai, nti, Yogera eri abaana ba Isirayiri, obagambe nti, Bwe munaayingira mu nsi gye mbawadde, olwo ensi eneewummula Ssabbiiti eri Mukama. Emyaka mukaaga onaasiga mu nnimiro yo, era emyaka mukaaga onaasaliraamu amatabi mu nnimiro y’emizabbibu yo, era onakuŋaanya ebibala byagyo; naye mu mwaka ogw’omusanvu walibaawo Ssabbiiti ey’okuwummula eri ensi, Ssabbiiti ya Mukama: tolisiga mu nnimiro yo, so t’olisaaliramu amatabi mu nnimiro y’emizabbibu yo. Ebirikula byokka okuva ku mpeke ezasigalawo okuva ku mmere gye wakung’aanya tolibikungaanya, so tolikuŋaanya mizabbibu egy’omuzabbibu ogutasaliddwa amatabi; kubanga guli mwaka gw’okuwummula ku nsi. Era Ssabbiiti ey’ensi ejja kubeera mmere gyammwe; ggwe, n’omuddu wo, n’omuddu wo omukazi, n’omukozi gw’osasula, n’omugenyi atuula naawe, era n’ente zo, n’ensolo eziri mu nsi yo, ebivaamu byonna binaaba mmere. Era obalirenga Ssabbiiti musanvu z’emyaka gy’oli, emirundi musanvu gy’emyaka; era ebbanga ly’essasabiiti musanvu z’emyaka linaabanga gy’oli emyaka amakumi ana mu mwenda. Olwo olunaku olw’ekkumi olw’omwezi ogw’omusanvu olifuuwa ekondeere erya Jubiiri; ku lunaku olw’Okutangirirwa mulifuuwa ekondeere mu nsi yammwe yonna. Leviticus 25:1-9.

Kikulu okulaba nti mu biragiro eby’okuleka ettaka liwummule, emizungiriro musanvu egy’emyaka mukaaga egy’okukolerako ku ttaka n’omwaka gumu og’okulireka liwummule byeyongeranga okutuusa ku mwaka ogw’amakumi ana mu mwenda, lwe waaweerwanga omwaka ogwa Jjubiri ogwalaga okutuukirizibwa kw’emizungiriro musanvu egy’emyaka musanvu. Eky’ekikulu okulaba kye kino: okufuuwa eŋŋombe ey’omwaka ogwa Jjubiri kwali kugwanira okubeerawo ku Lunaku lw’Okutangirizibwa; bwe lwatandika Olunaku lw’Okutangirizibwa olw’anti-typical nga ku 22 Okitobba 1844, eŋŋombe ya Jjubiri eyayimirira omuzungiriro ogw’ ‘emirundi musanvu’ yali eteekwa okufuuwa mu kiseera ekyo. ‘Emirundi musanvu’ egyatandika bwe baatwala Manase e Babulooni mu 677 BC, gyayimirira emyaka 2,520 egyaggwa ku Lunaku lw’Okutangirizibwa olw’anti-typical. Enkwatagana eno ejja kusubibwa abo bokka abatayagala kulaba. Omuzungiriro ogw’ ‘emirundi musanvu’ gukwatagana n’emyaka 2,300.

Kikulu era okulaba nti mu biragiro by’endagaano ebiri mu enniriri mwenda ezisooka ez’essuula amakumi abiri mu ttaano mu Levitiko, mulimu ekifaananyi ekisinga obuzito eky’enkola y’okubala eya ‘lunaku ku mwaka’ mu Kigambo kya Katonda. Eddiiro ly’ebyengero abaanonyereza ku by’eddiini be basuula okukuumanga ekisibo nga kisinziira ku mwenge gwa Babulooni, lye ligamba nti okusala omusango okw’ ‘emirundi musanvu’ mu ssuula amakumi abiri mu mukaaga, kwe kumanya enkyamu ku makulu g’Olwebbulaniya g’ekigambo ekyahindulwamu ‘emirundi musanvu’. Okugamba okwo si kituufu. Amakulu g’ekigambo mu Lwebbulaniya galimu ddala ensonga ezikiriza okukikozesa mu ngeri ey’eby’ennamba, naye empaka zaabwe ezirimu ensobi, ze bayimiriza ku nsisekko entakyamu nga bwe beefuula abakugu mu grama y’Olwebbulaniya, zibeera za kukyamiza.

Ekibonerezo ekiragibwa nga “emirundi musanvu” mu ssuula amakumi abiri mu mukaaga, kitegeerwa okuva ku mbeera n’omulamwa gw’ekitundu ky’ekiwandiiko, si mu ngeri abamu ku basomi b’eddiini b’ekiseera kino gye bazinguliza Olwebbulaniya. William Miller yafuna eky’okumalirawo kye nga teyeeyambisizza Olwebbulaniya na katono, era okuvumbulirwa kwakkiriza okutegeera kwe ng’okutuufu. Bamalayika baamukulembera mu kutegeera kwe nga basinziira ku mbeera n’omulamwa ogw’omu ssuula mwe muli ekibonerezo eky’ “emirundi musanvu,” si ku Olwebbulaniya.

Mu ssuula amakumi abiri mu ttaano mwe mulambululirwa ebiragiro by’endagaano, ate essuula amakumi abiri mu mukaaga nayo ewa omukisa ogusuubiziddwa olw’okukuuma ebiragiro ebyo by’endagaano, era oluvannyuma ne kulambululwa kye Danyeri ayita ‘okukolimirwa kwa Musa’ olw’okutagondera ebiragiro ebyo.

Omulamwa ogw’okwogerwako wano gwe tteeka ery’okubaliramu olunaku ng’omwaka mu bubaka bw’obunnabbi bwa Baibuli. Ennyiriri ezisooka ez’omu Leevitiko omutwe 25 ziraga nti mu bubaka bw’obunnabbi bwa Baibuli, olunaku luyimirira omwaka. Mu kitabo ky’Okuvayo, Musa alambulula bulungi enkwatagana wakati w’okuwummula kwa Ssabbiiti ku lunaku olw’omusanvu olw’abantu n’ensolo, n’okuwummula kwa Ssabbiiti kw’ettaka mu mwaka ogw’omusanvu.

> Emyaka mukaaga onoobibira ku ttaka lyo, era onookuŋŋaanya ebibala byalyo: naye mu mwaka ogw’omusanvu olireke liwummule era litereere; abaavu ab’omu bantu bo balye; era kye balireka ensolo ez’omu nsiko zirirye. Bw’otyo onookolanga n’ennimiro y’emizabbibu yo n’ennimiro y’emizeeyituuni gyo. Ennaku mukaaga onookola omulimu gwo, naye ku lunaku olw’omusanvu onoowummula: ente yo n’endogoyi yo ziwummule, era n’omwana w’omuddu wo omukazi n’omunnaggwanga baddemu amaanyi. Okuva 23:10-12.

Mu nniriri ezo ssatu kiboneka nti olunaku olw’okuwummula olw’abantu n’ebisolo lulingana n’omwaka ogw’okuwummuliza ettaka. Mu kitabo ky’Abaleevi essuula amakumi abiri mu ttaano, mu nniriri ttaano ezisooka, tusanga ensengeka y’enjogera efaanana ddala n’ekiragiro ekikwata ku lunaku olw’okuwummula ekiri mu kitabo ky’Okuva essuula amakumi abiri, okuva ku lunyiriri olw’omunaana okutuuka ku lunyiriri olwa kkumi n’olumu.

> Era Mukama n’ayogera eri Musa ku Lusozi Sinaayi, n’agamba, Yogera eri abaana ba Isirayiri, obagambe nti, Bwe munaayingira mu nsi gye mbawadde, awo ensi eriwummula Ssabbiiti eri Mukama. Emyaka mukaaga onoosiga ennimiro yo, era emyaka mukaaga onookomola ennimiro y’emiizabbibu gyo, era onookuŋŋaanya ebibala byagyo; naye mu mwaka ogw’omusanvu, ensi eriba n’omuwummulo gwa Ssabbiiti, Ssabbiiti eri Mukama: toosiga nnimiro yo, so tokomola nnimiro y’emiizabbibu gyo. Ebikula byokka ebivudde ku musulo gwo tobi meta, so tokuŋŋaanya zabbibu okuva ku mizabbibu egitakomolwa; kubanga guli mwaka gw’okuwummula eri ensi. Eby’Abaleevi 25:1-5.

> Jjukira olunaku olwa Ssabbiiti okulukuuma lutukuvu. Mu nnaku mukaaga onookola emirimu gyo gyonna; naye olunaku olw’omusanvu lwe Ssabbiiti ya Mukama Katonda wo: olwo tokola mulimu gwonna, ggwe, newaakubadde mutabani wo newaakubadde muwala wo, omuddu wo omusajja newaakubadde omuddu wo omukazi, wadde ente zo, wadde omugenyi ali mu miryango gyo: kubanga mu nnaku mukaaga Mukama yakola eggulu n’ensi, n’ennyanja, n’ebintu byonna ebiri mu byo, era yawummula olunaku olw’omusanvu: kyenava Mukama yawa omukisa olunaku olwa Ssabbiiti, n’alutukuza. Okuvayo 20:8-11.

Wamu, ebiragiro byombi eby’Essaabbiiti bimanyisa omulamwa oguli mu Leviitiko 25 ne 26. Nga bitwaliddwa wamu, olunyiriri ku nnyiriri, biwa obujulizi nti “mu nnaku mukaaga olikola, era okole emirimu gyo gyonna,” era nti “mu myaka mukaaga onoobiba ensigo mu nnimiro yo, era mu myaka mukaaga onoosalako ennimiro yo ey’emizabbibu, okukuŋŋaanya ebibala byagyo.” “Naye olunaku olw’omusanvu lwe lunaku lw’Essaabbiiti lya Mukama Katonda wo,” era “omwaka ogw’omusanvu gunaabeera Essaabbiiti ey’okuwummulirako eri nsi, Essaabbiiti eri Mukama.”

Ebigambo byombi ebivvunulwa nga "ow’omusanvu" mu biragiro byombi ebyo eby’oku Ssabbiiti—oba ku Ssabbiiti y’abantu oba ku Ssabbiiti y’ettaka—biva ku kigambo kye kimu mu Lwebbulaniya, era ekyo kye kimu kye kivvunulwa nga "emirundi musanvu" mu essuula amakumi abiri mu mukaaga mu Kitabo ky’Abaleevi. Omulamwa w’essuula amakumi abiri mu ttaano n’amakumi abiri mu mukaaga mu Kitabo ky’Abaleevi gutekeddwa mu nteekateeka y’etteeka ly’obunnabbi erigamba nti olunaku luyimirira omwaka mu bunnabbi bwa Bayibuli. Era kye kimu mu bukulu n’etteeka ly’obunnabbi ery’okusooka okwogerebwaako.

Ekintu ekisooka okwogerwako mu emitwe gino ebiri kye kyo ensonga y’olunaku ku mwaka. William Miller yakulemberwa Gabuliyeri ne bamalayika abalala okumanya nti “emirundi musanvu” egy’Abaleevi ng’akabonero akiraga emyaka 2,520, era kino kiyenderana ddala n’entegeeza y’emitwe egyo, gye nsonga y’olunaku ku mwaka, nga erambikiddwa mu ebyawandiiko bitaano ebisooka eby’omutwe 25.

Omuwandiisi w’Ebyafaayo bwe yalambulula ensonga lwaki Babulooni yakkirizibwa okutwala obwakabaka obw’amaserengeta bwa Yuda mu buwaŋŋanguse, yagamba nti kyali okukkiriza ettaka liwummule Ssabbiiti zaalyo. Ekifo ekirala kyokka mu Kigambo kya Katonda ekirambika nti ettaka liwummula kiri mu mitwe amakumi abiri mu ttaano n’amakumi abiri mu mukaaga egy’Ekitabo kya Leevitiko. Emyaka nsanvu Babulooni gye yafugira ng’obwakabaka obusooka mu bunabbi bwa Bayibuli, si kulaga kwokka emyaka egy’ekifaananyi mwe ekisolo ekiva mu nsi kyandifugidde ng’obwakabaka obw’omukaaga mu bunabbi bwa Bayibuli, naye emyaka nsanvu gyo gikwata butereevu ku “emirundi musanvu” egy’ekikolimo kya Musa.

Bwe tutandika okwekenneenya obunnabbi obwoogerwako mu ssuula mukaaga ezasooka ez'ekitabo kya Danyeri, kikulu nnyo okumanya nti omuvumo gw' "emirundi musanvu," wamu n'omukisa gw' "emirundi musanvu," byombi biri mu buli emu ku ssuula ezo.

Kikulu era okujjukira nti enteekateeka ey’emirundi musanvu egy’emyaka musanvu ewalangirirwa n’okuvuuma ekkonde erya Yobuli ku lunaku olw’ekkumi olw’omwezi ogw’omusanvu, olwo lwe Lunaku lw’Okutangirirwa ebyonoono. Ekintu kino kigatta “emirundi musanvu” wamu n’ennaku enkumi bbiri n’ebikumi bisatu ez’ekitabo kya Danyeri essuula munaana, olunyiriri olw’ekkumi n’ena. Era kikulu okujjukira nti omwaka ogw’obunnabbi guba gwa nnaku bikumi bisatu mu nkaaga, era bw’ogatta wamu nnaku bikumi bisatu mu nkaaga emirundi “emirundi musanvu” ziwera ennaku enkumi bbiri n’ebikumi bitaano mu amakumi abiri.

Bwe Danyeri yategeera okuyitira mu bitabo omuwendo gw’emyaka Yeremiya gwe yalaga, n’atandika okusaba okwetoloola buli kitundu eky’eddamu ery’okwenenya, ekilambikiddwa nti kye kyetaagisa, singa abantu ba Katonda bazukukira ku mazima nti basibe mu nsi y’omulabe. Ku nkomerero y’okusaba kwa Danyeri okuli mu Ebyo bwe Walagirwa 26, Gabuliyeri n’alabikira Danyeri okumuwa okutegeera kw’ekyolesebwa kye yali ‘awulidde’—ekyolesebwa ky’ennaku 2300. Gabuliyeri n’atandika n’ategeeza Danyeri nti amasabiiti amakumi musanvu ‘gaasalirwawo’ eri abantu ba Danyeri.

> Wiiki nsanvu zaatekebwawo ku bantu bo ne ku kibuga kyo ekitukuvu, okumaliriza obujeemu, n'okukomya ebibi, n'okukola okutangiririra olw'obutali butuukirivu, n'okuleeta obutuukirivu obutaggwaawo, n'okukakasa okwolesebwa n'obunnabbi, era n'okufukako amafuta Ekitukuvu Ennyo. Danyeri 9:24.

Ekigambo ekyavvuunulwa ng’“determined” mu omusoko kitegeeza “okusalibwako”, n’olwekyo kitegeeza nti wiiki ensanvu zaalina okusalibwako okuva ku nnaku enkumi bbiri n’ebikumi bisatu. Ng’okutandisa ku tteeka erya ssatu mu mwaka gwa 457 nga Kristo tannazaalibwa, abantu ba Danyeri baalina okuba n’ wiiki z’obunnabbi ensanvu ez’ekiseera eky’okugezesebwa. Wiiki z’obunnabbi ensanvu z’enkana n’emyaka ebikumi bina mu kyenda. Emyaka ebikumi bina mu kyenda oluvannyuma lw’etteeka erya ssatu, Isirayiri ey’edda banaakuba Stefano amayinja mu mwaka ogwa 34, era banaawawukana ddala ne Katonda.

Obuddu obwakulembera ebiragiro bisatu ebiraga entandikwa y’emyaka ebikumi bina mu kyenda egy’ekiseera eky’okugezesebwa, bwali bwa myaka nsanvu. Emyaka egyo ensanvu gyateekebwawo okukkiriza ettaka lifune obuwummulo bwa Ssabbiiti, obwe Isirayiri ey’edda teyatuukiriza. Emyaka nsanvu egy’obuwummulo bwa Ssabbiiti eri ettaka, gyajjawo lwa myaka ebikumi bina mu kyenda (oba wiiki nsanvu z’emyaka) egy’obujeemu eri ekirayiro kya Musa.

Emyaka ebikumi bina mu kyenda egy’okujeemera endagaano ey’omu Leevitiko omutwe ogwa amakumi abiri mu ttaano, gyaleeta emyaka nsanvu gy’obuwambe, eri ensi okufuna okuwummula kwayo. Emyaka nsanvu gy’obuwambe ne gireeta ebiragiro bisatu, ebyo ebyateekawo emyaka ebirala ebikumi bina mu kyenda ng’ekiseera eky’okugezesebwa eri Isirayiri ey’edda. Kale tulaba ebiseera bibiri eby’okugezesebwa, buli kimu kya myaka ebikumi bina mu kyenda. Ebiragiro ebisatu bino bifaananyiriza obubaka bwa bamalayika abasatu, ku bwo obwasooka bwatuuka mu 1798, ku nkomerero y’obusungu obwasooka obwa "emirundi musanvu" eri obwakabaka obw’omu bukiikaddyo. Omalayika ow’okusatu yatuuka oluvannyuma lw’emyaka enkumi bbiri mu bikumi bisatu okuva ku kiragiro eky’okusatu, nga October 22, 1844, ekyo kye kiseera we yatuukira ne "enkomerero ey’oluvannyuma y’obusungu".

Mu myaka amakumi ana mu mukaaga wakati w’enkomerero y’obusungu obwasooka n’enkomerero y’obusungu obwasemba, Yesu yasimba omusingi gwa yeekaalu y’Abamillerite, era ejjinja ery’omusingi lyali “emirundi musanvu.” Ejjinja eryo lyandibadde oba ejjinja ery’omusingi (oba ejjinja ery’okukwaza) eri Abadiventisi mu ntandikwa, era oba ejjinja ery’omu mutwe n’ery’okumaliriza (oba ejjinja ly’entaana) eri Abadiventisi mu nkomerero. Ebiragiro bisatu ebiyimiririza okutuuka kw’obubaka bw’abamalayika basatu mu byafaayo eby’omwaka gwa 1798 okutuuka ku 1844, era biyimiririra n’essuula essatu ezasooka ez’ekitabo kya Danyeri.

Tujja kutandika okwekenneenya ensuula mukaaga ezisooka mu kiwandiiko ekiddako.

> “Bwe ebitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa binaategeerwa obulungi okusinga, abakkiriza bajja kuba n’obumanyirivu bw’eddiini obw’enjawulo ddala... Waliwo ekimu ekiritegeerwa ddala okuva mu kuyiga kw’Okubikkulirwa—nti enkolagana wakati wa Katonda n’abantu be eri ya kumpi era enkakafu.” The Faith I Live By, 345.

Back to Articles