Article

# Ekitabo kya Danyeri - Ennamba amakumi abiri mu nnya

Nimrod, Nebuchadnezzar ne Belshazzar

Author

Jeff Pippenger

Published

December 19, 2023

Formats

PDF
Word

Ebitabo bya Danieri n’Okubikkulirwa bye kitabo kye kimu, nga bwe kituufu ddala nti Endagaano Enkadde n’Endagaano Empya bye kitabo kye kimu. Nga tekinnaggwa kuggalwaawo ekiseera ky’okugezesebwa, Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo kubikkulwawo.

> N’ayogera nange nti, Toggalirako ebigambo eby’obunnabbi eby’ekitabo kino; kubanga ekiseera kiri kumpi. Oyo atali wa bwenkanya, akyeyongerenga okuba atali wa bwenkanya; n’oyo omwonoonefu, akyeyongerenga okuba mwonoonefu; n’oyo atuukirivu, akyeyongerenga okuba mutuukirivu; n’oyo omutukuvu, akyeyongerenga okuba mutukuvu. Era, laba, njija mangu; era empeera yange eri nange, okugabira buli muntu ng’omulimu gwe bwe guli. Nze Alfa ne Omega, entandikwa n’enkomerero, ey’olubereberye n’ey’oluvannyuma. Okubikkulirwa 22:10-13.

Eteeka lya Bayibuli erya "okwogerwako okusooka," eririmu amazima nti enkomerero y’ekintu eyolesebwa mu ntandikwa yaakyo, lilaga obukulu bw’essuula essatu ezisooka mu kitabo kya Danyeri, kubanga essuula ezo zirimu amazima agasooka okugambibwa mu "kitabo" ekigatta bitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa. Yesu ye Alufa ne Omega, ky’ova olaba nti entandikwa y’ekitabo—ekigatta bitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa—erina okuyimiririra amazima agabikkulirwa ku nkomerero. Mu ngeri emu, kale, amazima agabikkulirwa ge Enjiri ey’Obutaggwaawo ey’abamalayika mu Okubikkulirwa essuula eya kkumi n’enna.

Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo okwateekebwawo mu lunyiriri olusooka lw’essuula esooka ey’Okubikkulirwa, ye bubaka obuteekwa okutuusibwa eri amakkanisa nga ‘ekiseera kiri kumpi,’ era ekiseera ekyo ekigambibwa nti ‘kiri kumpi’ mu ssuula esooka ey’Okubikkulirwa, kirina okubeera kye kimu n’ekiseera ekigambibwa nti ‘kiri kumpi,’ nga kitono nga tekinnaggwaawo ekiseera eky’okugezesebwa, mu ssuula amakumi abiri mu bbiri ey’Okubikkulirwa.

> Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo, kwe Katonda yamuwa okulaga abaddu be ebintu ebirina okubaawo mangu ennyo; era n’abituma n’abitegeeza ng’ayita mu malaika we eri omuddu we Yokaana: eyajulirira ekigambo kya Katonda, n’obujulirwa bwa Yesu Kristo, era n’ebintu byonna bye yalaba. Omukisa eri oyo asoma, n’abo abawulira ebigambo by’obunnabbi buno, ne bakuuma ebyo ebiwandiikiddwa omuli; kubanga ekiseera kiri kumpi. Okubikkulirwa 1:1-3.

Obubaka obw’enkomerero, obubikkulibwawo nga tekunnaggwa ekiseera eky’okugezesebwa, nga ‘ekiseera kiri kumpi’, bwe buba obubaka bw’Enkuba ey’emalirizo obw’omumalaika ow’okubiri n’Okukaaba ku ttumbi ly’ekiro. Kye ky’amazima agakwatanaganye n’ ‘ebyafaayo ebyakwekebwa’ eby’Okubwatuka kw’enkuba musanvu. Kye kubikkulirwa kw’ ‘ow’omunaana ali mu basanvu’, ate omuzi ogwa zaabu ogugatta obubikkulirwa buno bwonna obw’omuwendo omungi wamu okubufuula ekyambalo ekirungi eky’obutuukirivu bwa Kristo, ye ‘eky’omuwendo’ ‘emirundi musanvu’ eza Leevitiko amakumi abiri mu mukaaga. Obubaka obwo buli mu Danyeri omutwe ogwasooka, era nate mu Danyeri emitwe egyasooka okutuuka ku gya ssatu. ‘Ekyama’ eky’omutwe ogw’okubiri, nakyo era kye kyo obubaka obwo.

Essuula esooka eya Danyeri ekiikirira obubaka bw’omulayika omusooka, era nga bwe kiri nti obubonero byonna obulaga ekkubo obw’obunnabbi obuli mu bubaka bwa bamalayika abasatu bukiikirirwa mu bubaka bw’omulayika omusooka obuli mu Essuula kkumi n’enna ey’Okubikkulirwa; bw’atyo n’obubonero byonna obulaga ekkubo obw’obunnabbi obuli mu bubaka obusatu bukiikirirwa mu Essuula esooka eya Danyeri. Ebirimu bye bino: enkola y’okugezesa mu mitendera esatu, nga mu Essuula esooka eya Danyeri ekiikirira okugezesa kw’emmere, ne kuddirirwa okugezesa okw’okulaba, era ne kituusa ku kugezesa kwa litimasi. Essuula esooka bwe tugyeroboza wamu n’Essuula bbiri n’esatu, ekiikirira okugezesa kw’emmere; Essuula bbiri ekiikirira okugezesa okw’okulaba, ate Essuula esatu ekiikirira okugezesa kwa litimasi. Obubaka bwa bamalayika abasatu obuli mu Essuula kkumi n’enna ey’Okubikkulirwa, n’Essuula emu okutuuka ku ssatu eza Danyeri, biwa obujulirwa buna ku nkola y’okugezesa mu mitendera esatu.

Ebitundu eby’okuna n’ebya ttaano mu kitabo kya Danyeri biyimirira olunyiriri oluzito nnyo lw’ebyafaayo eby’obunnabbi. Olunyiriri oluleetebwa ebitundu ebyo ebiri lulimu waakiri olunyiriri mukaaga lw’obunnabbi olw’enjawulo. Omu ku lunyiriri olwo lw’obunnabbi lwatandika mu mwaka 723 nga Kristo tannazaalibwa, ne lugenda okutuuka ku tteeka lya Ssande. Olulala ku lunyiriri mukaaga luyimirira ebyafaayo bya 1798 okutuuka ku tteeka lya Ssande, era mu lunyiriri olwo mulimu wamu olunyiriri ssatu lw’obunnabbi: olunyiriri lw’ensolo eva mu nsi (Amerika), n’olunyiriri lw’empondo eya Purotesitanti era n’olunyiriri lw’empondo eya Ripabulikaani. Wamu byonna bitekawo olunyiriri olutaano ku ntandikwa y’olunyiriri lw’obunnabbi olw’Amerika. Olwo liraga okuggulwawo kw’ebitundu musanvu, munaana n’omwenda bya Danyeri mu 1798. Ku nkomerero y’olunyiriri lw’obunnabbi olw’Amerika, wavaawo olunyiriri olw’omukaaga, olulaga okuggulwawo kw’ebitundu kkumi, kkumi n’emu ne kkumi n’ebiri mu 1989.

Entandikwa y’olunyiriri olw’obunnabbi olw’ensolo ey’ettaka, nga bwe lw’eragiddwa mu kitabo kya Danieri essuula ey’okuna, emakiddwa n’akabonero ka “ebiseera musanvu”, era n’enkomerero y’olunyiriri olw’obunnabbi olw’ensolo ey’ettaka nayo emakiddwa n’akabonero ka “ebiseera musanvu”. Entandikwa n’enkomerero y’ebbanga ly’ebyafaayo eriragiddwa mu kuggulwawo kw’essuula ey’omusanvu, ey’omunaana n’ey’omwenda nazo zimakiddwa n’akabonero ka “ebiseera musanvu”. Entandikwa n’enkomerero y’ebbanga ly’ebyafaayo eriragiddwa mu kuggulwawo kw’ensuula za Danieri ez’ekkumi, ez’ekkumi n’emu n’ez’ekkumi n’ebiri nazo zimakiddwa n’akabonero ka “ebiseera musanvu”.

Okukoma kw’ebbanga ly’ebyafaayo eryatandika bwe zabikkulibwa essuula musanvu, munaana n’omwenda ez’ekitabo kya Danyeri ku 'nkomerero y’ekiseera' mu 1798, kwali 1863. Entandikwa y’ebbanga ly’ebyafaayo eryatandika bwe zabikkulibwa essuula ekkumi, kkumi n’emu n’ekkumi n’ebiri ez’ekitabo kya Danyeri ku 'nkomerero y’ekiseera' yali 1989. Omuwendo gw’emyaka wakati wa 1863 ne 1989 gwe 126. Omuwendo gw’emyaka 126 ye kitundu ekimu ku kkumi, oba omusolo gw’ekkumi, ku myaka 1,260. Omuwendo 126, bwe kityo, gwe kabonero k’emyaka 1,260, agakiikirira 'eddungu'; ate 'eddungu' lyo lye kabonero k’emyaka 2,520 ag’'emirundi musanvu'.

Amazima gano gakakasa nti mu byafaayo by’ensolo ey’ensi, mu ntambula y’omulayika asooka ku ntandikwa, era ne mu ntambula y’omulayika ow’okusatu ku nkomerero, byombi bimakiddwa ku ntandikwa zaabyo ne ku nkomerero zaabyo n’akabonero ka 'emirundi musanvu'. Era n’ebbanga eriri wakati w’entambula ezo ebbiri erizigatta wamu, naryo liyimiririrwa 'emirundi musanvu'.

Bwatabaawo kukozesa enkola ey’ebyawandiikibwa ey’“olunyiriri ku linyiriri,” okubikkulirwa kwa ngeri eno tekusoboka kulabika wadde kutegeerekeka; kubanga nga tewali enkola eyo, ekitabo ekisibiddwa kyandiyinziddwa okuweebwa oyo eyayigirizibwa mu by’eddiini, ne bamusaba okunnyonnyola kye kyategeeza ekitabo ekyo ekisibiddwa. Amalala g’ebirowoozo bye gamutwala okulaga nti ekitabo ekisibiddwa tekisoboka kutegeerekeka, kubanga kyasibiddwa. Oluvannyuma osobola okutwala ekitabo ekyo ekisibiddwa n’okiwa omu ku kisibo ky’oyo omumanyirivu, ekisibo ky’afugira era nga abakirimu baakendeezebwako amaanyi; era ekisibo ekyasanyukira okulya ku eby’okulya by’engano eby’omusomi w’eddiini, kyandagaanye okukiteekako nkola ekitabo ekyo ekisibiddwa, kubanga bamanyi bulungi nti bammemba ba Sanhedirini ey’eddiini bokka be baalondebwa okusalawo kye mazima.

> Mukkakkanye, muwuniikirire, mukube enduulu, mukube enduulu; batamidde naye si wayini; bebuze buze, naye si ku mwenge ogw’amaanyi. Kubanga Mukama afukidde ku mmwe omwoyo gw’otulo ttutumbi, era aggalidde amaaso gammwe; bannabbi bammwe n’abakulembeze bammwe; abalabyirizi ababisseko ekisaanikira. Era olubonekerwa lwonna lufuuse gye muli ng’ebigambo by’ekitabo ekikomereddwa, abantu kye bawa omusomeddwa nga bagamba nti, nsaba osome kino; naye n’agamba nti, siri musomeddwa.

> 'Kale Mukama agamba nti, Kubanga abantu bano bansembera n’akamwa kaabwe, ne n’emimwa gyabwe bampa ekitiibwa, naye emitima gyabwe bagiggye wala nange; era okuntya kwabwe eri nze kuyigirizibwa mu biragiro by’abantu; kyebaava, laba, ndiyongera okukola omulimu ogw’ekitalo n’ekyewuunyisa; kubanga amagezi g’abagezi baabwe galiggwaawo, n’okutegeera kw’abo abalina obwegendereza kulikwekebwa. Zibasanze abo abanoonya nnyo okukweka ebigendererwa byabwe eri Mukama, era emirimu gyabwe giri mu kizikiza, ne bagamba nti, Ani atulaba, era ani atumanyi? Mazima okufuula waggulu wansi kwammwe kulirebwa ng’ebbumba ly’omubumbi; kubanga ekikolebwa kiyinzayo okugamba ku eyakikola nti, Teyankola, oba ekintu ekiwumbiddwa kigambe ku eyakiwumba nti, Tabadde na magezi?'

> Buli kigambo ekiri wano kijja kutuukirira. Waliwo abatewombeeka emitima gyabwe mu maaso ga Katonda, era abagaana okutambulira mu butuukirivu. Bakisa ebigendererwa byabwe eby'obutuufu, era beegatta ne malaika eyagwa, ayagala era akola obulimba. Omulabe ayiiwa omwoyo ku bantu b'ayinza okukozesa okulimba abo abatamanyi bulungi, abali mu kizikiza. Abamu batandise okwennyikiza mu kizikiza ekiwangudde, era basuula amazima ne balondawo ensobi. Olunaku olw'alagiddwa mu bunnabbi lutuuse. Yesu Kristo teyategeerekeddwa. Yesu Kristo eri bo ng'engero. Mu kaseera kano mu byafaayo by'ensi, bangi bakola ng'abatamiivu. ‘Mwekuume, muwuniikirize; mukaabe, era mukaabe; batamiivu, naye si ku wayini; bagengejja, naye si lwa mwenge ogw'amaanyi. Kubanga Mukama ayiweddeko ku mmwe omwoyo gw'otulo tw'amaanyi, era azibye amaaso gammwe. Abanabbi ne bakulembeze bammwe, abalabi, yababbikkidde.’ Okutamiira kw'eby'omwoyo kukutte bangi abalowooza nti be bantu abagenda okugulumizibwa. Okukkiriza kwabwe okw'eddiini kuli ddala nga bwe kyanjiddwa mu Kyawandiikibwa kino. Wansi w'obuyinza bwakyo tebayinza kutambula mu bugolokofu. Bateekawo amakubo agagyamye mu nkola yaabwe. Omu, n'addako omulala, bagengejja ebbali n'ebbali. Mukama abalaba n'okusaasira okungi. Enzira y'amazima tebagimanyi. Bateekateeka enkwe mu ngeri ya sayansi, era n'abo abasobola era abaasaanidde okuyamba, olw'okulaba kwabwe okw'eby'omwoyo okweyoleka bulungi, nabo balimbiddwa, era bawagira omulimu omubi.

> Ebikulaakulana eby’ennaku zino ez’enkomerero bijja kusalibwawo mu bwangu. Bwe kibikkulibwe nti obulimba buno obw’eby’omwoyo bwebuli ddala—enkola ey’ekyama ey’emyoyo emibi—abo abaagizzaamu omugabo banaafuuka ng’abantu ababuze amagezi.

> "Kale bw’ati Mukama agamba: Kubanga abantu bano bansondelerako n’akamwa, ne bampa ekitiibwa n’emimwa, naye emitima gyabwe bagiggya wala nange, era okuntya kwabwe gye ndi bayigirizibwa obulagirizi bw’abantu; noolwekyo, laba, ndiyongera okukola omulimu ogw’ekitalo mu bantu bano, ddala omulimu ogw’ekitalo n’eky’amagero; kubanga amagezi g’abagezzi baabwe galizikibwa, n’okutegeera kw’ab’ekwegendereza kunaatwekebwa. Kabi eri abo abanoonya mu bujjuvu okukisa ebirowoozo byabwe eri Mukama, n’emirimu gyabwe gibeera mu kizikiza, ne bagamba nti, Ani atulaba, era ani atumanyi? Mazima okukyusa kwammwe ebintu wansi n’awaggulu kunaabalibwa ng’ebumba ly’omubuumbi; kubanga ekyakolibwa kisobola okugamba ku eyakikola nti, Teyankola? oba ekikulaanyiziddwa kigambe ku eyakikulaanya nti, Teyalina kutegeera?"

> Kintegeezebwa nti mu byaffe bye tuyiseemu twabadde nga tusisinkana era ne kaakano tukyasisiinkana mbeera eno yennyini. Abasajja abaalina omusana omungi n’emikisa egy’ewunyisa bakkirizza ebigambo by’abakulembeze abeerowooza nga balina amagezi, abaaganyizibwa nnyo era ne baweebwa omukisa okuva eri Mukama, naye ne beeggyamu mu mukono gwa Katonda ne beeteeka mu ggye ly’omulabe. Ensi ejjakujjula obulimba obulabika nga butuufu. Omutwe gumu gw’omuntu bwe gukkiriza obulimba buno, gunaakolera ku mitwe gy’abantu abalala, ababadde bafuula obujulizi obw’omuwendo obw’amazima ga Katonda obulimba. Abasajja bano bajja kulimbibwa b’amalayika abagudde, nga kyandibadde kibaweera okubeera bayimiridde ng’abalindi ab’eesigwa, balabirira emyoyo, ng’abo abalina okuddamu. Batadde wansi eby’okulwanyisa by’olutalo lwabwe, ne bawulira emyoyo egisendasenda. Bafuula amagezi ga Katonda nga tegaliiko kye gakola, ne basuula okulabula kwe n’okunenya, era ddala bali ku ludda lwa Setaani, bawulira emyoyo egisendasenda n’enjigiriza za baddayimooni.

> Obutamiivu obw’omwoyo kati buli ku bantu abatateekwa kubeera nga bayuuyuuta ng’abantu abataamye omwenge ogukambwe. Obumenyi bw’amateeka n’ebikolwa eby’obutali mu nteekateeka, obukuusa, obulimba, n’okukola obutali bwenkanya bijjudde ensi, mu kukwatagana n’okuyigiriza kw’omukulembeze eyajeemera mu mbuga ez’omu ggulu.

> Ebyafaayo bijja kuddamu. Nandyinza okulaga ebigenda okubaawo mu biseera ebitali bya wala, naye obudde tebunnatuuka. Ebifaananyi by’abafu bijja kulabika, ng’oyita mu ntegeka ya Sitaani ey’obukuusa, era abangi bajja kwegatta n’oyo ayagala era akola obulimba. Ndabula abantu baffe nti ddala wakati mu ffe abamu bajja kuvamwo mu kukkiriza, ne bawulira emizimu egy’obulimba n’okuyigiriza kw’abadayimooni, era olw’ebyo amazima lijja okwogerwako bubi. Battle Creek Letters, 123-125.

Danyeri essuula esooka, nga kiyimirira obubaka bwa malayika eyasooka mu Okubikkulirwa essuula eya kkumi na nnya, ekwatagana n’ebyafaayo ebyatandika eby’ensolo eyava mu nsi. Danyeri essuula esooka, ey’okubiri n’ey’okusatu, nga ziyimirira obubaka bw’abamalayika bonna abasatu mu Okubikkulirwa essuula eya kkumi na nnya, zikwatagana n’enkomerero ya Amerika. Nebukadduneeza ayimirira ebyafaayo bya malayika eyasooka, era n’essuula esooka eya Danyeri. Beresaza ayimirira ebyafaayo bya malayika ey’okusatu, era n’ensuula ssatu ezisooka eza Danyeri.

> “Eri omufuga ow’enkomerero wa Babulooni, nga mu kifaananyi nga bwe kyali eri omufuga ow’okusooka, yatuuka omusango ogw’Omukuumi Omutukuvu: ‘Ai kabaka,... ekigambo kino kyogeddwa gy’oli; obwakabaka bukuvuddeko.’ Danyeri 4:31.” Prophets and Kings, 533.

Tujja okweyongerayo mu kuyiga kwaffe ku Nebuchadnezzar ne Belshazzar mu kiwandiiko ekiddako.

> Belshazzar, ng'ayewuunyizza era ng'atidde olw'okulaga kuno kw'amaanyi ga Katonda—okulaga nti baalina omujulirwa newankubadde nga tebaamumanyi—yalina emikisa eminene egy'okumanya emirimu gya Katonda omulamu, n'amaanyi ge, era n'okukola okwagala kwe. Yali aweereddwa omukisa ogw'okufuna omusana omungi. Jjajja we, Nebuchadnezzar, yalabulwa ku kabi akali mu kwerabira Katonda n'okwekulisa. Belshazzar yali amanyi okugobebwa kwe mu kibiina ky'abantu, n'okubeeranga wamu n'ensolo ez'omu nsiko; era ebyo ebintu ebyandibadde bimuyigiriza yabisuulirayo, ng'ebyo tebyabaddewo; era n'agenda mu maaso n'okuddamu ebibi bya jjajja we. Yatuuka n'akola ebikolwa ebyonoona ebyaleeta ebibonerezo bya Katonda ku Nebuchadnezzar. Yaasalirwa omusango, si lwa kuba yekka ng'akola bubi, naye kubanga teyeyambisa emikisa n'obusobozi—ebyaandikuziddwa—okubeera omutuufu. Testimonies to Ministers, 436.

Back to Articles