Article

# Ekitabo kya Danyeri - Ennamba Kikumi mu Nkaaga mu Ttaano

Okubikkula olufananyi olulukiiddwa olw'obunnabbi: Okuva ku Alekisanda Omukulu okutuuka e Rooma ey'amulembe guno

Author

Jeff Pippenger

Published

March 29, 2024

Formats

PDF
Word

Kati tugenda kutunula ku byafaayo ebyaliwo oluvannyuma lw’okufa okw’amangu ddala kwa Aleksanda Omukulu, ebyo ebiraga ekiseera okuva mu mwaka gwa 538 okutuuka ku kiseera ky’enkomerero mu 1798.

> Era bw’anaayimirira, obwakabaka bwe bujja kumenyebwamu, ne busaanuusibwa mu njuyi ennya z’eggulu; so si eri abaana be, so si nga bwe yali afuga: kubanga obwakabaka bwe bujja kunyagulwawo ne buggabibwa eri abalala abatali abo. Era kabaka w’amaserengeta aliba wa maanyi, era omu ku balangira be aliba wa maanyi okusinga ye, n’afuuka omufuga; obufuzi bwe buliba bunene nnyo. Era mu nkomerero y’emyaka banaagatta endagaano; kubanga muwala wa kabaka w’amaserengeta ajja eri kabaka w’amambuka okukola endagaano: naye tajja kusigaza maanyi g’omukono; so naye tajja kuyimirira, newaakubadde omukono gwe: naye aligabibwaayo, n’abo abamuleese, n’oyo eyamuzaa, n’oyo eyamunyweza mu biro bino. Naye okuva ku mutabi oguva mu mizi gye walijja omu ayimirire mu kifo kye, alijja n’eggye, n’ayingira mu kigo kya kabaka w’amambuka, n’alwanagana nabo, n’abawangula: Era alitwalira e Misiri mu buwangwa bakatonda baabwe, n’abalangira baabwe, awamu n’ebibya byabwe eby’omuwendo eby’ffeeza n’e zzaabu; era alibeeraawo emyaka mingi okusinga kabaka w’amambuka. Olwo kabaka w’amaserengeta aliyingira mu bwakabaka bwe, era n’addayo mu nsi ye. Daniel 11:4-9.

Oluvannyuma, nga obwakabaka bwa Alekisanda Omukulu bumaze okumenyeka, abo abaali balwanira okufuna obufuzi bw’obwakabaka obwo obw’edda ne bavaamu obwakabaka bubiri ebinene. Obwakabaka obumu ne bufuga obukiikaddyo bw’eyali empaaya ya Alekisanda, ate obulala ne bufuga obukiikakkono. Okuva awo mu nnyonyola y’obunnabbi, baayitibwa kabaka w’obukiikaddyo ne kabaka w’obukiikakkono. Ekiseera bwe kituuka nga okulwanagana olw’okufuna obufuzi bw’ensi yonna kulabika ng’eri wakati wa kabaka w’obukiikakkono n’ow’obukiikaddyo bokka, obubonero bw’obwakabaka bwombi busigala nga bukozesebwa mu mutwe gwonna.

Mu lunyiriri olutaano, kabaka ow’omu bukiikaddyo anywezebwa era wa maanyi, naye ne kabaka ow’omu bukiikakkono wa maanyi, era obwakabaka bwe businga obunene. Awo mu lunyiriri olw’omukaaga, kabaka ow’omu bukiikaddyo awaayo ekirowoozo eky’okukola endagaano n’obwakabaka obw’omu bukiikakkono. Endagaano ey’emirembe enywezebwa kabaka ow’omu bukiikaddyo ng’awaayo muwala we eri kabaka ow’omu bukiikakkono, kabaka oyo amuwase era akakase endagaano yaabwe n’oluganda olw’omu maka. Kabaka ow’omu bukiikakkono yakkiriza, n’ayawula omukazi we, n’awasa omumbejja oyo ow’okuva mu bukiikaddyo, era endagaano n’etandika.

Oluvannyuma omulangira omukazi ow’obukiikaddyo azaala omwana omulenzi; naye ku nkomerero kabaka ow’obukiikakkono akoowa mukazi we omuggya, n’amussa ku bbali, nga bwe yakola ku mukazi we ow’olubereberye, era addamu okutwala mukazi we ow’olubereberye. Naye amangu ddala nga mukazi oyo ow’olubereberye amaze okuzzibwawo era n’afuna akakisa, atta kabaka ow’obukiikakkono, omugole we ow’obukiikaddyo, omwana waabwe, n’ekibiina kye kyonna eky’Abamisiri. Ekikolwa eky’omukazi ow’olubereberye okutta omulangira omukazi ow’obukiikaddyo n’omwana we kisunguwaza ennyumba y’omulangira oyo ow’obukiikaddyo, era omu ku baganda be ayimusa eggye n’alumba obwakabaka obw’obukiikakkono.

Eggye ery’obukiikaddo liwangula kabaka w’obukiikakkono, era omukyala w’olubereberye eyatta kabaka w’obukiikakkono, omugole we ow’obukiikaddo n’omwana we, oluvannyuma attibwa. Omwana w’omukyala w’olubereberye, eyali ateekeddwako okuba kabaka afuga obukiikakkono oluvannyuma lw’okufa kwa kitaawe, akwatibwa era atwalibwa e Misiri kabaka w’obukiikaddo, wamu n’ebintu ebimu eby’e Misiri eby’obuwangwa n’ebisanamu, ebyali bitwaliddwa okuva mu bwakabaka w’obukiikaddo mu ntalo ezasooka ng’obwakabaka w’obukiikakkono bwe bwabibitwala. Nga batuuse e Misiri, kabaka w’obukiikakkono eyali akwatiddwa agwa ku mbalaasi n’afa. Uriah Smith alambulula ebyafaayo bw’ati.

> EKITUNDU 6. Era mu nkomerero y'emyaka balijja okwegatta wamu; kubanga muwala wa kabaka w'amaserengeta alijja eri kabaka w'obukiikakkono okukola endagaano: naye tajjakukuumira amaanyi g'omukono; era naye tajja kuyimirira, wadde omukono gwe; naye ajjakuweebwa, n'abo abaamuleese, n'oyo eyamuzala, era n'oyo eyamunyweza mu biseera bino.

> Waaliwo entalo nnyingi eziddamu-damu wakati w’abakabaka ba Misiri ne Siriya. Kisinga nnyo bwe kityo eri Ptolemy Philadelphus, kabaka ow’okubiri owa Misiri, ne Antiochus Theos, kabaka ow’okusatu owa Siriya. Oluvannyuma ne bakkiriziganya okuteeka emirembe, nga wateekeddwayo obukwakkulizo nti Antiochus Theos agobeko mukyala we eyasooka, Laodice, ne batabani be ababiri, era awase Berenice, muwala wa Ptolemy Philadelphus. Awo Ptolemy n’aleetera Antiochus muwala we, nga amuteerezzaako obugagga bungi ennyo.

> 'Naye tajja kukuma amaanyi g'omukono;' kye kitegeeza, obwagazi n'obuyinza bwe mu maaso ga Antiochus. Era ne kiba bwe kityo; kubanga oluvannyuma lwa akaseera katono, mu bugumu bw'okwagala, Antiochus yazzizaawo mukyala we eyasooka, Laodice, n'abaana be, mu lubiri nate. Awo obunnabbi ne bugamba nti, 'Tajja kuyimirira [Antiochus], newaakubadde omukono gwe,' oba zzadde lye. Laodice, bwe yaddizibwa ekitiibwa n'obuyinza, yatya nti, olw'okukyuka-kyuka kwe mu mpisa ze, Antiochus ayinza okumuggya mu kitiibwa nate, n'addamu okuzzawo Berenice; era nga alowooza nti tewali kintu kirala okuggyako kufa kwe ekyandimukuumye ddala okuddiramu okwo okubaawo, yateekateeka bamumete obutwa mu biseera bitonotono ebyaddirira. Era abaana be abaazaalibwa Berenice tebaamuddirira mu bwakabaka; kubanga Laodice yateekateeka eby'ensonga n'amagezi n'akakasa entebe y'obwakabaka eri omwana we omukulu, Seleucus Callinicus.

> Naye obubi obutyo tebwasobola kubeerawo ebbanga eddene nga tewali kibonerezo, nga bwe kyalagulwa mu bunnabbi obw’ongerayo, era ebyafaayo ebyaddirira ne bikakasa.

> 'OLUNYIRIRI 7. Naye okuva ku mutabi gw’emizi gye alivaamu omu n’ayimirira mu kifo kye; anajja n’eggye, n’ayingira mu ekigo kya kabaka w’amambuka, n’abalwanyisa, n’awangula: 8. Era alinyaga n’atwala e Misiri bakatonda baabwe, n’abaami baabwe, awamu n’ebintu byabwe by’omuwendo eby’effeeza n’eby’azaabu; era ajja kubeerawo emyaka mingi okusinga kabaka w’amambuka. 9. Kale kabaka w’amaserengeta ajja mu bwakabaka bwe, era addayo mu nsi ye.'

> Ettabi erivudde ku muzi gumu ne Berenice lyali muganda we, Ptolemy Euergetes. Bwe yamala okudira mu bigere bya kitaawe, Ptolemy Philadelphus, ku bwakabaka bwa Misiri, amangwago, nga ayokebwa nnyo okutasasira kufa kwa mwannyina Berenice, n’akuŋaanya eggye eddene ennyo, n’ayingira ettaka lya kabaka ow’Obukiikakkono, ye Seleucus Callinicus, eyafuga e Siriya awamu ne nnyina, Laodice. Era n’abawangula, okutuusa n’okuwamba Siriya, Kilikia, n’ebitundu ebyawaggulu eby’emitala w’Omugga Efulati, era ne kumpi Aziya yonna. Naye bwe yawulira nti mu Misiri waali wasituse obujeemu nga bumwetaagisa okuddayo e Misiri, n’annyaga obwakabaka bwa Seleucus, n’atwala talanta 40,000 z’effeeza n’ebibya eby’omuwendo, era n’ebifaananyi by’abalubaale 2,500. Mu ebyo mwalimu n’ebifaananyi Cambyses bye yali yaggya mu Misiri edda n’abitwala e Peresiya. Abamisiri, kubanga baali beesudde ddala mu kusinza ebifaananyi, ne bawa Ptolemy erinnya erya Euergetes, oba Omuyambi, nga bamwebaza olw’okuba nti bwe yakola bw’atyo, oluvannyuma lw’emyaka mingi, yaddizza abalubaale baabwe abaali batwaliddwa.

> Bino, ng’okutegeera kwa Bishop Newton bwe kuli, ye nnyonyola ya Jerome, eyaggyiddwa mu bannabyafaayo ab’edda; naye, bw’agamba, waliwo n’abawandiisi ab’ebiwandiiko byabwe bikyaliwo abakakasa ebimu ku byennyini ebyo. Appian atutegeeza nti Laodice bwe yatta Antiochus, era oluvannyuma n’atta ne Berenice n’omwana we, Ptolemy, mutabani wa Philadelphus, mu kusasula obutemu obwo, yalumba Siriya, n’atta Laodice, n’agenda okutuuka e Babulooni. Okuva eri Polybius tutegeera nti Ptolemy, eyayitibwanga Euergetes, olw’obusungu bungi ku butali bulungi obwakolebwa ku mwannyina Berenice, yaatambula n’eggye n’ayingira Siriya, n’addira ekibuga Seleucia, ekyaakumibwa okumala emyaka egimu oluvannyuma nga kikuumibwa amakambi g’eggye agataddewo bakabaka b’e Misiri. Bwe batyo n’ayingira mu kigo kya kabaka w’obukiikakkono. Polyaenus akakasa nti Ptolemy yeefudde nannyini buyinza w’ettaka lyonna okuva ku Lusozi Taurus okutuuka e Buyindi, nga tewali ntalo wadde okulwana; naye agiteeka ku kitaawe mu kifo ky’omwana, mu kiremwa. Justin agamba nti singa Ptolemy teyabadde ayitiddwa okuddayo e Misiri olw’obujeemu obw’omunda, yandibadde yeefuude nnyini bwakabaka bwa Seleucus bwonna. Kabaka w’obukiikaddyo bwe batyo n’ayingira mu bufuzi bwa kabaka w’obukiikakkono, n’addayo mu nsi ye, nga nnabbi bwe yalagula. Era n’amala emyaka mingi okusinga kabaka w’obukiikakkono; kubanga Seleucus Callinicus yafa mu buwanganguse olw’okugwa ku mbalaasi ye; ate Ptolemy Euergetes n’amusingaamu mu bulamu emyaka ena oba etaano. Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 250-252.

Akabonero k’obunnabbi akalaga Loma, era kityo ne kabaka ow’amambuka, ke kano: okuteekebwawo ku ntebe ey’obwakabaka kyetaagisa okwangula ebitundu bisatu eby’ensi. Kabaka ow’amambuka asooka oluvannyuma lw’okumenyeka kw’obwakabaka bwa Aleksanda yateekebwawo Seleucus Nicator, eyali amaze akaseera katono nga muduumizi wa Ptolemy (kabaka w’amaserengeta) wakati wa 316 ne 312 BC. Olunyiriri olutaano luyogera ku nsonga eno bwe lugamba nti, “Era kabaka w’amaserengeta anabanga wa maanyi, era omu ku bakungu be; era oyo anabanga amaanyi okumusinga.” Ptolemy yali kabaka w’amaserengeta, era yalina omuduumizi (omu ku bakungu be) eyali wa kugenda okubeera wa maanyi okusinga Ptolemy, era ekigambo eky’enkomerero ky’olunyiriri olutaano kigamba nti, “era alifuga; obufuzi bwe buliba bunene.” Omuduumizi wa Ptolemy, Seleucus, yali agenda okufuuka kabaka ow’amambuka asooka. Naye Seleucus okufuuka kabaka ow’amambuka, yandibadde yeetaaga okwawukana ku kabaka w’amaserengeta, era oluvannyuma n’awangula ebitundu bisatu eby’ensi.

Ekitundu ekisooka Seleucus kye yawangula kyali Obuvanjuba mu 301 BC. Oluvannyuma n’awangula Obugwanjuba (bwali bukuumiddwa omudda mu bigere wa Cassander) mu 286 BC, era n’atwala ekitundu kye eky’okusatu mu Bukiikakkono bwe yawangula Lysimachus mu 281 BC. Kabaka w’Obukiikakkono yateekebwawo ku nnamulondo mu 281 BC.

Endagaano y’emirembe eyakolebwa oluvannyuma ne kabaka w’amaserengeta yabaawo mu 252 BC. Emyaka mukaaga oluvannyuma, mu 246 BC, Berenice (muwala wa kabaka w’amaserengeta), n’omwana we, n’abamuddiring’anwa bonna, baattibwa. Oluvannyuma kabaka w’amaserengeta n’akwata omwana wa Laodice, Seleucus Callinicus, n’amutwala naye e Misiri, we yafiira ng’agudde ku mbalaasi. Obufuzi bw’kabaka asooka ow’Amambuka bwali okuva mu 281 BC okutuuka mu 246 BC, ekyo kitegeeza emyaka asatu mu ttaano.

Kabaka asooka owa Bukiikakkono mu ssuula ey’ekkumi n’emu, yawangula ebiziyizo ebisatu eby’ettaka okusobola okuteekebwawo ku ntebe ey’obwakabaka. Loma ey’obupagani nayo yawangula ebiziyizo ebisatu eby’ettaka okusobola okuteekebwawo ku ntebe ey’obwakabaka [Laba Danieri 8:9], era Loma ey’obwa Papa yawangula ebiziyizo ebisatu eby’ettaka okusobola okuteekebwawo ku ntebe ey’obwakabaka [Laba Danieri 7:20]. Loma ey’omu kiseera kino nayo ewangula ebiziyizo ebisatu eby’ettaka okusobola okuteekebwawo ku ntebe ey’obwakabaka [Laba Danieri 11:40-43].

Bwe yamala okuteekebwako ku ntebe y’obwakabaka, kabaka ow’olubereberye ow’obukiikakkono yafuga emyaka amakumi asatu mu etaano. Bwe yamala okuteekebwako ku ntebe y’obwakabaka, Rooma ey’obupagaani yafuga okumala “ekiseera” (emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga). Bwe yamala okuteekebwako ku ntebe y’obwakabaka, Rooma ey’obwapapa yafuga okumala “ekiseera, ebiseera n’ekitundu ky’ekiseera” (emyaka olukumi mu bibiri mu nkaaga.) Bwe yamala okuteekebwako ku ntebe y’obwakabaka, Rooma ey’omulembe guno erifuga okumala emyezi amakumi ana mu ebiri egy’akabonero (era eyogerwako nga “essaawa emu”).

Mukyala White atutegeeza nti "ebitundu bingi eby’ebyafaayo ebiwandiikiddwa mu ssuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri bijja kuddamu." Oluvannyuma asomera ddala ennyiriri 31 okutuuka ku 36, n’agamba nti, "embeera ezifaanaganya n’ezo ezirambikiddwa mu bigambo bino zijja okubaawo." Mu nnyiriri ezo Roma ey’obwa Paapa (ekibi ekireeta okuzikirira) "eteekebwa" ku ntebe y’obwakabaka mu 538, era oluvannyuma n’eyigganya abantu ba Katonda okumala "ennaku nnyingi" (emyaka 1260), okutuusa ku "obusungu bumalirizibwa" obwasooka mu 1798. Ebyafaayo eby’ennyiriri 31 okutuuka ku 36 biddamu mu nnyiriri mukaaga egy’enkomerero ez’essuula ey’ekkumi n’emu, naye ebyafaayo ebyo byalagerwa bulungi mu kifaananyi mu nnyiriri 5 okutuuka ku 9.

Okuteekebwa kwa Seleucus ku ntebe nga kabaka w'obukiikakkono mu 281 BC, kikwatagana n'omwaka 538. Ebyo byombi bikiikirira okutikkibwa engule kwa kabaka w'obukiikakkono ku nkomerero y'okuwangula ebiziyizo bisatu eby'ebitundu by'ensi. Ekiseera ky'obufuzi bwa Papasi kiyogerwako mu ngeri nnyingi; ennaku 1260, emyezi 42, 'ekiseera, ebiseera n'ekitundu ky'ekiseera', akabanga, n'emyaka esatu n'ekitundu. Obufuzi bwa Seleucus bwamala emyaka 35, era ekimu ku kkumi, oba ekkumi, eky'amakumi asatu mu ttaano, kye emyaka esatu n'ekitundu. Ekimu ku kkumi eky'emyaka 35 kiyinzika okukyogerwako nga 'essatu omutuli ttaano' (3.5) emyaka. 'Esatu n'ekitundu' kiba akabonero akalaga ekiseera ky'obufuzi bwa Papasi.

Obwa Papa bwafuna ekiwundu ekitta mu 1798, bwe kabaka ow’Obukiikaddyo, Napoleon Bonaparte (kitegeeza “mwana omujjirwa”), yasindika omuduumizi we okukwata Papa n’amutwala mu busibe. Omwaka ogwaddako mu 1799, Papa yafa mu buwaŋŋanguse, nga bwe kyagwira ne kabaka asooka ow’Obukiikakkono eyali era atwaliddwa mu busibe mu mikono gya kabaka ow’Obukiikaddyo. Seleucus Callinicus yafa ng’agudde ku mbalaasi nga ali mu busibe e Misiri. Papa y’oyo eyayebagala ku kisolo. Ekisolo kyayimirira ensengeka y’ebyobufuzi Papa gyeyakozesa okutuukiriza emirimu gye egya Setaani. Ekisolo ekyo kyattibwa mu 1798, era Papa eyali ayebagala ku kisolo era ng’akifuga yafa omwaka ogwaddako. Seleucus Callinicus yafa mu kugwa ku mbalaasi (ekisolo kye yayebagalako). Okutwalibwa mu busibe kw’Obwa Papa mu 1798 ne 1799 kwakifaananyizibwa bulungi ddala okutwalibwa mu busibe kwa kabaka asooka ow’Obukiikakkono.

Ekyaleeta obusungu bwa kabaka w’obukiikaddyo ku kabaka w’obukiikakkono kyali endagaano y’emirembe eyamenyebwa, nga kiragirwa mu kusuulibwa kwa Berenice (omugole w’obukiikaddyo) n’okufa kwe okwaddirira mu mikono gya Laodice. Napoleon yayingira mu ndagaano y’emirembe wakati wa Bufalansa obwa Nkyukakyuka ne bitundu bya Papa mu 1797. Endagaano eyo yatuumibwa ku linnya ly’ekibuga Tolentino ekiri mu Ancona, Yitale, gye baasinyirira. Yaggwa mu ngeri entongole mu Febwali 1798 Bufalansa bwe yakwata Papa n’amusiba. Ensonga lwaki endagaano eyo yasazibwamu kwe kugenderera kwa Bufalansa okusaasaanya Enkyukakyuka yaabwo.

Jenerali wa Napoleon, Duphot, yali mu Loma mu 1797 nga waamu ku ggye ly’Abafalansa erya okutambuza olutalo eryaweerezebwa aba Directory, gavumenti eyali efuga Bufalansa mu kiseera ekyo. Ekigendererwa ky’okutumwa kw’eggye ly’Abafalansa e Italiya, nga mwe mwali n’okubeerawo kwa Jenerali Duphot mu Loma, kyali okuwagira Repabulika eya Loma, eggwanga eriri wansi w’obuyinza bwa Bafalansa eryamala akaseera katono, eryatandikibwawo amaanyi g’ab’eggye ab’enkyukakyuka aba Bafalansa mu bitundu bya Italiya. Abafalansa baali bakolera ddala mu kuwagira enteekateeka z’enkyukakyuka n’okusaasaanya endowooza z’enkyukakyuka Yulopya yonna mu kiseera kino. Mu Italiya, baanoonyanga okuggyawo obwakabaka era ne bateekaawo repabulika ezifaananyiziddwa ku Repabulika eya Bufalansa.

Okubeerawo kwa Duphot e Roma n’ebikolwa bye byaleeta okuwakanyizibwa okuva eri bibiina ebyakuuma ennono, nga kuliko n’abawagizi b’Ebitundu bya Papa n’abakungu ab’ekitiibwa b’omu kitundu. Mu Desemba 1797, mu kutoŋana wakati w’amagye g’Abafalansa n’abawagizi b’Ebitundu bya Papa, Jjenaraalo Duphot yattibwa, era bwe kityo ne wabaawo ensonga ey’okwekwasa Napoleon gye yasinzizaako okusindika Jjenaraalo Berthier okukwata Papa n’amutwala mu buwaŋŋa mu mwaka oguddako. Endagaano y’emirembe eyamenyeka wakati wa bakabaka b’amaserengeta n’amambuka y’eyawanga ensonga mu byafaayo byombi ezaleeta kabaka w’amambuka okukwatibwa kabaka w’amaserengeta.

Olunyiriri olw’omunaana lugamba nti, “era alibatwala mu busibe mu Misiri bakatonda baabwe, n’abakungu baabwe, n’ebintu byabwe eby’omuwendo ebya ffeeza n’ebya zzaabu.” Ptolemy bwe yakomawo e Misiri ng’atuukiriza olunyiriri luno, Abamisiri baamuwa erinnya erya “Euergetes” (Omugabi w’Obulungi), ng’okumusiima olw’omulimu gwe ogw’okubaddiza ebifaananyi bya bakatonda baabwe n’ebintu byabwe eby’omuwendo ebyali byaggibwaako edda kabaka ow’obukiikakkono. Mu 1798, okutwalibwa kw’ebintu by’e Rooma Abafalansa ne kukolebwa. Ku lunaku lumu lwokka, bannabyafaayo bawandiika nti ebigaali ebikumi bitaano ebyawalulwanga embalaasi, nga biri wansi w’obukuumi obw’amaanyi obw’amagye, byalabibwa nga biva mu kibuga.

Olugendo olwo lwalimu omuwendo ogutagambika ogw’ebifaananyi eby’edda n’ebifaananyi eby’omu biseera bya Renaissance, Ubufalansa bye bwali bwefunira ng’okusinziira ku ndagaano y’emirembe ey’e Tolentino eyali emenyeddwa. Mu bintu eby’emikono ebyo mwalimu ekibinja kya Laocoon, Apollo ow’e Belvedere, Omugaulu afa, Cupid ne Psyche, Ariadne ku Naxos, Venus ow’e Medici, n’ebifaananyi ebinene ennyo eby’omugga Tiber ne Nile; ebitambala eby’okuwanika n’ebifaananyi bya Raphael, omuli Transfiguration, Madonna di Foligno, Madonna della Sedia, Santa Conversazione eya Titian; n’emirimu emirala mingi. Tewali kwolesebwa kwa bugagga buno obwabbibwa okutuusa emyaka egiwera bwe gyayitawo, lwe byayolesebwa mu Musee Napoleonian mu Louvre, eyaggulwawo mu 1807. Nga Ptolemy bwe yatenderezebwa olw’okuzzaayo obugagga bw’Abamisiri, n’obugagga obwasitulwa okuva e Rooma bwateekebwa mu kitundu ky’ekifo eky’okulabirangamu eby’emikono ekyatuumibwa erinnya lya Napoleon.

Olunyiriri oluva ku ttaano okutuuka ku mwenda, bwogerageranya obutuukirivu n’ebyafaayo ebitandika mu mwaka gwa 538 ne bikoma mu 1798 ne 1799. Bitabagana n’olunyiriri oluva mu asatu mu lumu okutuuka mu asatu mu mukaaga, era kino kikiririrwa mu lunyiriri mukaaga olw’enkomerero olw’essuula eno, olunnyonnyola okuweebwa amaanyi okw’enkomerero eri Rooma ey’omulembe guno bwewangula ebiziyiza bisatu, era ku nkomerero n’etuuka ku nkomerero yaayo nga tewali wa kugiyamba. Olunyiriri olw’ekkumi ne lulyoka lwogera ku byafaayo bya 1989.

> Naye batabani be balizukizibwa, era balikuŋŋaanya ekibiina ekinene ky’amaggye amanene; omu alijja ddala, n’abuna n’ayitamu; awo aliddawo, era alizukizibwa, okutuusa ne ku kigo kye. Danyeri 11:10.

Okutuukirira okw’ebyafaayo okw’olunyiriri olw’ekkumi kulaga mu kifaananyi omwaka gwa 1989, obwa papa bwe, mu nkolagana ey’ekyama ne Ronald Reagan, “bwasefukirira” era “bwayita mu” Ssaaviyeti Yuuniyani, ne busigazaawo ekigo kyayo kyokka (Russia), kubanga Ssaaviyeti Yuuniyani (USSR) yasesaawo nga kiddiridde Perestroika.

> Ate mu biro eby’enkomerero kabaka w’obukiikaddyo alimusindika ku ye; naye kabaka w’obukiikakkono alijja ku ye ng’omuyaga oguzinga, n’amagaali ag’eggye, n’abeebagala embalaasi, era n’ebyombo bingi; era aliyyingira mu nsi nnyingi, alibuna n’ayita. Danyeri 11:40.

Ebyafaayo eby’olunyiriri olw’ekkumi byeyimirira okuwooleza ku kuwangulwa kwa kabaka ow’Obukiikakkono nga yawangulwa kabaka ow’Obukiikaddyo mu 246 BC, era bifaananyiriza okuwooleza ku kuwangulwa kwa kabaka ow’Obukiikakkono nga yawangulwa kabaka ow’Obukiikaddyo mu 1798. Olunyiriri olw’amakumi ana lwatandikira ku kiseera ky’enkomerero mu 1798 lwe kabaka ow’Obukiikaddyo (Falaansi etakkiriza Katonda) yatuusa ekiwundu eky’okufa ku kabaka ow’Obukiikakkono (obuyinza bwa paapa), era lwatuukirira mu kugwa kwa Soviet Union mu kiseera ky’enkomerero mu 1989. Ekiseera ky’enkomerero mu 1798 kiweereddwayo mu linyiriri lya amakumi ana mu kigambo kino, “Era mu kiseera ky’enkomerero kabaka ow’Obukiikaddyo alimusindika.” “Koloni” (:) egabanya ekitundu eky’enkomerero ky’olunyiriri, eraga “ekiseera ky’enkomerero” ekiddako mu 1989. “Era kabaka ow’Obukiikakkono alijja ku ye ng’ekibuyaga, n’amagaali ag’entalo, n’abajaasi abeebagala embalaasi, n’emyato mingi; era aliyingira mu nsi nnyingi, n’alibasuka n’abayita.”

Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.

> Buli ggwanga erituuse ku essiteegi ly’ebikolwa likiriziddwa okutuula mu kifo kyakyo ku nsi, okulabike oba lituukiriza ekigendererwa kya ‘Omukuumi era Omutukuvu.’ Obunnabbi bulondodde okuzuuka n’okugwa kw’obwakabaka obukulu obw’ensi—Babulooni, Meedo-Paasiya, Bugereeki, ne Buwaroma. N’eri buli limu ku bino, era nga bwe kiri ne mu mawanga ag’amaanyi amatono, ebyafaayo byaddamu bimu. Buli limu lyalina ebbanga ly’okukemebwa; buli limu lyaleemererwa; ekitiibwa kyalyo ne kiggwaawo, amaanyi gaalyo ne gavaawo, era ekifo kyalyo ne kitwalibwa ekirala. . . .

> Okuva mu kuyimuka n’okugwa kw’amawanga, nga bwe kulagiddwa mu ngeri entegeerekeka ku miko gya Ebyawandiikibwa Ebitukuvu, balina okuyiga obutamugaso bw’ekitiibwa eky’ebweru kyokka n’eky’ensi. Babulooni, n’amaanyi gaayo gonna n’ekitiibwa kyayo eky’ekitalo, nga ensi yaffe okuva olwo teerabangako kifaananyi kya kityo—amaanyi n’ekitiibwa ebyali eri abantu b’omu kiseera ekyo nga bikakafu nnyo era nga bitegeerekeka nti bijja kubeeraawo—kyaggwaawo ddala! Nga ‘ekimuli ky’omuddo’ kyazikirira. Bwe kityo bwe bizikirira byonna ebitalina Katonda nga musingi gwabyo. Ebikwatiddwa ku kigendererwa kye era ebyolaga emico gye byokka bye bisobola okweyimirizaawo. Emisingi gye gyokka gikakafu mu nsi yaffe. Education, 177, 184.

Back to Articles