Article

# Élíjà — Nọ́mbà Kẹrin

Ẹrú

Author

Jeff Pippenger

Published

October 1, 2023

Formats

PDF
Word
Song MP3

Ẹ̀rí Elijah bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ó sọ pé kò ní sí òjò rárá, bí kò ṣe nípa ọ̀rọ̀ rẹ̀, fún ọdún mẹ́ta àtààbọ̀.

> Èlíjà ará Tíṣíbì, ẹni tí ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn olùgbé Gílíádì, sì wí fún Áhábù pé, Bí Olúwa Ọlọ́run Ísírẹ́lì ti ń bẹ láàyè, níwájú ẹni tí mo dúró, ìrì kò ní sí, bẹ́ẹ̀ ni òjò kò ní rọ ní ọdún wọ̀nyí, bí kò ṣe gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ mi. 1 Àwọn Ọba 17:1.

Àwọn ọdún mẹ́ta àtààbọ̀ wọ̀nyẹn ń ṣàpẹẹrẹ ìtàn Tiatira láti ọdún 538 títí di 1798. Ní ọdún 1798, ní òpin àkókò ọ̀dá, Èlíjà pe Áhábù sí Kámẹ́lì. Ìhìnrere áńgẹ́lì kìn-ín-ní kéde wákàtí ìdájọ́ Ọlọ́run ní October 22, 1844. Ìhìnrere áńgẹ́lì kìn-ín-ní ni àṣẹ fún Áhábù láti pe gbogbo Ísírẹ́lì sí Kámẹ́lì.

> Ó sì ṣẹlẹ̀ pé nígbà tí Ahabu rí Elijah, Ahabu wí fún un pé, Ṣé ìwọ ni ẹni tí ń yọ Israẹli lẹ́nu? Ó sì dáhùn pé, Èmi kò yọ Israẹli lẹ́nu; bí kò ṣe ìwọ, àti ilé baba rẹ, nítorí pé ẹ̀yin ti kọ àwọn òfin Olúwa sílẹ̀, ìwọ sì ti tọ Baalimu lẹ́yìn. Nítorí náà, ránṣẹ́ báyìí, kí o sì kó gbogbo Israẹli jọ wá sọ́dọ̀ mi sí òkè Karmeli, pẹ̀lú àwọn wòlíì Baali irinwó àádọ́ta, àti àwọn wòlíì àwọn ọgbàbọ̀sà irinwó, àwọn tí ń jẹun ní tábìlì Jezebeli. Nígbà náà ni Ahabu ránṣẹ́ sí gbogbo àwọn ọmọ Israẹli, ó sì kó àwọn wòlíì jọ sí òkè Karmeli. Elijah sì tọ gbogbo àwọn ènìyàn wá, ó sì wí pé, Yóò ti pẹ́ tó tí ẹ̀yin yóò fi máa yíyemeji láàárín èrò méjì? Bí Olúwa bá jẹ́ Ọlọ́run, ẹ tẹ̀lé e; ṣùgbọ́n bí Baali bá jẹ́ bẹ́ẹ̀, ẹ tẹ̀lé e. Àwọn ènìyàn kò sì dá a lóhùn ọ̀rọ̀ kan. 1 Ọba 18:17–21.

Gbogbo Israẹli ni a kó jọ sí Karmeli ní àkókò Elijah, èyí tí ó sì tún ṣàpẹẹrẹ ìtàn William Miller nígbà tí a kó àwọn ìjọ mẹ́ta ti Ìfihàn orí kẹta jọ. Ìjọ náà tí ó ti sá lọ sí aginjù ní ìbẹ̀rẹ̀ ní ọdún 538 láti bọ́ kúrò nínú inúnibíni Jezebel, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú ìjọ Tiatira, jáde kúrò ní aginjù gẹ́gẹ́ bí ìran tí a ó dojú kọ pẹ̀lú ìránṣẹ́ Elijah, tí William Miller ṣàpẹẹrẹ. Nígbà náà ni ẹranko ilẹ̀ ṣí ẹnu rẹ̀, ó sì gbe ìṣàn omi inúnibíni tí a ti rán sí i mì fún ẹgbẹ̀rún ọdún kan, ọgọ́rùn-ún méjì, àti ọgọ́ta ọdún.

> Ilẹ̀ sì ràn obìnrin náà lọ́wọ́, ilẹ̀ sì là ẹnu rẹ̀, ó sì gbé ìṣàn omi náà mì tí ejò ńlá náà ta jáde láti ẹnu rẹ̀. Ìfihàn 12:16.

Nínú àsọtẹ́lẹ̀, “ìsọ̀rọ̀ orílẹ̀-èdè kan” ni ìṣe àwọn aláṣẹ ìṣòfin àti ìdájọ́ rẹ̀, àti ní ọdún 1789 Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà fìdí ìwé mímọ́ ọ̀hún múlẹ̀ tí í ṣe Òfin Àgbà ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, nípa bẹ́ẹ̀ ó dáàbò bo àwọn ẹ̀tọ́ àti òmìnira tí ó ṣe pàtàkì láti pèsè ààbò kúrò lọ́dọ̀ inúnibíni àwọn ọba ilẹ̀ Yúróòpù àti ti ìjọ Kátólíìkì apẹ̀yìndà.

> “Ọ̀rọ̀ orílẹ̀-èdè náà ni ìṣe àwọn aláṣẹ ìlànà-òfin àti ìdájọ́ rẹ̀.” The Great Controversy, 443.

Ní ọdún 1789, díẹ̀ kí ipa àsọtẹ́lẹ̀ ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà gẹ́gẹ́ bí ìjọba kẹfà nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì tó bẹ̀rẹ̀, ó sọ̀rọ̀ bí Ọ̀dọ́-àgùntàn, ṣùgbọ́n ní àkókò òfin Ọjọ́ Ìsinmi yóò sọ̀rọ̀ bí dragoni.

> Mo sì rí ẹranko mìíràn tí ń gòkè bọ láti inú ilẹ̀ ayé; ó sì ní ìwo méjì bí ti ọdọ-agutan, ó sì sọ̀rọ̀ bí dragoni. Ìfihàn 13:11.

Ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin ẹranko ayé ni a fi àmì sí nípa ọ̀rọ̀ tí ó sọ. Ní ọdún 1798, Ahabu pè gbogbo Israẹli sí Òkè Karmeli níbi tí Elijah yóò ti gbé ìdánwò kalẹ̀ láti fi hàn fún àwọn tí ń wò ó bóyá Ọlọ́run àwọn Hébérù tàbí ọlọ́run Jezebel ni Ọlọ́run tòótọ́. Jezebel ní àwọn wòlíì Baali ẹgbẹ̀rún mẹ́rin àádọ́ta, àti àwọn wòlíì igbó ọ̀ọ̀rún mẹ́rin. Òrìṣà èké Baali jẹ́ ọlọ́run akọ, àti òrìṣà èké Asitaroti jẹ́ ọlọ́run abo.

Àwọn ẹ̀ka méjì wọ̀nyí ti àwọn wòlíì èké dúró fún ìdapọ̀ ìjọ àti ìjọba, nítorí nínú àsọtẹ́lẹ̀, nígbà tí a bá fi ọkùnrin àti obìnrin hàn papọ̀, obìnrin náà dúró fún ìjọ, ọkùnrin náà sì dúró fún ìjọba. Wọ́n ju Èlíjà lọ ní ọ̀kẹ́ àìmọye, ẹgbẹ̀rún mẹ́jọ ó lé àádọ́ta sí ọ̀kan, bí ó ti dojú kọ ìdapọ̀ aláìmọ́ náà ti ìjọ àti ìjọba, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú àwọn oriṣa èké obìnrin àti ọkùnrin, àti pẹ̀lú nínú ìgbéyàwó Ahabu àti Jésíbẹ́lì. Àpẹẹrẹ Ahabu àti Jésíbẹ́lì nípa ìjọ àti ìjọba dúró fún ìbàjẹ́ ìwo ìwo ìṣèlú Olómìnira, Báálì àti Áṣítárótì sì dúró fún ìbàjẹ́ ìwo Pùròtẹ́sítáǹtì.

Ìṣòro náà ni ìfarahàn ìdálẹ́kùn Èlíjà sí ẹ̀sìn ìbàjẹ́ tí Tiatira dúró fún nínú Ìfihàn orí kejì. Èlíjà ṣojú fún Pùròtẹ́sítántì kan, nítorí ìtumọ̀ kan ṣoṣo tí a lè fi mọ ẹni tí í ṣe Pùròtẹ́sítántì ni ẹni tí ó ń ṣàtakò sí Róòmù. Ìfarahàn ìdálẹ́kùn Èlíjà ṣojú fún ìṣàtakò sí ìdapọ̀ ìjọ àti ìpínlẹ̀ tí a mú ṣẹ nípasẹ̀ àjọṣepọ̀ aláìmọ́ láàárín ìpínlẹ̀ tí ó ti bàjẹ́ àti ìjọ tí ó ti bàjẹ́.

> Síbẹ̀síbẹ̀, mo ní ohun díẹ̀ sí ọ, nítorí pé ìwọ jẹ́ kí obìnrin náà, Jésébélì, ẹni tí ń pe ara rẹ̀ ní wòlíìbìnrin, máa kọ́ni, kí ó sì tan àwọn ìránṣẹ́ mi jẹ láti ṣe àgbèrè, àti láti jẹ ohun tí a fi rúbọ sí àwọn òrìṣà. Mo sì fún un ní ààyè láti ronúpìwàdà kúrò nínú àgbèrè rẹ̀; ṣùgbọ́n kò ronúpìwàdà. Kíyèsí i, èmi yóò sọ ọ sínú ibùsùn, àti àwọn tí ń bá a ṣe panṣágà sínú ìpọ́njú ńlá, bí kò ṣe pé wọn bá ronúpìwàdà nínú iṣẹ́ wọn. Ìfihàn 2:20–22.

Jíjẹ dúró fún ìhìn tí o gbà, àti pé ìhìn tí a rúbọ sí àwọn òrìṣà dúró fún àwọn ẹ̀kọ́ Kátólíìkì, ààmì gidi-gan-an ti ìbọ̀rìṣà ìríra. Àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní Àwọn Ọjọ́ Òkùnkùn ti wá gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀kọ́ keferi ti Kátólíìkì, ní pàtàkì jùlọ ìjọsìn oòrùn.

Àgbèrè jẹ́ ìbáṣepọ̀ tí kò bófin mu, ó sì dúró ní ti àsọtẹ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìpilẹ̀-ìtẹ̀sí gan-an ohun tí Òfin Orílẹ̀-èdè kọ̀ láàyè; ìdapọ̀ ìjọ àti ìjọba. Ahabu wà nínú ìbáṣepọ̀ tí kò bófin mu pẹ̀lú Jesebeli, nítorí gẹ́gẹ́ bí ọba Ísírẹ́lì kò yẹ kí ó fẹ́ ọmọ-ọba obìnrin aláìgbọ́ràn sí Ọlọ́run. Jésù dá Johanu Oníbatisí mọ̀ gẹ́gẹ́ bí Elijah, Johanu náà sì dojú kọ ìbáṣepọ̀ àìmọ́ mímọ́ kan náà nígbà tí ó bá Hẹrọdu wí nítorí fífẹ́ Hẹrọdia, aya arákùnrin rẹ̀.

> Nítorí Hẹrodu ti mú Johanu, ó sì dè é, ó sì fi í sínú túbú nítorí Hẹrodia, aya Filippi arákùnrin rẹ̀. Nítorí Johanu ti sọ fún un pé, Kò bófin mu fún ọ láti ní i. Mátíù 14:3, 4.

Ìjà Elijah pẹ̀lú Ahabi àti Jesebeli ṣàfihàn ṣáájú ìjà John pẹ̀lú Herodu àti Herodiasi, nítorí pé àwọn ìbáṣepọ̀ méjèèjì náà dúró fún ìbáṣepọ̀ àìlọ́fin láàárín ìjọ àti ìpínlẹ̀. Ní àpapọ̀, wọ́n dúró fún ìhìn-iṣẹ́ Elijah ti ọgọ́rùn-ún méjìdínláàádọ́rùn-ún [ọ̀kẹ́ mẹ́rìnlélógójì] tí ń dojú kọ́ papacy (Jesebeli àti Herodiasi), àwọn ọba mẹ́wàá tí wọ́n dúró fún Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-Èdè Ayé (Ahabi àti Herodu), àti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà tí ó dúró fún wòlíì èké (àwọn wòlíì èké Karmeli àti Salome, ọmọbìnrin Herodiasi).

Àyíká àsọtẹ́lẹ̀ ní Kámẹ́lì ní ìdáàbò bo, nípasẹ̀ Èlíjà, ti Òfin Ìpilẹ̀ Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, èyí tí ó fi ìlànà ìyàtọ̀ láàárín ìjọ àti ìpínlẹ̀ múlẹ̀.

> Ó sì ṣẹlẹ̀ pé nígbà tí Ahabu rí Elijah, Ahabu sì wí fún un pé, Ṣé ìwọ ni ẹni tí ń da Israẹli láàmú bí? Ó sì dáhùn pé, Èmi kò da Israẹli láàmú; ṣùgbọ́n ìwọ, àti ilé baba rẹ, nítorí pé ẹ ti kọ àwọn àṣẹ Oluwa sílẹ̀, ìwọ sì ti tẹ̀lé àwọn Baali. 1 Àwọn Ọba 18:17, 18.

Òfin Orílẹ̀-èdè náà fi ìdí múlẹ̀ pé ìwo méjèèjì ti Ìjọba Olómìnira àti ti Pírótẹ́sítáǹtì yóò máa yà sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ ara wọn ní gbogbo ìgbà. Ṣùgbọ́n Ìfihàn fi hàn pé nígbà tí Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà yóò bá sọ̀rọ̀ nígbẹ̀yìn bí dírágónì, yóò ṣe bẹ́ẹ̀ nígbà tí àwọn ìjọ tí wọ́n ti ṣọ̀tẹ̀ sí ìgbàgbọ́ ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà bá gba àkóso, tí wọ́n sì darapọ̀ mọ́ ìjọba tí ó ti ṣọ̀tẹ̀ sí ìgbàgbọ́.

> “Ṣùgbọ́n kí ni ‘àwòrán sí ẹranko náà’? báwo sì ni a ṣe máa dá a sílẹ̀? Ẹranko oníwọ̀ méjì ni ó ń ṣe àwòrán náà, ó sì jẹ́ àwòrán sí ẹranko náà. A tún ń pè é ní àwòrán ẹranko náà. Nígbà náà, kí a lè mọ irú àwòrán náà àti bí a ṣe máa dá a sílẹ̀, a gbọ́dọ̀ kẹ́kọ̀ọ́ àwọn àbùdá ẹranko náà fúnra rẹ̀—ìjọpápá.”

> “Nígbà tí ìjọ àkọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í bàjẹ́ nípa yíyapa kúrò nínú ìrọ̀rùn ìhìnrere àti nípa gbígba àwọn ààbọ̀ àti àṣà àwọn aláìmọ̀-Ọlọ́run, ó pàdánù Ẹ̀mí àti agbára Ọlọ́run; àti láti lè ṣàkóso ẹ̀rí-ọkàn àwọn ènìyàn, ó wá ìtìlẹ́yìn agbára ayé. Àbájáde rẹ̀ ni ipòpù, ìjọ kan tí ó ṣàkóso agbára ìpínlẹ̀ tí ó sì lò ó láti mú àwọn ète tirẹ̀ ṣẹ, ní pàtàkì fún ìjìyà “èrò-àìmọ̀.” Kí Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà lè dá àwòrán ẹranko náà sílẹ̀, agbára ẹ̀sìn gbọ́dọ̀ ṣàkóso ìjọba aráyé tóbẹ́ẹ̀ gẹ́ẹ́ tí ìjọ náà yóò sì tún lo ọlá-àṣẹ ìpínlẹ̀ láti mú àwọn ète tirẹ̀ ṣẹ.” The Great Controversy, 443.

Ẹliya ní Òkè Kámẹ́lì ṣojú iṣẹ́ àwọn Millerite, a sì fi àwọn Millerite múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí wòlíì tòótọ́ ní ìyàtọ̀ sí àwọn tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ jáde kúrò lábẹ́ agbára Ìjọ Kátólíìkì, ṣùgbọ́n tí, nípasẹ̀ ìkọ̀sílẹ̀ wọn sí ìmọ́lẹ̀ áńgẹ́lì àkọ́kọ́, yàn láti padà sí Róòmù. Nítorí náà, ìránṣẹ́ áńgẹ́lì kejì ní ìgbà òrúndún ọdún 1844 ní àkókò ìrúwé ní nínú fífi hàn pé àwọn ẹ̀sìn Pírótẹ́sítà jẹ́ àwọn ọmọbìnrin Bábílónì, àti pé àwọn Millerite ni ìwo Pírótẹ́sítà tòótọ́.

Nígbà tí Ọlọ́run mú Ísírẹ́lì àtijọ́ jáde kúrò nínú ẹrú Ejibiti, tí Ó sì mú wọn kọjá láàrín omi Òkun Pupa, Ó bẹ̀rẹ̀ ìlànà ìdánwò tí ń lọ ní ìpele-ìpele, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìdánwò mánà ọ̀run.

> “Lórí wa ni ìmọ́lẹ̀ tí ó ti kó jọ láti àwọn ìgbà àtijọ́ ń tàn. A ti pa ìtàn ìgbàgbé Israeli mọ́ fún ìmúlọ́kànlẹ̀ wa. Ní ayé yìí Ọlọ́run ti na ọwọ́ Rẹ̀ láti kó àwọn ènìyàn kan jọ sọ́dọ̀ ara Rẹ̀ láti inú gbogbo orílẹ̀-èdè, ẹbí, àti ahọ́n. Nínú ìṣísẹ̀ ìbọ̀wọ̀lé náà Ó ti ṣiṣẹ́ fún ogún Rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí Ó ti ṣiṣẹ́ fún àwọn ọmọ Israeli nígbà tí Ó ń darí wọn jáde kúrò ní Ejibiti. Nínú ìdálẹ́kùn ńlá ti ọdún 1844 a dán ìgbàgbọ́ àwọn ènìyàn Rẹ̀ wò, gẹ́gẹ́ bí a ti dán ti àwọn Heberu wò lẹ́bàá Òkun Pupa.” Testimonies, volume 8, 115, 116.

Ìbànújẹ́ ọjọ́ 22 Oṣù Kẹwàá, 1844, mú kí a lóye nípa ibi mímọ́ ti ọ̀run, èyí tí ó sì gbé ìdánwò ọjọ́ Ìsinmi kalẹ̀ nígbà náà gan-an gẹ́gẹ́ bí ìdánwò mànà ṣe di àkọ́kọ́ nínú àtòjọ ìdánwò mẹ́wàá fún Ísírẹ́lì ìgbàanì.

> “Ní ọdún 1847, nígbà tí àwọn arákùnrin ti péjọ ní ọjọ́ Ìsinmi ní Topsham, Maine, Olúwa fi ìran wọ̀nyí hàn mí.”

> “A ní ẹ̀mí àdúrà tí ó yàtọ̀. Bí a sì ṣe ń gbàdúrà, Ẹ̀mí Mímọ́ sọ̀kalẹ̀ sórí wa. A kún fún ayọ̀ gidigidi. Láìpẹ́, mo pàdánù ìmọ̀ sí ohun ayé, a sì fi mí bọ́ sínú ìran ògo Ọlọ́run. Mo rí áńgẹ́lì kan tí ń fò tọ̀ mí wá ní kánkán. Ní kíákíá, ó gbé mi kúrò lórí ayé lọ sí Ìlú Mímọ́. Nínú ìlú náà mo rí tẹ́ńpìlì kan, èyí tí mo wọ̀. Mo kọjá nípasẹ̀ ilẹ̀kùn kan kí n tó dé sí aṣọ ìkélé àkọ́kọ́. A gbé aṣọ ìkélé yìí sókè, mo sì wọ inú ibi mímọ́. Níbẹ̀ ni mo ti rí pẹpẹ tùràrí, ọ̀pá àtùpà tí ó ní fìtílà méje, àti tábìlì tí búrẹ́dì ìfihàn wà lórí rẹ̀. Lẹ́yìn tí mo ti wo ògo ibi mímọ́ náà, Jésù gbé aṣọ ìkélé kejì sókè, mo sì wọ inú ibi mímọ́ jùlọ.”

> “Nínú ibi mímọ́ jùlọ ni mo rí àpótí májẹ̀mú kan; lórí rẹ̀ àti ní ẹ̀gbẹ́ rẹ̀ ni wúrà mímọ́ jùlọ wà. Ní ìpẹ̀yà méjèèjì àpótí náà ni kérúbù ẹlẹ́wà kan wà, tí àwọn ìyẹ́ rẹ̀ sì nà bo ó. Ojú wọn dojú kọ ara wọn, wọ́n sì ń wo sísàlẹ̀. Láàárín àwọn áńgẹ́lì náà ni àwo tùràrí wúrà kan wà. Lókè àpótí náà, níbi tí àwọn áńgẹ́lì dúró sí, ni ògo tí ó tàn yọ gidigidi wà, tí ó dà bí ìtẹ́ kan níbi tí Ọlọ́run ń gbé. Jésù dúró lẹ́gbẹ̀ẹ́ àpótí náà, bí àwọn àdúrà àwọn ẹni mímọ́ sì ti ń gòkè tọ̀ Ọ́ wá, tùràrí inú àwo tùràrí náà á máa rú èéfín, Óun sì á fi àwọn àdúrà wọn rúbọ pẹ̀lú èéfín tùràrí náà sí ọ̀dọ̀ Baba Rẹ̀. Nínú àpótí náà ni ìkòkò wúrà tí ó kún fún màná wà, ọ̀pá Áárónì tí ó hù, àti àwọn àpáta òkúta tí a lè pa pọ̀ bí ìwé. Jésù ṣí wọn, mo sì rí Àṣẹ Mẹ́wàá tí a fi ìka Ọlọ́run kọ sórí wọn. Mẹ́rin wà lórí tábìlì kan, mẹ́fà sì wà lórí èkejì. Mẹ́rin tó wà lórí tábìlì àkọ́kọ́ ń tàn ju àwọn mẹ́fà yòókù lọ. Ṣùgbọ́n ẹ̀kẹrin, àṣẹ Sábáàtì, tàn yọ lórí gbogbo wọn; nítorí a ya Sábáàtì sọ́tọ̀ kí a lè pa á mọ́ ní ìyàsọ́tọ̀ fún ọlá orúkọ mímọ́ Ọlọ́run. Sábáàtì mímọ́ náà dà lójú ní ògo—àmì ògo kan sì yí i ká ní gbogbo àyíká rẹ̀. Mo rí i pé a kò kan àṣẹ Sábáàtì mọ́ àgbélébùú. Bí wọ́n bá kan án mọ́ àgbélébùú, àwọn àṣẹ mẹ́sàn-án yòókù náà ni; a sì ní òmìnira láti rú gbogbo wọn, gẹ́gẹ́ bí a ti lè rú ẹ̀kẹrin náà pẹ̀lú. Mo rí i pé Ọlọ́run kò yí Sábáàtì padà, nítorí kò yí padà rárá. Ṣùgbọ́n póòpù ni ó yí i padà kúrò ní ọjọ́ keje sí ọjọ́ kìíní ọ̀sẹ̀; nítorí òun ni yóò yí àkókò àti òfin padà.” Early Writings, 32.

Nígbà tí àwọn Pùròtẹ́sítáǹtì jáde kúrò nínú Àwọn Ọjọ́ Òkùnkùn ní 1798, tí a sì tú èdìdì ìwé Dáníẹ́lì sílẹ̀, ìjọba kẹfà nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì, ẹranko ilẹ̀ oníwo méjì ti Ìfihàn orí kẹtàlá, bẹ̀rẹ̀ ìrìnàjò rẹ̀ nínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀. A dá Pùròtẹ́sítáǹtì sílẹ̀ lórí àkọsílẹ̀ mímọ́ tí a ń pè ní Bíbélì Mímọ́, a sì dá Ètò Orílẹ̀-èdè Olómìnira sílẹ̀ lórí àkọsílẹ̀ mímọ́ tí a ń pè ní Òfin Ìpìlẹ̀. Ọlọ́run ti mú ìjọ Rẹ̀ tí ó wà ní aginjù jáde kúrò nínú Àwọn Ọjọ́ Òkùnkùn, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pẹ̀lú Ísírẹ́lì ìgbàanì ní àkókò ìrìnpadà ẹrú ní Ejibiti, a ti gbàgbé òfin ọjọ́ ìsinmi. Bí Ísírẹ́lì ṣe la Òkun Pupa kọjá lójú ọ̀nà rẹ̀ sí fífúnni ní òfin ní Sínáì, bẹ́ẹ̀ ni Ísírẹ́lì òde-òní la Òkun Atlantiki kọjá lójú ọ̀nà rẹ̀ sí October 22, 1844, níbi tí a ó tún fi òfin hàn lẹ́ẹ̀kansi. Olúwa sì tún ń gbé àwọn ènìyàn kan dìde lẹ́ẹ̀kansi tí yóò jẹ́ alábòójútó òfin Rẹ̀, alábòójútó àwọn ìfihàn àsọtẹ́lẹ̀ Rẹ̀, tí wọn yóò sì gbé àwọ̀ aṣọ-ìṣẹ́ Pùròtẹ́sítáǹtì. A fi àwọn àpáta méjì ti Òfin Méwàá fún Ísírẹ́lì ìgbàanì gẹ́gẹ́ bí àmì iṣẹ́ wọn láti jẹ́ alábòójútó òfin Rẹ̀, a sì fi àwọn tábìlì méjì ti Hábákùkù fún Ísírẹ́lì òde-òní gẹ́gẹ́ bí àmì iṣẹ́ wọn gẹ́gẹ́ bí alábòójútó Ọ̀rọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ Rẹ̀.

Ísírẹ́lì ìgbà òde-òní ni a yàn láti gbé àwọn àtẹ méjèèjì tí ó jẹ́ méjì-méjì, bí ó ti ń gbé ìhìnrere angẹli kẹta kalẹ̀ fún ayé, èyí tí í ṣe ìhìnrere tí àwọn tí wọ́n ru aṣọ-àṣẹ Pùròtẹ́sítáǹtì ń kéde. Pùròtẹ́sítáǹtì tí ó jáde láti inú Àkókò Òkùnkùn kò pé nígbà náà, gẹ́gẹ́ bí Ísírẹ́lì ìgbàanì náà kò ṣe pé bí wọ́n ti ń kọjá Òkun Pupa. Pùròtẹ́sítáǹtì ti jẹ́wọ́ òwe yìí pé, Bíbélì àti Bíbélì nìkan, ṣùgbọ́n ó ní òye tí kò pé nípa Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run nípasẹ̀ ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún tí wọ́n fi ń jẹ àwọn ẹ̀kọ́ àbùkù keferi ti Róòmù Kátólíìkì (àwọn ohun tí a fi rúbọ sí àwọn òrìṣà). Ọlọ́run pèsè rẹ̀ pé Pùròtẹ́sítáǹtì tòótọ́ yóò ṣojú fún gbogbo Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú “òfin àti àwọn wòlíì,” àwọn àtẹ méjèèjì tí ó jẹ́ méjì-méjì, tí wọ́n dúró fún iṣẹ́ àwọn ènìyàn Ọlọ́run àti ìwà Ọlọ́run pẹ̀lú. Iṣẹ́ angẹli àkọ́kọ́ ni láti mú àwọn ènìyàn Pùròtẹ́sítáǹtì tòótọ́ jáde, tí yóò jẹ́ olùṣọ́ òfin Rẹ̀ àti Ọ̀rọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ Rẹ̀.

> “Ọlọ́run ti pe ìjọ Rẹ̀ ní ọjọ́ yìí, gẹ́gẹ́ bí Ó ti pe Ísírẹ́lì àtijọ́, láti dúró gẹ́gẹ́ bí ìmọ́lẹ̀ nínú ayé. Nípasẹ̀ abẹ́ gígé alágbára ti òtítọ́, àwọn ìhìn iṣẹ́ angẹli kìíní, kejì, àti kẹta, Ó ti yà wọ́n sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ìjọ àti kúrò nínú ayé láti mú wọn wá sínú ìsúnmọ́ mímọ́ pẹ̀lú Ara Rẹ̀. Ó ti sọ wọ́n di àwọn olùṣọ́ ìpamọ́ òfin Rẹ̀, ó sì fi àwọn òtítọ́ ńlá ti àsọtẹ́lẹ̀ fún àkókò yìí lé wọn lọ́wọ́. Bí àwọn ọ̀rọ̀ mímọ́ tí a fi lé Ísírẹ́lì àtijọ́ lọ́wọ́, bẹ́ẹ̀ ni àwọn wọ̀nyí jẹ́ ìgbẹ́kẹ̀lé mímọ́ kan tí a gbọdọ̀ sọ fún ayé. Àwọn angẹli mẹ́ta ti Ìfihàn 14 dúró fún àwọn ènìyàn tí wọ́n gba ìmọ́lẹ̀ àwọn ìhìn iṣẹ́ Ọlọ́run wọlé tí wọ́n sì jáde gẹ́gẹ́ bí aṣojú Rẹ̀ láti ké ìkìlọ̀ náà káàkiri gbogbo gígùn àti fífẹ̀ ilẹ̀ ayé.” Testimonies, volume 5, 455.

Ìkìlọ̀ tí a gbọdọ̀ kéde láti ọ̀dọ̀ àwọn tí a ti dá mọ̀ gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́ ìpamọ́ àwọn ètò méjì ti àwọn wàláà méjì náà ni lòdì sí gbigba àmì Ẹ̀sìn Kátólíìkì. Ìforígbárí náà jẹ́ lòdì sí ìbáṣepọ̀ àìlòfin Ahabu àti Jésíbẹ́lì, a sì fi Èlíjà ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ lórí Òkè Kámẹ́lì. Ìfífún àwọn wàláà òkúta méjì ní Òkè Sínáà jẹ́ àpẹẹrẹ ìfífún àwọn wàláà aṣọ méjì ti Hábákúkù nínú ìtàn ọdún 1842 sí 1849. Àwọn wàláà méjì ti Hábákúkù jẹ́ àmì ìbáṣepọ̀ májẹ̀mú láàárín Ọlọ́run àti àwọn ènìyàn Pùrótẹ́sítáǹtì Rẹ̀. Láti kọ àwọn wàláà wọ̀nyí sílẹ̀ yóò dàbí bí Ísírẹ́lì àtijọ́ ṣe kọ òfin Ọlọ́run sílẹ̀.

Àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Miller wọ Ibi Mímọ́ Jùlọ, wọ́n sì gba ìmọ́lẹ̀ ọjọ́ Ìsinmi; ṣùgbọ́n ìlànà ìdánwò náà kò tíì parí. Ní àkókò kan náà ni ìwo Republikaniṣimu ń tẹ̀ síwájú nípasẹ̀ ìtàn kan náà gan-an. Àti pé àwọn ìwo méjèèjì yóò dé ibi àmì pàtàkì kan nínú ìrìnàjò wọn pọ̀ ní ọdún 1863.

Ìhìnrere Élíjà ti Miller mú ìlànà ìwẹ̀nùmọ́ tí ń tẹ̀síwájú wá, pẹ̀lú ète tí a pinnu láti fi gbé ìwo Pùròtẹ́sítáǹtì kalẹ̀, àti nínú ìtàn kan náà gan-an ìwo Rípùblíkà náà kópa nínú ìlànà ìdàgbàsókè òṣèlú tí ń tẹ̀síwájú. Ìwo méjèèjì wà lórí ẹranko ayé kan náà, nítorí náà wọ́n gbọ́dọ̀ rìn ní ìṣọ̀kan pẹ̀lú ara wọn jálẹ̀ gbogbo ìtàn ẹranko ayé náà.

Àbùdá àsọtẹ́lẹ̀ àkọ́kọ́ ti ìwo Olómìnira ti ẹranko ilẹ̀ náà ni ìṣe fífi Orílẹ̀-èdè Òfin náà sínú ìṣiṣẹ́ ní 1789 nípa ọ̀rọ̀. Ní 1798, (àkókò òpin nígbà tí a ṣí ìwé Dáníẹ́lì sílẹ̀), ẹranko ilẹ̀ náà yóò sọ̀rọ̀ fún ìgbà àkọ́kọ́ gẹ́gẹ́ bí ìjọba kẹfà nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì. Ọdún 1798 ni ìbẹ̀rẹ̀ Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà gẹ́gẹ́ bí ìjọba kẹfà nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì, àti pé ọ̀rọ̀ tí a sọ ní ìbẹ̀rẹ̀ ìtàn ẹranko ilẹ̀ náà ní 1798 yóò jẹ́ àpẹẹrẹ ti ìgbà ìkẹyìn tí ìjọba kẹfà yóò sọ̀rọ̀, àti pé àkókò náà ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ohùn ejò ńlá náà. Nígbà tí a bá ronú lórí àwọn òfin tí ìwo Olómìnira gbé kalẹ̀ ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà ní 1798, a yẹ kí a retí láti rí àpẹẹrẹ àwọn òfin tí a óò gbé kalẹ̀ pẹ̀lú òfin Ọjọ́-Ìsinmi nígbà tí Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà bá sọ̀rọ̀ bí ejò ńlá. Bí a ṣe ń wo àwọn òfin mẹ́rin wọ̀nyí, béèrè lọ́kàn ara rẹ bóyá àwọn òfin mẹ́rin tí a gbé kalẹ̀ ní 1798 ní ààmì àsọtẹ́lẹ̀ ti Áfà àti Òmégà?

Ní ọdún 1798, Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ òfin pàtàkì tí a mọ̀ sí Alien and Sedition Acts. Àwọn òfin wọ̀nyí jẹ́ àkójọpọ̀ òfin mẹ́rin tí Ilé Aṣòfin tí ẹgbẹ́ Federalist ń darí fọwọ́ sí, tí Ààrẹ John Adams sì fọwọ́ sí gẹ́gẹ́ bí òfin, ẹni tí ó jẹ́ Ààrẹ kejì ti Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà àti Igbakeji Ààrẹ tẹ́lẹ̀ fún George Washington.

Ofin Ìgbékalẹ̀ Ọmọ-ilẹ̀: Ofin yìí fa àkókò ìgbékalẹ̀ tí a béèrè fún àwọn aṣíkiri kí wọ́n tó lè di ọmọ-ilẹ̀ orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà láti ọdún márùn-ún sí ọdún mẹ́rìnlá. Àfojúsùn rẹ̀ ní pàtàkì ni láti dín agbára ipa àwọn aṣíkiri tuntun kù, àwọn tí wọ́n sábà máa ń fara mọ́ ẹgbẹ́ òṣèlú alatako, Democratic-Republicans.

Ofin Àwọn Ọ̀rẹ́ Àjèjì: Ofin yìí fún ààrẹ ní àṣẹ láti lé àwọn tí kì í ṣe ọmọ orílẹ̀-èdè kúrò ní ilẹ̀ náà bí a bá ka wọn sí ewu fún ààbò Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà ní àkókò àlàáfíà. Ó jẹ́ kí ààrẹ lè fi àwọn tí kì í ṣe ọmọ orílẹ̀-èdè sí àhámọ́, kí ó sì lé ẹnikẹ́ni nínú wọn kúrò ní ilẹ̀ náà tí ó bá kà sí ẹni eléwu.

Ofin Àwọn Ọ̀tá Àjèjì: Ofin yìí pèsè fún mímú, ìdènà, àti ìkó lọ kúrò ní orílẹ̀-èdè àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè láti àwọn ilẹ̀ tí wọ́n wà ní ogun pẹ̀lú Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà. A gbé e kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìṣọ́ra ní àkókò ipò afẹ́fẹ́ tó le gan-an ní ìparí ọdún 1790s.

Òfin Ìṣọ̀tẹ̀ yìí ni ó jẹ́ èyí tí ó fa àríyànjiyàn jùlọ nínú àwọn Alien and Sedition Acts. Ó sọ ọ́ di ẹ̀sùn ọ̀daràn láti tẹ “àwọn ìkọ̀wé èké, tí ó kún fún ẹ̀gàn, tí ó sì ní ìkà” jáde sí ìjọba tàbí àwọn òṣìṣẹ́ rẹ̀, pẹ̀lú èrò láti bà wọ́n jẹ́ ní orúkọ tàbí láti mú kí a kà wọ́n sí ẹni àbùkù. Àwọn aláríwísí rí èyí gẹ́gẹ́ bí ìkọlù tààrà sí òmìnira ọ̀rọ̀ ẹnu àti ti ilé-iṣẹ́ ìròyìn.

Àwọn Òfin nípa Àlejò àti Ìṣọ̀tẹ̀ jẹ́ ohun tí ó mú àríyànjiyàn púpọ̀ wá, wọ́n sì fa àtakò ńlá láti ọ̀dọ̀ àwọn Democratic-Republicans, tí wọ́n gbà pé àwọn òfin wọ̀nyí rú àwọn ẹ̀tọ́ ìpilẹ̀ṣẹ̀ tí Òfin Orílẹ̀-èdè fi múlẹ̀, tí wọ́n sì dojú kọ ẹgbẹ́ òṣèlú tiwọn. Wọ́n jiyàn pé àwọn òfin náà jẹ́ ìfọ̀ràn sí Àtúnṣe Kìíní, èyí tí ó dáàbò bo òmìnira ọ̀rọ̀ àti ti ìròyìn. Ní ìkẹyìn, àwọn òfin wọ̀nyí kó ipa kan nínú ìdìbò ọdún 1800, nígbà tí Thomas Jefferson àti àwọn Democratic-Republicans gba ipò ààrẹ àti Congress, èyí sì yọrí sí fífagilé Òfin Ìṣọ̀tẹ̀.

Ẹgbẹ́ òṣèlú Democratic-Republican gbà pé àwọn òfin wọ̀nyí rú àwọn ẹ̀tọ́ ìpilẹ̀ tí Òfin Orílẹ̀-èdè gbé kalẹ̀, wọ́n sì tún gbà pé àwọn òfin náà ń dojú kọ ẹgbẹ́ òṣèlú alatakò. Kò ṣe pàtàkì pé a fagilé àwọn òfin wọ̀nyí tàbí pé wọ́n parí àkókò wọn nígbà tí ó yá, Alfa àti Omega ń ṣàfihàn òpin pẹ̀lú ìbẹ̀rẹ̀. Nínú ìtàn níbi tí a ti dá àwọn òfin wọ̀nyí sílẹ̀ tàbí tí wọ́n “sọ̀rọ̀” wọ́n di òfin, ẹgbẹ́ òṣèlú Federalist ni ẹgbẹ́ kan tí a ń pè ní Democrat-Republicans tako. Ìdàgbàsókè ẹgbẹ́ òṣèlú Democrat-Republican yìí ní ìpẹ̀yà ń mú ìfarahàn ẹgbẹ́ òṣèlú Republican wá. Ẹgbẹ́ òṣèlú kan tí a kó jọ ní pàtàkì lórí ìdúró àtakò sí ẹrú.

Àwọn onítàn mọ̀ọ́kànlá fi ọdún 1863 hàn gẹ́gẹ́ bí àárín gangan ogun abẹ́lé náà, ogun kan tí a dá lórí ọ̀ràn ẹrú. Ọdún 1863 tún jẹ́ àmì-ọ̀nà fún àwọn olùgbé àsíá ìlànà tuntun ti ìwo Pùròtẹ́sítáǹtì, àwọn tí wọ́n sì kọ àkọ́kọ́ àsọtẹ́lẹ̀ àkókò tí àwọn áńgẹ́lì fi fún Miller nígbà náà (àsọtẹ́lẹ̀ “ìgbà méje” láti inú Lefitíkù ogún-ún-ìkẹfà). Ṣé ó lè jẹ́ ìṣèlẹ̀ lasán pé àsọtẹ́lẹ̀ ìgbà méje náà ṣẹ̀ṣẹ̀ dá lórí àwọn òfin ẹrú tí a gbé kalẹ̀ nínú orí tí ó ṣáájú nínú Lefitíkù? “Ègún” tí “ìgbà méje” náà tọ́ka sí ni ìlérí náà pé bí a bá ṣàìgbọràn sí àwọn òfin májẹ̀mú inú orí kẹ́ẹ̀ẹ́dógún, nígbà náà Ísírẹ́lì yóò parí ìtàn rẹ̀ nípa ìpadà sí inú ẹrú tí a ti mú un jáde kúrò nínú rẹ̀ nígbà tí ó bẹ̀rẹ̀ ìrìnàjò rẹ̀ ní Òkun Pupa.

Láti ọdún 1798 sí 1863 ẹgbẹ́ òṣèlú tí ó jẹ́ ẹgbẹ́ Democratic–Republican gba inú ọ̀wọ́ àtúnwẹ̀numọ́ tàbí ìmìtìtì kan lẹ́yìn òmíràn. Láti ọdún 1798 lọ, àti ní pàtàkì láti ọjọ́ kẹwàá oṣù Kẹjọ, 1840 lọ títí dé 1863, ìṣípò Millerite gba inú ọ̀wọ́ àtúnwẹ̀numọ́ àti ìmìtìtì kan lẹ́yìn òmíràn.

Ẹgbẹ́ Òṣèlú Democratic-Republican, tí ó jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú àkọ́kọ́ ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, kò yí padà ní tààrà sí Ẹgbẹ́ Òṣèlú Republican òde òní gẹ́gẹ́ bí ó ti wà lónìí. Kàkà bẹ́ẹ̀, ó la ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìyípadà àti ìpínya kọjá ní ìgbà pípẹ́, tí ó sì yọrí ní ìkẹyìn sí ìdásílẹ̀ ọ̀pọ̀ ẹgbẹ́ òṣèlú ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ kí Ẹgbẹ́ Òṣèlú Republican tó farahàn.

Ẹgbẹ́ Òṣèlú Democratic-Republican, tí a sábà máa ń so mọ́ Thomas Jefferson àti James Madison, ni a dá sílẹ̀ ní ìkẹyìn ọ̀rúndún kejìdínlógún gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí Ẹgbẹ́ Federalist. Àwọn Democratic-Republicans fẹ́ràn ìtumọ̀ tó muna fún Òfin Orílẹ̀-Èdè, ẹ̀tọ́ àwọn ìpínlẹ̀, àti àǹfààní iṣẹ́-ogbin.

Síbẹ̀, nígbà tí a dé àwọn ọdún 1820s, Ẹgbẹ́ Democratic-Republican bẹ̀rẹ̀ sí í ya ní ìlà agbègbè àti ti ìmọ̀ràn òṣèlú. Ìpín pàtàkì jù lọ ṣẹlẹ̀ ní àkókò Era of Good Feelings (1817–1825), nígbà tí àìní àtakò alágbára wà sí ipò ààrẹ James Monroe. Àkókò ìdákẹ́jẹ òṣèlú yìí ṣèrànwọ́ sí ìrẹ̀wẹ̀sì Ẹgbẹ́ Democratic-Republican. Ní ìkẹyìn, ẹgbẹ́ náà pín sí ọ̀pọ̀ ẹ̀ka, ó sì yí padà sí àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú wọ̀nyí:

Ẹgbẹ́ Dẹ́mókírátì: Àwọn ọmọlẹ́yìn Andrew Jackson, ẹni tí ó di ààrẹ kẹje ní ọdún 1829, dá Ẹgbẹ́ Dẹ́mókírátì sílẹ̀. Àwọn Dẹ́mókírátì ti ẹ̀yà Jackson ṣe atilẹ́yìn fún ẹ̀ka ìṣàkóso aláṣẹ tó lágbára, ìfàgbòòrò sí ìwọ̀-oòrùn, àti ìtẹ̀síwájú ẹ̀tọ́ ìdìbò tó gbooro síi fún àwọn akọ funfun.

Ẹgbẹ́ Òṣèlú Olómìnira Orílẹ̀-èdè: Ẹgbẹ́ yìí dìde gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí ìṣàkóso Ààrẹ Andrew Jackson, ó sì yá padà darapọ̀ mọ́ àwọn ìpín ẹgbẹ́ mìíràn tí wọ́n tako Jackson láti di Ẹgbẹ́ Whig. Ní gbogbogbòò, àwọn National Republicans máa ń fi ìtìlẹ́yìn púpọ̀ hàn fún ìjọba àpapọ̀ alágbára àti fún ìdàgbàsókè ètò-ọrọ̀ ajé.

Ẹgbẹ́ Òṣèlú Aláìfẹ́ Masonic: Èyí jẹ́ ẹgbẹ́ òṣèlú kan tí kò pẹ́ sípò, tí ó farahàn ní ọdún mẹ́wàá 1820s, ní pàtàkì gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí àwọn àníyàn nípa ipa ẹgbẹ́ ará Masonic aṣírí. Ó gba díẹ̀ lára àwọn tí ó ti jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Democratic-Republicans tẹ́lẹ̀.

Ẹgbẹ́ Whig: A dá a sílẹ̀ ní àwọn ọdún 1830s, àwọn Whig sì ní àwọn ọmọ ẹgbẹ́ tí wọ́n jẹ́ National Republicans tẹ́lẹ̀, Anti-Masons, àti àwọn ẹgbẹ́ mìíràn tí ń tako ìjọba. A mọ̀ wọ́n nípa ìtakò wọn sí àwọn ìlànà Jacksonian, ìtìlẹ́yìn wọn fún ìjọba àpapọ̀ tó lágbára, àti ìgbéga ìdàgbàsókè ilé-iṣẹ́ àti ètò ọrọ̀ ajé.

A dá Ẹgbẹ́ Òṣèlú Republikani òde-òní sílẹ̀ ní ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún [1850s] gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn tààrà sí ìfọ̀kànbalẹ̀ àgbègbè sí àgbègbè tí ń pọ̀ sí i lórí ọ̀ràn ẹrú. Ó fa àwọn Whig tẹ́lẹ̀ rí, àwọn Democrat tí wọ́n lòdì sí ẹrú, àwọn Free Soilers, àti àwọn mìíràn tí wọ́n tako ìtànkálẹ̀ ẹrú sí àwọn ilẹ̀ tuntun. Olùdíje ààrẹ Republikani àkọ́kọ́, John C. Fremont, dìje nínú ìdìbò ọdún 1856, àti olùdíje àkọ́kọ́ ti ẹgbẹ́ náà tí ó ṣàṣeyọrí, Abraham Lincoln, ni a dìbò yàn ní ọdún 1860. Nítorí náà, Ẹgbẹ́ Republikani yọ̀ jáde lọ́tọ̀ kúrò nínú ìtẹ̀síwájú Democratic-Republican, ó sì ní ipa-ọ̀nà tirẹ̀ tí ó yàtọ̀ nínú ìtàn òṣèlú Amẹ́ríkà.

Ní ọdún 1860, ẹgbẹ́ Òṣèlú Republikani yan ààrẹ àkọ́kọ́ rẹ̀. A dá a lórí àjọṣepọ̀ àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú tí wọ́n tako ẹrú. Ní ọdún 1863, Ìkéde Òmìnira Àwọn Ẹrú “sọ” ẹrú di asán kúrò ní ìwàláàyè. Ní ọdún 1863, ìwo Republikani náà, èyí tí ẹgbẹ́ Òṣèlú Republikani ń ṣojú fún nígbà náà, “sọ” ẹrú di asán kúrò ní ìwàláàyè, nígbà tí ìwo Pùròtẹ́sítàǹtì dáwọ́ jíjẹ́ ìṣipopada dúró, tí ó sì di ìjọ Seventh-day Adventist. Ìṣipopada àwọn Millerite parí ní òfin àti ní ọ̀nà ìṣẹ̀múṣẹ́ ní oṣù Karùn-ún ọdún 1863, àti ní ọdún náà ni a kọ ìbúra Mose sílẹ̀, àsọtẹ́lẹ̀ nípa ẹrú. Ẹni tí ó bá ní etí, jẹ́ kí ó gbọ́.

Ní àkókò yìí, ó lè jẹ́ ohun tó ní ìmọ̀lára láti pèsè àkótán kékeré kan nípa “ìbúra Mose” gẹ́gẹ́ bí wòlíì Dáníẹ́lì ṣe pè é.

> Bẹ́ẹ̀ ni, gbogbo Ísírẹ́lì ti rú òfin rẹ kọjá, àní nípa yíyapa kúrò, kí wọ́n má bàa gbọ́ ohùn rẹ; nítorí náà, a ti da ègún náà sórí wa, àti ìbúra tí a kọ sínú òfin Mósè ìránṣẹ́ Ọlọ́run, nítorí pé a ti ṣẹ̀ sí i. Danieli 9:11.

William Miller, ẹni tí Gabriẹli àti àwọn áńgẹ́lì mìíràn ń tọ́sọ́nà fún bí ó ṣe ń kẹ́kọ̀ọ́ Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run, ni a kọ́kọ́ darí sí “àkókò méje” ti Lefitiku ogún-ún àti mẹ́fà. Ẹ̀rí Miller ni pé nínú ìkẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ nípa Bíbélì, ó bẹ̀rẹ̀ nínú ìwé Jẹ́nẹ́sísì, nítorí náà ó hàn gbangba pé ó dé Lefitiku pẹ̀lú kí ó tó dé ọdún ẹgbẹ̀rún méjì ó lé ọ̀ọ́dúnrún ti Dáníẹ́lì orí kẹjọ ẹsẹ̀ kẹ́rìnlá. Bíbélì nìkan àti ìtòkasí Cruden ni ó lò pátápátá.

Kónkọdánsì Cruden kò ní àwọn ìtọ́kasí kankan sí àwọn ọ̀rọ̀ Hébérù tàbí Gíríìkì tí a túmọ̀ lẹ́yìn náà sí Gẹ̀ẹ́sì inú Bíbélì King James. Miller ka “àyíká ọ̀rọ̀” ẹsẹ̀ tí ó ń kẹ́kọ̀ọ́ gẹ́gẹ́ bí ìtọ́sọ́nà fún òye rẹ̀ nípa ọ̀rọ̀ kan tàbí ẹsẹ Ìwé Mímọ́ kan. Nígbà tí ó dé sí òye rẹ̀ nípa “àwọn àkókò méje,” ó rọrùn gidigidi láti rí i pé àyíká ọ̀rọ̀ fún “àwọn àkókò méje” inú orí kẹrìndínlọ́gbọ̀n ti Lefitiku ni orí karùndínlọ́gbọ̀n.

Orí kọkànlélógún ṣàlàyé ìsinmi ilẹ̀ náà, Jùbílì àti àwọn òfin ìrú. Àwọn òfin inú orí kọkànlélógún jẹ́ apá kan nínú “òfin Mósè, ìránṣẹ́ Ọlọ́run” tí ó ń mú ìbùkún wá bí a bá gbọ́ràn sí i, àti “èébú” bí a kò bá gbọ́ràn sí i. Nínú orí kẹrìndínlọ́gbọ̀n, èébú “àkókò méje” dọ́gba pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún méjì àti ọgọ́rùn-ún márùn-ún ọdún méjìdínlógún, a sì gbé e kalẹ̀ nínú àyíká tí ó ṣe kedere ti àwọn òfin nípa ìsinmi ilẹ̀ náà àti àwọn ìlànà ìrú. Nínú orí kẹrìndínlọ́gbọ̀n, a pè ìjìyà náà ní “ìjà májẹ̀mú mi.”

> Nígbà náà, èmi pẹ̀lú yóò rìn lòdì sí yín, èmi yóò sì tún jẹ yín ní ìyà ní ìgbà méje nítorí ẹ̀ṣẹ̀ yín. Èmi yóò sì mú idà wá sórí yín, tí yóò gbẹ̀san ìjà májẹ̀mú mi: nígbà tí a bá sì kó yín jọ sínú àwọn ìlú yín, èmi yóò rán àjàkálẹ̀-àrùn sí àárín yín; a ó sì fi yín lé lọ́wọ́ ọ̀tá. Lefitiku 26:24, 25.

Nínú àyíká ọ̀rọ̀ náà, “májẹ̀mú” tí Ọlọ́run ní “ìjà” lé lórí yóò jẹ́ májẹ̀mú tí a ti mẹ́nu kàn tẹ́lẹ̀ nínú orí kẹ́ẹ̀ẹ́dógún. A ń pe ìjìyà ìgbà méje náà ní “ìjà” “májẹ̀mú” Ọlọ́run, àti “èébú” tí a so mọ́ ọn ni pé a ó “fi Israẹli lé ọwọ́” àwọn ọ̀tá wọn; àti nígbà tí wọ́n bá ti wà ní ilẹ̀ àwọn ọ̀tá náà, (gẹ́gẹ́ bí Dáníẹ́lì ṣe rí,) Israẹli yóò di ẹrú àwọn ọ̀tá wọn.

Nígbà tí Mósè kọ Lẹ́fítíkù orí kẹrìndínlọ́gbọ̀n, Ísírẹ́lì ìgbàanì ṣẹ̀ṣẹ̀ ni a ti gbà wọ́n sílẹ̀ kúrò nínú ẹrú ilẹ̀ Íjíbítì, àti àwọn ìlànà ẹrú tí a ṣàpẹẹrẹ wọn nínú orí kẹ́ẹ̀ẹ́dógún yóò mú ìbùkún tàbí ègún wá. Ísírẹ́lì ìgbàanì kò ṣe àwọn òfin Jùbílì rárá, àti ní ìkẹyìn, àwọn ìjọba àríwá àti gúúsù ni a túká fún “ìgbà méje” gẹ́gẹ́ bí ìmúṣẹ ohun tí Dáníẹ́lì pè ní “ègún Mósè.”

Ìbáṣepọ̀ májẹ̀mú láàárín Ọlọ́run àti Ísírẹ́lì, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìnṣè wọn ní Íjíbítì, parí pẹ̀lú ìnṣè wọn sí Ásíríà àti Bábílónì. “Àkókò méje” tí ó lòdì sí ìjọba àríwá parí ní ọdún 1798, àti “àkókò méje” tí ó lòdì sí ìjọba gúúsù parí ní ọdún 1844. Ibùdó ìbẹ̀rẹ̀ fún àwọn àkókò méjèèjì yìí ni a tọ́ka sí nínú Isaiah orí keje pẹ̀lú àsọtẹ́lẹ̀ ọdún márùndínlọ́gọ́ta tí Isaiah kéde fún Ahasi ọba Júdà ní ọdún 742 ṣáájú Kristi.

> Nítorí orí Síríà ni Damásíkù, orí Damásíkù sì ni Résínì; ní ọdún mẹ́rìndínlọ́gọ́ta sí márùn-ún, a ó sì fọ́ Éfúrémù tán, kí ó má bàa jẹ́ ènìyàn mọ́. Orí Éfúrémù sì ni Samáríà, orí Samáríà sì ni ọmọ Rẹ́málíà. Bí ẹ̀yin kò bá gbàgbọ́, dájúdájú a kì yóò mú yín dúró ṣinṣin. Isaiah 7:8, 9.

Aisaya ti sọ̀rọ̀ rẹ̀ di mímọ̀ pé “láàárín” ọdún márùndínlọ́gọ́rin láti àkókò tí a ti sọ àsọtẹ́lẹ̀ náà jáde ní 742 BC, ìjọba àríwá yóò fọ́. Ọdún mọ́kàndínlógún lẹ́yìn náà ní 723 BC, a mú ìjọba àríwá ti Ísírẹ́lì lọ sí ìgbèkùn nípasẹ̀ ọba Ásíríà, àti ọdún mẹ́rìndínláàádọ́ta lẹ́yìn náà, ọba Bábílónì mú ìjọba gúúsù ti Júdà lọ sí ìgbèkùn ní 677 BC. Àsọtẹ́lẹ̀ ọdún márùndínlọ́gọ́rin náà mú àwọn àmì-ọ̀nà ìtàn mẹ́fà jáde. Èyí àkọ́kọ́ ni 742 BC nígbà tí a ti sọ ìkìlọ̀ náà jáde. Ọdún mọ́kàndínlógún lẹ́yìn náà ní 723 BC, a mú ìjọba àríwá lọ sí ìgbèkùn nípasẹ̀ àwọn ará Ásíríà. Ọdún mẹ́rìndínláàádọ́ta lẹ́yìn náà ní 677 BC, a mú ìjọba gúúsù lọ sí ìgbèkùn nípasẹ̀ àwọn ará Bábílónì. Nígbà náà ni àkọ́kọ́ ẹgbẹ̀rún méjì lé ọ̀ọ́dún márùnlélógún àti ogún tí ó bẹ̀rẹ̀ ní 723 BC parí ní 1798. Nígbà náà sì ni ní 1844 ẹgbẹ̀rún méjì lé ọ̀ọ́dún márùnlélógún àti ogún tí ó bẹ̀rẹ̀ ní 677 BC parí. Láti 1844, àsọtẹ́lẹ̀ náà gùn síwájú fún ọdún mọ́kàndínlógún dé 1863 kí ó lè parí gbogbo àkópọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ náà, nítorí nígbà tí Áfà àti Ωmẹ́gà samisi ọdún mọ́kàndínlógún láti bẹ̀rẹ̀ àkópọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ náà, ó gbọdọ̀ sí í jẹ́ pé ọdún mọ́kàndínlógún wà láti dé òpin rẹ̀.

A gba Ísírẹ́lì àtijọ́ là kúrò nínú ẹrú Íjíbítì, àti nípasẹ̀ àìgbọ́ràn ni a tún mú ìjọba àríwá àti ti gúúsù padà sínú ẹrú. Àwọn àsọtẹ́lẹ̀ náà ń kọjá láti inú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ ti Ísírẹ́lì gidi àtijọ́ sí Ísírẹ́lì ti ẹ̀mí òde òní, àti nípa bẹ́ẹ̀, kókó-ọ̀ràn gbogbo àwọn àmì-ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀ ni ẹrú.

Àsọtẹ́lẹ̀ inú Isaiah méje ni Isaiah fi hàn fún ọba búburú Ahazi ní ọdún 742 Ṣ.K., nígbà tí a ń tọ́ka sí ogun abẹ́lé kan tí ó ń bọ̀ láàárín àríwá àti gúúsù. Ìjọba gúúsù ti Ahazi ni ilẹ̀ ológo gidi-gangan ti Ísírẹ́lì àtijọ́. Ní ọdún 1798, ilẹ̀ ológo ti ẹ̀mí nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàkóso gẹ́gẹ́ bí ìjọba kẹfà nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì. Nígbà tí àkókò méje sí ilẹ̀ ológo gidi-gangan parí ní 1844, nígbà náà sì ni, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí nínú ìtàn ọba Ahazi, ogun abẹ́lé kan ń bọ̀. Ní ọdún 1844, ìrúkèrúdò àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú tí ń yapa sílẹ̀ tí wọ́n sì ń dá àjọṣepọ̀ sílẹ̀ ti fẹ́rẹ̀ẹ́ túbọ̀ balẹ̀ pátápátá sínú ẹgbẹ́ méjì ti ìmòye òṣèlú. Ní ti ọ̀ràn ẹrú, àwọn Democrat jẹ́ ti ìfẹ́hàn ẹrú, àwọn Republican sì jẹ́ ti ìkọ̀là sí ẹrú. Láti 1798 títí dé ìbẹ̀rẹ̀ ogun abẹ́lé ní 1860, ìlànà ìdàgbàsókè ẹgbẹ́ méjì ti àwọn ẹgbẹ́ òṣèlú ti ti wá sí ìpinnu.

Ahasi dúró fún ilẹ̀ ológo gẹ́gẹ́ bí òtítọ́ gangan, nítorí náà ó sì jẹ́ àpèjúwe ilẹ̀ ológo ti ẹ̀mí. Ìtàn Ahasi jẹ́ àpèjúwe ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ níbi tí a ti kéde àsọtẹ́lẹ̀ náà ní ọdún 742 BC, nítorí náà ó sì jẹ́ àpèjúwe ìtàn náà níbi tí àsọtẹ́lẹ̀ náà ti parí. Nínú ìtàn ìbẹ̀rẹ̀, ìjọba àríwá tí ó ní àwọn ẹ̀yà mẹ́wàá nínú ti yapa kúrò lọ́dọ̀ àwọn ẹ̀yà méjì yòókù gẹ́gẹ́ bí ìfarahàn ìtakò sí ìjọba tí Ọlọ́run ti fi ìdásílẹ̀ múlẹ̀ ti àwọn ẹ̀yà méjì gúúsù náà. Àwọn ẹ̀yà mẹ́wàá àríwá náà ti dá àjọṣepọ̀ kan pọ̀ pẹ̀lú Siria, èyí tí ó jẹ́ àpèjúwe ìfẹ̀sọ̀kan láàárín àjọṣepọ̀ gúúsù náà àti agbára kan tí a fi Siria ṣàfihàn nípa àmì.

Àkótán kúkúrú yìí ń fi hàn pé “àkókò méje” tí ó wà nínú Lefitíkù ogúnlélógún jẹ́ ìlérí májẹ̀mú tí ó gbékalẹ̀ bóyá ìbùkún fún ìgbọràn tàbí “èébú” ìrùsókè fún àìgbọràn. Ìjọba àríwá àti ti gúúsù bẹ̀rẹ̀ pọ̀ gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè kan tí a gbà jáde kúrò nínú ìrùsókè, ṣùgbọ́n ní ìparí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn, a tún fi wọn lé e padà sínú ìrùsókè.

Ọdún márùndínlọ́gọ́ta náà ní òpin àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ìsìnrú wọ̀nyí parí pẹ̀lú Ísírẹ́lì ti ẹ̀mí ní ilẹ̀ ológo ti ẹ̀mí, ní àárín gbùngbùn gidi ti ogun abẹ́lé kan láàárín àríwá sí gúúsù. Àwọn alátakò nínú ogun abẹ́lé náà jẹ́ ìjọba kan tí ó dá àjọṣepọ̀ sílẹ̀, tí ó sì ya ara rẹ̀ kúrò lọ́dọ̀ ìjọba tí Ọlọ́run fi ìdásílẹ̀ múlẹ̀, tí ó wà ní inú ìjọba tí ó dojú kọ ọ.

Láti ọdún 1798 lọ títí dé ogun abẹ́lé, a mú ìwo ti Ìjọba Olómìnira kọjá nípasẹ̀ ìlànà kan tí ó mú kí a bí ẹgbẹ́ méjì ti àwọn alátakò òṣèlú, tí ń ṣojú fún apá méjì ti ọ̀ràn ẹrú. Àwọn alátakò tí ó faramọ́ ẹrú, tí wọ́n sì ń wá láti tẹ̀síwájú pẹ̀lú ìṣe ẹrú, pàdánù ìjà náà.

Láti ọdún 1798 lọ títí dé ogun abẹ́lé, wọ́n mú ìwo Pùròtẹ́sítánì kọjá nípasẹ̀ ìlànà kan tí ó mú kí ẹgbẹ́ méjì àwọn alátakò ẹ̀sìn jáde, tí wọ́n ṣojú fún ojú méjì ìṣòro ẹrú. Àwọn alátakò tó fara mọ́ ẹrú, tí wọ́n ń wá láti máa tẹ̀síwájú nínú òye àkọ́kọ́ ti àsọtẹ́lẹ̀ nípa ẹrú, ṣẹ́gun ogun náà kọ́.

Ní ọdún 1863, ìwo ìsàkóso Olómìnira ṣàṣeyọrí nínú pípa ìṣe ẹrú kúrò.

Ní ọdún 1863 ni ìwo ìjọ Pùròtẹ́sítàǹtì ṣàṣeyọrí nínú kíkò ìsọtẹ́lẹ̀ ẹrú sílẹ̀.

Nípa ṣíṣe bẹ́ẹ̀ ni wọ́n kọ iṣẹ́ Miller, Èlíjà fún àkókò rẹ̀. Nípa ṣíṣe bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú ni wọ́n tún kọ “ìbúra Mósè,” òkúta ìpìlẹ̀ fún àkókò wọn. Nígbà náà ni a kọ Mósè àti Èlíjà, kí wọ́n lè padà wá ní September 11, 2001.

Alfa àti Omega, onímọ̀-èdè àgbàyanu náà fi àfọwọ́kọ Ọlọ́run tirẹ̀ sílẹ̀ káàkiri ìsọtẹ́lẹ̀ àkókò ti “ìbúra Mose” tí Òun tìkára rẹ̀ kéde gẹ́gẹ́ bí Palmoni, Alákànsí Àgbàyanu náà. Bí ẹ̀yin kò bá gbàgbọ́, dájúdájú a kì yóò fi yín múlẹ̀.

Back to Articles