Article

# Laodicea – Nọ́mbà Kẹrin

Àwọn Ìtàn Tí Wọ́n Bá Ara Wọn Lọpọlọpọ

Author

Jeff Pippenger

Published

September 1, 2023

Formats

PDF
Word
Song MP3

Abala náà tí mo tọ́ka sí pé ó ṣeé ṣe kí Stephen Haskell kò rí, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó ṣe ìdásílẹ̀ rẹ̀ nípasẹ̀ ìmúmọ̀ rẹ̀ sí àwọn òtítọ́ tí ń mú òtítọ́ yìí hàn gbangba, ni pé nínú ìtàn ní òpin Ísírẹ́lì àtijọ́, ní àkókò kan náà ni o tún ti rí ìbẹ̀rẹ̀ Ísírẹ́lì òde-òní tí ó bò mọ́ àkókò ìtàn kan náà. Nígbà tí Kristi ń fi májẹ̀mú náà múlẹ̀ pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ fún ọ̀sẹ̀ kan (ọjọ́ ẹgbẹ̀rún méjì ó lé ọ̀ọ́dún márùn-ún [twenty-five hundred and twenty days]), Ísírẹ́lì àtijọ́ ń gbé ìrírí Laodicea jáde, ní etí pé a ó tú ú jáde kúrò ní ẹnu Olúwa. Ní àkókò kan náà, Ísírẹ́lì òde-òní ń gbé ìrírí Efesu jáde. Laodicea ti Ísírẹ́lì àtijọ́ ni a ń tú ká, Efesu ti Ísírẹ́lì òde-òní sì ni a ń kó jọ nínú ìtàn kan náà gan-an.

Àti “bẹ́ẹ̀ni” bí o bá ń ṣe àníyàn, mo mọ̀ pé ọ̀sẹ̀ tí Kristi fi fi májẹ̀mú náà múlẹ̀ ní ìmúṣẹ Dáníẹ́lì orí kẹsàn-án, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ nígbà ìrìbọmi Rẹ̀ tí ó sì parí pẹ̀lú sísọ Stífénù ní òkúta pa, kì í ṣe gangan ẹgbẹ̀rún méjì, ọgọ́rùn-ún márùn-ún àti ogún ọjọ́, ṣùgbọ́n ní ti ìsọtẹ́lẹ̀ dájúdájú bẹ́ẹ̀ ni, nítorí ní ti ìsọtẹ́lẹ̀ ọdún kan dọ́gba pẹ̀lú ọgọ́rùn-ún mẹ́ta àti ọgọ́ta ọjọ́. Ọgọ́rùn-ún mẹ́ta àti ọgọ́ta ọjọ́ tí a fi méje lọ́po jẹ́ ẹgbẹ̀rún méjì, ọgọ́rùn-ún márùn-ún àti ogún ọjọ́, àti “àárín gbùngbùn” ọ̀sẹ̀ ìsọtẹ́lẹ̀ náà ni àgbélébùú. Ní ti ìsọtẹ́lẹ̀, Kristi fi àgbélébùú náà sí àárín gbùngbùn àsìkò ìsọtẹ́lẹ̀ ẹgbẹ̀rún méjì, ọgọ́rùn-ún márùn-ún àti ogún ọjọ́ náà, bẹ́ẹ̀ ni Ó fi hàn pé “ìgbà méje” Léfítíkù ogún-ún lé mẹ́fà ni a ti fi àgbélébùú Kristi múlẹ̀, tí a sì ń gbéga rẹ̀ ró. Kì í ṣe àìmọ̀kanṣe pé nígbà tí Sister White ń kọ́ni, gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣe, pé méjèèjì nínú àwọn tábìlì mímọ́ Hábákúkù; àtẹ 1843 àti àtẹ 1850 ní àsọtẹ́lẹ̀ ọdún ẹgbẹ̀rún méjì, ọgọ́rùn-ún márùn-ún àti ogún ní àárín gbùngbùn àtẹ náà gan-an, àti pé àwọn àtẹ méjèèjì ní àgbélébùú ní àárín gbùngbùn àwòrán náà.

> “Bíbélì ní gbogbo àwọn ìlànà tí ènìyàn nílò láti lóye kí a lè mú un yẹ fún ìgbésí-ayé yìí tàbí fún ìyè tí ń bọ̀. Gbogbo ènìyàn sì lè lóye àwọn ìlànà wọ̀nyí. Kò sí ẹni tí ó ní ẹ̀mí láti mọyì ẹ̀kọ́ rẹ̀ tí yóò ka àyọkà kan ṣoṣo nínú Bíbélì láì rí èrò ìrànlọ́wọ́ kan gbà lára rẹ̀. Ṣùgbọ́n ẹ̀kọ́ Bíbélì tí ó níye lórí jù lọ kì í ṣe èyí tí a lè rí gbà nípasẹ̀ ìkẹ́kọ̀ọ́ àkókò díẹ̀ tàbí tí kò ní ìsọ̀kan. A kò gbé ètò òtítọ́ ńlá rẹ̀ kalẹ̀ ní ọ̀nà tí olùkà tí ń yára tàbí aláìfọkànbalẹ̀ lè fi rí i kedere. Ọ̀pọ̀ nínú àwọn ìṣúra rẹ̀ wà jìnà sí abẹ́ ojú ilẹ̀, a sì lè rí wọn gbà nípasẹ̀ ìwádìí pẹkipẹki àti ìsapá àìdákẹ́jẹ. A gbọ́dọ̀ wá àwọn òtítọ́ tí ó papọ̀ ṣe àkójọpọ̀ gbogbo ńlá náà, a sì gbọ́dọ̀ kó wọn jọ, ‘níhìn-ín díẹ̀, níbẹ̀ díẹ̀.’ Isaiah 28:10.”

> “Nígbà tí a bá ti ṣe àwárí wọn báyìí, tí a sì kó wọn jọ, a ó rí i pé wọ́n bá ara wọn mu ní pípé. Gbogbo Ìhìnrere jẹ́ àfikún sí àwọn yòókù, gbogbo àsọtẹ́lẹ̀ jẹ́ àlàyé ti òmíràn, gbogbo òtítọ́ sì jẹ́ ìmúgbòòrò ti òtítọ́ mìíràn. Àwọn àpẹẹrẹ àkàwé ti ètò ọrọ̀ ajé àwọn Júù ni a fi Ihinrere ṣe kedere. Gbogbo ìlànà inú ọ̀rọ̀ Ọlọ́run ní ipò tirẹ̀, gbogbo òtítọ́ ìṣẹ̀lẹ̀ sì ní ìtúmọ̀ àti ìfihàn tirẹ̀. Ìṣètò náà pátápátá, ní ète àti ní ìmúṣẹ rẹ̀, ń jẹ́rìí sí Ẹlẹ́dàá rẹ̀. Irú ìṣètò bẹ́ẹ̀, kò sí ọkàn kankan bí kò ṣe ti Aláìlópin tí ó lè rò ó tàbí dá a.” Education, 123.

Pẹ̀lú ìlànà náà pé ọkọọkan àwọn ìjọ méje náà tún ń ṣe àtúnṣe nínú ìtàn àwọn ọmọlẹ́yìn Miller àti nínú ìtàn wa pẹ̀lú, ìlànà pàtàkì mìíràn wà tí Àdífẹ́ńtísì àkọ́kọ́ jẹ́wọ́. Ìlànà náà fi hàn pé àwọn ìlà àsọtẹ́lẹ̀ “ti inú àti ti òde” nínú ìtàn kan náà ni Ẹ̀mí Mímọ́ ń lò láti gbé òtítọ́ kalẹ̀. Miller mọ èyí, ó sì kọ́ ọ ní tààrà. Ó kọ́ ní òtítọ́ pé àwọn èdìdì méje tí ó wà nínú Ìfihàn ṣojú fún ìtàn tí ó ń lọ ní afiwe pẹ̀lú àwọn ìjọ náà, ṣùgbọ́n nínú àwòrán afiwe náà, àwọn èdìdì náà ṣojú fún òtítọ́ ti òde, àwọn ìjọ náà sì ṣojú fún òtítọ́ ti inú, ti ìtàn kan náà pátápátá. Uriah Smith náà tún sọ̀rọ̀ lórí ìlànà yìí, ó sì lo àwọn ọ̀rọ̀ náà “ti inú” àti “ti òde,” èyí tí ó dàbí ẹni pé ó jẹ́ ọ̀nà tí ó dára jùlọ láti ṣàlàyé àwọn ìlà afiwe méjèèjì náà.

> “A mú àwọn èdìdì náà wá sí ìmọ̀ wa nínú orí kẹrin, karùn-ún, àti kẹfà ti Ìfihàn. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí a gbé kalẹ̀ lábẹ́ àwọn èdìdì wọ̀nyí ni a fi hàn nínú Ìfihàn 6, àti ẹsẹ̀ àkọ́kọ́ ti Ìfihàn 8. Ó hàn gbangba pé wọ́n bo àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ìjọ ní í ṣe pọ̀ mọ́ láti ìṣípayá àkókò ìṣàkóso oore-ọ̀fẹ́ yìí títí di ìbọ̀ wá Kristi.”

> “Nígbà tí àwọn ìjọ méje fi ìtàn inú ti ìjọ hàn, àwọn èdìdì méje sì mú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ńlá ti ìtàn òde rẹ̀ wá sí ìwòye.” Uriah Smith, The Biblical Institute, 253.

A ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe àyẹ̀wò wa nípa àwọn ìjọ méje náà báyìí. Ó ṣe pàtàkì láti mọ̀ pé ìjọ méjì àkọ́kọ́, àti lẹ́yìn náà pẹ̀lú, ìjọ kẹta àti ìjọ kẹrin, ní ìbáṣepọ̀ “ìdí àti àbájáde” kan tí ó béèrè pé kí a ka wọ́n pọ̀. Smaina ni ìjọ tí ó dúró fún àwọn tí Róòmù ń ṣe inúnibíni sí, Efesu sì ni ìjọ tí ó gbé ìhìnrere lọ sí gbogbo ayé.

> “Ní Áńtíókì ni a ti kọ́kọ́ pe àwọn ọmọ-ẹ̀yìn ní Kristẹni. Orúkọ náà ni a fi pè wọ́n nítorí pé Kristi ni kókó pàtàkì ìwàásù wọn, ẹ̀kọ́ wọn, àti ìjíròrò wọn. Léraléra ni wọ́n máa ń tún àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ iṣẹ́-ìránṣẹ́ Rẹ̀ lórí ilẹ̀ ayé sọ, nígbà tí àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Rẹ̀ rí ìbùkún nínú wíwà ní iwájú Rẹ̀ fúnra Rẹ̀. Láìṣàárẹ̀ ni wọ́n ń gbé ẹ̀kọ́ Rẹ̀ àti iṣẹ́ ìyanu Rẹ̀ ti ìmúláradá lé lórí. Pẹ̀lú ètè tí ń mì àti ojú tí omijé kún, wọ́n sọ nípa ìrora Rẹ̀ nínú ọgbà, ìfìyàjẹni Rẹ̀, ìdájọ́ Rẹ̀, àti pípa Rẹ̀, ìfaradà àti ìrẹ̀lẹ̀ tí ó fi farada ẹ̀gàn àti ìyà tí àwọn ọ̀tá Rẹ̀ fi kàn án, àti àánú bí ti Ọlọ́run tí ó fi gbàdúrà fún àwọn tí ń ṣe inúnibíni sí i. Àjíǹde àti ìgòkè Rẹ̀ lọ sí ọ̀run, àti iṣẹ́ Rẹ̀ ní ọ̀run gẹ́gẹ́ bí Alárinà fún ènìyàn tí ó ṣubú, ni àwọn kókó-ọrọ̀ tí inú wọn ń dùn láti máa gbé lé lórí. Ó yẹ gan-an kí àwọn aláìnígbàgbọ́ pè wọ́n ní Kristẹni, nítorí pé Kristi ni wọ́n ń wàásù, wọ́n sì ń fi orúkọ Rẹ̀ gbàdúrà sí Ọlọ́run.”

> “Ọlọ́run ni ó fi orúkọ Kristẹni fún wọn. Orúkọ ọba ni èyí, tí a fi fún gbogbo àwọn tí wọ́n so ara wọn mọ́ Kristi. Nípa orúkọ yìí ni Jakọbu kọ lẹ́yìn náà pé, ‘Ṣé kì í ṣe àwọn ọlọ́rọ̀ ni wọ́n ń ni yín lára, tí wọ́n sì ń fà yín lọ síwájú àwọn àga ìdájọ́? Ṣé kì í ṣe wọ́n ni wọ́n ń sọ̀rọ̀-òdì sí orúkọ ọlọ́lá náà tí a fi ń pè yín?’ Jakọbu 2:6, 7. Peteru sì kéde pé, ‘Bí ẹnikẹ́ni bá jìyà gẹ́gẹ́ bí Kristẹni, má ṣe jẹ́ kí ojú tì í; ṣùgbọ́n jẹ́ kí ó yin Ọlọ́run lógo nítorí èyí.’ ‘Bí a bá ń gàn yín nítorí orúkọ Kristi, aláyọ̀ ni yín; nítorí Ẹ̀mí ògo àti ti Ọlọ́run ń bà lé yín.’ 1 Peteru 4:16, 14.” Acts of the Apostles, 157.

Ìjọ Éfésù dúró fún ìjọ àkọ́kọ́ tí ó gbé ayé “ní ìwà-bí-Ọlọ́run nínú Kristi Jésù,” èyí tí ó jẹ́ “ìdí” tí ó máa ń mú “àbájáde” wá ní gbogbo ìgbà.

> Bẹ́ẹ̀ ni, gbogbo àwọn tí yóò fẹ́ gbé ìgbé ayé oníwà-bí-Ọlọ́run nínú Kristi Jesu ni a ó ṣe inúnibíni sí. 2 Timotiu 3:12.

Ìwà-bí-Ọlọ́run ti ìjọ Éfésù mú inúnibíni tí a fi ìjọ Símírínà ṣàpẹẹrẹ wá. Àwọn ìjọ méjèèjì náà dúró fún ìbáṣepọ̀ ìdí àti ìyọ̀rí, àti pé ìyọ̀rí náà ń béèrè kí ìdí kan ṣáájú rẹ̀. Inúnibíni ìpẹ̀yà òfin Ọjọ́-Àìkú ni a ń dá sílẹ̀ nípasẹ̀ ìfihàn ohun tí Sister White pè ní “ìwà-bí-Ọlọ́run ìbẹ̀rẹ̀.” Ìwà-bí-Ọlọ́run kan tí a ti fi hàn nínú àwọn ìtàn ìgbà àtijọ́, tàbí ìtàn ìbẹ̀rẹ̀.

> “Láìka ìyapa ńlá kúrò nínú ìgbàgbọ́ àti ìwà-bí-Ọlọ́run tí ó ti tàn kálẹ̀, àwọn olùtọ̀lé tòótọ́ ti Kristi wà nínú àwọn ìjọ wọ̀nyí. Ṣáájú ìbẹ̀wò ìkẹyìn ti ìdájọ́ Ọlọ́run lórí ayé, ìjíǹde ìwà-bí-Ọlọ́run àtijọ́ yóò wà láàárín àwọn ènìyàn Olúwa, irú èyí tí a kò tíì rí láti ìgbà àwọn àpọ́sítélì. Ẹ̀mí àti agbára Ọlọ́run ni a óò dà sórí àwọn ọmọ Rẹ̀. Ní àkókò náà ọ̀pọ̀ yóò ya ara wọn kúrò nínú àwọn ìjọ wọ̀nyí, nínú èyí tí ìfẹ́ ayé yìí ti rọ́pò ìfẹ́ fún Ọlọ́run àti Ọ̀rọ̀ Rẹ̀. Ọ̀pọ̀, mejeeji lára àwọn iṣẹ́-òjíṣẹ́ àti àwọn ènìyàn, yóò fi ayọ̀ gba àwọn òtítọ́ ńlá wọ̀nyí tí Ọlọ́run ti mú kí a kéde ní àkókò yìí láti pèsè àwọn ènìyàn kan sílẹ̀ fún ìjípadà Olúwa ní ìgbà kejì. Ọ̀tá àwọn ọkàn ń fẹ́ dí iṣẹ́ yìí lọ́wọ́; kí àkókò ìṣísẹ̀ bẹ́ẹ̀ tó dé, yóò sapá láti dènà á nípa fífi èké tí ó dàbí rẹ̀ wọlé. Nínú àwọn ìjọ tí ó lè mú wá sábẹ́ agbára ìtanjẹ rẹ̀, yóò jẹ́ kí ó dà bí ẹni pé a ti da ìbùkún pàtàkì Ọlọ́run sórí wọn; a ó sì rí ohun tí a rò pé ó jẹ́ ìfẹ́-sí-ẹ̀sìn ńlá hàn gbangba. Ìjọ ènìyàn púpọ̀ yóò máa yọ̀ pé Ọlọ́run ń ṣiṣẹ́ lọ́nà ìyanu fún wọn, nígbà tí iṣẹ́ náà jẹ́ ti ẹ̀mí mìíràn. Lábẹ́ àṣà ẹ̀sìn, Sátánì yóò wá ọ̀nà láti fa agbára ìkópa rẹ̀ gbooro ka gbogbo ayé Kristẹni.” The Great Controversy, 464.

Ìkígbe Òru Àárín òru ti “àwọn ọjọ́ ìkẹyìn” ni ìmújípadà “ìwà-bí-Ọlọ́run àkọ́kọ́” tí a tọ́ka sí nínú ẹsẹ̀ náà. Ó jẹ́ ìmújípadà tí ó ṣẹlẹ̀ nínú ìṣísẹ̀ kan, kì í ṣe nínú ìjọ kan. Ìtàn tí Sister White lò láti ṣàpèjúwe ìmújípadà náà ni ìtàn “àwọn àkókò àwọn àpọ́sítélì,” èyí tí a ṣojú rẹ̀ pẹ̀lú ìjọ Éfésù. Ìmújípadà náà yóò mú “inúnibíni” wá.

> “Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni a óò fi sínú túbú, ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni yóò sá fún ẹ̀mí wọn kúrò ní àwọn ìlú ńlá àti ìlú kéékèèké, àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni yóò jẹ́ ajẹ́rìíkú nítorí Kristi nígbà tí wọ́n dúró láti dáàbò bo òtítọ́.” Selected Messages, ìwé 3, 397.

“ìyè Kristi lórí ayé” nínú àyọkà tó tẹ̀lé yìí dúró fún ìbẹ̀rẹ̀ ìjọ Efesu, ṣùgbọ́n ó tún jẹ́ àpẹẹrẹ ìtàn Adventism ti Laodikea ní òpin ayé.

> “‘A ti yi ìdájọ́ padà sẹ́yìn, òdodo sì dúró ní ọ̀nà jíjìn; nítorí òtítọ́ ti ṣubú ní òpópónà, ìdọ́gba kò sì lè wọlé. Béẹ̀ ni, òtítọ́ ṣaláìsí; ẹni tí ó bá sì yà kúrò nínú ibi, ó sọ ara rẹ̀ di ẹran ọdẹ.’ Isaiah 59:14, 15. Èyí ṣẹ ní ìgbésí ayé Kristi lórí ilẹ̀ ayé. Ó jẹ́ olóòtítọ́ sí àwọn òfin Ọlọ́run, ní fífi àwọn àṣà àti àwọn ìbéèrè ènìyàn sílẹ̀, èyí tí a ti gbé ga sí ipò wọn. Nítorí èyí ni a ṣe kórìíra rẹ̀, tí a sì ṣe inúnibíni sí i. A tún ń ṣe ìtàn yìí.” Christ’s Object Lessons, 170.

Ìrírí tí Éfésù dúró fún ṣẹlẹ̀ ní àkókò kan náà pẹ̀lú ìrírí ti Laodíkéà. Àwọn Júù oníjàngbọ̀n ni àwọn ara Laodíkéà ti Ísírẹ́lì àtijọ́, Kristi àti àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Rẹ̀ sì ni àwọn ará Éfésù ti Ísírẹ́lì òde-òní. Jòhánù Oníbatisí dá ìjọ Éfésù sílẹ̀, ó sì dúró fún ìjọ ní “àwọn ọjọ́ ìkẹyìn” tí àwọn ara Laodíkéà ń tako, àwọn tí ń pe ara wọn ní Júù, ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe bẹ́ẹ̀.

> “Iṣẹ́ Johanu Oníbatisí, àti iṣẹ́ àwọn tí, ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn, ń jáde lọ nínú ẹ̀mí àti agbára Élíjà láti jí àwọn ènìyàn kúrò nínú àìbìkítà wọn, jọra gan-an ní ọ̀pọ̀ ọ̀nà. Iṣẹ́ rẹ̀ jẹ́ àpẹẹrẹ iṣẹ́ tí a gbọ́dọ̀ ṣe ní àkókò yìí. Kristi yóò wá ní ìgbà kejì láti ṣe ìdájọ́ ayé ní òdodo. Àwọn ojiṣẹ́ Ọlọ́run tí ń ru ìhìn-iṣẹ́ ìkìlọ̀ ìkẹyìn tí a ó fi fún ayé, ni láti pèsè ọ̀nà sílẹ̀ fún ìpadàbọ̀ Kristi ní ìgbà kejì, gẹ́gẹ́ bí Johanu ṣe pèsè ọ̀nà sílẹ̀ fún ìwá rẹ̀ ní ìgbà àkọ́kọ́. Nínú iṣẹ́ ìmúrasílẹ̀ yìí, ‘gbogbo àfonífojì ni a ó gbé ga, àti gbogbo òkè àti gíga ni a ó sọ di kékeré; a ó sì mú èyí tí ó yí di títọ́, àti àwọn ibi tí ó gún regede di pẹ̀tẹ́lẹ̀’ nítorí a ó tún ìtàn ṣe, àti lẹ́ẹ̀kan sí i ‘a ó sì fi ògo Oluwa hàn, gbogbo ẹran-ara yóò sì rí i papọ̀; nítorí ẹnu Oluwa ni ó ti sọ ọ́.’” Southern Watchman, March 21, 1905.

Éfésù ni “ìdí” náà, Smírínà sì ni “àbájáde” náà. Pẹ́gámù àti Táyátírà náà pẹ̀lú dúró fún ìbáṣepọ̀ ìdí àti àbájáde. Pẹ́gámù ni ìjọ àdàlù tí ó bà Ìsìn Kristi jẹ́ nípa dídapọ̀ rẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀sìn abọ̀rìṣà. Ìjọ Kristẹni ṣubú nígbà tí ó gba ìpilẹ̀-ọ̀ràn náà pé ó ṣeé ṣe kí ìbọ̀rìṣà ẹ̀sìn keferi bá a gbé pọ̀ láàárín ààlà rẹ̀. Ọba-ọba Kọ́ńsítáńtínù ni àpẹẹrẹ ìtàn àdàlù yẹn, ipa àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀ sì ni láti mú ìyapa kúrò nínú Kristiẹniti tòótọ́ wá, kí a tó fi ipapá hàn.

> Kí ẹnikẹ́ni má ṣe tàn yín jẹ ní ọ̀nà kankan: nítorí ọjọ́ náà kì yóò dé, bí kò ṣe pé ìyapa kúrò nínú ìgbàgbọ́ yóò kọ́kọ́ wá, tí a ó sì fi ọkùnrin ẹ̀ṣẹ̀ náà hàn, ọmọ ìparun; ẹni tí ń tako, tí ó sì ń gbé ara rẹ̀ ga ju gbogbo ẹni tí a ń pè ní Ọlọ́run, tàbí tí a ń bọ̀; títí tí yóò fi jókòó nínú tẹ́ńpìlì Ọlọ́run bí ẹni pé òun ni Ọlọ́run, ní fífi ara rẹ̀ hàn pé òun ni Ọlọ́run. Ẹ kò rántí pé, nígbà tí mo ṣì wà pẹ̀lú yín, mo ti sọ nǹkan wọ̀nyí fún yín? Ní báyìí sì ni ẹ mọ ohun tí ń dì í mú, kí a lè fi í hàn ní àkókò tirẹ̀. Nítorí àṣírí ìwà búburú ti ń ṣiṣẹ́ tẹ́lẹ̀: ẹni tí ń dí i mú nísinsìnyí yóò máa dí i mú, títí a ó fi mú un kúrò ní ọ̀nà. Nígbà náà ni a ó fi ẹni búburú náà hàn, ẹni tí Olúwa yóò fi ẹ̀mí ẹnu rẹ̀ run, tí yóò sì fi ìmọ́lẹ̀ ìwàláàyè rẹ̀ pa run. 2 Tẹsalóníkà 2:3–8.

Ìjọ Pẹgámù ni “ìdí” náà, Tiatírà sì ni “àbájáde” náà. Wòlíì Dáníẹ́lì máa ń gbé ìtàn bí ẹ̀sìn àbò̩rìṣà ṣe fi ipò sílẹ̀ fún ẹ̀sìn póòpù kalẹ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà, àti ìṣubú kúrò nínú ìgbàgbọ́ tí ó ṣáájú ìdásílẹ̀ ipò póòpù tí Pọ́ọ̀lù dá mọ̀ ni a sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ nínú Dáníẹ́lì orí kọkànlá.

> Nítorí àwọn ọkọ̀ ojú omi Kítímù yóò wá sí i lòdì sí i; nítorí náà, yóò bínú gidigidi, yóò sì padà, yóò sì ní ìbínú sí májẹ̀mú mímọ́ náà: bẹ́ẹ̀ ni yóò ṣe; yóò tilẹ̀ padà, yóò sì ní ìmọ̀ pẹ̀lú àwọn tí ó kọ májẹ̀mú mímọ́ náà sílẹ̀. Àwọn ogun yóò sì dúró ní apá rẹ̀, wọn yóò sì sọ ibi mímọ́ agbára di aláìmọ́, wọn yóò sì mú ẹbọ àìnípẹ̀kun kúrò, wọn yóò sì gbé ohun ìríra tí ń mú ìparun kalẹ̀. Dáníẹ́lì 11:30–31.

Ìjọ àdéhùn-pẹ̀lú-ayé tí ó ṣubú kúrò ní ìgbàgbọ́ kí agbára póòpù tó farahàn sínú ìtàn ni Dáníẹ́lì ṣàpẹẹrẹ gẹ́gẹ́ bí “àwọn tí” wọ́n kọ “májẹ̀mú mímọ́” sílẹ̀. Lẹ́yìn tí wọ́n kọ májẹ̀mú náà sílẹ̀, nígbà náà ni a gbé ipò póòpù, tí Dáníẹ́lì ṣàpẹẹrẹ gẹ́gẹ́ bí “ìríra tí ń mú ìparun wá,” kalẹ̀ lórí ìtẹ́ ayé. Sister White ṣe ìdánimọ̀ àwọn ẹsẹ̀ mẹ́fà ìkẹyìn Dáníẹ́lì mọ́kànlá nígbà tí ó sọ pé, “àsọtẹ́lẹ̀ inú Dáníẹ́lì mọ́kànlá ti fẹ́rẹ̀ dé ìmúṣẹ rẹ̀ pípé.” Àwọn ẹsẹ̀ mẹ́fà ìkẹyìn náà ni ìmúṣẹ ìkẹyìn Dáníẹ́lì mọ́kànlá, ó sì kọ́ni pé ìtàn tí a ṣàpẹẹrẹ nínú àwọn ẹsẹ̀ ìkẹyìn wọ̀nyẹn ni a fi àpẹẹrẹ hàn nípasẹ̀ Dáníẹ́lì 11:30–36, èyí tí ó ṣe ìdánimọ̀ “ìdí àti àbájáde” ìtàn tí Pérgámù àti Tiatira ṣàpẹẹrẹ.

> “A kò ní àkókò láti ṣòfò. Àwọn àkókò ìpọ́njú wà níwájú wa. A ti ru ayé sókè pẹ̀lú ẹ̀mí ogun. Láìpẹ́, àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ìpọ́njú tí a ti sọ nípa wọn nínú àwọn àsọtẹ́lẹ̀ yóò ṣẹlẹ̀. Àsọtẹ́lẹ̀ inú Danieli orí kọkànlá ti fẹ́rẹ̀ẹ́ dé ìmúṣẹ̀ rẹ̀ pípé. Ọ̀pọ̀ nínú ìtàn tí ó ti ṣẹlẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìmúṣẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ yìí ni a ó tún ṣe.”

> “Nínú ẹsẹ̀ kẹtàlélọ́gbọ̀n a sọ̀rọ̀ nípa agbára kan tí ‘ẹsẹ̀ 30 títí dé mẹ́rìndínlógójì [36] tí a fa yọ.’”

> “Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó jọra pẹ̀lú àwọn tí a ṣàpèjúwe nínú àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí ni yóò ṣẹlẹ̀.” Manuscript Releases, nọ́mbà 13, 394.

Ìbáṣepọ̀ àbájáde àti ìdí ti Pergamos àti Tiatira, pẹ̀lú ìbáṣepọ̀ àbájáde àti ìdí ti Éfésù àti Simírínà, ni a tún ṣe ní àwọn “ọjọ́ ìkẹyìn.” Àwọn Pùròtẹ́sítáǹtì ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà yóò bá ìbọ̀rìṣà dọ́gba, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣojú rẹ̀ ní Pergamos (àmì àkọ́kọ́ jùlọ ti ìbọ̀rìṣà ni ìjọsìn oòrùn), àti nígbà tí wọ́n bá ṣubú kúrò ní ìgbàgbọ́, ọ̀nà náà ni a ó sì pèsè sílẹ̀ fún ènìyàn ẹ̀ṣẹ̀, kí a lè tún fi í hàn ní ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀ lẹ́ẹ̀kan sí i. Nígbà tí ìṣubú kúrò ní ìgbàgbọ́ náà àti fífi ipò ìjọ pápá sí orí ìtẹ́ náà bá ń tún ara wọn ṣe, Ọlọ́run yóò, lẹ́gbẹ̀ẹ́ rẹ̀, máa gbé ìjọ kan dìde tí Éfésù jẹ́ àpẹẹrẹ rẹ̀ láti ru ìránṣẹ́ Daniẹli àti Ìfihàn lọ sí ayé, àti inúnibíni tí Simírínà ṣojú rẹ̀ ni a ó tún ṣe.

Èmi yóò ṣàlàyé àwọn ìjọ mẹ́ta tó kẹ́yìn lẹ́yìn tí a bá ti ronú lórí òtítọ́ náà pé àwọn èdìdì mẹ́rin àkọ́kọ́ ti Ìfihàn jẹ́ ìlà òtítọ́ ti òde tí ń sáré ní ìbámu pẹ̀lú ìlà òtítọ́ ti inú tí àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ ń ṣojú fún. Gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàkíyèsí tẹ́lẹ̀, Uriah Smith sọ ọ́ báyìí:

> “Nígbà tí àwọn ìjọ méje ń ṣàfihàn ìtàn inú ti ìjọ, àwọn èdìdì méje sì ń mú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ńlá ti ìtàn òde rẹ̀ wá sí ìran.” Uriah Smith, The Biblical Institute, 253.

A ti fihàn pé àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ dúró fún ìbáṣepọ̀ “ìdí àti àbájáde” méjì tí a tún ń rí ní àwọn “ọjọ́ ìkẹyìn.” Lórí ìpìlẹ̀ àwọn aṣáájú Adventism, ṣùgbọ́n ní pàtàkì jùlọ lórí àṣẹ Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run, àwọn ìtàn inú ìjọ mẹ́rin wọ̀nyí yẹ kí wọ́n ní ìtàn òde tí ó bá wọn mu, èyí tí a ṣojú rẹ̀ nípasẹ̀ èdìdì mẹ́rin àkọ́kọ́. Èdìdì àkọ́kọ́ àti èkejì tún ń dún padà sí àwọn àbùdá kan náà ti Ephesus àti Smyrna, ṣùgbọ́n wọ́n lo ẹṣin funfun láti ṣojú iṣẹ́ gbígbé Ìsìn Kristẹni lọ sí ayé. Ó ṣojú iṣẹ́ òde ìjọ náà, èdìdì èkejì sì ṣojú ìwẹ̀ ẹ̀jẹ̀ Smyrna pẹ̀lú ẹṣin pupa.

> Mo sì rí i pé nígbà tí Ọ̀dọ́-Àgùntàn náà ṣí ọ̀kan nínú àwọn èdìdì náà, mo sì gbọ́ ọ̀kan nínú àwọn ẹ̀dá alààyè mẹ́rin náà ń sọ pé, bí ẹni pé ní ohùn àrá, “Wá kí o sì rí i.” Mo sì wo, kíyèsí i, ẹṣin funfun kan sì hàn: ẹni tí ó jókòó lórí rẹ̀ sì ní ọrun; a sì fi adé fún un: ó sì jáde lọ ní ìṣẹ́gun, àti láti ṣẹ́gun. Nígbà tí ó sì ṣí èdìdì kejì, mo gbọ́ ẹ̀dá alààyè kejì náà ń sọ pé, “Wá kí o sì rí i.” Ẹṣin mìíràn sì jáde lọ, tí ó pupa: a sì fi agbára fún ẹni tí ó jókòó lórí rẹ̀ láti mú àlàáfíà kúrò lórí ilẹ̀-ayé, kí wọ́n sì máa pa ara wọn: a sì fi idà ńlá kan fún un. Ìṣípayá 6:1–4.

Sakaraya ní àwọn ẹsẹ̀ díẹ̀ tí ó mọ̀ọ́kàn-dá mọ̀ àwọn ẹṣin mẹ́rin tí a ṣojú fún nínú àwọn èdìdì mẹ́rin àkọ́kọ́ ti Ìfihàn. Nínú ọ̀kan nínú àwọn ẹsẹ̀ wọ̀nyí nínú orí kẹwàá, Sakaraya fi hàn pé nígbà tí a bá ta òjò ìkẹyìn sílẹ̀, “agbo Juda” tí í ṣe “ilé” Ọlọ́run ni a ó yí padà sí “ẹṣin rẹ̀ rere nínú ogun.”

> Ẹ béèrè lọ́dọ̀ Olúwa fún òjò ní àkókò òjò ìkẹyìn; bẹ́ẹ̀ ni Olúwa yóò dá àwọsánmà mànàmáná, yóò sì fi ìrìnkèrindò òjò fún wọn, fún olúkúlùkù koríko ní pápá. Nítorí àwọn òrìṣà ti sọ asán, àwọn abífọ̀rò sì ti rí èké, wọ́n sì ti sọ àlá èké; asán ni ìtùnú tí wọ́n ń fi tuni lára: nítorí náà wọ́n lọ lọ́nà wọn bí agbo ẹran, a sì yọ wọ́n lẹ́nu, nítorí kò sí olùṣọ́-àgùntàn. Ìbínú mi ru sí àwọn olùṣọ́-àgùntàn, mo sì jẹ àwọn ewúrẹ́ níyà: nítorí Olúwa àwọn ọmọ-ogun ti bẹ ilé Júdà, agbo rẹ̀ wò, ó sì ti mú wọn dàbí ẹṣin rẹ̀ ẹlẹ́wà nínú ogun. Sekariah 10:1–3.

Ellen White léraléra ń tọ́ka sí i pé ìtújáde Ẹ̀mí Mímọ́ ní Pẹ́ńtẹ́kọ́sì jẹ́ àpẹẹrẹ òjò ìkẹyìn tí ń rọ̀ báyìí. Iṣẹ́ tí a ṣe fún ayé ní Pẹ́ńtẹ́kọ́sì ni a ṣàfihàn nípasẹ̀ ìjọ Éfésù, àti pé Éfésù ló mú inúnibíni wá tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ Símínà, èyí tí Johanu ṣàfihàn gẹ́gẹ́ bí “ẹṣin pupa” ti èdìdì kejì. Àwọn èdìdì méjèèjì àkọ́kọ́ ń lọ ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìjọ méjèèjì àkọ́kọ́, wọ́n sì ń ṣàfihàn “àwọn ọjọ́ ìkẹyìn,” nígbà tí a ń tú òjò ìkẹyìn jáde.

Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀ pẹ̀lú ń yan ìparí èdìdì kẹta àti ìbẹ̀rẹ̀ èdìdì kẹrin, báyìí ni ó fi so wọ́n pọ̀ mọ́ra (ìdí àti àbájáde), àti ní ṣíṣe bẹ́ẹ̀, ó fi ìtàn tí a ṣojú rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí ẹni pé ó wà ní ọjọ́ ayé rẹ̀ àti ní “àwọn ọjọ́ ìkẹyìn.”

> “Ẹ̀mí kan náà ni a rí lónìí tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú Ìṣípayá 6:6–8. Ìtàn yóò tún ara rẹ̀ ṣe. Èyí tí ó ti wà yóò tún wà.” Manuscript Releases, ìdìpọ̀ 9, 7.

Nínú ìtàn ara ẹni Sista White, (tí a kọ ní ọdún 1898) ẹ̀mí ìfaradàpọ̀ yẹn tí ń pèsè ọ̀nà kí ìjọpápá lè tún fi ìtẹ́ dé orí ìjọba rẹ̀ lẹ́ẹ̀kan síi ti wà láàyè, ó sì lágbára dáadáa tẹ́lẹ̀; nítorí ìyàsẹ́yìn ti Pùròtẹ́sítáǹtìsìmù, tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìkọ̀sílẹ̀ ìhìn iṣẹ́ áńgẹ́lì àkọ́kọ́ ní ìgbà ìrúwé ọdún 1844, ti ti bẹ̀rẹ̀ tẹ́lẹ̀ (ní 1863) sí í wọ agbára tí iwo Pùròtẹ́sítáǹtì Adventism dúró fún.

Ìbàjẹ́wọ́ ti Pẹ́gámọ̀ ni a ṣàfihàn gẹ́gẹ́ bí “àwọ̀n òṣùwọ̀n méjì” nínú èdìdì kẹta. Àwọ̀n méjì fún ìwọ̀n ń ṣojú fún ìwọ̀n àìṣòótọ́. Èdìdì kẹta ń darí sí èdìdì kẹrin, tí a ṣàfihàn nípasẹ̀ “ẹṣin aláwọ̀ ewé-fúnfun” ti “ikú,” nípa bẹ́ẹ̀ ó ń ṣojú fún pípànìyàn ọ̀pọ̀ mílíọ̀nù ènìyàn ní ọwọ́ póòpù ní àkókò Àwọn Àgbà Ìgbà Òkùnkùn. “Ọ̀run-àpáàdì” ni ohun tí ó tẹ̀ lé ẹṣin aláwọ̀ ewé-fúnfun ti póòpù. Ìtàn èdìdì kẹta àti kẹrin ń bá ìtàn àwọn ìjọ Pẹ́gámọ̀ àti Tiyatira lọ ní afiwe. Ìbàjẹ́wọ́ Kọ́ńsítántínì jẹ́ iṣẹ́ tí ń tẹ̀síwájú; nítorí náà, ẹ̀mí ìbàjẹ́wọ́ ti ń ṣiṣẹ́ tẹ́lẹ̀ nínú ìtàn ara ẹni Sister White, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní àkókò Pọ́ọ̀lù nígbà tí ó sọ pé “àṣírí ẹ̀ṣẹ̀ ti ń ṣiṣẹ́ báyìí pẹ̀lú.” Ìṣubú-kúrò ní ìgbàgbọ́ tí ó ṣáájú ìgún-ọba póòpù jẹ́ ìtàn tí ń lọ ní ìlọsíwájú nígbà gbogbo, àti pé “a ó tún ìtàn náà ṣe. Èyí tí ó ti wà yóò tún wà.”

> Mo sì gbọ́ ohùn kan láàárín àwọn ẹ̀dá alààyè mẹ́rin náà tí ń wí pé, Òsùwọ̀n alíkámà kan fún owó-ẹyọ kan, àti òsùwọ̀n barle mẹ́ta fún owó-ẹyọ kan; kí o sì má bà á jẹ́ fún òróró àti ọtí wáìnì. Nígbà tí ó sì ṣí èdìdì kẹrin, mo gbọ́ ohùn ẹ̀dá alààyè kẹrin náà tí ń wí pé, Wá kí o sì rí i. Mo sì wò, kíyèsi i, ẹṣin funfun-ẹ̀ẹ̀rẹ̀ kan sì hàn: orúkọ ẹni tí ó jókòó lórí rẹ̀ sì ni Ikú, Ibojí sì tẹ̀lé e. A sì fi agbára fún wọn lórí ìdámẹ́rin ayé, láti fi idà pa, àti pẹ̀lú ebi, àti pẹ̀lú ikú, àti pẹ̀lú àwọn ẹranko ilẹ̀ ayé. Ìfihàn 6:6–8.

James White ṣàkíyèsí àìlétò àsọtẹ́lẹ̀ mìíràn nínú àwọn ìjọ méje àti àwọn èdìdì méje. Ó tọ́ka sí ìyàtọ̀ kan tí a fi ète ṣe láàárín àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ àti àwọn ìjọ mẹ́ta ìkẹyìn, lẹ́yìn náà pẹ̀lú, ìṣẹ̀lẹ̀ kan náà náà nínú àwọn èdìdì mẹ́rin àkọ́kọ́ àti àwọn èdìdì mẹ́ta ìkẹyìn.

> “Nísinsìnyí a ti tọpasẹ̀ àwọn ìjọ, àwọn èdìdì, àti àwọn ẹranko, tàbí àwọn ẹ̀dá alààyè, títí dé ibi tí wọ́n ti bá ara wọn mu gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ń bò bo àkókò kan náà. Àwọn èdìdì jẹ́ méje ní iye, ṣùgbọ́n àwọn ẹranko jẹ́ mẹ́rin péré. Ó sì lè dára kí a ṣàkíyèsí níbí pé, nígbà tí a ṣí èdìdì kìíní, kejì, kẹta àti kẹrin, a gbọ́ ẹranko kìíní, kejì, kẹta àti kẹrin tí wọ́n ń wí pé, ‘Wá kí o sì rí i;’ ṣùgbọ́n nígbà tí a ṣí èdìdì karùn-ún, kẹfà àti keje, a kò gbọ́ irú ohùn bẹ́ẹ̀. Bákan náà, àwọn ìjọ mẹ́ta ìkẹyìn, àti àwọn èdìdì mẹ́ta ìkẹyìn, kò bá ara wọn mu gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ń bò bo àkókò kan náà, bí àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́, àti àwọn èdìdì mẹ́rin àkọ́kọ́ ṣe bá ara wọn mu. Ṣùgbọ́n, gẹ́gẹ́ bí a ti fi hàn, àwọn ìjọ, èdìdì àti ẹranko bá ara wọn mu, gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ń bò bo àkókò kan náà fún ààyè tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ọdún 1800, títí a fi sọ̀kalẹ̀ wá sí díẹ̀ ju ààbọ̀ ọgọ́rùn-ún ọdún kan ti àkókò ìsinsìnyí lọ.” James White, Review and Herald, February 12, 1857.

James White kò fi òtítọ́ náà kún un pé àpẹrẹ kan náà wà nínú àwọn fèrè pẹ̀lú, ṣùgbọ́n ó wà bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́. Àwọn fèrè mẹ́rin àkọ́kọ́ jẹ́ fèrè, ṣùgbọ́n àwọn fèrè mẹ́ta ìkẹyìn jẹ́ ègbé mẹ́ta. Àwọn fèrè mẹ́rin àkọ́kọ́ dúró fún ìdájọ́ Ọlọ́run sórí Róòmù aláìsìn nítorí òfin Ọjọ́ Àìkú ti Constantine ní ọdún 321, àwọn ègbé mẹ́ta ti fèrè sì dúró fún Íslámù. Ègbé méjì àkọ́kọ́ ti fèrè jẹ́ ìdájọ́ sí Róòmù póòpù nítorí òfin Ọjọ́ Àìkú tí ó ṣe ní 538, ègbé kẹta ti fèrè sì jẹ́ fún ìpọnjú òfin Ọjọ́ Àìkú tí ń bọ̀ ní ọjọ́ iwájú tó sún mọ́ gan-an.

Joseph Bates lo òye àwọn aṣáájú-ọ̀nà nípa àwọn ìjọ mẹ́ta ìkẹyìn gẹ́gẹ́ bí ààmì kan ṣoṣo láti ṣàpèjúwe àwọn ìjọ mẹ́ta tí ó wà ní àkókò kan náà ní àkókò àwọn Millerite. Gbogbo ìtẹnumọ́ nínú ẹsẹ̀ náà ni Bates fúnra rẹ̀ pèsè.

> “‘Ní gbogbo ilẹ̀ náà, ni Olúwa wí; ÌPÍN MÉJÌ nínú rẹ̀ ni a ó gé kúrò, wọn yóò sì kú; ṣùgbọ́n ÌPÍN KẸTA ni a ó fi sílẹ̀ nínú rẹ̀. Ọlọ́run wí pé òun yóò mú ÌPÍN KẸTA náà gba inú iná kọjá, yóò sì tún wọn mọ́. Wọn yóò ké pe e, òun yóò sì gbọ́ wọn. Òun yóò wí pé, ‘ÀWỌN NÌYÍ NI ÈNÌYÀN MI;’ wọn náà yóò sì wí pé, ‘OLÚWA NI ỌLỌ́RUN MI.’ Ìpín kìn-ín-ní, SARDIS, ìjọ àfojúdi tàbí Bábílónì. Ìpín kejì, Laodicea, Adventist àfojúdi. Ìpín kẹta, Philadelphia, ìjọ tòótọ́ kan ṣoṣo ti Ọlọ́run lórí ilẹ̀ ayé, nítorí a ó yí wọn padà lọ sí ìlú Ọlọ́run. Ìfihàn 3:12; Hébérù 12:22–24. Ní orúkọ Jésù, mo tún rọ yín pé kí ẹ sá kúrò lọ́dọ̀ àwọn Laodiceans, bí ẹni tí ń sá kúrò ní Sódómù àti Gómórà. Ẹ̀kọ́ wọn jẹ́ èké àti èyí tí ń tànni jẹ; wọ́n sì ń darí lọ sí ìparun pátápátá. Ikú! IKÚ!!* IKÚ àìnípẹ̀kun!!! wà lórí ipa ọ̀nà wọn. Rántí aya Loti.” Joseph Bates, Review and Herald, volume 1, November 1850.

Nínú ìtàn àwọn Millerite, Sádísì ni ìjọ tí ó ní orúkọ tí ó sọ pé òun wà láàyè, ṣùgbọ́n ó ti kú.

> Sí áńgẹ́lì ìjọ tó wà ní Sádísì kọ̀wé sí pé; Èyí ni ẹni tí ó ní Ẹ̀mí méje ti Ọlọ́run, àti ìràwọ̀ méje sọ; Mo mọ iṣẹ́ rẹ, pé o ní orúkọ pé ìwọ wà láàyè, ṣùgbọ́n o ti kú. Ìfihàn 3:1.

Àwọn ènìyàn Ọlọ́run máa ní orúkọ kan nígbà gbogbo. Orúkọ náà ní àkókò ìtàn Éfésù títí dé Pégámù ni Kristẹni. Orúkọ náà ní àkókò ìṣàkóso póòpù ni ìjọ nínú aginjù. Orúkọ náà láti ìfihàn ìràwọ̀ òwúrọ̀, John Wycliffe, ni Pírótẹ́sítántì. Ní àkókò òpin ní 1798, àwọn Pírótẹ́sítántì ti bẹ̀rẹ̀ padà sí ìbákẹ́gbẹ́ Róòmù tẹ́lẹ̀. Gbogbo ohun tí a sì nílò nígbà náà ni ìdánwò kan tí yóò fi hàn pé, láìka orúkọ tí wọ́n ń jẹ́wọ́ sí, wọn kì í ṣe ìjọ àyànfẹ́ mọ́. Ní ìgbà ìrúwé ọdún 1844, wọ́n dé ibi ìdánwò tí yóò fi hàn pé wọn kì í ṣe ìjọ tí ó rú orúkọ májẹ̀mú Kristi mọ́. Ìtàn Èlíjàhù pèsè ẹlẹ́rìí kejì tí ó kún fún ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ nípa òtítọ́ yìí. Nígbà tí wọ́n fihàn ìwà wọn tòótọ́, ó ṣòro fún àwọn Míléráítì láti kọ́kọ́ mọ̀ pé àwọn Pírótẹ́sítántì ti fi hàn pé wọ́n ti di àwọn ọmọbìnrin Bábílónì. Ṣùgbọ́n nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín àwọn Míléráítì ṣe gan-an bẹ́ẹ̀, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í pe àwọn ọkàn jáde kúrò nínú àwọn ìjọ tí ó ti ṣubú wọ̀nyẹn ní ìmúṣẹ ìránṣẹ́ áńgẹ́lì kejì. Lẹ́yìn náà, ìlànà ìdánwò kan wà tí yóò mú kí àwọn Míléráítì fihàn ìwà tiwọn fúnra wọn. Ṣé wọ́n jẹ́ Fíládélfíà tàbí Laodíkíà?

Àwọn ará Filadẹlfíà tẹ̀lé Kristi wọ Ibi Mímọ́ Jùlọ, àwọn Mílẹ́ráítì wọ̀nyí tí wọ́n kọ̀ láti ṣe bẹ́ẹ̀ sì fihàn ìwà àwọn ará Laodíkíà. Nípa bẹ́ẹ̀, a rí ìdí ọgbọ́n inú ìdánimọ̀ Bates ti àwọn ìjọ mẹ́ta náà gẹ́gẹ́ bí àwọn ẹlẹ́gbẹ́ àkókò nínú ìtàn kan náà. Ìtàn náà ni a mú ṣẹ nínú àkóso àsọtẹ́lẹ̀ àpèjúwe àwọn wúńdíá mẹ́wàá, èyí tí ìmísí sọ fún wa pé a ti mú ṣẹ, a ó sì tún mú un ṣẹ dé oríṣiríṣi lẹ́tà rẹ̀ gan-an.

> “Òwe àwọn wúńdíá mẹ́wàá inú Mátíù 25 pẹ̀lú ń ṣàfihàn ìrírí àwọn ènìyàn Adventist.” The Great Controversy, 393.

> “Ìgbà púpọ̀ ni a máa ń tọ́ka mí sí àkàwé àwọn wúńdíá mẹ́wàá, márùn-ún nínú wọn jẹ́ ọlọ́gbọ́n, àti márùn-ún aṣiwèrè. Àkàwé yìí ti ṣẹ, yóò sì ṣẹ dé ojú lẹ́tà gẹ́gẹ́ bí a ti kọ ọ́, nítorí pé ó ní ìlò àkànṣe fún àkókò yìí, àti pé, gẹ́gẹ́ bí ìhìn iṣẹ́ áńgẹ́lì kẹta, ó ti ṣẹ, yóò sì máa bá a lọ ní jíjẹ́ òtítọ́ ìsinsin yìí títí di ìparí àkókò.” Review and Herald, August 19, 1890.

Àwọn ìjọ mẹ́ta ìkẹyìn ń ṣojú àwọn tí ó wà níta ìṣísẹ̀ Millerite gẹ́gẹ́ bí Sardi, àti àwọn tí ó wà nínú ìṣísẹ̀ náà ń ṣojú yálà Filadelfia tàbí Laodicea. Àwọn ìjọ mẹ́ta wọ̀nyí ni a dá mọ̀ nínú Ìfihàn orí kẹta, àti àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ wà nínú orí kejì. Nítorí náà, nígbà tí Sister White tọ́ka sí ìtàn orí kẹta ti Ìfihàn, ó ń dá àwọn ìjọ kan náà tí Joseph Bates ṣẹ̀ṣẹ̀ dá mọ̀ náà mọ̀.

> “Ò, irú àpèjúwe wo nìyí! Mélòó kan ni ó wà nínú ipò ìbẹ̀rù yìí. Mo fi tìtaratì bẹ gbogbo ìránṣẹ́ ìhìnrere pé kí wọ́n fi taratara kẹ́kọ̀ọ́ orí kẹta ti Ìfihàn, nítorí nínú rẹ̀ ni a ti ṣàfihàn ipò àwọn nǹkan tí ó wà ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn. Ẹ fi ìṣọ́ra kẹ́kọ̀ọ́ ẹsẹ̀ kọ̀ọ̀kan nínú orí yìí, nítorí nípasẹ̀ ọ̀rọ̀ wọ̀nyí ni Jésù ń bá yín sọ̀rọ̀.” Manuscript Releases, ìdìpọ̀ 18, 193.

Àwọn ìjọ mẹ́ta ti ìgbà ayé ìsinsin yìí nínú ìtàn àwọn Millerite ni a tún ṣe ní òpin Adventism. Joseph Bates ń fi àwọn ìṣísẹ̀ agbára ìgbà Millerite hàn, ó sì ṣe àfihàn Sardis gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọbìnrin Babiloni, èyí tí ó jẹ́ àwọn olùgbọ́ tí a fi ọ̀rọ̀ áńgẹ́lì kejì ránṣẹ́ sí. Ó ń sọ̀rọ̀ sí ìjàkadì tó wà láàárín agbo kékeré tí ó tẹ̀lé Kristi wọ Ibi Mímọ́ Jùlọ lọ ní October 22, 1844 àti àwọn tí ó kọ̀ láti jáde kúrò ní ibi mímọ́. Ó ń gbìyànjú láti pè àwọn Laodicea jáde kúrò nínú òkùnkùn tí wọ́n ti gbà, àti pé ó kéré tán apá kan ìfọ́jú Laodicea wọn jẹ́ nítorí pé William Miller ti gba ipò aṣáájú nínú ìṣipopada Laodicea. Èyí ni ìjàkadì kan náà tí a dá mọ̀ nínú ọ̀rọ̀ sí Filadelfia.

> Kíyèsí i, èmi yóò mú àwọn tí í ṣe ti sínágọ́gù Sátánì wá, àwọn tí ń sọ pé àwọn jẹ́ Júù, tí kì í sì í ṣe bẹ́ẹ̀, ṣùgbọ́n tí wọ́n ń purọ́; kíyèsí i, èmi yóò mú wọn wá, wọn yóò sì foríbalẹ̀ níwájú ẹsẹ̀ rẹ, wọn yóò sì mọ̀ pé mo ti fẹ́ràn rẹ. Ìfihàn 3:9.

Ìṣòro ẹ̀sìn kan máa ń mú kí ẹ̀ka méjì ti àwọn olùjọsìn hàn, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní Àìnírètí Nlá náà. A ṣẹ̀ṣẹ̀ ti gba ẹ̀wù àṣẹ Pùròtẹ́sítántì kúrò lọ́dọ̀ Sardi, nígbà tí wọ́n padà sí Róòmù tí wọ́n sì di ọmọbìnrin Róòmù ní ìlànà. Nígbà náà ni Millerite Adventism di ẹni tí ó dì í mú, ṣùgbọ́n lẹ́yìn ìgbà díẹ̀, ìdánwò kan yóò mú ẹ̀ka méjì jáde tí wọ́n ń jẹ́wọ́ pé àwọn ni agbo kékeré náà. Agbo tòótọ́ kan àti agbo èké kan. Bates dúró fún agbo kékeré náà tí ó tẹ̀lé Kristi wọ Ibi Mímọ́ Jùlọ. Ìjà rẹ̀ sì wà pẹ̀lú àwọn Laodikia tí wọ́n ń jẹ́wọ́ pé àwọn ni agbo kékeré náà. Gẹ́gẹ́ bí ará Filadelfia, ìjà Bates wà pẹ̀lú sinagọgu Satani, ẹgbẹ́ kan tí ó ń jẹ́wọ́ pé àwọn ni ènìyàn Ọlọ́run, ṣùgbọ́n wọ́n ń purọ́, wọn kì í sì í ṣe Júù.

Nígbà tí àkàwé náà bá ní ìmúṣẹ rẹ̀ ní ìgbà ìkẹyìn ní òpin Adventism, àwọn ènìyàn májẹ̀mú àyànfẹ́ kan yóò wà tí a kọjá lọ ní àkókò òpin ní ọdún 1989, gẹ́gẹ́ bí a ti kọjá àwọn olórí àwọn Júù lọ ní ìgbà ìbí Kristi, èyí tí ó ṣàpẹẹrẹ àkókò òpin nínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ náà. Nígbà tí ìtàn Kristi dé ìwọlé iṣẹ́gun sínú Jerusalẹmu, a ti ṣàpẹẹrẹ ìtàn Igbe Àárín Òru ti àkókò àwọn Millerite. Ìmísí máa ń fi àmì ọ̀nà àgbélébùú bá Ìbànújẹ Nlá ti 1844 mu léraléra. Judasi ṣàpẹẹrẹ àwọn Laodicea nínú ìtàn Kristi, àwọn àpọ́sítélì sì jẹ́ àwọn Filadelfia. Fún ọdún mẹ́ta àtààbọ̀ lẹ́yìn àgbélébùú, àwọn Filadelfia, tí Bates ṣàpẹẹrẹ, gbìyànjú láti pe àwọn Laodicea jáde kúrò nínú ìjọ tí ó ti ṣubú, tí ọmọ-ẹ̀yìn náà, Judasi Iskariotu, ṣàpẹẹrẹ.

Ní ọdún 1989 àwọn ènìyàn májẹ̀mú àyànfẹ́ àtijọ́ kọ ìmọ́lẹ̀ tí a tú èdìdì rẹ̀ sílẹ̀, a sì kọjá wọn lọ. Nígbà tí ìbànújẹ́ àkọ́kọ́ ti ọjọ́ kẹtàdínlógún, oṣù keje, ọdún 2020 dé, ìlànà ìdánwò bẹ̀rẹ̀ láàárín àwọn tí tẹ́lẹ̀ rí bí ẹni pé wọ́n jẹ́ ara ìṣísẹ̀ kan náà. Síbẹ̀, ẹ̀ka kan jẹ́ ti Laodicea, ẹ̀ka kejì sì jẹ́ ti Philadelphia. Gẹ́gẹ́ bí Júdásì ti dá májẹ̀mú lẹ́ẹ̀mẹ́ta pẹ̀lú Sànhẹ́dírìnì láti fi Kristi hàn ṣáájú àgbélébùú, bẹ́ẹ̀ ni àwọn ara Laodicea nínú ìtàn lẹ́yìn ọjọ́ kọkànlá, oṣù kẹsàn-án, ọdún 2001 yóò ti kuna ní àǹfààní mẹ́ta láti ronúpìwàdà. Ní òfin Ọjọ́ Àìkú tí ó ń bọ̀ láìpẹ́, a ó fi hàn ní dájú gẹ́gẹ́ bí Júdásì tí ó rọ̀ mọ́ igi, pé àwọn ara Laodicea yàtọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn ara Philadelphia. Ní àsìkò ìkórè ni a ti ya èpò kúrò nínú àlìkámà. A ń sún mọ́ ìkórè náà lọ ní kíákíá.

A máa mọ àwọn òtítọ́ wọ̀nyí nìkan nígbà tí, àti bí, a bá ní ìfẹ́ láti lóye pé ọ̀nà ìmúlò Bíbélì kan ṣoṣo tí ó lè ṣípayá tí yóò sì fi “òtítọ́” múlẹ̀ ni “historicism.” Ọ̀nà ìmúlò tòótọ́ kì í ṣe preterism, futurism, dispensationalism, woke-ism, ìmọ̀ ẹ̀rọ gírámà tàbí ìmòye ìtàn, tàbí ìyípadà kankan nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àròpò Satani. Gbólóhùn kan wà tí a mọ̀ ní gbangba tí wọ́n máa n fi sọ́wọ́ fún onímọ̀-ọrọ̀ kan ti ọ̀rúndún kẹtàdínlógún tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Jean-Jacques Rousseau, tí a ti tún sọ ní ọ̀nà púpọ̀, ṣùgbọ́n ète ìrònú náà ni pé, “Àṣìṣe ní ọ̀pọ̀ gbòǹgbò, ṣùgbọ́n òtítọ́ ní ọkan ṣoṣo.” “Òtítọ́” ni Alfa àti Omega, ẹni tí ó dàbí gbòǹgbò láti inú ilẹ̀ gbígbẹ.

> “Bẹ́ẹ̀ náà pẹ̀lú Bíbélì, ilé ìṣúra ọrọ̀ púpọ̀ oore-ọ̀fẹ́ Rẹ̀. Ògo àwọn òtítọ́ inú rẹ̀, tí ó ga bí ọ̀run tí ó sì yí àìnípẹ̀kun ká, ni a kò lè mọ̀. Fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn, Kírísítì tìkára Rẹ̀ jẹ́ ‘gẹ́gẹ́ bí gbòǹgbò tí ó jáde láti inú ilẹ̀ gbígbẹ,’ wọn kò sì rí nínú Rẹ̀ ‘ẹwà kankan tí’ wọn ‘yóò fi fẹ́ Rẹ̀.’ Isaiah 53:2. Nígbà tí Jésù wà láàrín ènìyàn, gẹ́gẹ́ bí ìfihàn Ọlọ́run nínú ẹ̀dá ènìyàn, àwọn akọ̀wé àti àwọn Farisi sọ fún Un pé, ‘Ìwọ jẹ́ ará Samaria, o sì ní ẹ̀mí èṣù.’ John 8:48. Àní àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Rẹ̀ pàápàá ni a ti fi ìmọtara-ẹni-nìkan ọkàn wọn fọ́jú tó bẹ́ẹ̀ tí wọ́n fi lọ́ra láti lóye Ẹni tí ó wá láti fi ìfẹ́ Baba hàn wọ́n. Èyí ni ìdí tí Jésù fi ń rìn ní ìyàsọ́tọ̀ láàrín ènìyàn. Ní ọ̀run nìkan ni a ti lóye Rẹ̀ ní kíkún.” Thoughts from the Mount of Blessing, 25.

A gbọ́dọ̀ mọ àwọn òtítọ́ tí a ń pín lọ́wọ́lọ́wọ́ yìí nínú àyíká pé ìdàgbàsókè òtítọ́ ń lọ ní ìlọsíwájú ní gbogbo ìtàn, àti pé ohun tí ó ṣe pàtàkì jù lọ ni pé a gbọ́dọ̀ fi òye wa nípa òtítọ́ sí inú àyíká Alfa àti Omega, àyíká tí Jésù fi ń dá òpin ohun kan mọ́ ìbẹ̀rẹ̀ ohun kan.

Ìjọ kẹrin ni Tiatira, ó sì ń ṣojú àsìkò tí ìjọba póòpù ṣe àkóso gẹ́gẹ́ bí ìjọba karùn-ún nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì, èyí tí ó jẹ́ àsìkò tí ìjọ nínú aginjù wà ní ìgbèkùn. Ìgbèkùn Ísírẹ́lì ti ẹ̀mí lábẹ́ Bábílónì ti ẹ̀mí fún ẹgbẹ̀rún ọdún kan, ọgọ́rùn-ún méjì àti ọgọ́ta ọdún ni a fi ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ ìgbèkùn Ísírẹ́lì ti gidi ní Bábílónì ti gidi fún àádọ́rin ọdún.

> “Lónìí, ìjọ Ọlọ́run ní òmìnira láti tẹ̀síwájú dé ìparí nínú ètò àtọ̀runwá fún ìgbàlà ìran ènìyàn tí ó sọnù. Fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀rúndún, àwọn ènìyàn Ọlọ́run jìyà ìdínkù nínú òmìnira wọn. Wíwàásù ìhìnrere nínú mímọ́ rẹ̀ ni a fi òfin dé, a sì fi ìjìyà tí ó le jù lọ kan àwọn tí wọ́n gbójúgbóyà láti ṣàìgbọràn sí àṣẹ àwọn ènìyàn. Nítorí èyí, ọgbà àjàrà ìwà rere ńlá ti Olúwa fẹrẹ̀ẹ́ di ahoro pátápátá. Wọ́n gba àwọn ènìyàn ní ìmọ́lẹ̀ ọ̀rọ̀ Ọlọ́run lọ́wọ́. Òkùnkùn ìṣìnà àti àgbàgbọ́ asán halẹ̀ láti pa ìmọ̀ nípa ẹ̀sìn òtítọ́ rẹ́ pátápátá. Ìjọ Ọlọ́run lórí ayé wà ní ìgbèkùn nítòótọ́ ní gbogbo àkókò gígùn yìí ti inúnibíni aláìláàánú, gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọ Israẹli ṣe wà ní ìgbèkùn ní Babeli ní àkókò ìgbèkùn náà.” Prophets and Kings, 714.

Àwọn ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún-dín-lọ́gọ́rin ìgbèkùn ní Bábílónì ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ ìjọ Tiatira. Ìjọ Tiatira ni àbájáde tí a mú jáde láti inú okùnfà náà, èyí tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ Pẹgámù. Pẹgámù ni a ṣàmì sí nípasẹ̀ Kọ́ńsítáńtínù ọba-ọba, ẹni tí ó da ìbọ̀rìṣà pọ̀ mọ́ ẹ̀sìn Kristẹni. Àmì ìbọ̀rìṣà rẹ̀ ni ìjọsìn oòrùn. Ìdí tí ó wà nínú Bíbélì fún bí a ṣe kó Ísírẹ́lì àtijọ́ lọ sí ìgbèkùn fún ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún-dín-lọ́gọ́rin Tiatira ni pé àwọn ọba wọn dá ìbáṣepọ̀ àti májẹ̀mú sílẹ̀ pẹ̀lú àwọn orílẹ̀-èdè abọ̀rìṣà tí ó yí wọn ká, nínú ìṣọ̀tẹ̀ tààrà sí Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run. Ọlọ́run ti ń kìlọ̀ fún Ísírẹ́lì léraléra pé kí wọ́n má ṣe darapọ̀ mọ́ àwọn orílẹ̀-èdè aláìnígbàgbọ́ tí ó yí wọn ká. Àwọn Òfin Méwàá, èyí gan-an tí Ísírẹ́lì àtijọ́ gbọ́dọ̀ jẹ́ olùṣọ́ ìpamọ́ rẹ̀, fi ìjọsìn àwọn òrìṣà léèwọ̀ gidigidi. Nígbà tí Olúwa kọjá lẹ́gbẹ̀ẹ́ Mósè ní ihò Hórébù, tí Ó sì ṣí ìwà Rẹ̀ payá, Ó fi ìkìlọ̀ náà gan-an tí a ń tọ́ka sí kún un lẹ́ẹ̀mejì.

> Ó sì wí pé, Wò ó, èmi ń dá májẹ̀mú: níwájú gbogbo àwọn ènìyàn rẹ, èmi yóò ṣe iṣẹ́ ìyanu, irú èyí tí a kò tíì ṣe rí ní gbogbo ayé, tàbí láàárín orílẹ̀-èdè kankan: gbogbo ènìyàn tí ìwọ wà láàárín wọn yóò sì rí iṣẹ́ Olúwa: nítorí ohun ẹ̀rù ni èyí tí èmi yóò fi ọ́ ṣe. Máa ṣọ́ ohun tí mo pa láṣẹ fún ọ lónìí: wò ó, èmi lé àwọn Amori, àti àwọn Kanaani, àti àwọn Hitti, àti àwọn Perisi, àti àwọn Hifi, àti àwọn Jebusi, kúrò níwájú rẹ. Kíyèsára ara rẹ, kí o má bàa dá májẹ̀mú pẹ̀lú àwọn olùgbé ilẹ̀ náà tí ìwọ ń lọ sí, kí ó má bàa di ìdẹkùn ní àárín rẹ: ṣùgbọ́n ẹ gbọdọ̀ wó àwọn pẹpẹ wọn lulẹ̀, kí ẹ fọ àwọn ère wọn, kí ẹ sì gé àwọn iginí wọn lulẹ̀: nítorí ìwọ kò gbọdọ̀ bọ ọlọ́run mìíràn: nítorí Olúwa, ẹni tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Owú, Ọlọ́run oníwú ni: kí o má bàa dá májẹ̀mú pẹ̀lú àwọn olùgbé ilẹ̀ náà, kí wọn má bàa ṣe panṣágà lẹ́yìn àwọn ọlọ́run wọn, kí wọn sì máa rú ẹbọ sí àwọn ọlọ́run wọn, kí ẹnìkan sì pè ọ́, kí o sì jẹ nínú ẹbọ rẹ̀; kí ìwọ sì mú nínú àwọn ọmọbìnrin wọn fún àwọn ọmọkùnrin rẹ, kí àwọn ọmọbìnrin wọn sì ṣe panṣágà lẹ́yìn àwọn ọlọ́run wọn, kí wọn sì mú àwọn ọmọkùnrin rẹ ṣe panṣágà lẹ́yìn àwọn ọlọ́run wọn. Exodus 34:10–16.

Ní ìgbà méjì ni Ọlọ́run ti kìlọ̀ fún Ísírẹ́lì ìgbàanì nínú ẹsẹ̀ yìí nìkan, àti pé ọ̀pọ̀ ẹ̀rí mìíràn wà nínú Bíbélì nípa àṣẹ tí a fún Ísírẹ́lì ìgbàanì pé kí wọ́n má ṣe dá májẹ̀mú kankan pọ̀ mọ́ àwọn orílẹ̀-èdè abọ̀rìṣà tí ó yí wọn ká. Àwọn ìfaradàpọ̀ wọ̀nyí bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú bí Ísírẹ́lì ìgbàanì ti kọ Ọlọ́run àti ìjọba-ọba-àlùfáà Rẹ̀. Nígbà tí wọ́n fẹ́ ọba, Ọlọ́run jẹ́ kí wọ́n ní ọba, àti láti ìgbà náà lọ ọ̀pọ̀ jùlọ nínú gbogbo àwọn ọba náà, àti dájúdájú gbogbo ọba àwọn ẹ̀yà mẹ́wàá ti àríwá, kò ka àṣẹ náà sí. Ìlànà tí ó béèrè pé kí Ísírẹ́lì yàtọ̀, kí ó sì jẹ́ ènìyàn àrà ọ̀tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè abọ̀rìṣà tí ó yí wọn ká, ni a kọ̀ sílẹ̀, a sì fi hàn nínú ìfaradàpọ̀ náà, èyí tí Constantine yóò di àmì aṣojú rẹ̀ ní ìgbà tó yá. Págámù àti Constantine dúró fún ìṣọ̀tẹ̀ àwọn ọba Ísírẹ́lì tí wọ́n mú ìbọ̀rìṣà wọ inú ìjọ Ọlọ́run. Ìyapa kúrò nínú òtítọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọba Saulu jẹ́ àpẹẹrẹ ìyapa kúrò nínú òtítọ́ ti ìjọ Kristẹni tí ó yọrí sí ìgbèkùn ní Bábílónì ti ẹ̀mí. Ìtàn mímọ́ tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọba Saulu lọ síwájú títí dé ìgbèkùn ní Bábílónì ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ ìjọ Págámù. Ìgbèkùn ọdún méje-dín-lọ́gọ́rin tí ó tẹ̀lé e ni ìjọ Tíátírà.

Éfésù dúró fún ìjọ tí ń jáde lọ láti ṣẹ́gun Ilẹ̀ Ìlérí. Éfésù dúró fún àkókò Mósè àti ìdásílẹ̀ Ísírẹ́lì kúrò nínú ìgbèkùn Ejibiti.

> “Bíbélì ti kó jọ, ó sì ti dì ín pọ̀, àwọn ìṣúra rẹ̀ fún ìran ìkẹyìn yìí. Gbogbo àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ńlá àti àwọn ìṣe pàtàkì tí ó kún fún ìyì ní ìtàn Májẹ̀mú Láéláe ti ṣẹlẹ̀ tẹ́lẹ̀, wọ́n sì ń tún ara wọn ṣe nínú ìjọ ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn wọ̀nyí.” Selected Messages, ìwé 3, 338, 339.

Ìtàn tí a ṣàpẹẹrẹ nípa ìdásílẹ̀ kúrò ní Ejibiti ni a tún ṣe ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn. Nítorí náà, a tún ṣe é nínú ìtàn àwọn Millerite. Ìdí nìyẹn tí Sister White fi máa ń tọ́ka sí ìtàn náà léraléra láti ṣàlàyé ìtàn àwọn Millerite. Ó fi Ìbànújẹ Nlá ti ọdún 1844 ṣe àfọwọ́kànsí pẹ̀lú ìbànújẹ àwọn Hébérù bí wọ́n ṣe dúró níwájú Òkun Pupa, tí ọmọ-ogun Fáráò sì ń sún mọ́ wọn láti ẹ̀yìn. Ó tún fi ìtàn ìdásílẹ̀ kúrò ní Ejibiti ṣe àfọwọ́kànsí pẹ̀lú àkókò Kristi; nítorí náà, ìbànújẹ àwọn ọmọ-ẹ̀yìn ní agbelebu ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ ìbànújẹ tó wà ní Òkun Pupa, èyí tí ó sì tún jẹ́ àpẹẹrẹ Ìbànújẹ Nlá ti ọdún 1844. Ìbànújẹ agbelebu dúró fún ìbẹ̀rẹ̀ ìjọ Efesu. Àkókò Mose ní ìbẹ̀rẹ̀ Ísírẹ́lì àtijọ́, tí ìjọ Efesu ṣàpẹẹrẹ, tún jẹ́ àpẹẹrẹ ìbẹ̀rẹ̀ Ísírẹ́lì òde-òní ní àkókò Kristi. Àwọn ìtàn méjèèjì ni ìjọ Efesu ṣàpẹẹrẹ. Àwọn òtítọ́ tí a ń dá mọ̀ níbí ni Future for America ti máa ń gbé kalẹ̀ ní gbangba lọ́pọ̀ ìgbà ní àwọn ọdún wọ̀nyí, nítorí náà mo kan ń pèsè àkótán.

Nínú ìtàn Kristi, a rí ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ènìyàn májẹ̀mú tuntun tí a ń gbé dìde bí a ti ń kọjá lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn àyànfẹ́ májẹ̀mú àtijọ́. Ìtàn Kristi ni òpin Ísírẹ́lì àtijọ́, àti nínú ìtàn ìdáǹdè kúrò ní Ejibiti ní ìbẹ̀rẹ̀ Ísírẹ́lì àtijọ́, àwọn ènìyàn kan wà tí a ti yàn tẹ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ènìyàn májẹ̀mú, tí a sì kọjá lọ́dọ̀ wọn nítorí àwọn ènìyàn májẹ̀mú tuntun.

Nínú ìtàn Kristi, àwọn ènìyàn àyànfẹ́ àtijọ́ dé sí ìparí wọn ní ọdún 70 pẹ̀lú ìparun Jerusalẹmu. Ní ìbẹ̀rẹ̀, ní àkókò Mose, àwọn ènìyàn àyànfẹ́ àtijọ́ kú nínú aginjù láàárín àkókò ogójì ọdún, Joshuwa àti Kalebu sì di àwọn aṣojú àwọn ènìyàn àyànfẹ́ tuntun tí a yàn láti gbé ìránṣẹ́ náà lọ sí Ilẹ̀ Ìlérí, gẹ́gẹ́ bí àwọn aposteli ti àkókò ìjọ Éfesu ṣe gbé ìhìnrere lọ sí ayé.

Ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin Ísírẹ́lì ìgbàanì, pẹ̀lú ìbẹ̀rẹ̀ Ísírẹ́lì òde-òní, gbogbo wọn ń fi ìyípadà láti ọwọ́ àwọn ènìyàn àyànfẹ́ àtẹ̀lẹ́yìnwá sí ọwọ́ àwọn ènìyàn àyànfẹ́ tuntun hàn. Nípa ẹ̀rí méjì tàbí mẹ́ta ni a fi ń fi ọ̀ràn múlẹ̀; àti pé ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú àwọn ìlà ẹlẹ́rìí mẹ́ta wọ̀nyí ń tọ́ka sí ìkọ̀sílẹ̀ àwọn ènìyàn àyànfẹ́ tí ó ṣáájú, àwọn ẹlẹ́rìí wọ̀nyí sì ní ààmì ìfọwọ́sí Alfa àti Omega, Ẹni tí ń fi òpin hàn láti inú ìbẹ̀rẹ̀. Yóò sì wà àwọn ènìyàn àyànfẹ́ àtẹ̀lẹ́yìnwá kan tí a ó kọjá lọ nígbà tí Ọlọ́run bá wọ inú májẹ̀mú pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún mẹ́rìndínláàádọ́rùn-ún. Ọlọ́run kì í ṣe olùdásílẹ̀ ìdàrúdàpọ̀; Kò yí padà láéláé, ọ̀rọ̀ Rẹ̀ náà kì í kùnà láéláé.

Ìdáǹdè kúrò ní Íjíbítì àti àwọn ìṣẹ́gun tí Ọlọ́run ṣe nípasẹ̀ Jóṣúà ni a ṣojú rẹ̀ nípasẹ̀ ìjọ Éfésù, ṣùgbọ́n a ti yàn Éfésù sílẹ̀ láti pàdánù ìfẹ́ rẹ̀ àkọ́kọ́. Nígbà tí a sin Jóṣúà, ìran mìíràn dìde, èyí sì fi àmì sí àkókò tí Símírínà dúró fún. Iṣẹ́ àgbàyanu tí Jóṣúà ṣe ní fífọ Ilẹ̀ Ìlérí kúrò lọ́wọ́ àwọn ọ̀tá kò ṣẹ ní pípé rárá, nítorí àwọn ènìyàn náà bẹ̀rẹ̀ sí í yọ̀ǹda ara wọn, wọ́n sì kọ iṣẹ́ tí a fi fún Jóṣúà sílẹ̀. Wọ́n pàdánù ìfẹ́ wọn àkọ́kọ́. Àkókò náà tẹ̀síwájú títí di ìgbà tí Ísírẹ́lì kọ Ọlọ́run, tí Sámúẹ́lì sì fi ọba Sáúlù yàn, báyìí ni a sì ṣí ìgbà ìjọ Págámù sílẹ̀.

> “Ìránṣẹ́ náà wá sí Smurna, ìjọ kan ní Éṣíà Kékeré, bẹ́ẹ̀ náà sì wá sí ìjọ Kristẹni lápapọ̀, ní àkókò ọ̀rúndún kejì àti kẹta. Ó jẹ́ àkókò tí ẹ̀sìn kèfèrí ń ṣe ìdúró rẹ̀ ìkẹyìn láti pa ipò àṣẹ-gíga mọ́ nínú ayé. Ẹ̀sìn Kristi ti tàn káàkiri pẹ̀lú ìyára àgbàyanu, títí di pé a ti mọ̀ ọ́ ní gbogbo ayé. Àwọn kan gba ìgbàgbọ́ Kristi nítorí ìyípadà ọkàn, àwọn mìíràn sì nítorí agbára àríyànjiyàn tí a fi gbé kalẹ̀, àwọn mìíràn sì tún jẹ́ nítorí pé wọ́n lè rí i pé ọ̀ràn ẹ̀sìn kèfèrí ń rẹ̀ sílẹ̀, ìmọ̀ràn ọgbọ́n ayé sì mú wọn lọ sí ẹ̀gbẹ́ tí ó ṣe ìlérí pé yóò ṣẹ́gun. Àwọn ipò wọ̀nyí sọ ẹ̀mí ìjọ di aláìlágbára. Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀, tí ó jẹ́ àfihàn ìjọ àpọ́sítélì, sọnù díẹ̀díẹ̀. Èyí jẹ́ ẹ̀bùn kan tí ó mú ìjọ tí a fi í lé lọ́wọ́ wọ inú ìṣọ̀kan ìgbàgbọ́. Nígbà tí àwọn wòlíì tòótọ́ kò sí mọ́, ẹ̀kọ́ èké tàn kánkán; ìmọ̀ ọgbọ́n àwọn ará Gíríìkì yọrí sí ìtumọ̀ èké ti Ìwé Mímọ́, òdodo ara ẹni ti àwọn Farisi ìgbàanì náà, tí Kristi ti máa ń dá lẹ́bi ní ọ̀pọ̀ ìgbà, tún farahàn láàrín ìjọ. A fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ ní àwọn ọ̀rúndún méjì tí ó ṣáájú ìjọba Constantine fún àwọn ibi wọ̀nyí tí ó dàgbà sí ìpẹ̀yà ní kíkún ní àwọn ọ̀rúndún méjì tí ó tẹ̀lé e. Ní àkókò yìí, ìkú ajẹ́rìí di ohun tí ó gbajúmọ̀ ní ọ̀pọ̀ apá Ìjọba Róòmù. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé èyí lè dà bí ohun àjèjì, sibẹ̀ ó jẹ́ òtítọ́ pátápátá. Ó jẹ́ àbájáde ìbáṣepọ̀ tí ó wà láàárín àwọn Kristẹni àti àwọn kèfèrí.”

> “Nínú ayé Róòmù, a ń bọ̀wọ̀ fún ẹ̀sìn gbogbo orílẹ̀-èdè; ṣùgbọ́n àwọn Kristẹni kì í ṣe orílẹ̀-èdè kan, bí kò ṣe ẹ̀ya-ìjọ kan nínú irú-ọmọ tí a kẹ́gàn. Nígbà náà nígbà tí wọ́n tẹ̀síwájú nínú fífi ẹ̀sìn gbogbo àwọn ẹ̀ka ènìyàn lẹ́bi, nígbà tí wọ́n ń ṣe ìpàdé aṣírí, tí wọ́n sì ya ara wọn sí pátápátá kúrò nínú àṣà àti ìṣe àwọn ìbátan wọn tí ó súnmọ́ wọn jùlọ àti àwọn ọ̀rẹ́ wọn tímọ́tímọ́ jùlọ, wọ́n di ohun ìfura, àti ní ọ̀pọ̀ ìgbà ohun inúnibíni, lọ́dọ̀ àwọn aláṣẹ keferi. Ní ọ̀pọ̀ ìgbà, wọ́n máa ń mú inúnibíni wá sórí ara wọn, nígbà tí ẹ̀mí ìtakò kò sí nínú ọkàn àwọn alákòóso. Gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe ẹ̀mí yìí, ìtàn fún wa ní kúlẹ̀kúlẹ̀ ikú-ìyà Cyprian, bíṣọ́ọ̀bù ti Carthage. Nígbà tí a ka ìdájọ́ rẹ̀, igbe gbogbogbò kan dìde láti ọ̀dọ̀ ogunlọ́gọ̀ àwọn Kristẹni tí wọ́n ń fetí sílẹ̀, wọ́n sì wí pé, ‘A ó kú pẹ̀lú rẹ̀.’”

> “Ẹ̀mí tí ọ̀pọ̀ àwọn tí ń jẹ́wọ́ pé wọ́n jẹ́ Kristẹni fi gba ikú, tí wọ́n sì tilẹ̀ ń mú ìkórìíra ìjọba dìde lásán láìnídí, ó ṣeé ṣe kí ó ní ìbáṣepọ̀ púpọ̀ pẹ̀lú bí àṣẹ inúnibíni tí ọba Diocletian àti olùrànlọ́wọ́ rẹ̀, Galerius, ṣe jáde ní ọdún 303 lẹ́yìn ìbí Kristi. Àṣẹ náà jẹ́ ti gbogbogbò ní ẹ̀mí rẹ̀, a sì fi í múlẹ̀ pẹ̀lú ìfaradà tó lágbára síi tàbí tó rọrùn díẹ̀ fún ọdún mẹ́wàá.” Steven Haskell, The Story of the Seer of Patmos, 50, 51.

Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Símírínà jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìjọ méjì tí kò gba ìbáwí kankan lọ́wọ́ Olúwa, ìtàn náà jẹ́rìí pé àwọn tí wọ́n fi wọ́n ṣe márítà ní àkókò yẹn dúró fún díẹ̀ lára àwọn ẹni tí ìwúrí wọn dá lórí ìfarahàn ènìyàn, kì í sì í ṣe lórí ìfarahàn ti Ọlọ́run. Ìwé Àwọn Onídàájọ́ bẹ̀rẹ̀ nípa fífi ikú Jóṣúà hàn, ó sì ní ẹsẹ kan tí a tún sọ lẹ́ẹ̀mejì nínú ìwé náà, tí ó ṣe àlàyé ìtàn àwọn onídàájọ́. Ìgbà kejì tí a tọ́ka sí ẹsẹ náà ni ẹsẹ ìkẹyìn ìwé náà. Ẹsẹ àkọ́kọ́ ìwé náà samisi òpin Jóṣúà, ẹsẹ ìkẹyìn sì ṣe àkótán ìtàn náà.

> Lẹ́yìn ikú Joṣua, ó sì ṣẹlẹ̀ pé àwọn ọmọ Israẹli bi Olúwa pé, Ta ni yóò kọ́kọ́ gòkè lọ fún wa sí ogun sí àwọn ará Kenaani, láti bá wọn jagun? … Ní ọjọ́ wọ̀nyí kò sí ọba ní Israẹli, ṣùgbọ́n olúkúlùkù ènìyàn ń ṣe èyí tí ó tọ́ ní ojú ara rẹ̀ … Ní ọjọ́ wọ̀nyí kò sí ọba ní Israẹli: olúkúlùkù ènìyàn ń ṣe èyí tí ó tọ́ ní ojú ara rẹ̀. Àwọn Onídàájọ́ 1:1; 17:16; 21:25.

Gẹ́gẹ́ bí ó ti rí nínú ìtàn Smyrna, “ẹni-ara” jẹ́ kókó-ọrọ pàtàkì láti ìbẹ̀rẹ̀ dé òpin. Nítorí pé wọn kò ní ọba, wọ́n pinnu láti ṣe ohunkóhun tí wọ́n bá yàn láti ṣe. Àìní ìtọ́sọ́nà ni ohun tí Haskell tọ́ka sí nínú ìtàn Smyrna tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ pẹ̀lú àìsí Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀ tí ń ṣiṣẹ́. Nínú àwọn ìtàn méjèèjì, àìní ìtọ́sọ́nà ṣí ilẹ̀kùn sílẹ̀ kí a lè ṣe àwọn ìpinnu lórí ìdí àti ìfọkànsìn ara ẹni. Efesu ṣàpẹẹrẹ ìdáǹdè kúrò ní Ejibiti. Ìtàn tí a kọ sílẹ̀ nínú ìwé Àwọn Onídàájọ́ ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ pẹ̀lú ìjọ Smyrna. Láti ọba Saulu títí dé ìgbèkùn Babiloni ni a ṣàpẹẹrẹ pẹ̀lú ìjọ Pergamos, àti ìgbèkùn ní Babiloni ni a ṣàpẹẹrẹ pẹ̀lú ìjọ Tiatira.

Ní ìbámu pẹ̀lú ìṣẹ̀lẹ̀ tí àwọn aṣáájú-ọ̀nà náà dá mọ̀, pínpín mẹ́rin àti mẹ́ta wà nínú àwọn ìjọ, èdìdì, àti ìpè; àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ nínú ìtàn Ísírẹ́lì àtijọ́ sì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìgbèkùn Íjíbítì, wọ́n sì parí pẹ̀lú ìgbèkùn Bábílónì, nítorí pé Alfa àti Omega máa ń fi òpin hàn ní ìbámu pẹ̀lú ìbẹ̀rẹ̀ nígbà gbogbo. Àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ nínú ìtàn Ísírẹ́lì òde-òní bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú fífi àwọn Júù sábẹ́ àṣẹ Romu, àwọn ìjọ mẹ́rin náà sì parí pẹ̀lú fífi àwọn Júù ti ẹ̀mí sábẹ́ Romu ti ẹ̀mí fún ọdún ẹgbẹ̀rún kan, ọgọ́rùn-ún méjì, àti ọgọ́ta.

Ohun tí ó tẹ̀ lé Tiatira ni Sardi, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ nígbà tí wọ́n jáde kúrò nínú ìgbèkùn Bábílónì tí Tiatira ṣàpẹẹrẹ. Sardi ni ìjọ tí ó ní orúkọ pé ó wà láàyè, ṣùgbọ́n kò wà láàyè. Ìjẹ́wọ́ ìyè wọn jẹ́ irọ́. Ó sì ṣe kàyéfì pé, nínú gbogbo àwọn ìjọ méje, ọ̀rọ̀ náà Sardi ni kò ní ìtumọ̀ kankan. A ti fi àwọn ìtumọ̀ kàn mọ́ Sardi lórí ìpìlẹ̀ àyíká ìtàn àti àwọn ẹsẹ̀ náà, ṣùgbọ́n kò sí ìtumọ̀ ìpilẹ̀-orúkọ fún orúkọ náà. Ó ní orúkọ, ṣùgbọ́n kò ní í.

> “Ṣùgbọ́n tẹ́ńpìlì kejì kò ti dọ́gba pẹ̀lú àkọ́kọ́ ní ọlá ńlá; bẹ́ẹ̀ ni a kò sọ ọ́ di mímọ́ nípasẹ̀ àwọn àmì tí a fi ojú rí wọ̀nyẹn ti ìwàláàyè Ọlọ́run tí ó jẹ́ ti tẹ́ńpìlì àkọ́kọ́. Kò sí ìfihàn agbára àrà ọ̀run láti fi samisi ìyàsímímọ́ rẹ̀. A kò rí ìkùukùu ògo kankan tí ó kún inú ibi mímọ́ tuntun tí a ṣẹ̀ṣẹ̀ kọ́. Kò sí iná kankan láti ọ̀run tí ó sọ̀kalẹ̀ wá láti run ẹbọ tí ó wà lórí pẹpẹ rẹ̀. Ṣẹ́kínà kò sì tún gbé láàárín àwọn kerubu ní ibi mímọ́ jùlọ mọ́; a kò sì rí àpótí májẹ̀mú, àga àánú, àti àwọn wàláà ẹ̀rí níbẹ̀. Kò sí ohùn kankan tí ó dún láti ọ̀run láti jẹ́ kí ìfẹ́ Jèhófà di mímọ̀ fún àlùfáà tí ń wádìí.” The Great Controversy, 24.

Lẹ́yìn ìgbèkùn Bábílónì, wọ́n tún Jerusalẹmu àti tẹ́ńpìlì náà kọ́. Nígbà náà ni wọ́n tún ní orúkọ lẹ́ẹ̀kan sí i, nítorí Ọlọ́run ti ṣe ìlérí láti fi orúkọ Rẹ̀ sí Jerusalẹmu. Ṣùgbọ́n orúkọ Rẹ̀ ń ṣojú ìwà Rẹ̀, àti àìní ìwàláàyè ti ara Rẹ̀ fihàn pé wọ́n ní orúkọ tí ó ń ṣojú ìyè, ṣùgbọ́n ní ti gidi, wọn kò tún ní ìwàláàyè náà mọ́ tí ń mú ìyè wá. Gbogbo ohun tí wọ́n ní ní tòótọ́ ni ìjẹ́wọ́ lásán àti ìfaradà.

Ohùn ìkẹyìn ní Sárídísì ṣe ìlérí nípa Élíjà kan tí yóò wá ṣáájú ọjọ́ ńlá àti ẹ̀rù ti Olúwa. Fún Ísírẹ́lì ìgbàanì, ìparun Jerúsálẹ́mù ni ọjọ́ ńlá àti ẹ̀rù ti Olúwa. Nítorí èyí ni Arábìnrin White fi tọ́ka sí ìparun Jerúsálẹ́mù ní ọdún 70 AD gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe ọjọ́ ńlá àti ẹ̀rù ti Olúwa tí a ṣàfihàn gẹ́gẹ́ bí àwọn àjàkálẹ̀-àrùn méje ìkẹyìn. Ìjọ Filadẹ́lfíà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ohùn Johanu Oníbatisí tí ń ké ní aginjù, báyìí ni ó sì ṣe àpẹẹrẹ ohùn William Miller. Àwọn ohùn Johanu Oníbatisí àti William Miller ń gbé ìránṣẹ́ Laodíṣíà kalẹ̀ fún àwọn ènìyàn kan tí wọ́n gbàgbọ́ pé ohun gbogbo wà ní títọ́, nígbà tí ohun gbogbo sì bàjẹ́ pátápátá. Johanu Oníbatisí àti William Miller, àwọn méjèèjì, gbé àáké sí gbòǹgbò igi náà. Ìránṣẹ́ sí Sárídísì ni pé, “àwọn orúkọ díẹ̀ wà pàápàá ní Sárídísì tí kò bà aṣọ wọn jẹ́; wọn yóò sì bá mi rìn ní funfun: nítorí wọ́n yẹ.” Johanu Oníbatisí àti William Miller dúró fún àwọn tí ó jáde kúrò ní àkókò tí Sárídísì ṣàpẹẹrẹ, tí wọ́n sì yẹ láti bá Kristi rìn.

> “A ti mú ẹgbẹẹgbẹ̀rún ènìyàn lọ láti gba òtítọ́ tí William Miller wàásù mọ́ra, a sì jí àwọn ìránṣẹ́ Ọlọ́run dìde nínú ẹ̀mí àti agbára Elijah láti kéde ìhìnṣẹ́ náà. Gẹ́gẹ́ bí Johanu, aṣáájú-ọ̀nà Jesu, àwọn tí wọ́n wàásù ìhìnṣẹ́ pàtàkì yìí ní ìmọ̀lára dídìmọ́ láti fi àáké lé gbòǹgbò igi náà, kí wọ́n sì pe àwọn ènìyàn láti so èso tí ó yẹ fún ìrònúpìwàdà jáde. Ẹ̀rí wọn ní àfojúsùn láti jí àwọn ìjọ sókè, kí ó sì ní ipa agbára lórí wọn, àti láti fi ìwà gidi wọn hàn. Bí a ṣe ń ké ìkìlọ̀ pàtàkì náà pé kí a sá kúrò nínú ìbínú tí ń bọ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn tí wọ́n darapọ̀ mọ́ àwọn ìjọ gba ìhìnṣẹ́ ìwòsàn náà; wọ́n rí ìpadàsẹ́yìn wọn, wọ́n sì fi omijé kíkorò ìrònúpìwàdà àti ìrora jíjinlẹ̀ ọkàn rẹ ara wọn sílẹ̀ níwájú Ọlọ́run. Bí Ẹ̀mí Ọlọ́run sì ṣe bà lé wọn, wọ́n ran lọwọ láti ké igbe náà pé, ‘Ẹ bẹ̀rù Ọlọ́run, kí ẹ sì fi ògo fún Un; nítorí wákàtí ìdájọ́ Rẹ̀ ti dé.’” Early Writings, 233.

Àwọn ìjọ méje inú Ìfihàn dúró fún ìtàn àwọn àpọ́sítélì títí dé Ìpadàbọ̀ Kejì ti Kristi, àti pé àwọn ìjọ méje náà tún dúró fún ìtàn Ísírẹ́lì àtijọ́ láti àkókò wolíì Mósè títí dé ìbọ̀wọ̀ àkọ́kọ́ ti Kristi.

> “Àwọn ìdánwò àwọn ọmọ Ísírẹ́lì, àti ìhùwàsí wọn díẹ̀ kí ìbọ̀wọ̀ àkọ́kọ́ Kristi tó wáyé, ń ṣàfihàn ipò àwọn ènìyàn Ọlọ́run nínú ìrírí wọn ṣáájú ìbọ̀wọ̀ kejì Kristi.

> “Àwọn ìdẹkùn Sátánì ni a ti gbé kalẹ̀ fún wa ní tòótọ́ gẹ́gẹ́ bí a ṣe gbé wọn kalẹ̀ fún àwọn ọmọ Israẹli ní kété ṣáájú kí wọ́n tó wọ ilẹ̀ Kénáánì. A ń tún ìtàn àwọn ènìyàn náà ṣe.

> “Itàn wọn yẹ kí ó jẹ́ ìkìlọ̀ líle fún wa. Kò yẹ kí a retí rárá pé nígbà tí Olúwa bá ní ìmọ́lẹ̀ fún àwọn ènìyàn rẹ̀, Sátánì yóò dúró ní ìdákẹ́jẹ, kí ó má sì ṣe ìsapá kankan láti dí wọ́n lọ́wọ́ kí wọ́n má bàa gbà á. Ẹ jẹ́ kí a ṣọ́ra kí a má bàa kọ ìmọ́lẹ̀ tí Ọlọ́run rán, nítorí pé kò wá ní ọ̀nà tí ó ṣe wa lójú.... Bí àwọn kan bá wà tí kò rí ìmọ́lẹ̀ náà, tí wọn kò sì gbà á fún ara wọn, ẹ má ṣe jẹ́ kí wọ́n dúró ní ọ̀nà àwọn ẹlòmíràn.

> “‘Mo pe ọ̀run àti ayé sí ẹ̀rí lónìí sí ọ́, pé mo ti gbé ìyè àti ikú, ìbùkún àti ègún kalẹ̀ níwájú rẹ; nítorí náà, yan ìyè, kí ìwọ àti irú-ọmọ rẹ lè wà láàyè; kí o lè fẹ́ràn Olúwa Ọlọ́run rẹ, kí o sì lè gbọ́ ohùn rẹ̀, kí o sì lè rọ̀ mọ́ ọn; nítorí òun ni ìyè rẹ, àti gígùn ọjọ́ rẹ; kí o lè máa gbé ní ilẹ̀ tí Olúwa búra fún àwọn baba rẹ, fún Abrahamu, fún Isaaki, àti fún Jakọbu, láti fi fún wọn.’”

> “Orin yìí kì í ṣe ti ìtàn àtijọ́, bí kò ṣe ti àsọtẹ́lẹ̀. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó tún àwọn ìṣe àgbàyanu Ọlọ́run sọ pẹ̀lú àwọn ènìyàn rẹ̀ ní ìgbà àtijọ́, ó sì tún ṣàfihàn ṣáájú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ńlá ọjọ́ iwájú, ìṣẹ́gun ìkẹyìn àwọn olóòótọ́ nígbà tí Kristi yóò wá ní ìgbà kejì nínú agbára àti ògo.

> “Apọ́sítélì Pọ́ọ̀lù sọ ní kedere pé a ti kọ ìrírí àwọn ọmọ Israẹli nínú ìrìnàjò wọn sílẹ̀ fún àǹfààní àwọn tí ń gbé ayé ní ìgbà ayé yìí, àwọn tí òpin ayé ti dé bá. A kò ka àwọn ewu wa sí èyí tí ó kéré ju ti àwọn Hébérù lọ, bí kò ṣe pé ó pọ̀ ju tiwọn lọ.” Healthful Living, 280, 281.

Ìdáǹdè kúrò ní Íjíbítì ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ ìjọ Éfésù, àti ààmì ìjọ Éfésù nínú ìtàn náà ni Jóṣúà. Lẹ́yìn tí àwọn tí Ọlọ́run mú jáde kúrò ní Íjíbítì kùnà nínú ìdánwò mẹ́wàá tí ó tẹ̀ lé ara wọn, Olúwa yọ májẹ̀mú náà kúrò lọ́dọ̀ àwọn ọlọ̀tẹ̀, ó sì fi í fún Jóṣúà àti Kálẹ́bù.

> Sọ fún wọn pé, Bí mo ti wà láàyè ní tòótọ́, ni Olúwa wí, gẹ́gẹ́ bí ẹ ti sọ sí etí mi, bẹ́ẹ̀ ni èmi yóò ṣe sí yín: Òkú yín yóò ṣubú nínú aginjù yìí; àti gbogbo àwọn tí a kà nínú yín, gẹ́gẹ́ bí iye yín gbogbo, láti ọmọ ọdún ogún àti jù bẹ́ẹ̀ lọ, tí wọ́n ti kùn sí mi, dájúdájú ẹ kì yóò wọ ilẹ̀ náà, nípa èyí tí mo búra láti mú kí ẹ máa gbé inú rẹ̀, àfi Kálebu ọmọ Jefunneh, àti Joṣua ọmọ Nuni. Numbers 14:28–30.

Arábìnrin White fi hàn pé Joṣua àti Kalebu dúró fún àwọn ẹni wọ̀nyí “lórí ẹni tí òpin ayé ti dé,” tí “ń bá Ọlọ́run dá májẹ̀mú nípasẹ̀ ẹbọ.”

> “Fún ìkìlọ̀ wa, lórí àwọn tí òpin ayé ti dé báyìí, ni a ṣe kọ ìtàn yìí sílẹ̀. Mélòó mélòó ni àwọn ènìyàn Ọlọ́run lónìí ń tún ìrírí àwọn ọmọ Israẹli ṣe! Mélòó mélòó ni wọ́n ń kùn-ún, tí wọ́n sì ń ráhùn! Mélòó mélòó ni wọ́n ń sẹ́yìn nígbà tí Olúwa bá pàṣẹ fún wọn láti lọ síwájú! Iṣẹ́ Ọlọ́run ń jìyà nítorí àìní àwọn ènìyàn bí Kálebu àti Joṣua, àwọn ènìyàn ìṣòtítọ́ àti ìgbẹ́kẹ̀lé tí kò le yí. Ọlọ́run ń pè fún àwọn ènìyàn tí yóò fi ara wọn fún un kí Ẹ̀mí rẹ̀ lè kún inú wọn. Iṣẹ́ Kristi àti ti ẹ̀dá ènìyàn ń béèrè fún àwọn ènìyàn tí a ti yà sí mímọ́, tí wọ́n sì ń fi ara wọn rúbọ, àwọn ènìyàn tí yóò jáde lọ láìsí àgọ́, tí wọ́n ń ru ẹ̀gàn náà. Kí wọ́n jẹ́ alágbára, akíkanjú ènìyàn, tí wọ́n yẹ fún àwọn iṣẹ́ tí ó níyelórí, kí wọ́n sì bá Ọlọ́run dá májẹ̀mú nípa ẹbọ.” Review and Herald, May 20, 1902.

Majẹmu tí a tún ṣe, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú majẹmu tí a tún ṣe pẹ̀lú Joṣua àti Kalẹbu, ni majẹmu pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélọ́gọ́rin àti ọ̀pọ̀ ènìyàn ńlá náà. A tún un ṣe lẹ́yìn tí a kọ àwọn ènìyàn tí a ti yàn ní majẹmu àkọ́kọ́ sílẹ̀ kúrò lọ́dọ̀ Ọlọ́run, tí a sì yàn wọ́n láti kú nínú aginjù. Majẹmu pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélọ́gọ́rin náà ni a mú ṣẹ ní pàtó nínú ìtàn kan náà tí a ti kọ àwọn ènìyàn àyànfẹ́ tẹ́lẹ̀.

Éfésù túmọ̀ sí ohun tí ó yẹ kíkójú sí, iṣẹ́ tí Joshuà àti ìjọ àkọ́kọ́ ṣe sì jẹ́ “ohun tí ó yẹ kíkójú sí.” Nígbà tí Joshuà mú àwọn ènìyàn Ọlọ́run wọ Ilẹ̀ Ìlérí, ó jáde lọ ní ìṣẹ́gun. Èdìdì kìn-ín-ní ń bá ìjọ Éfésù lọ ní ìfarakanra, a sì fi ẹṣin funfun tí ń jáde lọ ní ìṣẹ́gun ṣàpẹẹrẹ rẹ̀. Èyí jẹ́ òtítọ́ nípa Joshuà àti nípa ìjọ àwọn àpọ́sítélì. Èdìdì kìn-ín-ní ń bá ìjọ Éfésù lọ ní ìfarakanra nínú Ísírẹ́lì àtijọ́ àti ti òde-òní.

Smyrna jẹ́yọ láti inú ọ̀rọ̀ náà “myrrh,” èyí tí í ṣe òróró kan tí a máa ń lò láti fi pa òkú mọ́. Èdìdì kejì ni ẹṣin pupa kan ṣàpẹẹrẹ rẹ̀, ẹni tí a fi “idà ńlá kan” àti “agbára” fún láti mú “àlàáfíà kúrò lórí ilẹ̀ ayé,” èyí sì túmọ̀ sí pé àwọn ènìyàn nínú ìtàn náà yóò “máa pa ara wọn.” Èdìdì kejì náà ń lọ ní ìbámu pẹ̀lú ìjọ Smyrna, ó sì ṣàpẹẹrẹ àṣẹ tí a fi fún àwọn ọ̀tá Ọlọ́run, tí ó jẹ́ kí wọ́n borí, kí wọ́n sì pa àwọn ènìyàn Ọlọ́run. Èyí ṣẹ ní àkókò tí ó tẹ̀ lé ìjọ àwọn àpọ́sítélì, àti pẹ̀lú nínú ìtàn àwọn Onídàájọ́. Nínú àwọn ìtàn méjèèjì, Ọlọ́run jẹ́ kí àwọn agbára tí ó wà lẹ́yìn àwọn ènìyàn Ọlọ́run mú ogun àti ikú wá sórí àwọn ènìyàn Rẹ̀. Nínú ìjọ àwọn àpọ́sítélì, ìmísí ogun náà wá láti inú ìkọ̀sílẹ̀ ẹ̀sìn Kristi, èyí tí ó ti jẹ́ aláìsegun nínú àkókò Éfésù tí ó ṣáájú, bí ó ti ń gbé ìhìnrere lọ sí ayé. Ìmísí àwọn ọ̀tá àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní àkókò àwọn Onídàájọ́ dá lórí àkókò Éfésù tí ó ṣáájú, níbi tí Ọlọ́run ti fi agbára Rẹ̀ hàn lórí Ejibiti àti àwọn orílẹ̀-èdè tí ó tẹ̀ lé e tí a fi Jósùà lò láti ṣẹ́gun. Èdìdì kejì náà ń lọ ní ìbámu pẹ̀lú ìjọ Smyrna nínú Ísírẹ́lì àtijọ́ àti ti òde òní.

Págámù túmọ̀ sí “ààfin olódi,” nítorí náà ó ń ṣojú ilé-ọba ọba kan. Èdìdì kẹta ń lọ ní ìbámu pẹ̀lú Págámù, ó sì ń ṣojú ìtàn níbi tí ìdájọ́ ènìyàn ti ń wáyé láti ọwọ́ àwọn ọba ilẹ̀ ayé ní ìtakò sí ìdájọ́ Ọlọ́run. Nítorí náà, ìwọ̀n, tàbí ìdájọ́ tí “àwọn” òṣùwọ̀n méjì tí ń wọ “alikama,” “jẹ̀” “òróró” àti “wáìnì” dúró fún; ń fi àṣẹ ọba ti ènìyàn hàn, èyí tí ó máa ń ní àbùkù ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìdájọ́ Ọlọ́run. Rántí pé ìwọ̀n òtítọ́ tàbí wíwọ̀n òtítọ́ kò nílò òṣùwọ̀n méjì. Òṣùwọ̀n méjì ń ṣojú ìdájọ́ àìdọ́gba.

“Bálì” jẹ́ àmì ìrúbọ “àkọ́so èso” ti àjọ̀dún Ìrékọjá, “alikama” sì jẹ́ àmì ìrúbọ “àwọn búrẹ́dì ìfìgbì méjì” ti àjọ̀dún Pẹ́ńtíkọ́sì. “Òróró” jẹ́ àmì Ẹ̀mí Mímọ́, “wáìnì” sì jẹ́ àmì ẹ̀kọ́. Pẹgámù ní àkókò Ísírẹ́lì àtijọ́ ni àkókò àwọn ọba alábàápín ti Ísírẹ́lì, tí wọ́n mú ìdájọ́ wá sórí ètò ìjọ́sìn Ọlọ́run tí Ìrékọjá títí dé àkókò Pẹ́ńtíkọ́sì ń ṣojú fún. Àwọn òtítọ́ ọ̀rọ̀ Ọlọ́run ni “wáìnì” àti “òróró” ń ṣojú fún. Nínú Ísírẹ́lì àtijọ́ àti ti òde-òní pẹ̀lú, ìjọ Pẹgámù ni àkókò tí Satani ń gbìyànjú láti ṣe ohun tí kò lè ṣe nípasẹ̀ ìtàjẹ̀ sílẹ̀ nínú ìtàn tí Simírínà ń ṣojú fún. Ní Pẹgámù, Satani gbìyànjú láti pa àwọn ènìyàn Ọlọ́run run àti òtítọ́ Ọlọ́run run nípasẹ̀ ìbàápín, kì í ṣe nípasẹ̀ ìtàjẹ̀ sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Simírínà ti ń ṣojú fún. Ìbàápín àwọn ọba Ísírẹ́lì àtijọ́ jẹ́ àpẹẹrẹ ìbàápín Kónísítáǹtínù ní Ísírẹ́lì òde-òní.

Tiatira túmọ̀ sí “ẹbọ́ ìbànújẹ́-ọkàn,” ó sì ń sọ̀rọ̀ nípa ẹ̀mí ìjẹ́rìísí títí dé ikú tí Ọlọ́run ń pèsè fún àwọn ènìyàn Rẹ̀ tí a pa nítorí orúkọ Rẹ̀. Ẹbọ́ ìbànújẹ́-ọkàn náà ń ṣojú ìfẹ́-inú láti sin Kristi lábẹ́ ipò líle, gẹ́gẹ́ bí a ti fi hàn nínú Daniẹli, Ṣadraki, Mẹṣaki àti Abedinego ní àsìkò ìgbèkùn ọdún àádọ́rin; ó sì tún ń ṣojú ẹbọ́ àwọn Waldensians, àwọn Huguenots àti àwọn mìíràn tí a ṣe níyà, tí a fi sẹ́wọ̀n, tí a fi ẹ̀sùn-ìkùnsínú kàn, tí a sì pa nípasẹ̀ àṣẹ póòpù ní ìtàn ọdún ẹgbẹ̀rún kan ó lé ọgọ́rùn-ún mẹ́fà. Èdìdì kẹrin ń bá ìjọ Tiatira lọ ní ìbámu, ó sì ń ṣojú inúnibíni láti ọwọ́ Bábílónì àtijọ́ sí Ísírẹ́lì àtijọ́ àti inúnibíni láti ọwọ́ Bábílónì òde-òní sí Ísírẹ́lì òde-òní. Ìtàn àwọn ìgbèkùn méjèèjì náà kọ́kọ́ béèrè ìyapa kúrò nínú òtítọ́, èyí tí àwọn ọba Ísírẹ́lì àti ọba-ọba Constantine ṣe. Gbogbo wọn sì pèsè ọ̀nà sílẹ̀ fún àsìkò kan tí Tiatira ń ṣojú fún.

Sádísì kò ní ìtumọ̀ kankan tó bá mu pẹ̀lú jíjẹ́wọ́ orúkọ kan, ṣùgbọ́n jíjẹ́wọ́ náà jẹ́ irọ́. Ìwàláàyè Shekinah kò fi ara hàn láé nínú tẹ́ńpìlì kejì. Ìwàláàyè Kristi kò fi ara hàn láé nínú ìtàn Sádísì. Ìtúnṣe ti Àwọn Ọjọ́ Òkùnkùn, ní ìpìlẹ̀ rẹ̀, jẹ́ àtẹ̀lé àwọn ìgbésẹ̀ kan síwájú àti méjì sẹ́yìn. Iṣẹ́ tí ó yẹ kí ìtàn Sádísì ṣe ní Ìtúnṣe Pùrótẹ́sítáǹtì kò parí rárá.

Filadẹlfia túmọ̀ sí ìfẹ́ ará, ó sì ṣeé ṣe kó má ṣeé ṣe láti fẹ́ arákùnrin rẹ bí o kò bá kọ́kọ́ nífẹ̀ẹ́ Ọlọ́run.

> Bí ẹnìkan bá wí pé, Mo fẹ́ràn Ọlọ́run, ṣùgbọ́n ó sì kórìíra arákùnrin rẹ̀, èké ni: nítorí ẹni tí kò fẹ́ràn arákùnrin rẹ̀ tí ó ti rí, báwo ni ó ṣe lè fẹ́ràn Ọlọ́run tí kò tíì rí? Àti òfin yìí ni a ti gbà lọ́dọ̀ rẹ̀, pé ẹni tí ó bá fẹ́ràn Ọlọ́run, kí ó fẹ́ràn arákùnrin rẹ̀ pẹ̀lú. 1 John 4:20, 21.

Filadẹlfia ń ṣoju ìjọ tí ó fẹ́ràn Ọlọ́run, àti nítorí èyí kò sí ìdálẹ́bi tàbí ìbáwí kankan tí a fi kọlù Filadẹlfia.

> Kọ sí angẹli ìjọ tí ó wà ní Filadẹlfia pé; Báyìí ni ẹni mímọ́ náà, ẹni òtítọ́ náà, ẹni tí ó ní kọ́kọ́rọ́ Dáfídì, ẹni tí ó ń ṣí, tí kò sí ẹni tí ó lè ti; tí ó sì ń ti, tí kò sí ẹni tí ó lè ṣí, wí; Mo mọ iṣẹ́ rẹ: kíyèsi i, mo ti fi ilẹ̀kùn tí ó ṣí sílẹ̀ níwájú rẹ, kò sì sí ẹni tí ó lè tì í pa: nítorí pé o ní agbára díẹ̀, o sì ti pa ọ̀rọ̀ mi mọ́, kò sì ti sẹ orúkọ mi. Kíyèsi i, èmi yóò mú àwọn tí í ṣe ti sínágọ́gù Sátánì, àwọn tí ń wí pé àwọn jẹ́ Júù, tí wọn kì í sì í ṣe bẹ́ẹ̀, ṣùgbọ́n tí wọn ń parọ́; kíyèsi i, èmi yóò mú wọn wá kí wọn foríbalẹ̀ níwájú ẹsẹ̀ rẹ, kí wọn sì mọ̀ pé èmi ti fẹ́ ọ. Nítorí pé o ti pa ọ̀rọ̀ sùúrù mi mọ́, èmi náà yóò pa ọ mọ́ kúrò ní wákàtí ìdánwò, tí yóò dé sórí gbogbo ayé, láti dán àwọn tí ń gbé orí ilẹ̀ ayé wò. Kíyèsi i, mo ń bọ̀ ní kánkán: di ohun tí o ní mú ṣinṣin, kí ẹnikẹ́ni má bàa gba adé rẹ. Ẹni tí ó bá ṣẹ́gun ni èmi yóò fi ṣe ọ̀wọn nínú tẹ́ńpìlì Ọlọ́run mi, kì yóò sì tún jáde lọ mọ́: èmi yóò sì kọ orúkọ Ọlọ́run mi sí i lára, àti orúkọ ìlú Ọlọ́run mi, èyí tí í ṣe Jerusalẹmu tuntun, èyí tí ó sọ̀kalẹ̀ láti ọ̀run wá láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run mi: èmi yóò sì kọ orúkọ tuntun mi sí i lára. Ìfihàn 3:7–12.

A fi fún Filadelfia ní “kọ́kọ́rọ́ Dáfídì,” àti nínú ìtàn Filadelfia ti Ísírẹ́lì àtijọ́ ni a fi Ọmọ Dáfídì fún wọn, èyí tí ó dúró fún, láàárín àwọn nǹkan míràn, ìlànà àsọtẹ́lẹ̀ ti Alfa àti Omega, àkọ́kọ́ àti ìkẹyìn. Kọ́kọ́rọ́ náà dúró fún ọ̀nà-ìmúlò “historicism.” Ní àkókò tí ìjọ Filadelfia dúró fún ní ìparí Ísírẹ́lì àtijọ́, Òǹkọ̀wé gan-an ti àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì ni kọ́kọ́rọ́ náà. Ní àkókò tí ìjọ Filadelfia dúró fún nínú ìtàn Millerite, a fi kọ́kọ́rọ́ náà fún William Miller. Nínú àwọn ìtàn méjèèjì wọ̀nyí Kristi bá àwọn Júù lò tí wọ́n rò pé àwọn ni ọmọ Ábúráhámù, ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Miller bá àwọn Pùròtẹ́sítáǹtì lò tí wọ́n rò pé àwọn jẹ́ Júù nípa ti ẹ̀mí, ṣùgbọ́n wọn kì í ṣe bẹ́ẹ̀.

> Ẹni tí ó bá ní etí, kí ó gbọ́ ohun tí Ẹ̀mí ń sọ fún àwọn ìjọ. Ìfihàn 3:13.

Laodicea túmọ̀ sí àwọn ènìyàn tí a dá lẹ́jọ́, àwọn ará Laodicea náà, àwọn Júù ti àkókò Kristi, ni a dá lẹ́jọ́ ní ìkẹyìn ní ọdún 70 AD nígbà ìparun Jerusalẹmu. Ìdájọ́ ìkẹyìn ti Pùròtẹ́sítáǹtì tí ó ti yapa kúrò nínú òtítọ́ máa ṣẹlẹ̀ nínú ìpọnjú òfin Ọjọ́ Àìkú, ṣùgbọ́n wọ́n pàdé ìdájọ́ wọn nígbà tí wọ́n kọ ìhìn iṣẹ́ áńgẹ́lì àkọ́kọ́ ní ìrú ọdún 1844, lẹ́yìn náà ni a sì kéde wọn láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí àwọn ọmọbìnrin Bábílónì. Àwọn Pùròtẹ́sítáǹtì tí ó ṣubú wọ̀nyí jẹ́ àpẹẹrẹ ti Adventismu ti Laodicea ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn ti ìdájọ́ àyẹ̀wò.

Ní báyìí, a ti ṣe àyẹ̀wò ní pàtàkì oríṣìíríṣìí ọ̀nà tí a lè fi lóye àwọn ìjọ méje inú Ìfihàn dáadáa gẹ́gẹ́ bí àwọn ààmì àsọtẹ́lẹ̀, lẹ́yìn náà kí a sì fi wọ́n lò ní ti àsọtẹ́lẹ̀. Ṣùgbọ́n a gbọ́dọ̀ lóye wọn, a sì gbọ́dọ̀ fi wọ́n lò nínú àyíká àwọn òfin àsọtẹ́lẹ̀ “tí a ti fi fún wa láti ọ̀dọ̀ àṣẹ gíga jùlọ.”

Ìfìránṣẹ́ sí àwọn ìjọ méje jẹ́ àwọn ìfìránṣẹ́ tí a fi fún àwọn ìjọ méje tí ó wà ní ayé nígbà tí Jòhánù kọ àwọn ìfìránṣẹ́ náà sílẹ̀. Àwọn ìfìránṣẹ́ sí àwọn ìjọ méje ń pèsè ìtọ́ni àti ìkìlọ̀ fún gbogbo àwọn ìjọ jálẹ̀ ìtàn. Àwọn ìfìránṣẹ́ sí àwọn ìjọ méje ń pèsè ìtọ́ni àti ìkìlọ̀ fún olúkúlùkù àwọn Kristẹni jálẹ̀ ìtàn. Àwọn ìjọ méje dúró fún ìtàn ẹ̀sìn Kristẹni láti àkókò àwọn àpọ́sítélì títí dé òpin ayé. Àwọn ìjọ méje dúró fún ìtàn Ísírẹ́lì àtijọ́ láti àkókò Mósè títí dé ìparun Jerúsálẹ́mù ní ọdún 70 AD. A lè mọ̀ àwọn ìjọ méje náà, a sì lè fi wọ́n lò, nípa mímọ ìyàtọ̀ tó wà láàárín àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ àti àwọn ìjọ mẹ́ta ìkẹyìn.

Nínú àwọn ìlò àsọtẹ́lẹ̀ oríṣìíríṣìí mẹ́fà tí à ń dá mọ̀, àwọn ìlò kan náà ni a tún ṣojú fún nínú àwọn èdìdì méje.

A ó sọ̀rọ̀ nípa àwọn òtítọ́ wọ̀nyí nínú àpilẹ̀kọ tí ó kàn.

Back to Articles