Article

# Ìtàn Ìkọ̀kọ̀ ti Ẹsẹ̀ Kẹ́rìnlélógójì — Nọ́mbà Mẹ́rìndínlógún

Ègbé Kejì — Apá Kẹta

Author

Jeff Pippenger

Published

June 18, 2026

Formats

PDF
Word
Song MP3

## Lọ́jíkì Jones

Ìmòye Jones pé a kò lè ya áńgẹ́lì àkọ́kọ́ nínú Ìfihàn orí kẹ́rìnlá sọ́tọ̀ kúrò lọ́dọ̀ àwọn áńgẹ́lì méjèèjì tí ń tẹ̀lé e dúró lórí àpáta gidi. Ìdánimọ̀ rẹ̀ nípa ìsopọ̀ ìtòlẹ́sẹẹsẹ̀ àwọn áńgẹ́lì mẹ́tẹ̀ẹ̀ta wọ̀nyí pẹ̀lú àwọn áńgẹ́lì ìpè jẹ́ èyí tí a dì mọ́ pátápátá, tí kò sí àbùkù kankan nínú rẹ̀. Láìsí àní-àní, ìtẹnumọ́ rẹ̀ wà lórí àwọn áńgẹ́lì mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ti Ìfihàn orí kẹ́rìnlá, ṣùgbọ́n ìmọ̀ràn ọgbọ́n tó wà fún lílo wọn gẹ́gẹ́ bí “àwọn tí a kò lè yà sọ́tọ̀” bákan náà ní agbára ìtẹ́wọ́gbà kan náà fún gbogbo àwọn áńgẹ́lì tí ó ṣáájú wọn.

Nítorí pé ó ń fi ojú rẹ̀ le àwọn áńgẹ́lì mẹ́ta ti Ìṣípayá mẹ́rìnlá, kò tẹ̀lé ọgbọ́n-ìjìnlẹ̀ tirẹ̀ dé ìparí rẹ̀ tí ó ga jù lọ. Ní ìkẹyìn, ọgbọ́n-ìjìnlẹ̀ tí ó lò láti so ìpè-ìbànújẹ karùn-ún, kẹfà àti keje pọ̀ mọ́ àwọn áńgẹ́lì mẹ́ta ti Ìṣípayá mẹ́rìnlá, tún ní í ṣe pẹ̀lú mímú ìlà àwọn ìpè náà padà lọ títí dé èyí àkọ́kọ́ nínú àwọn áńgẹ́lì méje tí ń fọn ìpè náà.

> Mo sì rí àwọn áńgẹ́lì méje tí wọ́n dúró níwájú Ọlọ́run; a sì fi ipè méje fún wọn. … Àwọn áńgẹ́lì méje náà tí wọ́n ní àwọn ipè méje pèsè ara wọn láti fọn wọn. Ìfihàn 8:2, 6.

Àtòjọ àwọn áńgẹ́lì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn áńgẹ́lì ìpè “méje,” àti ìlà àwọn áńgẹ́lì nínú Ìṣípayá bẹ̀rẹ̀ láti ìpè àkọ́kọ́ títí dé ìkìlọ̀ áńgẹ́lì kẹta nípa àmì ẹranko náà. Jones tọ́ nínú ìdánimọ̀ ìyàtọ̀ láàárín àwọn ìpè mẹ́rin àkọ́kọ́ àti àwọn ìpè ègbé mẹ́ta ìkẹyìn, nítorí pé ìṣètò àsọtẹ́lẹ̀ “mẹ́rin àti mẹ́ta” náà tún wà nínú àwọn ìjọ àti àwọn èdìdì náà. Bí a ti fi èyí múlẹ̀ lórí ẹlẹ́rìí mẹ́ta nínú ìwé Ìṣípayá, ó jẹ́ kí àwọn tí wọ́n bá yàn láti rí i pé méje náà gẹ́gẹ́ bí àmì, tún ní mẹ́rin gẹ́gẹ́ bí àmì àti mẹ́ta gẹ́gẹ́ bí àmì.

## Ìsopọ̀ Ọlọ́run kan

Ohun tí a ti ń dá mọ̀ nínú àkókò àìpẹ́ yìí ni pé angẹli àkọ́kọ́ àti èkejì ti Ìfihàn orí kẹrìnlá ni a fi agbára fún nípasẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ àkókò kan nípa Islam ti ìbànújẹ àkọ́kọ́ àti èkejì, àti pé fífún angẹli kẹta ní agbára ni a ṣe nípasẹ̀ ìmúṣẹ ìbànújẹ kẹta náà ní 9/11. Ohun tí ìlò Jones fihàn, (bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sọ kókó mi) ni pé gbogbo angẹli láti angẹli ìpè àkọ́kọ́ ti Ìfihàn orí kẹjọ títí dé ìpè ìbànújẹ kẹta ti Ìfihàn orí kọkànlá ni ìsopọ̀ aláìlèyà pẹ̀lú àwọn angẹli mẹ́ta ti Ìfihàn orí kẹrìnlá. Wọ́n jẹ́ àmì inú ìlà àsọtẹ́lẹ̀ kan náà. A gbọ́dọ̀ mọ̀ wọ́n gẹ́gẹ́ bí bẹ́ẹ̀ kí a lè lóye onírúurú ipa tí ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn angẹli náà dúró fún. Nítorí náà, gẹ́gẹ́ bí àwọn ìjọ méje, èdìdì, àti ìpè ṣe ṣojú fún méje, tí wọ́n sì tún jẹ́ àmì mẹ́rin àti mẹ́ta nínú àkójọpọ̀ àmì ti méje náà (àwọn ìjọ, èdìdì, àti ìpè); ìlà àwọn angẹli láti àkọ́kọ́ nínú àwọn angẹli ìpè méje títí lọ sí angẹli kẹta gbọ́dọ̀ jẹ́ ohun tí a ka sí odidi kan. Èyí fi ìlà àwọn angẹli mọ́kànlá hàn.

Àwọn áńgẹ́lì mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ti Ìfihàn orí kẹ́rìnlá dúró fún ìránṣẹ́ ìkìlọ̀ àwọn Mílàráítì tí ó kéde ṣíṣí ìdájọ́, àti lẹ́yìn náà ìránṣẹ́ ìkìlọ̀ àwọn ẹgbẹ̀rún kan ó lé mẹ́rìnlélógójì tí ń kéde ìpipá ìdájọ́.

Àwọn ìpè méje náà ṣàpẹẹrẹ àwọn agbára tí Ọlọ́run lò nípa ìtọ́sọ́nà àbójútó Rẹ̀ láti mú ìdájọ́ wá sórí àwọn orílẹ̀-èdè tí wọ́n fi agbára mú ìjọ́sìn oòrùn ṣẹ.

Àwọn ipè mẹ́rin àkọ́kọ́ ń tọ́ka sí ìparun tí ó ń lọ síwájú díẹ̀díẹ̀ ti Róòmù Ìwọ̀-oòrùn ní ọdún 476.

Èkàrùn-ún àti èkẹfà tọ́ka sí ìparun Róòmù Ìlà-Oòrùn láti ọdún 1449 títí dé 1453.

Àwọn ìpè mẹ́ta ìkẹyìn ń ṣojú Ìsílámù nínú àwọn ègbé mẹ́ta náà.

Áńgẹ́lì tí ó wà nínú Ìfihàn orí kẹwàá ni Kristi, ẹni tí ó sọ̀kalẹ̀ láti fi agbára fún ìṣísẹ̀ náà ní ìbẹ̀rẹ̀; ó sì tún sọ̀kalẹ̀ ní Ìfihàn orí kẹtàdínlógún, láti fi agbára fún ìṣísẹ̀ náà ní òpin.

Ipè keje bẹ̀rẹ̀ sí í dún ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù Kẹwàá, ọdún 1844, ní ìbẹ̀rẹ̀ ìdájọ́ náà, èyí tí í ṣe Ọjọ́ Ètùtù ní ìtumọ̀ àpẹẹrẹ gidi rẹ̀. A ní láti fọn ipè Jùbílì ní Ọjọ́ Ètùtù. Nítorí náà, a ń fọn ipè méjì ní ìdájọ́ náà; ipè Jùbílì àti ipè keje.

> Nígbà náà ni ìwọ yóò mú kí a fọn ìpè ọdún ìdásílẹ̀ ní ọjọ́ kẹwàá oṣù keje; ní ọjọ́ ètùtù ni kí ẹ fọn ìpè náà ká gbogbo ilẹ̀ yín. Ẹ ó sì yà ọdún àádọ́ta náà sọ́tọ̀, kí ẹ sì kéde òmìnira ká gbogbo ilẹ̀ náà fún gbogbo àwọn olùgbé inú rẹ̀: yóò jẹ́ ọdún ìdásílẹ̀ fún yín; ẹ ó sì mú kí olúkúlùkù padà sí ìní tirẹ̀, ẹ ó sì mú kí olúkúlùkù padà sí ìdílé tirẹ̀. Ọdún ìdásílẹ̀ ni ọdún àádọ́ta náà yóò jẹ́ fún yín: ẹ má ṣe fún irúgbìn, bẹ́ẹ̀ ni ẹ má ṣe ká èso ohun tí ó hù fúnra rẹ̀ nínú rẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni ẹ má ṣe kó àjàrà inú àjàrà-oko rẹ tí a kò gé. Lefitiku 25:9–11.

Àyíká tí ń fi ìtúká Israẹli hàn fún “àkókò méje,” tí ó wà ní orí tí ó tẹ̀ lé e gan-an nínú Lefitiku, ni a ti gbé kalẹ̀ nínú àwọn ẹsẹ̀ tí ń ṣáájú àṣẹ láti fọn ìpè jubili ní Ọjọ́ Ètùtù.

> Sọ fún àwọn ọmọ Israẹli, kí o sì wí fún wọn pé, Nígbà tí ẹ bá wọ ilẹ̀ tí Èmi yóò fún yín, nígbà náà ni ilẹ̀ náà yóò máa pa ìsinmi sábáàtì fún Olúwa. Ọdún mẹ́fà ni ìwọ yóò máa gbin oko rẹ, ọdún mẹ́fà sì ni ìwọ yóò máa gé àjàrà rẹ, kí o sì kó èso rẹ̀ jọ; ṣùgbọ́n ní ọdún keje yóò jẹ́ sábáàtì ìsinmi fún ilẹ̀ náà, sábáàtì fún Olúwa: ìwọ kò gbọdọ̀ gbin oko rẹ, bẹ́ẹ̀ ni ìwọ kò gbọdọ̀ gé àjàrà rẹ. Èyí tí ó bá hù sókè fúnra rẹ̀ nínú ìkórè rẹ, ìwọ kò gbọdọ̀ kórè rẹ̀; bẹ́ẹ̀ ni ìwọ kò gbọdọ̀ kó èso àjàrà àjàrà rẹ tí a kò gé jọ: nítorí ọdún ìsinmi ni fún ilẹ̀ náà. Sábáàtì ilẹ̀ náà yóò sì jẹ́ oúnjẹ fún yín; fún ìwọ, àti fún ọmọ-ọdọ rẹ ọkùnrin, àti fún ọmọ-ọdọ rẹ obìnrin, àti fún alágbàṣe rẹ, àti fún àlejò rẹ tí ń gbé lọ́dọ̀ rẹ, àti fún ẹran ọ̀sìn rẹ, àti fún ẹranko tí ń bẹ ní ilẹ̀ rẹ, gbogbo èso rẹ̀ yóò jẹ́ oúnjẹ. Ìwọ yóò sì ka sábáàtì ọdún méje fún ara rẹ, ìgbà méje ọdún méje; àkókò sábáàtì ọdún méje náà yóò sì jẹ́ ọdún mẹ́rìnlélọ́gọ́rin fún ọ. Lefitiku 25:2–8.

Nígbà tí Miller mọ ìdájọ́ tí a dá sí orí Ísírẹ́lì nítorí pípa ìsinmi ọjọ́-ìsimi fún ilẹ̀ náà ní orí kẹrìndínlọ́gbọ̀n, ó fi ìlànà náà sílò pé ọjọ́ kan dúró fún ọdún kan, ó sì ṣàwárí pé ọdún kan jẹ́ ọ̀ọ́dúnrún mẹ́ta àti ọgọ́ta ọjọ́, àti pé ìgbà méje ti ọ̀ọ́dúnrún mẹ́ta àti ọgọ́ta jẹ́ ẹgbẹ̀rún méjì, ọgọ́rùn-ún márùn-ún, àti ogún ọdún ìyà nítorí pípa májẹ̀mú náà. Òótọ́ àsọtẹ́lẹ̀ àkọ́kọ́ tí ó ṣàwárí ni. Òun ni ìpìlẹ̀ àwọn òtítọ́ tí wọ́n dá ìpìlẹ̀ náà sílẹ̀, èyí tí Kristi fi lélẹ̀ nípasẹ̀ iṣẹ́ Miller. Kàkàkí Jubilee jẹ́ ìkéde ìdásílẹ̀ àti òmìnira.

Iwo keje ni Islamu ti ègbẹ́ kẹta.

> Ṣùgbọ́n ní ọjọ́ ohùn áńgẹ́lì keje, nígbà tí yóò bẹ̀rẹ̀ sí í dún, a ó sì mú àṣírí Ọlọ́run ṣẹ, gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ fún àwọn ìránṣẹ́ rẹ̀ àwọn wòlíì. Ìṣípayá 10:7.

Iwo keje ti Islam jẹ́ òtítọ́ àsọtẹ́lẹ̀ ti òde, àti iwo Jubili jẹ́ òtítọ́ àsọtẹ́lẹ̀ ti inú nípa ìdáláre nípa ìgbàgbọ́—ìdásílẹ̀ kúrò nínú ẹ̀ṣẹ̀, èyí tí gẹ́gẹ́ bí Sister White ṣe sọ, jẹ́ áńgẹ́lì kẹta ní òtítọ́. Ní àkókò tí a ti ń fọn iwo keje, àṣírí Kristi nínú yín, ìrètí ògo, yóò di pípé bí Kristi ṣe ń darapọ̀ Ọlọ́run-rẹ̀ mọ́ ẹ̀dá ènìyàn ti ẹgbẹ̀rún mẹ́rìnlélọ́gọ́rin àti ẹgbẹ̀rún mẹ́rin. Àwọn tí yóò sì gba èdìdì Ọlọ́run nígbà náà yóò kéde ìhìnrere iwo kan ti ìkìlọ̀ tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ègbé kẹta, àti pẹ̀lú ìkìlọ̀ áńgẹ́lì kẹta. Ègbé kẹta ń fún ìhìnrere áńgẹ́lì kẹta ní agbára nígbà tí áńgẹ́lì náà, ẹni tí kì í ṣe ẹni míràn bí kò ṣe Jesu Kristi, sọ̀ kalẹ̀ pẹ̀lú ìhìnrere kan ní ọwọ́ Rẹ̀.

Nígbà tí a bá mọ̀ pé ó jẹ́ àsọtẹ́lẹ̀ àkókò ti ègbé àkọ́kọ́ àti ti ègbé kejì tí ó fún iṣẹ́ ìránṣẹ́ áńgẹ́lì àkọ́kọ́ ní agbára, àti pé àsọtẹ́lẹ̀ ti ègbé kẹta ni ó ń fún iṣẹ́ ìránṣẹ́ áńgẹ́lì kẹta ní agbára, a ń fi ìdánimọ̀ hàn pé àwọn kàkàkí náà jẹ́ “àwọn ìdájọ́ tí a mú wá sórí Róòmù gẹ́gẹ́ bí ìdáhùn sí fífi ọjọ́ Àìkú lòfin múlẹ̀.” Àwọn ìdájọ́ àbójútó-Ọlọ́run wọ̀nyí, pàápàá jùlọ àwọn kàkàkí ègbé mẹ́ta ìkẹyìn, ń bá a mu, wọ́n sì ń ṣe ìfararẹ̀ pẹ̀lú iṣẹ́ ìkìlọ̀ àwọn áńgẹ́lì mẹ́ta ti Ìfihàn orí kẹrìnlá. Ègbé méjì àti áńgẹ́lì méjì nínú ìtàn àwọn Millerite, àti ègbé kẹta àti áńgẹ́lì kẹta nínú ìtàn àwọn ẹgbẹ̀rún ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélógójì. Nínú ìtàn ìbẹ̀rẹ̀ ti áńgẹ́lì àkọ́kọ́ àti ti kejì, iṣẹ́ ìránṣẹ́ ìṣíṣí ìdájọ́ ni a fún ní agbára nípasẹ̀ ìmúṣẹ Islam ti ègbé àkọ́kọ́ àti ti kejì. Nínú ìtàn ìparí ti áńgẹ́lì kẹta, iṣẹ́ ìránṣẹ́ tí ń kéde ìpipade ìdájọ́ ni a fún ní agbára nípasẹ̀ ìmúṣẹ Islam ti ègbé kẹta.

Ìfúnni ní agbára ní ìbẹ̀rẹ̀ àti ní òpin ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ áńgẹ́lì Ìfihàn mẹ́wàá àti mẹ́jọlá, “ẹni tí kì í ṣe ẹni mìíràn bí kò ṣe Jésù Kristi fúnra rẹ̀.” Ìránṣẹ́ òde ti Ísílámù àti ìránṣẹ́ inú ti ìdájọ́ ni kàkàkí ègbé kẹta ní ìta, àti ìránṣẹ́ inú ti ìdájọ́ ni kàkàkí áńgẹ́lì kẹta. Kàkàkí òde ti Ísílámù ni àsọtẹ́lẹ̀ ẹgbẹ̀rún méjìlélọ́gọ́rùn-ún ọdún márùn-ún àti ogún, àti kàkàkí inú ti áńgẹ́lì kẹta ni ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún. Àwọn méjèèjì dé, wọ́n sì dún ní ìṣíṣí ìdájọ́ àwọn òkú, àwọn méjèèjì sì tún dé ní ìṣíṣí ìdájọ́ àwọn alààyè.

Angẹli Ìfihàn mẹ́wàá sọ̀kalẹ̀ ní August 11, 1840 gẹ́gẹ́ bí ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ nípa Islam, àti nípa bẹ́ẹ̀ angẹli náà di àpẹẹrẹ ìsọ̀kalẹ̀ angẹli Ìfihàn mẹ́rìnlá pẹ̀lú ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ kan nípa Islam. Ìdájọ́ Ọlọ́run lórí ìṣọ̀tẹ̀ òfin Ọjọ́-Àìkú ní 321, àti lẹ́ẹ̀kansi ní 538, ni a ṣàfihàn rẹ̀ nípasẹ̀ ìpè mẹ́fà àkọ́kọ́; àti ìdájọ́ Rẹ̀ fún ìṣọ̀tẹ̀ òfin Ọjọ́-Àìkú tí ó súnmọ́ dé ni a ṣàfihàn rẹ̀ nípasẹ̀ ìpè keje, èyí tí í ṣe ìyọnu kẹta, tí ó sì tún jẹ́ angẹli kẹta. Ìránṣẹ́ ìkìlọ̀ ti ìbẹ̀rẹ̀ ìdájọ́ ní October 22, 1844 àti ìránṣẹ́ ìkìlọ̀ ti ìdájọ́ àwọn alààyè ní 9/11 ni a fún ní agbára nípasẹ̀ angẹli keje nínú àtẹ̀lé tí Jones gbé kalẹ̀. Angẹli ìpè mẹ́fà wà nínú orí kẹjọ àti kẹsàn-án, lẹ́yìn náà nínú orí mẹ́wàá angẹli náà sọ̀kalẹ̀, ẹni tí kò kéré jù Jesu Kristi lọ. Òun ni ẹni keje nínú àtẹ̀lé àwọn angẹli, ẹni tí ìyọnu kẹta tẹ̀lé nínú orí kọkànlá, èyí tí í ṣe ìpè keje tí ó bẹ̀rẹ̀ sí í dún ní 1844, ṣùgbọ́n tí í ṣe ẹni kẹjọ nínú àtòwọ́dá àwọn angẹli tí ń darí sí angẹli kẹsàn-án, ìkẹwàá àti ìkọkànlá nínú Ìfihàn mẹ́rìnlá.

Ifiranṣẹ angẹli kẹta kò lè yà sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ìfiranṣẹ angẹli kìn-ín-ní àti kejì, ṣùgbọ́n bẹ́ẹ̀ náà ni a kò lè yà á kúrò nínú àwọn ìpè méje ti ìdájọ́ Ọlọ́run lórí ìpẹ̀yìndà. Àwọn ìpè ìdájọ́ mẹ́rin àkọ́kọ́ nínú orí kẹjọ Ìfihàn Johanu fi ìparun díẹ̀díẹ̀ ti Róòmù Ìwọ̀-Oòrùn hàn lẹ́yìn òfin Ọjọ́ Àìkú àkọ́kọ́ ti Constantine ní ọdún 321, ó sì bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ó pín ìjọba náà sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn ní ọdún 330.

> “Nígbà tí orílẹ̀-èdè wa, nínú àwọn ìgbìmọ̀ aṣòfin rẹ̀, bá ṣe òfin láti di ẹ̀rí ọkàn ènìyàn mọ́ ní ti àwọn àǹfààní ẹ̀sìn wọn, nípa fífi ìtọju Ọjọ́ Àìkú múlẹ̀, tí yóò sì mú agbára ìnilára ṣiṣẹ́ sí àwọn tí ń pa Sábáàtì ọjọ́ keje mọ́, nígbà náà ni òfin Ọlọ́run yóò, ní gbogbo ìdí àti ète, di asán ní ilẹ̀ wa; ìpẹ̀yìndà orílẹ̀-èdè sí Ọlọ́run yóò sì jẹ́ kí ìparun orílẹ̀-èdè tẹ̀lé e.” Review and Herald, December 18, 1888.

Ìlànà ìpẹ̀yìndà orílẹ̀-èdè tí ń mú ìparun orílẹ̀-èdè wá, ni a mú wá sórí orílẹ̀-èdè Constantine láti bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìpè mẹ́rin àkọ́kọ́ tí ó mú Ìlà Oòrùn Romu wá sí òpin ní ọdún 476. Ìlà Oòrùn Romu dé sí òpin rẹ̀ ní ọdún 1453, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ní ti àsọtẹ́lẹ̀, ó ti pàdánù ọba aláṣẹ orílẹ̀-èdè rẹ̀ ní July 27, 1449. Kì í ṣe bíi Babiloni, ẹni tí a borí ní alẹ́ kan ṣoṣo, Romu, mejeeji ìwọ̀-oòrùn àti ìlà-oòrùn, ni a mú wá sí òpin wọn díẹ̀díẹ̀. Ìparun Ìwọ̀ Oòrùn Romu lábẹ́ ìpè mẹ́rin àkọ́kọ́ ní ọdún 476, dúró fún ìparun Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà lábẹ́ ìpè mẹ́rin, èyí tí ní ìpele kan dúró fún ìran mẹ́rin ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà tí ó bẹ̀rẹ̀ ní 1798 tí ó sì parí ní òfin Ọjọ́-Ìsinmi. Àwọn ìran mẹ́rin wọ̀nyí bá àwọn ìran mẹ́rin ti Adventism mu, èyí tí ó sì bá àwọn ìjọ mẹ́rin àkọ́kọ́ ti Ìfihàn orí kejì mu, àti àwọn ìríra tí ń pọ̀ sí i mẹ́rin ti Esekiẹli orí kẹjọ, àti àwọn ìgbì mẹ́rin ti eṣú nínú ìwé Joẹli.

> Nítorí báyìí ni Olúwa Ọlọ́run wí; mélòó kan sí i nígbà tí èmi bá rán àwọn ìdájọ́ líle mẹ́rin mi sí Jerusalẹmu, idà, àti ìyàn, àti ẹranko búburú, àti àjàkálẹ̀-àrùn, láti ké ènìyàn àti ẹranko kúrò nínú rẹ̀? Ezekieli 14:21.

Iwo karùn-ún àti ẹ̀kẹfà mú kí Róòmù ìlà-oòrùn ṣubú, àti Róòmù ìlà-oòrùn, nínú ìbáṣepọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀ pẹ̀lú Róòmù ìwọ̀-oòrùn, dúró fún ìjọba. Róòmù ìwọ̀-oòrùn dúró fún ìjọ. Róòmù ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú dúró fún Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, ẹni tí a ṣẹ́gun kọ́kọ́, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí fún Róòmù ìwọ̀-oòrùn.

> “Bí Amẹ́ríkà, ilẹ̀ òmìnira ẹ̀sìn, yóò bá Ìjọ Pápá darapọ̀ nínú fífi agbára mú ẹ̀rí ọkàn àti nínú mímú ènìyàn bọ̀wọ̀ fún sábáàtì èké, àwọn ènìyàn gbogbo orílẹ̀-èdè lórí ilẹ̀ ayé yóò jẹ́ kí a darí wọn láti tẹ̀lé àpẹẹrẹ rẹ̀.” Testimonies, volume 6, 18.

Àwọn ìpè mẹ́rin àkọ́kọ́ ń ṣojú àwọn ìran mẹ́rin nínú ìtàn Amẹ́ríkà, àti nígbà tí Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà bá ṣubú, ilẹ̀ ológo ti ẹsẹ̀ kọkànlélógójì nínú Dáníẹ́lì mọ́kànlá ti ṣubú nígbà náà gan-an, ìdènà tí ó sì tẹ̀lé e ni Ejibiti, ààmì tí ó dúró fún ìyókù àwọn orílẹ̀-èdè ayé. Àwọn Orílẹ̀-èdè Aṣọ̀kan, tí wọ́n jẹ́ àwọn ọba mẹ́wàá, lẹ́yìn náà fara mọ́ láti fi ìjọba keje wọn fún àpapọ̀-ọba póòpù, nítorí “àkókò kúkúrú kan—wákàtí kan,” nínú Ìṣípayá mẹ́tàdínlógún. Èyí ṣẹlẹ̀ níbi ayẹyẹ ọjọ́-ìbí Hẹ́rọ́dù, nígbà tí ó ṣe ìlérí ìdámẹ́jì ìjọba rẹ̀. Níbi ayẹyẹ ọjọ́-ìbí Hẹ́rọ́dù, ní wákàtí náà ni àkọsílẹ̀ ọwọ́ farahàn lórí pilasita ògiri, a sì pa Bẹliṣásárì. Wákàtí náà dé ní òfin Ọjọ́-Àìkú, ó sì ń bá a lọ títí di ìparí àkókò àánú fún ènìyàn. A ṣẹ́gun ìjọba keje náà gẹ́gẹ́ bí a ti fi hàn nípasẹ̀ ìparun ògiri Kọ́ńsítántínópù tí ó wó lulẹ̀ ní 1453. Láti òfin Ọjọ́-Àìkú ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, gẹ́gẹ́ bí 1449 ti ṣàpẹẹrẹ; títí dé ìṣubú Kọ́ńsítántínópù ní 1453 jẹ́ ọdún àmì mẹ́rin. Àpapọ̀-ọba póòpù gba ọgbẹ́ ikú rẹ̀ ní 1798.

Nínú Dáníẹ́lì orí kọkànlá ẹsẹ̀ ogójì, ipò pàápàá ṣubú ní ọdún 1798, ní àkókò òpin. Lẹ́yìn náà, ọba gúúsù ṣubú ní ọdún 1989, ní àkókò òpin. Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà ṣubú nínú ẹsẹ̀ kọkànlélógójì, Íjíbítì sì ṣubú nínú ẹsẹ̀ méjìlélógójì, pàápàá náà sì dé sí ìṣubú kejì àti ìkẹyìn rẹ̀ nínú ẹsẹ̀ márùnlélógójì.

> “Láti inú ìdìde àti ìṣubú àwọn orílẹ̀-èdè gẹ́gẹ́ bí a ti mú un hàn kedere nínú àwọn ìwé Dáníẹ́lì àti Ìfihàn, a nílò láti kọ́ bí ògo lásán tí ó jẹ́ ti ìta àti ti ayé ṣe jẹ́ asán tó. Bábílónì, pẹ̀lú gbogbo agbára àti ògo ńlá rẹ̀, irú èyí tí ayé wa kò tíì tún rí láti ìgbà náà wá,—agbára àti ògo ńlá tí ó dà bí ohun tí ó dúró ṣinṣin tí yóò sì pẹ́ títí ní ojú àwọn ènìyàn ọjọ́ náà,—báwo ni ó ti kọjá lọ pátápátá! Gẹ́gẹ́ bí ‘òdòdó koríko,’ ó ti ṣègbé. Jákọ́bù 1:10. Bákan náà ni ìjọba Médíà-Pásíà ṣègbé, àti àwọn ìjọba Gíríìsì àti Róòmù. Bákan náà ni gbogbo ohun tí kò ní Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ rẹ̀ ṣe ń ṣègbé. Kìkì ohun tí a ti dè mọ́ ète Rẹ̀, tí ó sì ń fi ìwà Rẹ̀ hàn, ni ó lè wà títí. Àwọn ìlànà Rẹ̀ nìkan ni àwọn ohun tí ó dúró ṣinṣin tí ayé wa mọ̀.” Àwọn Wòlíì àti Àwọn Ọba, 548.

Ìṣubú Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà (wòlíì èké) nínú ẹsẹ̀ kọkànlélógójì ni a fi ọdún 1449 ṣe àpẹẹrẹ rẹ̀, àti ìṣubú Ejibiti (dragoni) nínú ẹsẹ̀ kejìlélógójì ni a fi ọdún 1453 ṣe àpẹẹrẹ rẹ̀, àti pé ipò póòpù (ẹranko náà) dé òpin rẹ̀ láìsí ẹnikẹ́ni láti ràn án lọ́wọ́ gẹ́gẹ́ bí a ti fi ọdún 1798 ṣe àpẹẹrẹ rẹ̀. Wòlíì èké àti dragoni ni a mú sọ̀kalẹ̀ nípasẹ̀ àwọn agbára ipè, a sì mú ẹranko náà sọ̀kalẹ̀ nípasẹ̀ agbára dragoni kan.

Nọ́mbà mẹ́rin jẹ́ àpẹẹrẹ ìtúká ìjọba kan. Ìjọba Aleksándà tú ká sí ìjọba mẹ́rin, Ejibiti sì rì sínú Òkun Pupa ní ìran kẹrin, Israẹli sì ń foríbalẹ̀ fún oòrùn nínú ìríra kẹrin ti Esekiẹli mẹ́jọ. Àwọn ìran mẹ́rin ti Pùròtẹ́sítáǹtìsìmù àti ti àwọn Republicans nínú ẹranko ayé bẹ̀rẹ̀ ní 1798, ó sì parí ní òfin Ọjọ́-Àìkú tí ń bọ̀ láìpẹ́ fún ìwo méjèèjì. Àwọn ìdájọ́ burúkú mẹ́rin ti Esekiẹli lórí Jerúsálẹ́mù ń ṣàfihàn àwọn ìdájọ́ mẹ́rin lórí Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, àwọn ìdájọ́ mẹ́rin wọ̀nyí lórí ìjọba kẹfà ti àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì sì jẹ́ àwòrán àwọn ọdún mẹ́rin láti 1449 títí dé 1453 nígbà tí ìjọba keje ti àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì gba láti fi ìdajì ìjọba wọn fún póòpù nínú àjọṣe ìjọ àti ìpínlẹ̀ kan tí àgbèrè Taya ń jọba lé lórí.

Ọdún mẹ́rin láti 1449 sí 1453 dúró fún ìparun ìjọba keje ní òfin Ọjọ́ Àìkú, wọ́n sì tún dúró fún àkókò ìparun ìjọba kẹjọ láti òfin Ọjọ́ Àìkú títí dé ìpipade àkókò ìdánwò. Ìṣẹ́gun lórí Ejibiti, ẹni tí í ṣe ayé, tí ó sì tún jẹ́ dragoni tí a fi fún papacy, jẹ́ fractal kan ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò tí ọdún mẹ́rin 1449 sí 1453 ṣàpẹẹrẹ. Èyí fi ìṣubú Constantinople hàn ní òfin Ọjọ́ Àìkú, lẹ́yìn náà sì tún hàn nígbà tí Michael bá dìde. Nígbà tí Michael bá dìde, a tú àwọn áńgẹ́lì mẹ́rin náà sílẹ̀ ní kíkún gẹ́gẹ́ bí ìmísí ti sọ.

> “Mo rí i pé àwọn áńgẹ́lì mẹ́rin náà yóò di afẹ́fẹ́ mẹ́rin náà mú títí iṣẹ́ Jésù yóò fi parí nínú ibi mímọ́, lẹ́yìn náà ni àwọn àjàkálẹ̀-àrùn méje ìkẹyìn yóò sì dé.” Early Writings, 36.

Àwọn ìpín mẹ́rin ti ìjọba Aleksándà, ìpè mẹ́rin lórí Róòmù Ìwọ̀-Oòrùn, ẹ̀fúùfù mẹ́rin tí a tú sílẹ̀ lórí Róòmù Ìlà-Oòrùn, ìdájọ́ líle mẹ́rin lórí Jerúsálẹ́mù, ẹ̀fúùfù mẹ́rin tí a tú sílẹ̀ nígbà tí ipò àṣẹ póòpù yóò dé òpin rẹ̀ láìsí ẹni kankan láti ràn án lọ́wọ́. Pẹ̀lú àwọn àmì àsọtẹ́lẹ̀ wọ̀nyí tí a ti fi hàn, a óò wo ègbé kejì náà nínú àyíká fífi í sílò ní òfin Ọjọ́ Àìkú tí ń bọ̀ láìpẹ́.

## Ìgbìmọ̀ Florence

Ní ọdún 1439, ní Ìgbìmọ̀ Florence (tí a tún ń pè ní Ìṣọ̀kan Florence), àwọn aṣojú ti Ìjọ Ọ́tídọ́ọ̀sì ti Ìlà Oòrùn (lábẹ́ àkóso Ọba Byzantium, John VIII Palaiologos, àti Pátíáríkì ti Constantinople) fọwọ́ sí àṣẹ ìṣọ̀kan kan ní ọ̀nà ìlànà pẹ̀lú Ìjọ Kátólíìkì ti Róòmù. Wọ́n fara mọ́ ọn pé kí a mọ Póòpù ti Róòmù gẹ́gẹ́ bí orí (àṣẹ gíga jùlọ) ti gbogbo Ìjọ.

> Nítorí ọkọ ni orí aya, gẹ́gẹ́ bí Kristi náà ti jẹ́ orí ìjọ: òun sì ni Olùgbàlà ara náà. Éfésù 5:23.

## Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Níkíà

Ọba Aláṣẹ àti Pátíríákì gba “gbolóhùn Filioque” nínú Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Níkíà, èyí tí ó jẹ́ àfikún sí Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Níkíà, tí ó sọ pé Ẹ̀mí Mímọ́ ń jáde láti ọ̀dọ̀ Baba àti Ọmọ. Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Níkíà jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìkéde pàtàkì jùlọ, tí a sì ń lò jùlọ, nínú ìtàn ìgbàgbọ́ Kátólíìkì. Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Níkíà jẹ́ àkótán ìlànà ìgbàgbọ́ Kátólíìkì pàtàkì ní ọ̀nà àṣẹ. A kọ ọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀ láti dáàbò bo òtítọ́ nípa ẹni tí Jésù Kristi jẹ́. Ní ọdún 325, àríyànjiyàn ńlá kan dìde nítorí pé àlùfáà kan tí wọ́n ń pè ní Arius kọ́ni pé Ọlọ́run Baba ni ó dá Jésù, àti pé kì í ṣe Ọlọ́run ní kíkún.

Ọba Àṣẹ́ Constantine pe Ìgbìmọ̀ àkọ́kọ́ ti Nicaea jọ láti yanjú ọ̀ràn náà. Ìgbìmọ̀ náà fi ìdánilójú gíga múlẹ̀ pé Jésù jẹ́ Ọlọ́run ní kíkún, “ẹni tí ó jẹ́ ti àkópọ̀ kan náà” pẹ̀lú Baba. Nígbà tí ó yá, a tún fi kún Ìjẹ́wọ́ náà ní Ìgbìmọ̀ Constantinople ní ọdún 381. Ó yẹ kí a ṣàkíyèsí ní àkókò yìí pé; a fi Ìjẹ́wọ́ Nicaea múlẹ̀ nínú ìtàn Constantine àkọ́kọ́, ó sì di ọ̀ràn kan fún Constantine ìkẹ́yìn, ẹni tí í ṣe Constantine kọkànlá, ẹni tí ó jẹ́ Ọba Àṣẹ́ ìkẹ́yìn ti Ìjọba Byzantine ti ìlà-oòrùn. Constantine Ńlá, ẹni tí ó jẹ́ àkọ́kọ́, ni a ń mú jáde léraléra gẹ́gẹ́ bí kókó-ọrọ̀ nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì. Òun ni alákóso ní ìbẹ̀rẹ̀ ìjọba ìlà-oòrùn, nítorí náà ó jẹ́ àpẹẹrẹ ti alákóso ní òpin ìjọba ìlà-oòrùn. Òótọ́ náà pé Ìjẹ́wọ́ Nicaea jẹ́ apá kan nínú àwọn ìtàn ìbẹ̀rẹ̀ àti ìparí méjèèjì gbọ́dọ̀ jẹ́ ohun tí akẹ́kọ̀ọ́ àsọtẹ́lẹ̀ yóò ṣàkíyèsí, bí wọ́n bá lóye ìlànà alpha àti omega.

Ní ọdún 381, a tún Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Níkíà ṣe pẹ̀lú ẹ̀kọ́ nípa Págatóri, ẹ̀kọ́ nípa Yúkarístì, pẹ̀lú ìtẹ́wọ́gbà lílo búrẹ́dì aláìní ìwúkàrà fún Yúkarístì, èyí tí ó jẹ́ àṣà Látìn. Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ ti ọdún 381 náà sì gba òye Kátólíìkì nípa ẹ̀ṣẹ̀ àkọ́kọ́ àti ìgbésí-ayé lẹ́yìn ikú. Ó parí pẹ̀lú gbolóhùn pàtàkì yìí pé: “A tún sọ di ìpinnu pé ìtẹ́ mímọ́ àpọ́sítélì àti Pontífù Róòmù ní ipò àkọ́kọ́ lórí gbogbo ayé, àti pé òun ni aṣojú tòótọ́ ti Kristi.”

Ní Ìgbìmọ̀ Florence ni a tún fọwọ́ sí ẹ̀dà mìíràn tí a ṣe àtúnṣe ní ọjọ́ kẹfà, oṣù Keje, ọdún 1439, ọdún mẹ́rìnlá kí Constantinople tó ṣubú lọ́wọ́ àwọn Tọki Ottoman ní 1453. A fọwọ́ sí ìṣọ̀kan náà lábẹ́ ìkìmọ́lẹ̀ òṣèlú tó le gan-an. Ìjọba Byzantine ń retí ìrànlọ́wọ́ ológun gidigidi láti ọ̀dọ̀ Ìwọ̀-Oòrùn lòdì sí àwọn Ottoman tí ń tẹ̀ síwájú. Nígbà tí àwọn aṣojú Giriki padà sí ilé, ọ̀pọ̀ jù lọ nínú àwọn alufaa, àwọn mṓnki, àti àwọn ènìyàn lasán ní Ìlà-Oòrùn kọ àdéhùn náà sílẹ̀ gidigidi. Púpọ̀ nínú àwọn bíṣọ́ọ̀bù tí wọ́n fọwọ́ sí i yọ̀kúrò nínú ìtìlẹ́yìn wọn lẹ́yìn náà. Kò sí ìmúlò pípé fún ìṣọ̀kan náà rárá, Ìjọ Eastern Orthodox sì kọ̀ ọ́ ní ìlànà ní àwọn ọdún tó tẹ̀ lé e. Ní àkókò tí Constantinople ṣubú ní 1453, ìṣọ̀kan náà ti ti wó lulẹ̀ ní tòótọ́ tẹ́lẹ̀. Àwọn akọ̀wé-ìtàn máa ń ṣàpèjúwe rẹ̀ lọ́pọ̀ ìgbà gẹ́gẹ́ bí ìṣọ̀kan òṣèlú kan tí ó kùnà nítorí ìfaradà oníjinlẹ̀ ẹ̀sìn, ti àṣà, àti ti àwọn ènìyàn, tí ó jinlẹ̀ gan-an.

Ní Ìgbìmọ̀ Àkọ́kọ́ ti Nicaea ní ọdún 325 ni wọ́n ti gba Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ ti Nicaea. A fi àmì sí i ní ọdún márùn-ún ṣáájú ọdún 330, nígbà tí ọdún 360 ti Dáníẹ́lì orí kọkànlá, ẹsẹ̀ kẹrìnlélógún, tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “àkókò” kan, parí.

> Yóò wọ̀ ní àlàáfíà àní sí àwọn ibi tí ó lọ́ra jùlọ nínú agbègbè náà; yóò sì ṣe ohun tí àwọn baba rẹ̀ kò ṣe, tàbí àwọn baba àwọn baba rẹ̀; yóò tú ìkógun, àti ohun ìjẹ, àti ọrọ̀, ká láàárín wọn: bẹ́ẹ̀ ni yóò pète ọgbọ́n rẹ̀ sí àwọn ibi olódi, àní fún àkókò kan. Dáníẹ́lì 11:24.

Ọdún 31 ṣáájú ìbí Kristi àti 330 méjèèjì ni ó ṣe àmì “àkókò tí a yàn” nínú ẹsẹ̀ mẹ́rìnlélógún àti kọkàndínlọ́gbọ̀n ti Danieli mọ́kànlá.

> Ọkàn àwọn ọba méjèèjì wọ̀nyí yóò sì wà láti ṣe búburú, wọn yóò sì máa sọ irọ́ níbi tábìlì kan náà; ṣùgbọ́n kò ní ṣàṣeyọrí: nítorí ìkẹyìn náà ṣì yóò wà ní àkókò tí a ti yàn. … Ní àkókò tí a ti yàn, yóò padà, yóò sì tọ̀ sí gúúsù; ṣùgbọ́n kò ní rí bí ti ìṣáájú, tàbí bí ti ìkẹyìn. Danieli 11:27, 29.

Ìbẹ̀rẹ̀ (330) àti òpin (1449–1453) ìlà àsọtẹ́lẹ̀ ti Róòmù ìlà-oòrùn ni a ṣàpẹẹrẹ nípasẹ̀ ọba àkọ́kọ́ àti ọba ìkẹyìn, Constantine. Alfa àti omega ìlà àsọtẹ́lẹ̀ ti Róòmù ìlà-oòrùn, tí a ń pè ní Ilẹ̀-ọba Byzantine, ní ìsopọ̀ pẹ̀lú òpin ọdún ọ̀ọ́dúnrínlélọ́gọ́ta [360] ti Róòmù ti Ọba-ọba, tí ó jọba lórí ohun gbogbo láti ogun Actium ní 31 BC títí dé ọdún 330, lẹ́yìn náà sì lọ síwájú títí dé 1453. Ṣáájú ogun Actium ní 31 BC, Mark Antony àti Augustus Ceasar sọ irọ́ ní orí tábìlì kan, ṣùgbọ́n kò ṣàṣeyọrí. Ṣáájú ọdún 330, ní 325, ni a gba Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Nicene. Ṣáájú ọdún 1453, ni a gba àtúnṣe ẹ̀dà ti Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Nicene kan náà yẹn. Ṣáájú 31 BC, àwọn ènìyàn olóṣèlú méjì sọ irọ́ ní orí tábìlì kan. Ní 325, àwọn irọ́ ẹ̀mí ni a sọ ní orí tábìlì kan. Àwọn ẹlẹ́rìí méjèèjì wọ̀nyí ń dá àwọn irọ́ olóṣèlú àti irọ́ ẹ̀mí tí a gba ní 1439 ní Ìgbìmọ̀ Florence mọ̀. Àtúnṣe Ìjẹ́wọ́ Ìgbàgbọ́ Nicene náà ni a pè ní Ofin Ìṣọ̀kan.

Àmì àkọ́kọ́ ti irọ́ ní tábìlì kan wá ṣáájú ọdún 31 BC, ó sì wà láàárín ẹgbẹ́ méjì òṣèlú ti Romu keferi. Àkókò tí a yàn fún àwọn irọ́ wọ̀nyí ni 31 BC, ó sì ní Augustus, àmì ìṣàpẹẹrẹ Romu, lòdì sí àjọṣepọ̀ ọkùnrin kan àti obìnrin kan tí wọ́n dúró fún Ejibiti. Ẹ̀gbẹ́ kejì ti irọ́ jẹ́ ní 325, àkókò tí a yàn sì ni 330. Ẹ̀gbẹ́ kẹta ti irọ́ wà ní 1439, àkókò tí a yàn sì ni 1449–1453. Àwọn tí wọ́n wà ní tábìlì náà ní 1439 dúró fún Romu ìwọ̀-oòrùn àti ìlà-oòrùn, pẹ̀lú pé Romu ìlà-oòrùn ń wá àfojúsùn òṣèlú kan, nípa fífi ara mọ́ àríyànjiyàn ẹ̀sìn kan. 31 BC, tí 330 tẹ̀ lé, lẹ́yìn náà sì ni 1453, dúró fún ìlò mẹ́ta ti ìlà Romu.

Ìhalẹ̀mọ́ni òṣèlú ìbáṣepọ̀ Marc Antony àti Cleopatra fi àpẹẹrẹ hàn fún ìhalẹ̀mọ́ni ẹ̀mí ti ẹ̀kọ́-àṣìṣe Arianismu ní 325, èyí tí ó sì tún fi àpẹẹrẹ hàn fún ìhalẹ̀mọ́ni òṣèlú àti ẹ̀sìn ti àwọn Tọ́ọ̀kì Islam ní 1439.

Àwọn ẹ̀kọ́ ìgbàgbọ́ tí Ìjẹ́wọ́ Nicene gbé kalẹ̀ jẹ́ irọ́, kò sì sí òtítọ́ kankan nínú wọn. Ìwé tí wọ́n fọwọ́ sí ní ọjọ́ kẹfà, oṣù Keje, ọdún 1439, ní Ìgbìmọ̀ Florence, ni a pè ní Òfin Ìṣọ̀kan, ó sì ṣojú fún irọ́ kan náà àti èyí tí ó pọ̀ sí i. Nígbà tí àwọn aṣojú náà padà sí Constantinople ní ọdún 1439, wọ́n bá ìbínú àti ẹ̀sùn ìtànjẹ pàdé. Ọ̀rọ̀ kan sì bẹ̀rẹ̀ sí í káàkiri pé: “Ó sàn kí a ní fàlà Tọ́kì ju mîtà Póòpù lọ.”

A fowo sí ìṣọ̀kan náà ní pàtàkì nítorí pé Olú-ọba Byzantium ń nílò ìrànlọ́wọ́ ológun láti ọ̀dọ̀ Ìwọ̀-Oòrùn gan-an ní àìnípẹ̀kun lòdì sí àwọn Ottoman. Nígbà tí ó di mímọ̀ pé ìrànlọ́wọ́ ológun kékeré púpọ̀ ni ń bọ̀, tàbí pé kò sí rárá, ìtìlẹ́yìn fún ìṣọ̀kan náà tú ká. Ní ọdún 1450–1451, ọ̀pọ̀ sínọ́dì ti Ìlà-Oòrùn kọ ìṣọ̀kan náà sílẹ̀, lẹ́yìn náà, nígbà tí Constantinople ṣubú ní ọdún 1453, a fi ìṣọ̀kan náà sílẹ̀ pátápátá. Ìparí òpin ti Decree of Union of Florence ni Ṣọ́ọ̀ṣì Eastern Orthodox ka sí àpéjọ kan tí ó kùnà tí a sì kọ̀. A kò mọ̀ ọ́n gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó ní ìmúṣẹ. Ṣùgbọ́n Ṣọ́ọ̀ṣì Roman Catholic ṣì ń kà á sí àpéjọ ecumenical tí ó bófin mu.

A ń fi ìmúlò-òye náà lélẹ̀ láti lóye bí àwọn àbùdá àsọtẹ́lẹ̀ ti ègbé kejì ṣe tún ara wọn hàn nínú ìtàn ègbé kẹta. Àsọtẹ́lẹ̀ ọdún ọgọ́rùn-ún àti àádọ́ta ti ègbé kìíní bẹ̀rẹ̀ ní July 27, 1299, ó sì parí ní July 27, 1449.

## 1449

A bí Constantine XI Palaiologos ní ọdún 1404, ó sì jọba láti oṣù Kini, 1449 títí di ọjọ́ 29 oṣù Karùn-ún, 1453. Òun ni ọba aláṣẹ ìkẹyìn ti Ìjọba Romu ti Ìlà Oòrùn (Byzantine), èyí tí ó ti wà fún ju ọdún 1,100 lọ. Pẹ̀lú ìgboyà ńlá, ó darí ìdáàbòbo Constantinople nígbà ìdótì àwọn Ottoman ní ọdún 1453, pẹ̀lú àwọn olùdáàbò bo tí iye wọn kò ju nǹkan bí 7,000 sí 8,000 lọ, lòdì sí ogun Mehmed II tí ó ju 80,000 lọ. Ó kú nígbà tí ó ń jagun lórí ògiri ìlú náà ní ọjọ́ 29 oṣù Karùn-ún, 1453, nígbà tí Constantinople ṣubú níkẹyìn. Kò sí àfihàn tí ó dájú pátápátá tí fi ara rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí tirẹ̀. Ikú rẹ̀ fi àmì sí òpin Ìjọba Romu (ìtẹ̀síwájú taara ìkẹyìn ti ìjọba tí Augustus dá sílẹ̀ ní ọdún 27 BC).

A ń rántí rẹ̀ nínú ìtàn Gíríìkì àti àṣà Òrítódọ́ọ̀sì gẹ́gẹ́ bí akíkanjú ènìyàn—ní ọ̀pọ̀ ìgbà ni a máa ń pè é nínú ìtàn àròsọ ní “Ọba Alábùkù Mábìlì” (ìgbàgbọ́ pé ní ọjọ́ kan yóò padà wá láti gba Constantinople là).

John VIII Palaiologos (1392–1448) ni Ọba Aláṣẹ Byzantium tí ó kẹ́yìn sí kejì, ẹni tí ó jọba láti ọdún 1425 sí 1448. Òun ni àkọ́bí ọmọ Ọba Aláṣẹ Manuel II Palaiologos, àti àgbà arákùnrin Constantine XI. John VIII lo púpọ̀ jùlọ nínú àkókò ìjọba rẹ̀ ní ìsapá àìnírètí láti gba Ilẹ̀ Ọba Byzantium tí ń rẹ̀ lọ́wọ́ là kúrò lọ́dọ̀ àwọn Ottoman. Ní ọdún 1439, òun fúnra rẹ̀ rìnrìn àjò lọ sí Ilẹ̀ Italia, ó sì darí Àpéjọ Florence, níbi tí òun àti aṣojú Eastern Orthodox ti fara mọ́ ọn fún ìgbà díẹ̀ láti tún darapọ̀ mọ́ Ṣọ́ọ̀ṣì Roman Catholic, àti láti gba Pope gẹ́gẹ́ bí olórí Ṣọ́ọ̀ṣì. Constantine Ńlá náà pẹ̀lú ti darí Àpéjọ Nicaea. John VIII ní ìrètí pé ìṣọ̀kan yìí pẹ̀lú ipápá yóò mú ìrànlọ́wọ́ ológun láti ọ̀dọ̀ Ìwọ̀-Oòrùn wá sí i láti dojú kọ àwọn Tọ́ọ̀kì, ṣùgbọ́n ìṣọ̀kan náà kò ní ìtẹ́wọ́gbà rárá ní Constantinople, ó sì kùnà ní ìkẹyìn. John VIII kú ní ọdún 1448 (nípasẹ̀ ikú àdánidá), ọdún márùn-ún péré kí Constantinople tó wó ní 1453. Lẹ́yìn náà, arákùnrin rẹ̀ Constantine XI di ọba aláṣẹ, ó sì kú nígbà tí ó ń dáàbò bo ìlú náà.

Nígbà tí John VIII kú ní ọdún 1448, a yan arákùnrin rẹ̀ Constantine XI gẹ́gẹ́ bí arọ́pò rẹ̀. Ní ọdún 1448, Ilẹ̀-ọba Byzantine ti di ìpínlẹ̀ kékeré kan tó wà lábẹ́ àṣẹ ọba míràn, àwọn Ottoman sì ní agbára pàtàkì lórí ẹni tí yóò jókòó lórí ìtẹ́ ní Constantinople. Ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, oṣù Keje, ọdún 1449, ìṣẹ̀lẹ̀ ìṣèlú kan tó lágbára gidigidi ṣẹlẹ̀ ní àwọn ọdún ìkẹyìn Ilẹ̀-ọba Byzantine. John VIII Palaiologos, Ọba Byzantine, ti kú tẹ́lẹ̀ ní ọdún 1448. Arákùnrin rẹ̀, Constantine XI Palaiologos (ọba ìkẹyìn), ni a kéde gẹ́gẹ́ bí ọba ní Constantinople. Síbẹ̀, kí Constantine XI tó gòkè sí ìtẹ́ ní ọ̀nà òfin, ó rán àwọn aṣojú lọ sí ọ̀dọ̀ Sultan Ottoman (Murad II), ó sì béèrè ààyè láti jọba. Sultan náà fi àṣẹ náà fún un, ó sì jẹ́ lẹ́yìn náà nìkan ni a fi dé Constantine XI ní adé ní ọ̀nà ìlànà, tí a sì mọ̀ ọ́n gẹ́gẹ́ bí ọba. Wọ́n ka ìṣe yìí sí ìfarabalẹ̀ atinuwa fún fífi òmìnira Byzantine lélẹ̀. Ní ìgbà àkọ́kọ́, ọba Byzantine kan jẹ́wọ́ ní gbangba pé òun ń jọba nípa ìyọ̀ǹda àwọn Ottoman Turks nìkan. Ọdún mẹ́rin péré lẹ́yìn náà, ní ọdún 1453, Constantinople ṣubú sí ọwọ́ àwọn Ottoman.

Ní ọdún ọ̀ọ́dúnrún mẹ́ta, mọ́kàndínlógójì, àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún lẹ́yìn July 27, 1449, ní August 11, 1840, àwọn Tọ́ọ̀kì wá ààbò lọ́wọ́ Ejibiti nípa fífi ara wọn sábẹ́ àwọn agbára ńlá mẹ́rin ti Yúróòpù, báyìí ni wọ́n ṣe mú àsọtẹ́lẹ̀ wákàtí kan, ọjọ́ kan, oṣù kan àti ọdún kan ṣẹ. Ní báyìí a ti gbé ètò ìmọ̀ràn kalẹ̀ láti fi lo ìyọnu kìn-ín-ní àti èkejì ní òfin Ọjọ́-ìsinmi tí ń bọ̀ láìpẹ́. Peteru gẹ́gẹ́ bí ààmì àwọn ẹgbẹ̀rún lọ́nà ẹgbẹ̀rún mẹ́rìnlélógójì dúró fún ìṣísẹ̀ áńgẹ́lì kẹta, William Miller sì dúró fún ìṣísẹ̀ inú áńgẹ́lì kìn-ín-ní àti èkejì. Àwọn ìṣísẹ̀ méjèèjì ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú “àwọn kọ́kọ́rọ́.”

> Èmi yóò sì fi kọ́kọ́rọ́ ilé Dáfídì lé èjìká rẹ̀; yóò sì ṣí, kò sì ní sí ẹni tí yóò ti í; yóò sì ti, kò sì ní sí ẹni tí yóò ṣí i. Isaiah 22:22.

> Èmi náà sì wí fún ọ pé, ìwọ ni Peteru, àti lórí àpáta yìí ni èmi yóò kọ ìjọ mi; àwọn ẹnu-ọ̀nà ọ̀run àpáàdì kì yóò sì borí rẹ̀. Èmi yóò sì fi àwọn kọ́kọ́rọ́ ìjọba ọ̀run fún ọ: ohunkóhun tí ìwọ bá dè ní ayé ni a óò dè ní ọ̀run; ohunkóhun tí ìwọ bá tú sílẹ̀ ní ayé ni a óò tú sílẹ̀ ní ọ̀run. Matteu 16:18, 19.

A ó sun mọ́ ogun Ninefe ní àpilẹ̀kọ tí ó tẹ̀lé e gẹ́gẹ́ bí “kókó” tí kì í ṣe pé ó ṣí kòtò àìnísàlẹ̀ nìkan, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí kókó àsọtẹ́lẹ̀ tí ń mú gbogbo ẹ̀rí Dáníẹ́lì mọ́kànlá wá sínú ìtòlẹ́sẹẹsẹ pípé. Nínú àlá Miller, “kókó” tí a so mọ́ àpótí náà ni ọ̀nà Miller fún ìkẹ́kọ̀ọ́ Bíbélì. Ìfìdímúlẹ̀ nípa ìtọ́kasí-ẹsẹ̀ ti ìtàn àwọn Millerite, ní ìpapọ̀ pẹ̀lú “ìlà lórí ìlà” nínú ìtàn angẹli kẹta, ni kókó tí ń jẹ́ kí kókó Ìṣípayá mẹ́sàn-án ṣí i, kí ó sì mú ìtàn tí ó farapamọ́ ti ìránṣẹ́ ìta gbangba ẹsẹ̀ ogójì wá sínú ìtòlẹ́sẹẹsẹ.

A ó máa bá ìmọ̀ràn wa lọ nínú àpilẹ̀kọ tí ó kàn.

> “Sí wòlíì, àgbá-kẹ̀kẹ́ inú àgbá-kẹ̀kẹ́ náà, àti àwòrán àwọn ẹ̀dá alààyè tí a so mọ́ wọn, gbogbo rẹ̀ dàbí ohun tí ó díjú tí a kò sì lè ṣàlàyé. Ṣùgbọ́n ọwọ́ Ọgbọ́n àìlópin ni a rí láàárín àwọn àgbá-kẹ̀kẹ́ náà, ìlànà pípé sì ni èso iṣẹ́ rẹ̀. Gbogbo àgbá-kẹ̀kẹ́ ń ṣiṣẹ́ ní ìṣọ̀kan pípé pẹ̀lú gbogbo àwọn yòókù.” Testimonies to Ministers, 214.

Back to Articles