Article

# Ìwé Dáníẹ́lì - Nọ́mbà Ọ̀kan Ọgọ́rùn-ún àti Ọgọ́ta Márùn-ún

Ṣíṣí Àṣọ Àwòrán Àsọtẹ́lẹ̀ Sílẹ̀: Láti ọwọ́ Alexander the Great títí dé Rome Òde-Òní

Author

Jeff Pippenger

Published

March 29, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

A ó ṣe àgbéyẹ̀wò báyìí lórí ìtàn tí ó ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn ikú àìròtẹ́lẹ̀ Alexander the Great, èyí tí ó dúró fún ọdún 538 títí dé àkókò òpin ní 1798.

> Nígbà tí yóò sì dìde, a ó fọ́ ìjọba rẹ̀, a ó sì pín í sí ìhà mẹ́rin afẹ́fẹ́ ọ̀run; kì yóò sì jẹ́ ti ìran rẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni kì yóò rí gẹ́gẹ́ bí àṣẹ ìṣàkóso rẹ̀ tí ó fi jọba: nítorí a ó fà ìjọba rẹ̀ tu, àní fún àwọn ẹlòmíràn yàtọ̀ sí àwọn wọ̀nyí. Ọba gúúsù yóò sì lágbára, àti ọ̀kan nínú àwọn ọmọ-aládé rẹ̀; òun náà yóò lágbára ju òun lọ, yóò sì ní ìṣàkóso; ìṣàkóso rẹ̀ yóò jẹ́ ìṣàkóso ńlá. Ní òpin ọdún wọn yóò darapọ̀ mọ́ ara wọn; nítorí ọmọbìnrin ọba gúúsù yóò wá sọ́dọ̀ ọba àríwá láti dá májẹ̀mú sílẹ̀: ṣùgbọ́n kì yóò pa agbára apá mọ́; bẹ́ẹ̀ ni òun kì yóò dúró, tàbí apá rẹ̀: ṣùgbọ́n a ó fi í lé ní ọwọ́, àti àwọn tí ó mú un wá, àti ẹni tí ó bí i, àti ẹni tí ó fún un ní agbára ní àkókò wọ̀nyí. Ṣùgbọ́n láti inú ẹ̀ka kan ti gbòǹgbò rẹ̀ ni ọ̀kan yóò dìde ní ipò rẹ̀, ẹni tí yóò wá pẹ̀lú ogun, tí yóò sì wọ inú odi ọba àríwá, yóò sì bá wọn lò, yóò sì ṣẹ́gun: yóò sì tún mú àwọn ọlọ́run wọn lọ sí ilẹ̀ Égípítì ní ìgbèkùn, pẹ̀lú àwọn ọmọ-aládé wọn, àti pẹ̀lú ohun èlò wọn tí ó ṣeyebíye ti fàdákà àti ti wúrà; yóò sì pé ọdún púpọ̀ ju ọba àríwá lọ. Ní bẹ́ẹ̀, ọba gúúsù yóò wọ inú ìjọba rẹ̀, yóò sì padà sí ilẹ̀ ara rẹ̀. Dáníẹ́lì 11:4–9.

Ní ìkẹyìn, lẹ́yìn tí a ti fọ ìjọba Alẹkisáńdà Ńlá náà, àwọn tí wọ́n jà fún àkóso lórí ìjọba àtijọ́ náà di ìjọba pàtàkì méjì. Ọ̀kan jẹ́ ìjọba tí ń ṣàkóso gúúsù ìjọba àtijọ́ Alẹkisáńdà, èkejì sì ni ó ń ṣàkóso àríwá. Láti ìgbà náà lọ nínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ náà, a kàn ń dá wọn mọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọba gúúsù àti ọba àríwá. Nígbà tí ìjà fún ìṣàkóso ayé bá ti dé ibi tí a ti ń ṣàfihàn rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹni pé ó wà láàárín ọba àríwá àti ọba gúúsù nìkan, àwọn ààmì ìṣàpẹẹrẹ àwọn ìjọba méjèèjì náà máa bá a lọ jálẹ̀ gbogbo orí náà.

Nínú ẹsẹ̀ karùn-ún, a fi ọba gúúsù múlẹ̀, ó sì lágbára, ṣùgbọ́n ọba àríwá náà pẹ̀lú lágbára, ìjọba rẹ̀ sì tóbi jù. Lẹ́yìn náà, nínú ẹsẹ̀ kẹfà, ọba gúúsù dabaa ìdàpọ̀ pẹ̀lú ìjọba àríwá. A fi ọmọbìnrin ọba gúúsù fún ọba àríwá láti fi mú àdéhùn àlàáfíà náà dájú, kí ọba àríwá lè fẹ́ ẹ, kí ó sì fi ìbátan ẹbí fìdí ìdàpọ̀ wọn múlẹ̀. Ọba àríwá sì gbà, ó yà ara rẹ̀ kúrò lọ́dọ̀ aya rẹ̀, ó sì fẹ́ ọmọ-ọba obìnrin láti gúúsù, a sì bẹ̀rẹ̀ ìdàpọ̀ náà.

Ní ìkẹyìn, ọmọ-ọba obìnrin gúúsù bí ọmọkùnrin kan; ṣùgbọ́n ní ìparí, ọba àríwá rẹ̀ ọ́yá aya tuntun rẹ̀, ó sì fi í sílẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣe sí aya àkọ́kọ́ rẹ̀, ó sì tún gba aya àkọ́kọ́ rẹ̀ padà. Ṣùgbọ́n ní kété tí a bá ti tún fi aya àkọ́kọ́ náà sí ipò rẹ̀, tí ó sì ní àǹfààní, ó pa ọba àríwá, ìyàwó gúúsù rẹ̀, ọmọ rẹ̀, àti gbogbo àwùjọ ará Ejibiti tí ó bá a wá. Ìṣe tí aya àkọ́kọ́ náà fi pa ọmọ-ọba obìnrin gúúsù àti ọmọ rẹ̀ mú ìbínú bá ẹbí ọmọ-ọba obìnrin gúúsù náà, ọ̀kan lára àwọn arákùnrin rẹ̀ sì dìde gbé ọmọ-ogun kalẹ̀, ó sì kọlu ìjọba àríwá.

Ọmọ-ogun gúúsù ṣẹ́gun ọba àríwá, lẹ́yìn náà ni wọ́n sì pa aya àkọ́kọ́ tí ó pa ọba àríwá náà, pẹ̀lú ìyàwó gúúsù rẹ̀ àti ọmọ rẹ̀. Ọmọ aya àkọ́kọ́ náà, ẹni tí a ti fi jókòó gẹ́gẹ́ bí ọba alákòóso àríwá nígbà ikú baba rẹ̀, ni ọba gúúsù mú ní ìgbèkùn, ó sì kó ọ padà lọ sí Íjíbítì, pẹ̀lú díẹ̀ nínú àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé àti àwọn òrìṣà Íjíbítì tí ìjọba àríwá ti kó kúrò ní ìjọba gúúsù nínú àwọn ogun àtẹ̀yìnwá. Nígbà tí ọba àríwá tí a mú ní ìgbèkùn náà dé Íjíbítì, ó ṣubú kúrò lórí ẹṣin, ó sì kú. Uriah Smith ṣàfihàn ìtàn náà báyìí.

> “‘ẸSẸ 6. Ní òpin àwọn ọdún wọn yóò so ara wọn pọ̀; nítorí ọmọbìnrin ọba gúúsù yóò tọ ọba àríwá wá láti ṣe àdéhùn kan: ṣùgbọ́n òun kì yóò di agbára apá náà mú; bẹ́ẹ̀ ni òun náà kì yóò dúró, bẹ́ẹ̀ ni apá rẹ̀; ṣùgbọ́n a ó fi í lé ọwọ́, àti àwọn tí ó mú un wá, àti ẹni tí ó bí i, àti ẹni tí ó fún un ní agbára ní àwọn àkókò wọ̀nyí.’”

> “Àwọn ọba Íjíbítì àti Síríà máa ń jagun léraléra. Èyí sì ṣẹlẹ̀ ní pàtàkì láàárín Ptolemy Philadelphus, ọba kejì ti Íjíbítì, àti Antiochus Theos, ọba kẹta ti Síríà. Nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín wọ́n fara mọ́́ àlàáfíà lórí àdéhùn pé Antiochus Theos yóò kọ aya rẹ̀ àtijọ́, Laodice, àti àwọn ọmọkùnrin rẹ̀ méjèèjì sílẹ̀, kí ó sì fẹ́ Berenice, ọmọbìnrin Ptolemy Philadelphus. Ní ìbámu pẹ̀lú èyí, Ptolemy mú ọmọbìnrin rẹ̀ wá sọ́dọ̀ Antiochus, ó sì fi ìyàwó-òwò ńlá kan fún un pọ̀.”

> “‘Ṣùgbọ́n òun kì yóò di agbára apá mú;’ èyí ni pé, ànfààní àti agbára rẹ̀ lọ́dọ̀ Antiochus. Bẹ́ẹ̀ sì ni ó rí; nítorí ní àkókò díẹ̀ lẹ́yìn náà, nínú ìgbóná ìfẹ́ kan, Antiochus tún mú aya rẹ̀ àtijọ́, Laodice, àti àwọn ọmọ rẹ̀, padà wá sí ilé-ẹjọ́ ọba. Nígbà náà ni àsọtẹ́lẹ̀ náà wí pé, ‘Bẹ́ẹ̀ ni kì yóò dúró [Antiochus], bẹ́ẹ̀ ni apá rẹ̀,’ tàbí irú-ọmọ rẹ̀. Laodice, nígbà tí a ti mú un padà sínú oore àti agbára, bẹ̀rù pé, nítorí àìdúróṣinṣin ìwà rẹ̀, Antiochus lè tún fi í sínú ẹ̀gàn, kí ó sì tún pe Berenice padà; nígbà tí ó sì ronú pé kò sí nǹkan kankan bí kò ṣe ikú rẹ̀ tí yóò jẹ́ ààbò tó péye lòdì sí irú ìṣẹ̀lẹ̀ bẹ́ẹ̀, ó mú kí a fi májèlé pa á láìpẹ́ lẹ́yìn náà. Bẹ́ẹ̀ ni irú-ọmọ rẹ̀ tí ó bí fún Berenice kò jogún rẹ̀ nínú ìjọba náà; nítorí Laodice ṣètò ọ̀ràn lọ́nà bẹ́ẹ̀ tí ó fi dáàbò bo ìtẹ́ náà fún àkọ́bí ọmọkùnrin rẹ̀, Seleucus Callinicus.”

> “Ṣùgbọ́n irú ìwà búburú bẹ́ẹ̀ kò lè pẹ́ láìjẹ́ ìyà, gẹ́gẹ́ bí àsọtẹ́lẹ̀ náà ti tún sọ tẹ́lẹ̀, tí ìtàn tó tẹ̀lé e sì fi hàn.”

> “‘ẸSẸ 7. Ṣùgbọ́n láti inú ẹ̀ka kan lára gbòǹgbò rẹ̀ ni ẹnìkan yóò dìde ní ipò rẹ̀, ẹni tí yóò wá pẹ̀lú ogun, tí yóò sì wọ inú odi agbára ọba àríwá, yóò sì ṣe sí wọn, yóò sì ṣẹ́gun: 8. Yóò sì tún kó àwọn òrìṣà wọn lọ sí ìgbèkùn sínú Ejibiti, pẹ̀lú àwọn ọmọ-aládé wọn, àti pẹ̀lú àwọn ohun èlò wọn tí ó ṣeyebíye ti fàdákà àti ti wúrà; yóò sì pé ọdún púpọ̀ ju ọba àríwá lọ. 9. Ní báyìí, ọba gúúsù yóò wọ inú ìjọba rẹ̀, yóò sì padà sí ilẹ̀ tirẹ̀.’”

> “Ẹ̀ka yìí láti inú gbòǹgbò kan náà pẹ̀lú Berenice ni arákùnrin rẹ̀, Ptolemy Euergetes. Kò tíì pé tí ó jogún ìjọba Ejibiti lẹ́yìn baba rẹ̀, Ptolemy Philadelphus, ni iná ìtara láti gbẹ̀san ikú arábìnrin rẹ̀, Berenice, mú un gbé ogun ńlá kan dìde, ó sì wọ ilẹ̀ ọba àríwá náà, èyí ni ti Seleucus Callinicus, ẹni tí ó pẹ̀lú ìyá rẹ̀, Laodice, jọba ní Siria. Ó sì borí wọn, títí dé ìṣẹ́gun Siria, Cilicia, àwọn agbègbè òkè tí ó wà lẹ́yìn Euphrates, àti fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo Éṣíà. Ṣùgbọ́n nígbà tí ó gbọ́ pé ìṣọ̀tẹ̀ kan ti dìde ní Ejibiti tí ó ń béèrè pé kí ó padà sí ilé, ó kó gbogbo ohun ìjẹni lọ́wọ́ nínú ìjọba Seleucus, ó sì mú ẹgbẹ̀rún mẹ́rìnlélógójì talenti fàdákà àti àwọn ohun èlò iyebíye, pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún méjì ó lé ẹgbẹ̀rún márùn-ún àwòrán àwọn ọlọ́run. Láàárín àwọn wọ̀nyí ni àwọn àwòrán tí Cambyses ti gbà kúrò ní Ejibiti tẹ́lẹ̀, tí ó sì ti gbé lọ sí Persia. Àwọn ará Ejibiti, níwọ̀n bí wọ́n ti fi ara wọn pátápátá fún ìbọ̀rìṣà, fi oyè Euergetes, tàbí Olùṣoore, fún Ptolemy, gẹ́gẹ́ bí ìyìn fún un nítorí pé ó ti báyìí, lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún, da àwọn ọlọ́run wọn tí a mú ní ìgbèkùn padà.”

> “Èyí, gẹ́gẹ́ bí Bishop Newton ti sọ, ni ìtàn Jerome, tí a yọ jáde láti ọ̀dọ̀ àwọn akọ̀wé-ìtàn àtijọ́; ṣùgbọ́n ó ní àwọn akọ̀wé mìíràn tí iṣẹ́ wọn ṣì wà títí di òní, tí wọ́n jẹ́rìí sí púpọ̀ nínú àwọn kókó-ọrọ̀ kan náà. Appian sọ fún wa pé Laodice, lẹ́yìn tí ó ti pa Antiochus, tí ó sì pa Berenice àti ọmọ rẹ̀ lẹ́yìn rẹ̀, Ptolemy, ọmọ Philadelphus, láti gbẹ̀san àwọn ìpànìyàn wọ̀nyí, wọ orílẹ̀-èdè Siria, ó pa Laodice, ó sì lọ títí dé Babeli. Láti ọ̀dọ̀ Polybius ni a ti mọ̀ pé Ptolemy, ẹni tí a ń pè ní Euergetes, nígbà tí ìbínú gbígbóná ti kún inú rẹ̀ gidigidi nítorí ìwà ìkà tí a hù sí arábìnrin rẹ̀, Berenice, lọ pẹ̀lú ogun sínú Siria, ó sì gba ìlú Seleucia, èyí tí a sì pa mọ́ fún ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn náà pẹ̀lú àwọn ọmọ-ogun olùṣọ́ ti àwọn ọba Ejibiti. Báyìí ni ó ṣe wọ inú odi agbára ọba àríwá. Polyaenus jẹ́rìí pé Ptolemy fi ara rẹ̀ ṣe olúwa gbogbo ilẹ̀ náà láti Òkè Taurus títí dé India, láìsí ogun tàbí ìjà; ṣùgbọ́n ó fi í sí baba náà nípa àṣìṣe dípò ọmọ náà. Justin sọ pé bí a kò bá ti pe Ptolemy padà sí Ejibiti nítorí rudurù ilé, ì bá ti gba gbogbo ìjọba Seleucus. Nípa bẹ́ẹ̀ ọba gúúsù wá sínú ìjọba ọba àríwá, ó sì padà sí ilẹ̀ ara rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí wòlíì ti sọ tẹ́lẹ̀. Ó sì tún pẹ́ ọdún ju ọba àríwá lọ; nítorí Seleucus Callinicus kú ní ìgbèkùn, nítorí ìṣubú kúrò lórí ẹṣin rẹ̀; Ptolemy Euergetes sì yè é ní ọdún mẹ́rin tàbí márùn-ún.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 250–252.

Àmì àsọtẹ́lẹ̀ kan ti Romu, nítorí náà ti ọba àríwá pẹ̀lú, ni pé kí a lè fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́, a gbọ́dọ̀ ṣẹ́gun ìdènà ilẹ̀ mẹ́ta. Ọba àríwá àkọ́kọ́ lẹ́yìn ìyapa ìjọba Alẹkisándà ni a fi múlẹ̀ nípasẹ̀ Seleucus Nicator, ẹni tí ó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí jagunjagun fún Ptolemy (ọba gúúsù) fún ìgbà díẹ̀ láàárín ọdún 316 sí 312 ṣáájú Kristi. Ẹsẹ̀ karùn-ún tọ́ka sí òtítọ́ yìí nígbà tí ó wí pé, “Ọba gúúsù yóò sì lágbára, àti ọ̀kan nínú àwọn ọmọ-aládé rẹ̀; yóò sì lágbára ju ú lọ.” Ptolemy ni ọba gúúsù, ó sì ní jagunjagun kan (ọ̀kan nínú àwọn ọmọ-aládé rẹ̀), ẹni tí a ti yàn kádàrá rẹ̀ láti di alágbára ju Ptolemy lọ, gbolóhùn ìkẹyìn ẹsẹ̀ karùn-ún sì wí pé, “yóò sì ní ìjọba; ìjọba rẹ̀ yóò jẹ́ ìjọba ńlá.” Seleucus jagunjagun Ptolemy ni yóò di ọba àríwá àkọ́kọ́. Ṣùgbọ́n kí Seleucus lè di ọba àríwá, yóò ní láti ya ara rẹ̀ kúrò lọ́dọ̀ ọba gúúsù, lẹ́yìn náà sì ṣẹ́gun agbègbè ilẹ̀ mẹ́ta.

Agbègbè àkọ́kọ́ tí Seleucus ṣẹ́gun ni Ìlà Oòrùn ní ọdún 301 Ṣ.K. Lẹ́yìn náà, ó ṣẹ́gun Ìwọ̀ Oòrùn (èyí tí arọ́pò Cassander ti di mú) ní ọdún 286 Ṣ.K., ó sì gba ilẹ̀ rẹ̀ kẹta ní Àríwá nígbà tí ó ṣẹ́gun Lysimachus ní ọdún 281 Ṣ.K. A fi ọba àríwá múlẹ̀ lórí ìtẹ́ ní ọdún 281 Ṣ.K.

Àdéhùn àlàáfíà tí a ṣe lẹ́yìn náà pẹ̀lú ọba gúúsù ṣẹlẹ̀ ní ọdún 252 ṣáájú ìbí Kristi. Ọdún mẹ́fà lẹ́yìn náà, ní ọdún 246 ṣáájú ìbí Kristi, Berenice (ọba-ọmọbìnrin gúúsù), ọmọ rẹ̀kùnrin, àti gbogbo àwọn ọmọ-ẹ̀yìn rẹ̀ ni a pa. Lẹ́yìn èyí, ọba gúúsù mú Seleucus Callinicus, ọmọkùnrin Laodice, ó sì mú un padà lọ pẹ̀lú ara rẹ̀ sí Íjíbítì, níbi tí ó ti kú nígbà tí ó ṣubú kúrò lórí ẹṣin. Ìjọba ọba àkọ́kọ́ ti àríwá jẹ́ láti ọdún 281 ṣáájú ìbí Kristi títí di ọdún 246 ṣáájú ìbí Kristi, èyí tí ó dọ́gba pẹ̀lú ọdún mẹ́ẹ̀dógún lé lógún.

Ọba àkọ́kọ́ ti àríwá nínú orí kọkànlá, ṣẹ́gun ìdènà agbègbè mẹ́ta kí a lè fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́. Róòmù keferi pẹ̀lú ṣẹ́gun ìdènà agbègbè mẹ́ta kí a lè fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́ [Wo Danieli 8:9], àti Róòmù Pápà ṣẹ́gun ìdènà agbègbè mẹ́ta kí a lè fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́ [Wo Danieli 7:20]. Róòmù òde òní pẹ̀lú ṣẹ́gun ìdènà agbègbè mẹ́ta kí a lè fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́ [Wo Danieli 11:40–43].

Lẹ́yìn tí a ti fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́, ọba àkọ́kọ́ ti àríwá jọba fún ọdún márùndínlọ́gbọ̀n. Lẹ́yìn tí a ti fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́, Romu keferi jọba fún “àkókò” kan (ọdún ẹgbẹ̀ta ọgọ́ta). Lẹ́yìn tí a ti fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́, Romu pàápàá jọba fún “àkókò kan, àwọn àkókò, àti pínyà àkókò” (ọdún ẹgbẹ̀rún méjìlá ọgọ́ta). Lẹ́yìn tí a ti fi í múlẹ̀ lórí ìtẹ́, Romu òde-òní yóò jọba fún oṣù méjìlélógójì àpẹẹrẹ (èyí tí a tún sọ̀rọ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “wákàtí kan”).

Arábìnrin White jẹ́ kí a mọ̀ pé, “pọ̀ nínú ìtàn tí a kọ sínú Danieli orí kọkànlá ni a ó tún ṣe.” Lẹ́yìn náà ó tọ́ka sí ẹsẹ̀ ọgbọ̀n-ún dín lọ́gbọ̀n títí dé mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n, ó sì wí pé, “àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó jọ irú àwọn tí a ṣàpèjúwe nínú àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí yóò ṣẹlẹ̀.” Nínú àwọn ẹsẹ̀ wọ̀nyí, Romu papal (ìríra tí ń mú ìparun wá), ni a “gbé kalẹ̀” lórí ìtẹ́ ní ọdún 538, lẹ́yìn náà ó sì ṣe inúnibíni sí àwọn ènìyàn Ọlọ́run fún “ọ̀pọ̀ ọjọ́” (ẹgbẹ̀rún kan ó lé ọgọ́ta ọdún), títí “ìbínú” àkọ́kọ́ fi pé ní ọdún 1798. Ìtàn àwọn ẹsẹ̀ ọgbọ̀n-ún dín lọ́gbọ̀n títí dé mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n ni a tún ṣe nínú ẹsẹ̀ mẹ́fà ìkẹyìn ti orí kọkànlá, ṣùgbọ́n a tún ti fi ìtàn náà hàn gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ pípé nínú ẹsẹ̀ márùn-ún títí dé mẹ́sàn-án.

Ìdásílẹ̀ Seleucus gẹ́gẹ́ bí ọba àríwá ní ọdún 281 BC bá ọdún 538 mu. Àwọn méjèèjì dúró fún ìgégun ọba àríwá lórí ìtẹ́ ní òpin ìṣẹ́gun àwọn ìdènà ilẹ̀-ayé mẹ́ta. Àkókò ìṣàkóso póòpù ni a fi ọ̀nà púpọ̀ hàn; ẹgbẹ̀rún kan ó lé ọgọ́ta ọjọ́, oṣù méjìlélógójì, àkókò kan, àwọn àkókò, àti ìpín àkókò, ààyè kan, àti ọdún mẹ́ta àtààbọ̀. Ìṣàkóso Seleucus pé fún ọdún márùndínlọ́gbọ̀n, ìdámẹ́wàá, tàbí ìdámẹ́wàá ọrẹ, nínú márùndínlọ́gbọ̀n, jẹ́ mẹ́ta àtààbọ̀. Ìdámẹ́wàá ọdún márùndínlọ́gbọ̀n ni a tún ń sọ gẹ́gẹ́ bí “mẹ́ta-pọ́ìntì-márùn-ún” (3.5) ọdún. “Mẹ́ta àtààbọ̀” jẹ́ ààmì àkókò ìṣàkóso póòpù.

Ìjọ́pọ̀ pápà gba ọgbẹ́ ikú rẹ̀ ní ọdún 1798 nígbà tí ọba gúúsù, Napoleon Bonaparte (tí ìtumọ̀ rẹ̀ jẹ́ “ọmọkùnrin aláyọ̀rísí”), rán jénéràálì rẹ̀ láti mú pópù ní ìgbèkùn. Ní ọdún kan lẹ́yìn náà, ní 1799, pópù náà kú ní ilẹ̀ àjèjì, gẹ́gẹ́ bí ọba àkọ́kọ́ ti àríwá náà náà ṣe kú, ẹni tí ọba gúúsù ti mú lọ sí ìgbèkùn pẹ̀lú. Seleucus Callinicus kú nípa jíjẹ́ kúrò lórí ẹṣin nígbà tí ó wà ní ìgbèkùn ní Ejibiti. Pópù ni ẹni tí ó gun ẹranko náà. Ẹranko náà dúró fún ètò òṣèlú tí pópù lò láti mú àwọn iṣẹ́ Sátánì rẹ̀ ṣẹ. A pa ẹranko náà ní ọdún 1798, pópù sì, ẹni tí ó ti gun ẹranko náà tí ó sì jọba lórí rẹ̀, kú ní ọdún kan lẹ́yìn náà. Seleucus Callinicus kú nípa jíjẹ́ kúrò lórí ẹṣin kan (ẹranko tí ó gun.) Ìgbèkùn ìjọ́pọ̀ pápà ní ọdún 1798 àti 1799, ni a fi àpẹẹrẹ pípé hàn nínú ìgbèkùn ọba àkọ́kọ́ ti àríwá.

Ohun tí ó mú ìbínú ọba gúúsù bọ̀ sí ọba àríwá ni ìparun májẹ̀mú àlàáfíà kan, èyí tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípa ìyọkúrò Berenice (ìyàwó gúúsù) kúrò nípò rẹ̀ àti ikú tí ó tẹ̀ lé e ní ọwọ́ Laodice. Napoleon ti wọ májẹ̀mú àlàáfíà kan láàárín France Ìyípadà àti àwọn ìpínlẹ̀ póòpù ní ọdún 1797. Orúkọ májẹ̀mú náà ni a fi orúkọ ìlú Tolentino ní Ancona, Italy, tí wọ́n ti fọwọ́ sí i. Ó parí ní ìlànà ní February, 1798 nígbà tí France mú póòpù ní ìgbèkùn. Ìdí tí a fi sọ májẹ̀mú náà di asán ni ìsapá France láti tan Ìyípadà rẹ̀ kálẹ̀.

Jẹ́ńérálì Duphot ti Napoleon wà ní Róòmù ní ọdún 1797 gẹ́gẹ́ bí ara ẹgbẹ́ ọmọ-ogun ìrìn-àjò Faranse tí Directory, ìyẹn ìjọba alákóso ilẹ̀ Faranse ní àsìkò náà, rán. Ète ìrìn-àjò Faranse sí Ítálì, tí ìwàláàyè Jẹ́ńérálì Duphot ní Róòmù jẹ́ apá kan rẹ̀, ni láti ṣètìlẹ́yìn fún Orílẹ̀-èdè Olómìnira ti Róòmù, ìyẹn ìpínlẹ̀ alábòójútó tí kò pẹ́ tí àwọn ọmọ-ogun ìyípadà Faranse dá sílẹ̀ ní Ilẹ̀-Ìwọ̀n-Ilẹ̀ Ítálì. Àwọn Faranse ń kópa gidigidi ní ṣíṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ìṣísẹ̀ ìyípadà àti fífọ àwọn èrò ìyípadà káàkiri Yúróòpù ní àkókò yìí. Ní Ítálì, wọ́n ń wá ọ̀nà láti bì àwọn ìjọba ọba ṣubú kí wọ́n sì gbé àwọn orílẹ̀-èdè olómìnira kalẹ̀ tí a fi àpẹẹrẹ Orílẹ̀-èdè Olómìnira Faranse ṣe.

Wíwà Duphot àti àwọn ìṣe rẹ̀ ní Róòmù ru àtakò sókè láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹgbẹ́ aládùúgbò-ìbílẹ̀ tí ń pa ìmúlò àtijọ́ mọ́, pẹ̀lú àwọn alátìlẹ́yìn fún àwọn Ìpínlẹ̀ Páápù àti àwọn ọlọ́lá àdúgbò. Ní oṣù Kejìlá, ọdún 1797, nígbà ìjàkadì kan láàárín àwọn ọmọ-ogun Faransé àti àwọn alátìlẹ́yìn fún àwọn Ìpínlẹ̀ Páápù, wọ́n pa Gẹ́ńérà Duphot, àti nípa bẹ́ẹ̀ ni a fi ìdí àwáwí náà múlẹ̀ fún Napoleon láti rán Gẹ́ńérà Berthier lọ ní ọdún tí ó tẹ̀lé e láti mú póòpù ní ìgbèkùn. Àdéhùn àlàáfíà tí ó fọ́ láàárín àwọn ọba gúúsù àti àríwá pèsè ìdí tí ó ru ìṣẹ̀lẹ̀ náà ní àwọn ìtàn méjèèjì, pé ọba àríwá ni a mú ní ìgbèkùn nípasẹ̀ ọba gúúsù.

Ẹsẹ̀ kẹjọ wí pé, “yóò sì mú àwọn ọlọ́run wọn lọ sí ìgbèkùn sí Ejibiti, pẹ̀lú àwọn ọmọ-aládé wọn, àti pẹ̀lú àwọn ohun èlò wọn iyebíye ti fàdákà àti ti wúrà.” Nígbà tí Ptolemy padà sí Ejibiti gẹ́gẹ́ bí ìmúṣẹ ẹsẹ̀ yìí, àwọn ará Ejibiti fún un ní oyè “Euergetes” (Olùṣànfààní), gẹ́gẹ́ bí ìyìn fún iṣẹ́ rẹ̀ ní pípadà àwọn òrìṣà àti àwọn ohun ìṣàfihàn wọn tí ọba àríwá ti gbà lọ́wọ́ wọn tẹ́lẹ̀. Ní ọdún 1798, ìkólọ́ Romu ní ọwọ́ àwọn Faransé ṣẹlẹ̀. Ní ọjọ́ kan péré, àwọn akọ̀wé-ìtàn ṣàkọsílẹ̀ pé ọkọ̀ ẹṣin lọ́nà ẹgbẹ̀rún márùn-ún, lábẹ́ ààbò ológun líle, ni a rí tí wọ́n ń kúrò ní ìlú náà.

Ìrìn-àjò àjọyọ̀ náà ní àkójọpọ̀ àrà òtítọ́ kan ti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ere àwòrán àtijọ́ àti àwòrán ìyàworan ti àsìkò Renaissance tí Faranse ń gba fún ara rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ó ti bá àdéhùn àlàáfíà Tolentino tí a ti rú mu. Àwọn iṣẹ́ ọnà wọ̀nyí ní ẹgbẹ́ Laocoon, Apollo Belvedere, Dying Gaul, Cupid and Psyche, Ariadne on Naxos, Venus Medici, àti àwọn àwòrán ńláńlá odò Tiber àti Nile; àwọn aṣọ ògiri àrán àti àwọn àwòrán ti Raphael, pẹ̀lú Transfiguration, Madonna di Foligno, Madonna della Sedia, Santa Conversazione ti Titian; àti ọ̀pọ̀ iṣẹ́ mìíràn. Kò di ọ̀pọ̀ ọdún lẹ́yìn náà ni a fi àwọn ìṣúra tí wọ́n jí wọ̀nyí hàn ní Musee Napoleonian nínú Louvre, tí a ṣí sílẹ̀ ní ọdún 1807. Gẹ́gẹ́ bí a ti ń yìn Ptolemy nítorí pípadà àwọn ìṣúra àwọn ará Ejibiti, bẹ́ẹ̀ ni a gbe àwọn ìṣúra tí a kó láti Rome sínú apá ilé ọnọ náà tí a sọ ní orúkọ Napoleon.

Ẹsẹ̀ márùn-ún sí mẹ́sàn-án jẹ́ ìbámu pípé pẹ̀lú ìtàn tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 538 tí ó sì parí ní 1798 àti 1799. Wọ́n bá àwọn ẹsẹ̀ mọ́kànlélọ́gbọ̀n sí mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n mu, èyí tí a fi hàn nínú àwọn ẹsẹ̀ mẹ́fà ìkẹyìn orí náà, tí wọ́n ṣàpèjúwe ìfúnnilágbára ìkẹyìn ti Róòmù òde-òní bí ó ti ń ṣẹ́gun àwọn ìdènà mẹ́ta, tí ó sì wá dé òpin rẹ̀ níkẹyìn láìsí ẹni kankan láti ràn án lọ́wọ́. Ẹsẹ̀ mẹ́wàá lẹ́yìn náà sọ̀rọ̀ nípa ìtàn ọdún 1989.

> Ṣùgbọ́n a óò ru àwọn ọmọ rẹ̀ sókè, wọn yóò sì kó ogun ńlá jọ; ọ̀kan yóò sì dájúdájú wá, yóò sì ṣàn kọjá, yóò sì gba lọ; lẹ́yìn náà ni yóò padà, a ó sì tún ru ú sókè, àní títí dé ibi agbára olódi rẹ̀. Dáníẹ́lì 11:10.

Ìmúṣẹ ìtàn ti ẹsẹ̀ kẹwàá jẹ́ àpẹẹrẹ 1989, nígbà tí ìjọba póòpù, nínú àjọṣepọ̀ aṣínà pẹ̀lú Ronald Reagan, “ṣàn kọjá” tí ó sì “rékọjá” Soviet Union, tí ó fi odi agbára rẹ̀ nìkan sílẹ̀ (Rọ́ṣíà), bí Soviet Union (USSR) ṣe tú ká lẹ́yìn Perestroika.

> Ní àkókò ìgbẹ̀yìn ni ọba gúúsù yóò gbógun ti í; ọba àríwá yóò sì wá sí i bí ẹ̀fúùfù ìjì, pẹ̀lú àwọn kẹ̀kẹ́-ogun, àti pẹ̀lú àwọn ẹlẹ́ṣin, àti pẹ̀lú ọ̀pọ̀ ọkọ̀ ojú omi; yóò sì wọ inú àwọn ilẹ̀ náà, yóò sì ṣàn kọjá, yóò sì ré kọjá. Danieli 11:40.

Ìtàn ẹsẹ̀ mẹ́wàá dúró fún ìgbèsan sí ìṣẹ́gun tí ọba gúúsù ṣẹ́gun ọba àríwá ní ọdún 246 ṣáájú Kristi, ó sì jẹ́ àpẹẹrẹ ìgbèsan sí ìṣẹ́gun tí ọba gúúsù ṣẹ́gun ọba àríwá ní ọdún 1798. Ẹsẹ̀ ogójì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àkókò òpin ní ọdún 1798, nígbà tí ọba gúúsù (Faransé aláìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run) fi ọgbẹ́ ikú náà lù ú ọba àríwá (agbára póòpù), a sì mú un ṣẹ pẹ̀lú ìwópalẹ̀ Soviet Union ní àkókò òpin ní ọdún 1989. Àkókò òpin ní ọdún 1798 ni a ṣàfihàn nínú ẹsẹ̀ ogójì pẹ̀lú ọ̀rọ̀ náà pé, “Àti ní àkókò òpin ni ọba gúúsù yóò tà á.” “Aami ìdádúró” (:) tí ó ya apá ìkẹyìn ẹsẹ̀ náà sọ́tọ̀, ń samisi “àkókò òpin” tó tẹ̀lé e ní ọdún 1989. “Ọba àríwá yóò sì bọ̀ wá sí i bí ìjì líle, pẹ̀lú kẹ̀kẹ́-ogun, àti pẹ̀lú àwọn ẹlẹ́ṣin, àti pẹ̀lú ọ̀pọ̀ ọkọ̀ ojú omi; yóò sì wọ inú àwọn ilẹ̀ náà, yóò sì kún bò wọ́n lórí, yóò sì kọjá lọ.”

A ó tẹ̀síwájú pẹ̀lú ẹ̀kọ́ yìí nínú àpilẹ̀kọ tó kàn.

> “Gbogbo orílẹ̀-èdè tí ó ti wọ ojú pápá ìṣe ni a ti jẹ́ kí ó gba ipò rẹ̀ lórí ilẹ̀-ayé, kí a lè rí i bóyá yóò mú ète ‘Olùṣọ́ náà àti Ẹni Mímọ́ náà’ ṣẹ. Àsọtẹ́lẹ̀ ti tọpasẹ̀ ìdìde àti ìṣubú àwọn ìjọba ńlá ayé—Bábílónì, Médo-Pérsíà, Gíríìsì, àti Róòmù. Pẹ̀lú ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn wọ̀nyí, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pẹ̀lú àwọn orílẹ̀-èdè tí agbára wọn kéré sí i, ìtàn tún ara rẹ̀ ṣe. Ọ̀kọ̀ọ̀kan ní àkókò ìdánwò rẹ̀, ọ̀kọ̀ọ̀kan kùnà, ògo rẹ̀ ṣú, agbára rẹ̀ kúrò, ẹlòmíràn sì gba ipò rẹ̀....”

> “Láti inú ìgòkè àti ìṣubú àwọn orílẹ̀-èdè, gẹ́gẹ́ bí a ti sọ ọ́ di mímọ̀ nínú àwọn ojúewé Ìwé Mímọ́, wọ́n nílò láti kọ́ bí ògo lásán ti òde àti ti ayé ṣe jẹ́ aláìníye. Bábílónì, pẹ̀lú gbogbo agbára rẹ̀ àti ọlá ńlá rẹ̀, irú èyí tí ayé wa kò tíì rí mọ́ láti ìgbà náà,—agbára àti ọlá ńlá tí ó dà bí ẹni pé ó dúró ṣinṣin, tí yóò sì pẹ́ títí, sí àwọn ènìyàn ìgbà náà,—báwo ni ó ti kọjá lọ pátápátá! Gẹ́gẹ́ bí “òdòdó koríko” ni ó ti ṣègbé. Bẹ́ẹ̀ ni gbogbo ohun tí kò ní Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ rẹ̀ yóò ṣègbé. Kìkì ohun tí a so pọ̀ mọ́ ète Rẹ̀ tí ó sì ń fi ìwà Rẹ̀ hàn ni ó lè dúró. Àwọn ìlànà Rẹ̀ nìkan ni àwọn ohun tí ó dúró ṣinṣin tí ayé wa mọ̀.” Education, 177, 184.

Back to Articles