Article

# Ìwé Dáníẹ́lì – Ọgọ́rùn-ún kan lẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n àti márùn-ún

Ìwà Ọlọ́run Nínú Ara: Ìjẹ́wọ́ Jinlẹ̀ ti Peteru àti Àwọn Ìtẹ̀síwájú Rẹ̀

Author

Jeff Pippenger

Published

April 15, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

Nígbà tí Peteru gbé ìdáhùn rẹ̀ kalẹ̀ sí ìbéèrè Kristi ní ti ẹni tí àwọn ọmọ-ẹ̀yìn wí pé Kristi jẹ́, ó sọ pé Jesu ni Ẹni Ààmì-òróró, Kristi, Mèsáyà náà. Ó tún sọ pé Òun ni Ọmọ Ọlọ́run.

> Nígbà tí Jésù dé agbègbè Kesarea Filipi, ó béèrè lọ́wọ́ àwọn ọmọ-ẹ̀yìn rẹ̀ pé, “Ta ni àwọn ènìyàn wí pé èmi, Ọmọ ènìyàn, jẹ́?” Wọ́n sì wí pé, “Àwọn kan wí pé ìwọ ni Johanu Oníbatisí; àwọn mìíràn, Elijah; àwọn mìíràn sì ni Jeremiah, tàbí ọ̀kan nínú àwọn wòlíì.” Ó wí fún wọn pé, “Ṣùgbọ́n ẹ̀yin, ta ni ẹ̀yin wí pé èmi jẹ́?” Simonu Peteru sì dáhùn, ó sì wí pé, “Ìwọ ni Kristi, Ọmọ Ọlọ́run alààyè.” Jésù sì dáhùn, ó sì wí fún un pé, “Alábùkún ni ìwọ, Simonu Barjona; nítorí ẹran ara àti ẹ̀jẹ̀ kò fi èyí hàn fún ọ, bí kò ṣe Baba mi tí ó wà ní ọ̀run. Èmi pẹ̀lú sì wí fún ọ pé, ìwọ ni Peteru, àti lórí àpáta yìí ni èmi yóò kọ ìjọ mi; àwọn ẹnu-bọ̀nà ọ̀run àpáàdì kì yóò sì borí rẹ̀. Èmi yóò sì fi àwọn kọ́kọ́rọ́ ìjọba ọ̀run fún ọ; ohunkóhun tí ìwọ bá dè ní ayé, a ó dè é ní ọ̀run; ohunkóhun tí ìwọ bá tú ní ayé, a ó tú ú ní ọ̀run.” Matteu 16:13–19.

Nípasẹ̀ Pétérù ni Ẹ̀mí Mímọ́ gbé òtítọ́ pàtàkì kalẹ̀ fún ọ̀kẹ́ mẹ́rìnlélọ́gọ́rin ẹgbẹ̀rún [144,000] kí wọ́n lè lóye. Ó ṣe bẹ́ẹ̀ ní Páníùmù, èyí tí í ṣe Késáríà Fílípì. Páníùmù ni ibi tẹ́ńpìlì mímọ́ jùlọ nínú ìjọsìn dragoni, nítorí Gíríìsì dúró fún ayé, àti ayé ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn ni Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé, ẹni tí í ṣe aṣojú ayé dragoni. “Àwọn ẹnu-bọ́ọ̀nù ọ̀run àpáàdì” jẹ́ orúkọ fún tẹ́ńpìlì Pani, ọlọ́run ewúrẹ́ ti Gíríìkì. A kọ tẹ́ńpìlì náà sí iwájú ihò kan tí ó ní Orísun Páníùmù nínú rẹ̀. Orísun Páníùmù ń pèsè omi fún Odò Jọ́dánì, èyí tí í ṣe àmì Kristi.

Orúkọ náà “Jordan” túmọ̀ sí “ẹni tí ń sọ̀kalẹ̀,” ó sì bẹ̀rẹ̀ ìrìnàjò rẹ̀ ní agbègbè olókè ńlá ti àríwá Ísírẹ́lì, ní fífa orísun àkọ́kọ́ rẹ̀ láti inú àwọn ìsun omi Òkè Hermon, gíga jùlọ nínú Hermon Range, níbi tí ìsun omi tí a ń pè ní “àwọn ẹnubodè ọ̀run àpáàdì” wà. Hermon túmọ̀ sí “mímọ́,” “Jordan” sì túmọ̀ sí “láti sọ̀kalẹ̀.” Odò Jordan ń ṣàn láti ilẹ̀ gíga Òkè Hermon, ó sì ń sọ̀kalẹ̀ gba Jordan Rift Valley, títí ó fi dé Òkun Òkú, èyí tí ó jẹ́ ibi tí ó kéré jùlọ lórí ilẹ̀ ayé.

Àwọn omi tí ń bọ́ Odò Jọ́dánì, tí ìbẹ̀rẹ̀ wọn ti wá láti inú tẹ́ńpìlì Pani, tí wọ́n sì parí dé ibi tí ó kéré jù lọ lórí ilẹ̀ ayé, ṣàpẹẹrẹ ìsàlẹ̀kalẹ̀ tí Ọmọ Ọlọ́run ṣe nígbà tí Ó fi òkè mímọ́ gíga jù lọ sílẹ̀ láti sọ̀kalẹ̀ wá sí “òkun òkú” tí ó kéré jù lọ nínú ayé yìí. Ìsàlẹ̀kalẹ̀ Kristi láti ọ̀run wá sí ikú lórí àgbélébùú tún ṣàpẹẹrẹ pé Ó gbé ẹran ara ènìyàn tí ó ṣubú wọ́ ara Rẹ̀, nítorí ìrìnàjò Rẹ̀ láti ọ̀run wá sí àgbélébùú ni àwọn omi tí ó ti “àwọn ẹnu-ọ̀nà ọ̀run àpáàdì” ń bọ́.

Òkun Òkú kì í ṣe ibi tí ó rẹ̀ jùlọ lórí ilẹ̀ ayé nìkan, ṣùgbọ́n òun ni omi tí ó ní iyọ̀ jùlọ lórí ilẹ̀ ayé, ó pọ̀ ní iyọ̀ ní ìlọ́po mẹ́sàn-án ju òkun lọ. Ikú Kristi lórí àgbélébùú, gẹ́gẹ́ bí Òkun Òkú ṣe ṣàpẹẹrẹ rẹ̀, ni ibi tí Ó ti fi mú májẹ̀mú Rẹ̀ dúró pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀.

> Kí ìwọ sì máa fi iyọ̀ dán gbogbo ọrẹ ẹbọ oúnjẹ rẹ; bẹ́ẹ̀ ni ìwọ kò gbọdọ̀ jẹ́ kí iyọ̀ máa ṣaláìsí nínú ọrẹ ẹbọ oúnjẹ rẹ, iyọ̀ majẹmu Ọlọ́run rẹ: pẹ̀lú gbogbo ẹbọ rẹ ni ìwọ yóò máa rú iyọ̀. Lefitiku 2:3.

Lójú ọ̀nà láti ọ̀dọ̀ àwọn ìsun omi Òkè Hẹ́mónì, Odò Jọ́dánì ń kọjá láàrín Òkun Gálílì, èyí tí a tún mọ̀ sí Adágún Tíbéríùsì àti Adágún Kínérẹ́tì. Gálílì túmọ̀ sí “àmì ìdì” tàbí “ibi ìyípadà.” Tíbéríùsì ni orúkọ alákòóso ará Róòmù tí ó tẹ̀ lé Ágústọ̀sì Késárì, àti nítorí ìrísí adágún náà, a fi ń pè é ní Kínérẹ́tì, èyí tí ó túmọ̀ sí “háàpù” tàbí “lírè.” Ibi ìyípadà fún aráyé ni ìgbà tí Tíbéríùsì Késárì ń ṣàkóso tí a sì kàn Jésù mọ́ àgbélébùú, tí gbogbo háàpù ní ọ̀run sì dákẹ́. Ẹ̀rí ìpínlẹ̀ ilẹ̀-ayé ti Odò Jọ́dánì ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú “àwọn ẹnu-ọ̀nà ọ̀run àpáàdì,” èyí tí í ṣe tẹ́ńpìlì ọlọ́run ará Gíríìkì Pan, ń sọ̀rọ̀ sí ẹ̀rí náà tí Pétérù kéde nípasẹ̀ ìmísí Ẹ̀mí Mímọ́.

Ìṣedàjẹ́ ara Kristi ni ìṣọ̀kan Ìwà-Ọlọ́run àti ẹ̀dá ènìyàn tí ó ṣẹlẹ̀ nígbà tí Ọmọ Ọlọ́run tí í ṣe Ọlọ́run gba ara ènìyàn wọ̀ fún ara Rẹ̀, nípa bẹ́ẹ̀ ń ṣọ̀kan Ìwà-Ọlọ́run pẹ̀lú ẹ̀dá ènìyàn, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú omi tí ń jáde láti orísun Pani tí ó ń bọ Odò Jọ́dánì. Ohun tí ń bọ orísun Pani ni ìrì, òjò, àti yìnyín tí ó rọ̀ sórí àwọn òkè Hẹ́mọ́nù, Hẹ́mọ́nù sì ń ṣojú “òkè mímọ́,” èyí tí í ṣe Jerúsálẹ́mù òkè ọ̀run.

> Orin Ìgòkè ti Dafidi. Wò ó, bí ó ti dára tó, bí ó sì ti dùn tó, fún àwọn arákùnrin láti máa gbé pọ̀ ní ìṣọ̀kan! Ó dàbí òróró iyebíye lórí orí, tí ó ṣàn sọ̀kalẹ̀ sí irùngbọ̀n, àní irùngbọ̀n Aaroni: tí ó sì ṣàn sọ̀kalẹ̀ dé etí aṣọ rẹ̀; Bí ìrì Hẹ́mọni, àti bí ìrì tí ó sọ̀kalẹ̀ sórí àwọn òkè Sioni: nítorí níbẹ̀ ni Olúwa ti pàṣẹ ìbùkún náà, àní ìyè títí láé. Sáàmù 133:1–3.

“òróró iyebíye” tí ń ṣàn kalẹ̀ lórí irùngbọ̀n Árónì ni òróró tí a lò nígbà tí wọ́n fi yàn án, pẹ̀lú àwọn ọmọ rẹ̀, sí mímọ́ gẹ́gẹ́ bí àlùfáà Ọlọ́run.

> Ìwọ yóò sì mú lára ẹ̀jẹ̀ tí ó wà lórí pẹpẹ, àti lára òróró ìyàsímímọ́, kí o sì wọn un sórí Áárónì, àti sórí aṣọ rẹ̀, àti sórí àwọn ọmọ rẹ̀, àti sórí aṣọ àwọn ọmọ rẹ̀ pẹ̀lú rẹ̀: a ó sì yà á sí mímọ́, àti aṣọ rẹ̀, àti àwọn ọmọ rẹ̀, àti aṣọ àwọn ọmọ rẹ̀ pẹ̀lú rẹ̀. Eksodu 29:21.

Peteru sọ ìjẹ́wọ́ ti gbogbo àwọn ọmọ-ẹ̀yìn náà jáde, àti ní ṣíṣe bẹ́ẹ̀ ó sọ ìjẹ́wọ́ ti ẹgbẹ̀rún ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélógójì náà jáde, àwọn tí a ó fi àmì òróró yàn gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ àlùfáà kan ṣoṣo tí a gbé sókè gẹ́gẹ́ bí àsíá. “Òróró” tí ó fi àmì òróró yàn Áárónì, jẹ́ bí ìrì Òkè Hẹ́mọ́nù pẹ̀lú, bẹ́ẹ̀ sì ni ìrì àwọn òkè Siọ́nì pẹ̀lú. “Òróró” náà àti “ìrì” náà ni ìhìn tí ó dúró fún ìfiyàn Ẹ̀mí Mímọ́.

> Ẹ fi etí sílẹ̀, ẹ̀yin ọ̀run, èmi yóò sì sọ̀rọ̀; ìwọ ilẹ̀ ayé náà, gbọ́ ọ̀rọ̀ ẹnu mi. Ẹ̀kọ́ mi yóò rọ̀ bí òjò, ọ̀rọ̀ mi yóò ṣàn kalẹ̀ bí ìrì, bí òjò kékeré lórí ewé tútù, àti bí àkùdàáyà lórí koríko: Nítorí èmi yóò kéde orúkọ Olúwa: ẹ fi títóbi fún Ọlọ́run wa. Diutarónómì 32:1–3.

“Ìrì” náà ni “ẹ̀kọ́” tí ń sọ̀ kalẹ̀ lórí àwọn òkè Síónì, ó sì jẹ́ “òróró” ìfúnróró tí ń sọ ọgọ́rùn-ún méjìlélógójì ẹgbẹ̀rún di ọ̀kan, àwọn ẹni tí í ṣe àlùfáà Ọlọ́run ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn. Ẹ̀kọ́ náà ń rọ̀ bí òjò, ó sì ń ṣàn jáde bí ìrì nítorí pé a “ti tẹ̀ ẹ́ jáde.” A ti tẹ̀ ẹ́ jáde nítorí pé ọ̀run àti ayé yóò fetí sí i, kí wọ́n sì gbọ́ ọ̀rọ̀ ẹnu Rẹ̀, nípasẹ̀ ẹgbẹ́ àlùfáà kan tí a sọ di ọ̀kan, tí í ṣe àsíá tí ń kéde àwọn ìránṣẹ́ ti Ẹkún Àárín Òru àti Ẹkún Ńlá.

> Bí ó ti lẹ́wà tó lórí àwọn òkè ni ẹsẹ̀ ẹni tí ń mú ìròyìn ayọ̀ wá, tí ń kéde àlàáfíà; ẹni tí ń mú ìròyìn ayọ̀ ohun rere wá, tí ń kéde ìgbàlà; tí ń wí fún Sioni pé, Ọlọ́run rẹ ń jẹ ọba! Àwọn olùṣọ́ rẹ yóò gbé ohùn wọn sókè; wọn yóò fi ohùn wọn kọrin pọ̀: nítorí wọn yóò rí i lójúkojú, nígbà tí Oluwa yóò tún mú Sioni padà. Ẹ bú sílẹ̀ ní ayọ̀, ẹ kọrin pọ̀, ẹ̀yin ibi ahoro Jerusalẹmu: nítorí Oluwa ti tu àwọn ènìyàn rẹ̀ nínú, ó ti rà Jerusalẹmu padà. Oluwa ti ṣí apá mímọ́ rẹ̀ payá ní ojú gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè; gbogbo ìpẹ̀kun ayé yóò sì rí ìgbàlà Ọlọ́run wa. Isaiah 52:7–10.

Àwọn olùṣọ́ ọjọ́ ìkẹyìn, tí Peteru ṣàpẹẹrẹ wọn, ń kéde ìgbàlà àti àlàáfíà, wọn yóò sì di ọ̀kan, nítorí wọn yóò ríran ní ojú kan náà. Èyí ń ṣẹlẹ̀ nígbà tí “Olúwa mú Síónì padà wá.” Ọ̀rọ̀ Hébérù tí a túmọ̀ sí “mú padà wá” túmọ̀ sí “yí padà.” Nígbà tí Olúwa bá yí Síónì padà, ó túmọ̀ sí pé Síónì ti wà ní ìgbèkùn, gẹ́gẹ́ bí ìtúká náà ṣe ṣàpẹẹrẹ rẹ̀, a sì yí i padà nígbà tí ìgbèkùn náà bá dópin.

> Nítorí báyìí ni Olúwa wí pé, Lẹ́yìn ọdún àádọ́rin tí yóò pé ní Babeli, Èmi yóò bẹ̀ yín wò, èmi yóò sì mú ọ̀rọ̀ rere mi ṣẹ sí yín, nípa mímú yín padà sí ibi yìí. Nítorí mo mọ ìrònú tí mo ń rò sí yín, ni Olúwa wí, ìrònú àlàáfíà, kì í ṣe ti ibi, láti fi òpin tí ẹ ń retí fún yín. Nígbà náà ni ẹ̀yin yóò ké pe mi, ẹ ó sì lọ gbàdúrà sí mi, èmi yóò sì fetí sí yín. Ẹ ó sì wá mi, ẹ ó sì rí mi, nígbà tí ẹ bá fi gbogbo ọkàn yín wá mi. A ó sì rí mi, ni Olúwa wí: èmi yóò sì yí ìgbèkùn yín padà, èmi yóò sì kó yín jọ láti gbogbo orílẹ̀-èdè, àti láti gbogbo ibi tí mo ti lé yín lọ, ni Olúwa wí; èmi yóò sì mú yín padà sí ibi láti ibẹ̀ tí mo ti mú yín lọ ní ìgbèkùn. Jeremiah 29:10–14.

Gbogbo àwọn wòlíì ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn ọjọ́ ìkẹyìn, àti ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn àwọn ènìyàn Rẹ̀ wà nínú ìgbèkùn kan tí a ó yí padà, kí ẹ̀rí àsọtẹ́lẹ̀ lè ṣẹ.

> Ọ̀rọ̀ tí ó tọ Jeremáyà wá láti ọ̀dọ̀ Olúwa, pé, Báyìí ni Olúwa Ọlọ́run Ísráẹ́lì wí, pé, Kọ gbogbo ọ̀rọ̀ tí mo ti sọ fún ọ sínú ìwé kan. Nítorí, wò ó, àwọn ọjọ́ ń bọ̀, ni Olúwa wí, tí èmi yóò mú ìgbèkùn àwọn ènìyàn mi Ísráẹ́lì àti Júdà padà, ni Olúwa wí: èmi yóò sì mú wọn padà sí ilẹ̀ tí mo fi fún àwọn baba wọn, wọn yóò sì gbà á. Jeremáyà 30:1–3.

Lẹ́yìn ọjọ́ mẹ́ta àtààbọ̀ tí wọ́n fi sùn, gẹ́gẹ́ bí Lásárù ṣe sùn fún ọjọ́ mẹ́rin, tí Dáníẹ́lì sì ṣọ̀fọ̀ fún ọjọ́ mọ́kànlélógún, Máíkẹ́lì jí àwọn ẹlẹ́rìí méjèèjì náà dìde, ẹni tí wọ́n jẹ́ àwọn ènìyàn Rẹ̀ ní ọjọ́ ìkẹyìn, ó sì mú wọn wá sínú ìṣọ̀kan, ó tún fi òróró yàn wọ́n nípasẹ̀ ìránṣẹ́ kan tí a tẹ̀ jáde káàkiri ayé. Ìránṣẹ́ náà ni “ìrì” Òkè Hẹ́mọ́nì (òkè mímọ́), tí ń bọ́ orísun omi Pani jẹ, èyí tí ó sì ń bọ Odò Jọ́dánì lẹ́yìn náà. Ìfí-oróró-yàn tí a ṣe nípasẹ̀ ìránṣẹ́ náà dúró fún ìfí-oróró-yàn Jésù, tí ó ṣàmì sí àkókò tí Ó di Kristi, èyí tí Pétérù fi mọ̀.

Nígbà tí Peteru fi dá Kristi mọ̀ gẹ́gẹ́ bí Ọmọ Ọlọ́run, ó ṣàfihàn Kristi gẹ́gẹ́ bí Ọmọ Ọlọ́run àti Ọmọ ènìyàn pẹ̀lú, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣojú rẹ̀ nípa omi “àwọn ẹnu-ọ̀nà ọ̀run àpáàdì” tí ń bọ́ Odò Jọ́dani. Ìjẹ́wọ́ Peteru jẹ́ èso ìmísí Ẹ̀mí Mímọ́, ó sì jẹ́ òtítọ́ náà—pé Jésù ni Kristi, Ẹni Ààmì-òróró, àti pé Òun jẹ́ Ọlọ́run àti ènìyàn pẹ̀lú—ni Jésù tọ́ka sí gẹ́gẹ́ bí òtítọ́ tí yóò jẹ́ àárín gbùngbùn ìjà sí àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní ọjọ́ ìkẹyìn, àwọn tí Kristi ṣe ìlérí pé wọn yóò ṣẹ́gun; nítorí “àwọn ẹnu-ọ̀nà ọ̀run àpáàdì” kì yóò borí òtítọ́ yìí.

Òtítọ́ ni pé ní ọjọ́ kọkànlá, oṣù Kẹsán, ọdún 2001, gẹ́gẹ́ bí a ti fi àmì òróró yàn Jésù ní ìgbà ìrìbọmi Rẹ̀, bẹ́ẹ̀ ni fífi èdìdì mọ́ àwọn ẹgbẹ̀rún kan ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélógójì bẹ̀rẹ̀, àti nínú ìtàn náà ìbànújẹ́ yóò wà tí yóò pa àwọn ènìyàn Rẹ̀ ti ọjọ́ ìkẹyìn, títí Yóò fi jí wọn dìde, tí Yóò sì yi ìgbèkùn wọn padà. Ìlànà àjíǹde náà ní ìṣọ̀kan àwọn ènìyàn Rẹ̀ sí ọmọ-ogun alágbára kan tí a gbé sókè gẹ́gẹ́ bí àsíá. Iṣẹ́ jíjí dìde, ìwẹ̀nùmọ́, ìṣọ̀kan àti gbígbé sókè, lẹ́yìn ikú ní àwọn òpópónà, ni a ṣàfihàn nínú ẹsẹ̀ mẹ́wàá títí dé mẹ́ẹ̀ẹ́dógún nínú orí kọkànlá ti Dáníẹ́lì, pẹ̀lú àwọn ìpín míì nínú Bíbélì. Ṣùgbọ́n nínú ẹsẹ̀ mẹ́tàlá títí dé mẹ́ẹ̀ẹ́dógún, Kristi ti tún mú àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Rẹ̀ wá sí Kesarea Filipi, sí Paniomu, níbẹ̀ ni a sì ti fi èdìdì Ọlọ́run tẹ̀ mọ́ wọn títí láé.

Nígbà nìkan tí a bá lóye ìjinlẹ̀ àwọn òtítọ́ wọ̀nyí, ni a lè mọ̀ àwọn ìṣípayá òtítọ́ tí ó wà nínú ẹ̀rí Kesarea Filipi. Nínú ẹsẹ̀ kejìdínlógún ti orí kẹrìndínlógún nínú Matteu, a yí orúkọ Simoni Báriónà padà sí Peteru, èyí tí ó ṣàpẹẹrẹ ẹgbẹ̀rún mẹ́rìnlélógójì [144,000] gẹ́gẹ́ bí a ti sọ tẹ́lẹ̀ nínú àpilẹ̀kọ kan láìpẹ́ yìí. Ìṣípayá ìṣirò tí a fi múlẹ̀ nínú ẹsẹ̀ náà ń gbé Jesu ga gẹ́gẹ́ bí Onínọ́mbà Àgbàyanu, nítorí kì í ṣe pé a lè lóye Peteru nìkan gẹ́gẹ́ bí aṣojú ẹgbẹ̀rún mẹ́rìnlélógójì [144,000], ṣùgbọ́n Matteu 16:18 pẹ̀lú jẹ́ ààmì ìṣirò ti “phi”.

Kí a tó sọ̀rọ̀ nípa ìṣirò tí ó ní í ṣe pẹ̀lú “phi,” ó yẹ kí a ṣàkíyèsí pé “phi” jẹ́ apá kan nínú ọ̀rọ̀ “Philippi,” èyí tí í ṣe èkejì nínú àwọn orúkọ méjì ti ìlú Panium. Ẹsẹ̀ kẹtàlá-dín-lógún fi hàn pé Jésù bá Peteru sọ̀rọ̀ ní èdè Hébérù, a sì kọ ọ́ sílẹ̀ ní èdè Gíríìkì, lẹ́yìn náà a túmọ̀ ọ́ sí èdè Gẹ̀ẹ́sì. Àwọn ìgbésẹ̀ mẹ́ta wọ̀nyí ń tọ́ka sí àkóso Kristi lórí Ọ̀rọ̀ Rẹ̀. Nígbà tí a bá wo ọ̀rọ̀ náà pẹ̀lú ètò ìṣirò ti ìlọ́po àwọn ipò tí a fi nọ́ńbà sí, ó fi hàn pé orúkọ Peteru dọ́gba pẹ̀lú ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélógójì ẹgbẹ̀rún, báyìí ni ó ṣe ń tẹnumọ́ Jésù gẹ́gẹ́ bí Olùṣirò Alágbàyanu. Nínú ẹsẹ̀ kan náà gan-an, níbi tí Jésù ti kéde pé Òun yóò kọ́ ìjọ Rẹ̀, Olùṣirò Alágbàyanu náà ṣàkóso ìlànà ìtumọ̀ náà láti jẹ́rìí pé òtítọ́ tí a ṣàpẹẹrẹ nínú ẹsẹ̀ kẹtàlá-dín-lógún nínú orí kẹrìndínlógún yóò ṣàfihàn àmì ìṣirò “phi.”

> Mo sì wí fún ọ pẹ̀lú, pé ìwọ ni Peteru, àti lórí àpáta yìí ni èmi yóò kọ ìjọ mi; àwọn ẹnubodè ọ̀run àpáàdì kì yóò borí rẹ̀. Matteu 16:18.

A kò kọ́ ìjọ Rẹ̀ lórí ẹ̀kọ́ nìkan pé Jésù ni Kristi, àti pé Òun ni Ọmọ Ọlọ́run, ṣùgbọ́n pẹ̀lú lórí òtítọ́ náà pé Òun ni Ọ̀rọ̀ náà, àti pé Ọ̀rọ̀ náà ni ó dá ohun gbogbo sílẹ̀, tí ó sì ń ṣàkóso ohun gbogbo, títí kan ìṣirò, gírámà, àti iṣẹ́ àwọn ènìyàn.

> Nínú ẹni náà pẹ̀lú ni a sì ti rí ogún gbà, níwọ̀n bí a ti yàn wá tẹ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ète ẹni tí ń ṣiṣẹ́ ohun gbogbo gẹ́gẹ́ bí ìpinnu ìfẹ́ tirẹ̀. Efesu 1:11.

Phi, tí a sábà máa ń ṣojú fún pẹ̀lú lẹ́tà Gíríìkì φ (phi), jẹ́ àdúróṣinṣin ìṣirò kan tí ó fẹrẹ̀ tó 1.618033988749895. Nọ́mbà yìí ni a mọ̀ sí ìpín wúrà tàbí ìwòntúnwonsì àtọ̀runwá. Ó jẹ́ “nọ́mbà aláìlógún”, èyí tí ó túmọ̀ sí pé a kò lè fi hàn gẹ́gẹ́ bí ìdá méjì tí ó rọrùn, àti pé ìfarahàn rẹ̀ ní ẹ̀yà onídesímà ń bá a lọ láìní òpin láìsí àtúnbọ̀.

Ìwọ̀n wúrà ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àbùdá àgbàyanu, ó sì ń hàn ní oríṣìíríṣìí àyíká nínú ìṣirò, iṣẹ́ ọnà, faaji, ẹ̀dá, àti àwọn pápá mìíràn. A máa ń rí i lọ́pọ̀ ìgbà nínú àwọn ìrísí jiọ́mẹ́tírì, bíi onígun mẹ́rin, onígun márùn-ún, àti dodecahedron, níbi tí ìbáwọ̀n apá tó gùn sí apá tó kúrú fi dọ́gba pẹ̀lú phi.

Nínú iṣẹ́ ọnà àti iṣẹ́ amúlé, a gbà pé ìwọ̀n wúrà ń dá àwọn ìpín tó lẹ́wà dára sílẹ̀. Àwọn olórin àti àwọn ayaworan ti lò ó jálẹ̀ ìtàn, láti ọ̀dọ̀ àwọn ọlàjú ìgbàanì dé àkókò Renaissance àti sí i, láti ṣe àkópọ̀, àwọn ilé, àti àwọn iṣẹ́ ọnà. Nínú ìṣirò, ìwọ̀n wúrà farahàn nínú onírúurú àfòpiná ìṣirò àti àtẹ̀lé nọ́mbà, títí kan àtẹ̀lé Fibonacci, níbi tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ọ̀rọ̀ rẹ̀ ti jẹ́ àpapọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ méjì tó ṣáájú rẹ̀. Bí àwọn ọ̀rọ̀ inú àtẹ̀lé Fibonacci ṣe ń pọ̀ sí i, ìbáṣepọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ tó tẹ̀ lé ara wọn ń sún mọ́ phi.

Nínú ẹsẹ̀ 16:18, a rí fíi ìṣirò náà (1.618…). Jésù, Ọlọ́run “ẹni tí ń ṣiṣẹ́ ohun gbogbo gẹ́gẹ́ bí ìpinnu ìfẹ́ tirẹ̀,” pinnu láti fi àkọlé ìdánimọ̀ Rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Palmoni, Nọ́mbà Ìyanu, tàbí Olùkà Àwọn Àṣírí, sílẹ̀ nínú ilẹ̀-ayé àsọtẹ́lẹ̀ tí ń dá ibi ogun ìjà ìjọ Rẹ̀ mọ̀ lòdì sí àwọn ẹnu-ọ̀nà ọ̀run àpáàdì ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn. Ní ibi ogun àsọtẹ́lẹ̀ náà, nípasẹ̀ àkóso Rẹ̀ lórí àwọn nọ́mbà, Ó ṣàpẹẹrẹ ẹgbẹ̀rún mẹ́rìndínlọ́gọ́rin [ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélọ́gọ́rin] náà pẹ̀lú “Peter”, ẹni tí a yí orúkọ rẹ̀ padà láti “Simon”, ẹni tí ó gbọ́ ìránṣẹ́ àdàbà, sí “Peter”; báyìí ni Ó ṣe fi àmì mọ́ ẹgbẹ̀rún mẹ́rìndínlọ́gọ́rin [ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélọ́gọ́rin] náà gẹ́gẹ́ bí àwọn ènìyàn májẹ̀mú Rẹ̀ ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn.

“Àpáta” tí Ó yàn láti kọ ìjọ Rẹ̀ lé lórí ni àpáta ìpìlẹ̀, ìpìlẹ̀ àti òkúta igun àkọ́kọ́ ti “àkókò méje” ti Lefitiku mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n, nítorí kò sí ìpìlẹ̀ òtítọ́ kankan tí kì í ṣe Kristi. Láti inú ìrìbọmi Kristi, nígbà tí Simoni “gbọ́” ìhìnrere ẹyẹ àdàbà títí dé orí àgbélébùú Òkun Òkú, fún ẹgbẹ̀rún kan, ọgọ́rùn-ún méjì àti ọgọ́ta ọjọ́, lẹ́ẹ̀mejì lójoojúmọ́, ìrúbọ òwúrọ̀ àti ìrúbọ ìrọ̀lẹ́ wà, àfi ní ọjọ́ ìkẹyìn ti ẹgbẹ̀rún kan, ọgọ́rùn-ún méjì àti ọgọ́ta ọjọ́ náà, nítorí ní ọjọ́ náà, ìrúbọ ìrọ̀lẹ́ yọ kúrò lọ́wọ́ àlùfáà, àti lórí àgbélébùú Kristi kú gẹ́gẹ́ bí ọrẹ ẹbọ ẹ̀ẹ̀ẹ́dẹ́gbẹ̀ta [2,520].

> “Gbogbo rẹ̀ jẹ́ ìbẹ̀rù ńlá àti ìdàrúdàpọ̀. Àlùfáà náà ti fẹ́ pa ẹbọ náà; ṣùgbọ́n ọ̀bẹ̀ náà bọ́ kúrò lọ́wọ́ rẹ̀ tí agbára ti kúrò nínú rẹ̀, ọ̀dọ́-àgùntàn náà sì sá. Àpẹẹrẹ ti pàdé ohun tí a fi ń ṣe àfihàn rẹ̀ nínú ikú Ọmọ Ọlọ́run. A ti rú ẹbọ ńlá náà. Ọ̀nà sí ibi mímọ́ jùlọ ti ṣí sílẹ̀. A ti pèsè ọ̀nà tuntun àti alààyè fún gbogbo ènìyàn. Kò sí mọ́ tí ẹ̀dá ènìyàn ẹlẹ́ṣẹ̀, aláìnírètí nínú ìbànújẹ́, yóò máa dúró de wíwá àlùfáà àgbà.” The Desire of Ages, 757.

“Àpáta” tí Yóò fi kọ ìjọ Rẹ̀ lé lórí ni òkúta ìpìlẹ̀ tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ilé kọ̀ sílẹ̀; nọ́ńbà rẹ̀ ni “ẹgbẹ̀rún méjì, ọ̀ọ́dúnrún, ogún.” Nínú ẹsẹ̀ kúkúrú kan, Kírísítì fi ara Rẹ̀ hàn gẹ́gẹ́ bí Olúwa gbogbo nǹkan; nígbà tí Ó sì ṣe bẹ́ẹ̀, Ó dúró, Ó sì ń sọ̀rọ̀ nínú ẹsẹ̀ kẹtàlá sí ẹsẹ̀ kẹ́ẹ̀dógún ti orí kọkànlá nínú ìwé Dáníẹ́lì.

> Èmi náà sì wí fún ọ pé, Pétérù ni ìwọ, àti lórí àpáta yìí ni Èmi yóò kọ ìjọ Mi; àwọn ẹnubodè ọ̀run àpáàdì kì yóò sì borí rẹ̀. Matteu 16:18.

A ó máa bá ìkẹ́kọ̀ọ́ yìí lọ nínú àpilẹ̀kọ tí ó kàn.

> “‘Àwọn ohun ìkọ̀kọ̀ jẹ́ ti Jèhófà Ọlọ́run wa: ṣùgbọ́n àwọn ohun tí a ti fihàn jẹ́ tiwa àti ti àwọn ọmọ wa títí láé.’ Diutarónómì 29:29. Bí Ọlọ́run ṣe ṣe iṣẹ́ ẹ̀dá gan-an kò tíì fihàn fún ènìyàn rí; ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ènìyàn kò lè wá àwọn àṣírí Ẹni Ọ̀gá-ògo Jùlọ mọ́. Agbára Rẹ̀ nínú iṣẹ́ ẹ̀dá jẹ́ ohun tí a kò lè lóye, gẹ́gẹ́ bí ìwàláàyè Rẹ̀ náà ṣe jẹ́ ohun tí a kò lè fi ọgbọ́n yé.”

> “Ọlọ́run ti jẹ́ kí ìkún-omi ìmọ́lẹ̀ kan tú sórí ayé nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì àti iṣẹ́ ọnà pẹ̀lú; ṣùgbọ́n nígbà tí àwọn ènìyàn tí wọ́n jẹ́ onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ní ìjẹ́wọ́ bá ń sọ̀rọ̀ lórí àwọn kókó wọ̀nyí láti ojú ìwòye ènìyàn lásán, dájúdájú wọn yóò dé sí àwọn ìpinnu tí kò tọ́. Ó lè jẹ́ aláìlẹ́bi láti ronú jinlẹ̀ ju ohun tí ọ̀rọ̀ Ọlọ́run ti fihàn lọ, bí àwọn èrò wa kò bá tako àwọn òtítọ́ tí a rí nínú Ìwé Mímọ́; ṣùgbọ́n àwọn tí wọ́n kọ ọ̀rọ̀ Ọlọ́run sílẹ̀, tí wọ́n sì ń wá láti ṣàlàyé àwọn iṣẹ́ àdáyébá Rẹ̀ lórí ìlànà sáyẹ́ǹsì, wọ́n ń ṣí lọ lórí òkun àìmọ̀ láìní àtẹ ìtọ́sọ́nà tàbí kọ́mpásì. Àwọn ọkàn tí ó tóbi jù lọ, bí a kò bá fi ọ̀rọ̀ Ọlọ́run tọ́ wọn nínú ìwádìí wọn, a máa dà wọ́n lórí nínú ìsapá wọn láti tọ́pa ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín sáyẹ́ǹsì àti ìfihàn. Nítorí pé Ẹlẹ́dàá àti àwọn iṣẹ́ Rẹ̀ ga ju ìmọ̀ wọn lọ débi pé wọn kò lè fi àwọn òfin àdánidá ṣàlàyé wọn, wọ́n ka ìtàn inú Bíbélì sí ohun tí kò ṣeé gbára lé. Àwọn tí wọ́n ń ṣiyèméjì sí ìgbẹ́kẹ̀lé àwọn àkọsílẹ̀ Majẹmu Láéláé àti Majẹmu Tuntun, a ó mú wọn lọ láti gbé ìgbésẹ̀ kan síwájú, kí wọ́n sì ṣiyèméjì nípa wíwà Ọlọ́run; lẹ́yìn náà, nígbà tí wọ́n bá ti pàdánù ìdákọ̀ró wọn, a ó fi wọ́n sílẹ̀ kí wọ́n máa lù kiri lórí àwọn àpáta àìgbọ́gbọ́.”

> “Àwọn ènìyàn wọ̀nyí ti pàdánù ìrọ̀rùn ìgbàgbọ́. Ó yẹ kí ìgbàgbọ́ tí ó dúró ṣinṣin wà nínú àṣẹ àtọ̀runwá ti Ọ̀rọ̀ Mímọ́ Ọlọ́run. Kì í ṣe pé kí a fi ìmọ̀ràn ènìyàn nípa sáyẹ́ǹsì dán Bíbélì wò. Ìmọ̀ ènìyàn jẹ́ amọ̀nà tí a kò lè fi gbẹ́kẹ̀ lé. Àwọn aláiyègbàgbọ́ tí ń ka Bíbélì nítorí láti máa wá àríwísí, lè, nípasẹ̀ òye aláìpé nípa bóyá sáyẹ́ǹsì tàbí ìṣípayá, sọ pé àwọn ti rí ìtakora láàárín wọn; ṣùgbọ́n bí a bá lóye wọn ní tòótọ́, wọ́n wà ní ìbámu pípé. Mósè kọ̀wé lábẹ́ ìtọnisọ́nà Ẹ̀mí Ọlọ́run, ìmọ̀-ẹ̀dá ilẹ̀ tí ó péye kì yóò sì ní fi èrò ìṣàwárí hàn pé ó ti ṣàwárí ohun tí a kò lè bá àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ mu. Gbogbo òtítọ́, yálà nínú ẹ̀dá tàbí nínú ìṣípayá, bá ara rẹ̀ mu ní gbogbo ìfarahàn rẹ̀.”

> “Nínú ọ̀rọ̀ Ọlọ́run, a gbé ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbéèrè dìde tí àwọn ọ̀mọ̀wé tó jinlẹ̀ jùlọ kò lè dáhùn láéláé. A ń fa àkíyèsí sí àwọn kókó-ọrọ wọ̀nyí láti fi hàn wá bí ọ̀pọ̀ nǹkan ṣe wà, àní láàárín àwọn ohun tí ó wọ́pọ̀ nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́, tí ọkàn ènìyàn tí ó ní ààlà, pẹ̀lú gbogbo ọgbọ́n tí wọ́n ń fi yangàn, kò lè lóye rẹ̀ ní kíkún láéláé.

> “Ṣùgbọ́n àwọn ènìyàn ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ń rò pé àwọn lè lóye ọgbọ́n Ọlọ́run, ìyẹn èyí tí Ó ti ṣe tàbí tí Ó lè ṣe. Èrò náà ti gbilẹ̀ gidigidi pé àwọn ń fi ìhámọ́ sí i nípasẹ̀ àwọn òfin tirẹ̀. Àwọn ènìyàn yálà ń sẹ́ ìwàláàyè Rẹ̀ tàbí wọ́n ń pa á tì; tàbí wọ́n ń rò pé àwọn lè ṣàlàyé ohun gbogbo, àní ìṣiṣẹ́ Ẹ̀mí Rẹ̀ lórí ọkàn ènìyàn; wọn kò sì tún bọ̀wọ̀ fún orúkọ Rẹ̀ tàbí bẹ̀rù agbára Rẹ̀ mọ́. Wọn kò gbàgbọ́ nínú ohun àrà ọ̀run, nítorí wọn kò lóye àwọn òfin Ọlọ́run tàbí agbára ailopin Rẹ̀ láti mú ìfẹ́ Rẹ̀ ṣẹ nípasẹ̀ wọn. Gẹ́gẹ́ bí a ti máa ń lò ó ní ìgbà gbogbo, ọ̀rọ̀ náà ‘àwọn òfin ìṣẹ̀dá’ kó gbogbo ohun tí àwọn ènìyàn ti lè ṣàwárí jọ nípa àwọn òfin tí ń ṣàkóso ayé ohun ara; ṣùgbọ́n mélòó ni ìmọ̀ wọn tó, àti bí pápá iṣẹ́ náà ṣe tóbi tó nínú èyí tí Ẹlẹ́dàá lè ṣiṣẹ́ ní ìbámu pẹ̀lú àwọn òfin Tirẹ̀, síbẹ̀ ní ọ̀nà tí ó kọjá ìmòye gbogbo ẹ̀dá aláìpé pátápátá!”

> “Ọ̀pọ̀ ènìyàn ni ń kọ́ni pé ohun èlò ayé ní agbára alààyè nínú ara rẹ̀—pé a fi àwọn ànímọ́ kan sínú ohun èlò ayé, lẹ́yìn náà a sì fi í sílẹ̀ kí ó máa ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ agbára tí ó jẹ́ ti inú ara rẹ̀; àti pé a ń darí àwọn ìṣiṣẹ́ ìṣẹ̀dá ní ìbámu pẹ̀lú àwọn òfin títí dìde, èyí tí Ọlọ́run tìkára Rẹ̀ pàápàá kò lè dá sí i. Èyí jẹ́ ìmọ̀ èké, a kò sì fi ọ̀rọ̀ Ọlọ́run mú un dúró. Ìṣẹ̀dá jẹ́ ìránṣẹ́ Ẹlẹ́dàá rẹ̀. Ọlọ́run kì í pa àwọn òfin Rẹ̀ rẹ́ tàbí ṣiṣẹ́ lòdì sí wọn, ṣùgbọ́n Ó ń lò wọ́n nígbà gbogbo gẹ́gẹ́ bí irinṣẹ́ Rẹ̀. Ìṣẹ̀dá ń jẹ́rìí sí ọgbọ́n, sí ìwàláàyè kan, sí agbára aláṣiṣẹ́ kan, tí ń ṣiṣẹ́ nínú àti nípasẹ̀ àwọn òfin rẹ̀. Nínú ìṣẹ̀dá ni iṣẹ́ tí kò dáwọ́ dúró ti Baba àti ti Ọmọ wà. Kristi wí pé, ‘Baba mi ń ṣiṣẹ́ títí di ìsinsin yìí, èmi náà sì ń ṣiṣẹ́.’ Johanu 5:17.”

> “Àwọn ọmọ Léfì, nínú orin ìyìn wọn tí a kọ sílẹ̀ nípasẹ̀ Nehemiah, kọrin pé, ‘Ìwọ, àní Ìwọ nìkan, ni Olúwa; Ìwọ ti dá ọ̀run, ọ̀run àwọn ọ̀run, pẹ̀lú gbogbo ogun wọn, ayé, àti gbogbo ohun tí ó wà nínú rẹ̀, … Ìwọ sì ń pa gbogbo wọn mọ́.’ Nehemiah 9:6. Ní ti ayé yìí, iṣẹ́ ìṣẹ̀dá Ọlọ́run ti parí. Nítorí pé ‘àwọn iṣẹ́ náà ni a ti parí láti ìpìlẹ̀ ayé.’ Hebrews 4:3. Ṣùgbọ́n agbára Rẹ̀ ṣì ń ṣiṣẹ́ nínú dídúró àwọn ohun tí Ó dá. Kì í ṣe nítorí pé ètò iṣẹ́ tí a ti mú lọ sí ìṣísẹ̀ lẹ́ẹ̀kan ń bá a lọ láti ṣiṣẹ́ nípa agbára àdánidá tirẹ̀ ni ọkàn fi ń lu, tí èémí sì fi ń tẹ̀ lé èémí; ṣùgbọ́n gbogbo èémí, gbogbo ìlù ọkàn, jẹ́ ẹ̀rí ìtọ́jú Rẹ̀ tí ó kún gbogbo ibi, ti Ẹni náà nínú ẹni tí ‘àwa ń gbé, tí àwa sì ń rìn, tí a sì ní ìwàláàyè wa.’ Acts 17:28. Kì í ṣe nítorí agbára àdánidá kan ni ilẹ̀ fi ń mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ èso rẹ̀ jáde lọ́dọọdún, tí ó sì ń bá a lọ nínú ìrìn rẹ̀ yíká oòrùn. Ọwọ́ Ọlọ́run ló ń darí àwọn pílánẹ́ẹ̀tì, tí Ó sì ń pa wọ́n mọ́ ní ipò wọn nínú ìrìn àtòlẹ́sẹẹsẹ wọn kọjá nípasẹ̀ àwọn ọ̀run. Òun ni ‘ń mú ogun wọn jáde ní iye: Ó ń pe gbogbo wọn ní orúkọ nípa títóbi agbára Rẹ̀, nítorí pé Ó lágbára nínú ipá; kò sí ọ̀kan tí ó ṣàìsí.’ Isaiah 40:26. Nípasẹ̀ agbára Rẹ̀ ni ewéko fi ń dàgbà, tí ewé fi ń hàn, tí àwọn òdòdó sì ń yọ. Òun ‘ni ń mú koríko dàgbà lórí àwọn òkè ńlá’ (Psalm 147:8), àti nípasẹ̀ Rẹ̀ ni a fi ń mú àwọn àfonífojì so èso. ‘Gbogbo ẹranko igbó … ń wá oúnjẹ wọn lọ́dọ̀ Ọlọ́run,’ àti gbogbo ẹ̀dá alààyè, láti inú kòkòrò tí ó kéré jù lọ títí dé ènìyàn, ń gbára lé ìtọ́jú àbójútó Rẹ̀ lójoojúmọ́. Nínú ọ̀rọ̀ ẹlẹ́wà oníkéwì náà, ‘Gbogbo àwọn wọ̀nyí ń retí Ọ…. Ohun tí Ìwọ bá fún wọn ni wọ́n ń kó jọ: Ìwọ ń ṣí ọwọ́ Rẹ, wọ́n sì ń kún fún ohun rere.’ Psalm 104:20, 21, 27, 28. Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ ni ó ń ṣàkóso àwọn èròjà; Ó fi ìkùukùu bò àwọn ọ̀run, Ó sì ń pèsè òjò fún ilẹ̀ ayé. ‘Ó ń fún ní yìnyín bí irun àgùntàn: Ó ń tú ìrì dídì ká bí eeru.’ Psalm 147:16. ‘Nígbà tí Ó bá sọ ohùn Rẹ̀, ọ̀pọ̀lọpọ̀ omi a wà ní àwọn ọ̀run, Ó sì ń mú kí èéfín omi gòkè láti ìpẹ̀kun ilẹ̀ ayé; Ó ń ṣe mọ̀nàmọ́ná pẹ̀lú òjò, Ó sì ń mú afẹ́fẹ́ jáde láti inú àwọn ilé ìṣúra Rẹ̀.’ Jeremiah 10:13.”

> “Ọlọ́run ni ìpìlẹ̀ ohun gbogbo. Gbogbo sáyẹ́ǹsì tòótọ́ wà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn iṣẹ́ Rẹ̀; gbogbo ẹ̀kọ́ tòótọ́ sì ń darí lọ sí ìgbọràn sí ìjọba Rẹ̀. Sáyẹ́ǹsì ń ṣí àwọn ìyanu tuntun sí ojú wa; ó ń fò sókè gíga, ó sì ń ṣàwárí àwọn ọ̀gbun tuntun; ṣùgbọ́n kò mú ohunkóhun wá láti inú ìwádìí rẹ̀ tí ó bá ìfihàn àtọ̀runwá tako. Àìmọ̀ lè wá ọ̀nà láti fi ọ̀rọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe àtìlẹ́yìn fún àwọn ìwòye èké nípa Ọlọ́run, ṣùgbọ́n ìwé ẹ̀dá àti Ọ̀rọ̀ tí a kọ sílẹ̀ ń tan ìmọ́lẹ̀ sórí ara wọn. Nípa bẹ́ẹ̀ ni a ṣe ń darí wa láti bọ̀wọ̀ fún Ẹlẹ́dàá àti láti ní ìgbẹ́kẹ̀lé tí ó ní òye nínú Ọ̀rọ̀ Rẹ̀.” Patriarchs and Prophets, 113–115.

Back to Articles