Article

# Ìwé Dáníẹ́lì – Nọ́mbà Ọgọ́rin

Ìparí àti Ìbẹ̀rẹ̀ àwọn Ìran: Ìran Ìṣípayá Ikẹyìn Ellen White ní 1884 àti Ìtúmọ̀ Pàtàkì Rẹ̀

Author

Jeff Pippenger

Published

February 13, 2024

Formats

PDF
Word
Song MP3

Ní ọdún 1884, Ellen White rí ìran àfihàn gbangba rẹ̀ tí ó kẹ́yìn. A fi í fún un ní Portland, Oregon. Ìran àfihàn gbangba rẹ̀ àkọ́kọ́ ni a fi fún un ní ọdún 1844, ní Portland, Maine. Jésù máa ń fi ìbẹ̀rẹ̀ ohun kan ṣàpèjúwe òpin ohun kan nígbà gbogbo.

> “Kò pẹ́ lẹ́yìn ìparí àkókò náà, ní ọdún 1844, ni a fi ìran mi àkọ́kọ́ fún mi. Mo ń bẹ̀wò lọ́dọ̀ Ìyáàfin Haines ní Portland, arábìnrin olólùfẹ́ kan nínú Kristi, ẹni tí ọkàn rẹ̀ dà pọ̀ mọ́ tèmi; márùn-ún wa, gbogbo wa sì jẹ́ obìnrin, ni a kúnlẹ̀ ní ìdákẹ́jẹ ní pẹpẹ ìdílé. Bí a ti ń gbàdúrà, agbára Ọlọ́run bà lé mi gẹ́gẹ́ bí mi kò tíì rí lára rẹ̀ rí tẹ́lẹ̀.”

> “Ó dà bí ẹni pé a yí mi ká pẹ̀lú ìmọ́lẹ̀, àti pé mo ń gòkè lọ sókè sí i láti ilẹ̀ ayé. Mo yí padà láti wá àwọn ènìyàn ìbọ̀wọ̀lé nínú ayé, ṣùgbọ́n n kò lè rí wọn, nígbà tí ohùn kan wí fún mi pé, ‘Wo lẹ́ẹ̀kan sí i, kí o sì wo sókè díẹ̀ sí i.’ Nígbà náà, mo gbé ojú mi sókè, mo sì rí ọ̀nà tó tọ́ tí ó sì há, tí a gbé ga sókè lórí ayé. Lórí ọ̀nà yìí ni àwọn ènìyàn ìbọ̀wọ̀lé ń rìn lọ sí ìlú náà tí ó wà ní òpin kejì ọ̀nà náà. Wọ́n ní ìmọ́lẹ̀ tí ń tàn gan-an tí a gbé kalẹ̀ lẹ́yìn wọn ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀nà náà, èyí tí áńgẹ́lì kan sọ fún mi pé òun ni ‘igbe ọ̀gànjọ́ òru.’ [WO MÁTÍÙ 25:6.] Ìmọ́lẹ̀ yìí ń tàn ní gbogbo ọ̀nà náà, ó sì ń fún ẹsẹ̀ wọn ní ìmọ́lẹ̀, kí wọn má bàa kọsẹ̀.

> “Bí wọ́n bá pa ojú wọn mọ́ sára Jesu, ẹni tí ó wà níwájú wọn gan-an, tí ó ń darí wọn lọ sí ìlú náà, wọ́n wà ní ààbò. Ṣùgbọ́n láìpẹ́, àwọn kan bẹ̀rẹ̀ sí í rẹ̀wẹ̀sì, wọ́n sì wí pé ìlú náà ṣì jìnnà púpọ̀, àti pé wọ́n ti retí pé àwọn ì bá ti wọ inú rẹ̀ tẹ́lẹ̀. Nígbà náà ni Jesu máa ń gba wọ́n níyànjú nípa gbígbé apá ọ̀tún rẹ̀ ológo sókè, àti láti apá rẹ̀ ni ìmọ́lẹ̀ kan ti ń jáde, tí ó ń rì lórí ẹgbẹ́ Advent, wọ́n sì ké pé, ‘Alleluia!’ Àwọn mìíràn sì fi ìkánjú sẹ́ ìmọ́lẹ̀ tí ó wà lẹ́yìn wọn, wọ́n sì wí pé kì í ṣe Ọlọ́run ni ó ti mú wọn jáde dé ibi jíjìn bẹ́ẹ̀. Ìmọ́lẹ̀ tí ó wà lẹ́yìn wọn pa, ó sì fi ẹsẹ̀ wọn sílẹ̀ nínú òkùnkùn pípé, wọ́n sì kọsẹ̀, wọ́n pàdánù ìríran àmì náà àti ti Jesu, wọ́n sì bọ kúrò lójú ọ̀nà náà sọ̀kalẹ̀ sínú ayé òkùnkùn àti búburú tí ó wà ní ìsàlẹ̀.” Christian Experience and Teachings of Ellen G. White, 57.

Nínú ìtàn-ayé Ellen White tó ní ìdìpọ̀ mẹ́fà, tí ọmọ-ọmọ rẹ̀ Arthur L. White kọ, ó ṣàkọsílẹ̀ ọ̀rọ̀ kan tí John Loughborough sọ ní ìpàdé General Conference ti ọdún 1893.

> “Loughborough, nígbà tí ó ń sọ̀rọ̀ ní ìpàdé General Conference ní ọdún mẹ́sàn-án lẹ́yìn náà, sọ pé: “Mo ti rí Sister White nínú ìran ní ìgbà tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ àádọ́ta. Ìgbà àkọ́kọ́ ni ní nǹkan bí ọdún mẹ́rìnlélógójì sẹ́yìn.... Ìran gbangba rẹ̀ tí ó kẹ́yìn jẹ́ ní 1884, ní pápá àgọ́pàdé ní Portland, Oregon.” Ellen White Biography, volume 3, 256.

Ó ṣì máa ní àlá àti ìran lẹ́yìn ọdún 1884, ṣùgbọ́n àwọn ìran tí ó ṣẹlẹ̀ ní gbangba parí ní pàtó lẹ́yìn ọdún mẹ́rìnlélógójì gan-an bí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀, àti pé ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin àwọn ìran gbangba náà ṣẹlẹ̀ ní ìlú tí a ń pè ní Portland. Ìlú àkọ́kọ́ wà ní etíkun ìlà-oòrùn Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, ìlú ìkẹyìn sì wà ní etíkun ìwọ̀-oòrùn. Àwọn kan lè fẹ́ jiyàn pé òtítọ́ yìí kò túmọ̀ sí nǹkan míì ju ìṣẹ̀lẹ̀ àdéhùn ènìyàn lọ, àwọn mìíràn sì lè jiyàn pé ète fún àwọn ìran gbangba ti ṣẹ, nítorí náà Olúwa fi òpin sí wọn lẹ́yìn ọdún mẹ́rìnlélógójì.

Ìdí gidi ni nítorí àìgbọ́ràn àti ìṣọ̀tẹ̀ tí ń pọ̀ sí i sí ẹ̀bùn ìsọtẹ́lẹ̀ tí a ti fi fún ìṣísẹ̀ Millerite.

> “Lẹ́yìn tí mo dé Oakland, ìmọ̀lára nípa ipò àwọn nǹkan ní Battle Creek dì mí lórí gan-an, èmi náà sì jẹ́ aláìlera, aláìní agbára láti ràn yín lọ́wọ́. Mo mọ̀ pé ìwúkàrà ìgbàgbọ́-àìní ń ṣiṣẹ́. Àwọn tí wọ́n kọbi ara sí àwọn àṣẹ kedere ti ọ̀rọ̀ Ọlọ́run ń kọbi ara sí àwọn ẹ̀rí tí ń rọ̀ wọ́n láti kíyèsi ọ̀rọ̀ náà. Nígbà tí mo ṣèbẹ̀wò sí Healdsburg ní òtútù ọdún tó kọjá, mo wà gidigidi nínú àdúrà, mo sì kún fún àníyàn àti ìbànújẹ́. Ṣùgbọ́n nígbà kan, bí mo ṣe wà nínú àdúrà, Olúwa gbá òkùnkùn padà, ìmọ́lẹ̀ ńlá kan sì kún yàrá náà. Áńgẹ́lì Ọlọ́run kan wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ mi, ó sì dà bí ẹni pé mo wà ní Battle Creek. Mo wà nínú àwọn ìgbìmọ̀ yín; mo gbọ́ àwọn ọ̀rọ̀ tí a sọ jáde, mo rí, mo sì gbọ́ àwọn nǹkan tí, bí Ọlọ́run bá fẹ́, mo fẹ́ kí a lè pa rẹ́ kúrò nínú ìrántí mi títí láé. A farapa ọkàn mi tó bẹ́ẹ̀ tí mi ò mọ ohun tí mo lè ṣe tàbí ohun tí mo lè sọ. Àwọn nǹkan kan wà tí èmi kò lè mẹ́nu kàn. A pa láṣẹ fún mi pé kí n má jẹ́ kí ẹnikẹ́ni mọ ohunkóhun nípa èyí, nítorí pé ọ̀pọ̀ nǹkan ṣì yẹ kí ó túbọ̀ hàn gbangba.

> “A sọ fún mi láti kó ìmọ́lẹ̀ tí a ti fi fún mi jọ, kí n sì jẹ́ kí ìtanràn rẹ̀ tàn jáde sí àwọn ènìyàn Ọlọ́run. Mo ti ń ṣe èyí nínú àwọn àpilẹ̀kọ inú ìwé ìròyìn. Mo máa ń dìde ní aago mẹ́ta àárọ̀ ní fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo òwúrọ̀ fún ọ̀pọ̀ oṣù, mo sì kó onírúurú kókó-ọrọ̀ tí a kọ lẹ́yìn tí a fi ẹ̀rí méjèèjì ìkẹyìn náà fún mi ní Battle Creek jọ. Mo kọ àwọn nǹkan wọ̀nyí sílẹ̀, mo sì yára fi wọ́n ránṣẹ́ sí yín; ṣùgbọ́n mo ti kọ̀ láti tọ́jú ara mi dáadáa bí ó ti yẹ, èyí sì mú un wá sí pé mo ṣubú lábẹ́ ẹrù náà; gbogbo ohun tí mo kọ kò parí ní àkókò láti dé ọ̀dọ̀ yín ní Ìpàdé Àgbà.”

> “Lẹ́ẹ̀kansi, nígbà tí mo wà nínú àdúrà, Olúwa fi ara Rẹ̀ hàn. Mo tún wà ní Battle Creek lẹ́ẹ̀kan sí i. Mo wà nínú ilé púpọ̀, mo sì gbọ́ ọ̀rọ̀ yín ní àyíká tábìlì yín. Àwọn kókó-ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ rẹ̀ ni mi kò ní òmìnira báyìí láti sọ. Mo ní ìrètí pé a kì yóò pè mí láé láti mẹ́nu kàn án. Mo tún ní àlá púpọ̀ tí ó ṣe kedere gidigidi.”

> “Ohùn wo ni ẹ̀yin yóò gba gẹ́gẹ́ bí ohùn Ọlọ́run? Agbára wo ni Olúwa ní ní ìpamọ́ láti tún àṣìṣe yín ṣe, kí ó sì fi ipa ọ̀nà yín hàn yín gẹ́gẹ́ bí ó ti rí? Agbára wo ni yóò ṣiṣẹ́ nínú ìjọ? Bí ẹ bá kọ̀ láti gbàgbọ́ títí gbogbo ojiji àìdánilójú àti gbogbo ìṣeéṣe iyèméjì yóò fi kúrò, ẹ̀yin kì yóò gbàgbọ́ láé. Iyèméjì tí ń béèrè ìmọ̀ pípé kì yóò fi ara rẹ̀ fún ìgbàgbọ́ láéláé. Ìgbàgbọ́ dúró lórí ẹ̀rí, kì í ṣe lórí ìfihàn tí kò fi ààyè sí iyèméjì. Olúwa ń béèrè pé kí a ṣègbọràn sí ohùn ojúṣe, nígbà tí àwọn ohùn mìíràn yí wa ká, tí wọ́n sì ń rọ̀ wá láti tẹ̀lé ipa ọ̀nà tí ó lòdì. Ó ń béèrè ìfiyèsí àtọkànwá lọ́dọ̀ wa láti lè yàtọ̀ sí ohùn tí ń sọ̀rọ̀ láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run. A gbọ́dọ̀ kọ ìfẹ́ inú tí ń fà wa, kí a sì ṣẹ́gun rẹ̀, kí a sì ṣègbọràn sí ohùn ẹ̀rí-ọkàn láìsí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ tàbí ìdàpọ̀mọ́ra, kí ìkíni rẹ̀ má bàa dákẹ́, tí ìfẹ́ ara àti ìtẹ́sí inú yóò sì gba àkóso. Ọ̀rọ̀ Olúwa ń tọ̀ wa wá, àwa gbogbo tí a kò tíì kọ Ẹ̀mí Rẹ̀ sílẹ̀ nípa pípinnu pé a kì yóò gbọ́, a kì yóò sì ṣègbọràn. A ń gbọ́ ohùn yìí nínú ìkìlọ̀, nínú ìmọ̀ràn, àti nínú ìbáwí. Òun ni ìránṣẹ́ ìmọ́lẹ̀ ti Olúwa sí àwọn ènìyàn Rẹ̀. Bí a bá dúró de ìpè tí yóò lágbára jù tàbí àǹfààní tí ó dára jù, a lè gba ìmọ́lẹ̀ náà kúrò lọ́dọ̀ wa, a ó sì fi wa sílẹ̀ nínú òkùnkùn.” Testimonies, volume 5, 68.

Arábìnrin White fi hàn pé bí ìṣọ̀tẹ̀ tí ń bá a lọ sí iṣẹ́ ìránṣẹ́ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí wòlíì obìnrin bá farahàn, “a lè yọ ìmọ́lẹ̀ náà kúrò, àti” Adventismu Laodicea yóò sì “jẹ́ kí a fi í sílẹ̀ nínú òkùnkùn.” Ní ọdún 1915, a yọ ìmọ́lẹ̀ náà kúrò. Ọlọ́run ní agbára pípé nígbà gbogbo láti gbé wòlíì tàbí wòlíì obìnrin dìde nígbàkígbà tí Ó bá fẹ́ ṣe bẹ́ẹ̀. Ó gbé Eliṣa dìde láti tẹ̀lé Elijah, ṣùgbọ́n kò sí wòlíì alààyè kankan tí a gbé dìde lẹ́yìn 1915, nítorí Olúwa ti “yọ ìmọ́lẹ̀ náà kúrò.”

Ní ti àlá àti ìran Sister White bá wá sí ọ̀ràn, àkókò mẹ́ta ni ó wà. Àkókò àkọ́kọ́, tí ó pé ọdún mẹ́rìnlélógójì, ni pé àwọn ìran máa ń ṣẹlẹ̀ ní gbangba, fún àwọn ète tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìdásílẹ̀ ẹ̀bùn náà nínú ọkàn àwọn tí wọ́n wà níbẹ̀ nígbà tí àwọn ìran náà ṣẹlẹ̀. Lẹ́yìn náà, láti ọdún 1884 títí di ikú rẹ̀ ní 1915, àwọn ìran àti àlá ni a fi fún un tí wọ́n ṣì jẹ́ fún ìmúgbòòrò àwọn ènìyàn Ọlọ́run, ṣùgbọ́n a fi wọ́n fún un ní ikọ̀kọ̀. Àkókò kẹta bẹ̀rẹ̀ ní 1915, ó sì pèsè ẹ̀rí pé Adventism ti Laodicea wà nínú òkùnkùn ìpẹ̀yìndà.

Israẹli àtijọ́ jẹ́ àpẹẹrẹ Israẹli òde-òní, àti ní àkókò ìṣọ̀tẹ̀ tí ó ti gbilẹ̀ pátápátá tí Élí àti àwọn ọmọ rẹ̀ méjèèjì, Hofini àti Fíníhasi, ṣojú fún, “ìran tí a fihàn ní gbangba kò sí.” Ìdí náà ni àìgbọ́ràn burúkú àti ìṣọ̀tẹ̀ wọn. Ọlọ́run kì í yípadà.

> “Ìkìlọ̀ mìíràn ni a tún gbọdọ̀ fi fún ilé Élì. Ọlọ́run kò lè bá àlùfáà àgbà àti àwọn ọmọ rẹ̀ sọ̀rọ̀; ẹ̀ṣẹ̀ wọn, bí ìkùukùu tí ó nipọn, ti di ìwàláàyè Ẹ̀mí Mímọ́ Rẹ̀ mọ́. Ṣùgbọ́n láàárín ìwà búburú, ọmọ náà, Sámúẹ́lì, dúró ṣinṣin ní òtítọ́ sí Ọ̀run, àti ìránṣẹ́ ìdálẹ́bi sí ilé Élì ni iṣẹ́ àyànfúnni Sámúẹ́lì gẹ́gẹ́ bí wòlíì ti Ẹlẹ́gíga Jùlọ.”

> “‘Ọ̀rọ̀ Olúwa sì ṣọ̀wọ́n ní ọjọ́ wọ̀nyẹn; ìran tí a fihàn ní gbangba kò sí. Ó sì ṣẹlẹ̀ ní àkókò náà, nígbà tí Élí dùbúlẹ̀ ní ipò rẹ̀, tí ojú rẹ̀ sì bẹ̀rẹ̀ sí í ṣókùnkùn débi pé kò lè ríran; àti kí fìtílà Ọlọ́run tó tì, nínú tẹ́ńpìlì Olúwa, níbi tí àpótí Ọlọ́run wà, tí Sámúẹ́lì sì dùbúlẹ̀ láti sùn; pé Olúwa pè Sámúẹ́lì.’ Ní rírò pé ohùn náà jẹ́ ti Élí, ọmọ náà yára lọ sí ẹ̀gbẹ́ ibùsùn àlùfáà náà, ó ní, ‘Èmi nìyí; nítorí ìwọ pè mí.’ Ìdáhùn náà sì ni pé, ‘Èmi kò pè ọ́, ọmọ mi; padà lọ dubulẹ̀.’ Lẹ́ẹ̀mẹ́ta ni a pè Sámúẹ́lì, lẹ́ẹ̀mẹ́ta sì ni ó dáhùn ní irú ọ̀nà kan náà. Nígbà náà ni Élí dájú pé ìpè àdììtú náà ni ohùn Ọlọ́run. Olúwa ti kọjá ní ti ìránṣẹ́ Rẹ̀ tí Ó yàn, ọkùnrin oníirun funfun, láti bá ọmọ kékeré kan sọ̀rọ̀. Èyí fúnra rẹ̀ jẹ́ ìbáwí kíkoro ṣùgbọ́n tí ó tọ́ sí Élí àti ilé rẹ̀.” Patriarchs and Prophets, 581.

Nínú ìpẹ̀yìndà ilé Élì, kò sí ìran gbangba, nítorí Ọ̀rọ̀ Oluwa jẹ́ “iyebíye” ní ọjọ́ wọ̀nyẹn. Ọ̀rọ̀ Hébérù tí a túmọ̀ sí “iyebíye” túmọ̀ sí “àìlẹ́gbẹ́”. Láti ọdún 1844 títí di 1884, àwọn “ìran gbangba” wà, tí a fi fún Adventismu Laodíkéà. A kọ́kọ́ fi èyí múlẹ̀ nínú ìtàn ìṣísẹ̀ Millerite Filadẹlfíà, àti ní 1856 ó bẹ̀rẹ̀ sí í fi hàn pé ìṣísẹ̀ Filadẹlfíà ti yí padà sí ìṣísẹ̀ Laodíkéà, ṣùgbọ́n àwọn ìran gbangba náà tẹ̀síwájú, nítorí Ọlọ́run ní sùúrù pípẹ́, ó sì kún fún àánú.

Lẹ́yìn náà, ní ọdún 1863, ìṣọ̀tẹ̀ sí àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ bẹ̀rẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn “ìran tí ó ṣí sílẹ̀” tẹ̀síwájú títí di ọdún 1884. Lẹ́yìn náà, ìyípadà kan ṣẹlẹ̀. Nínú orí kẹjọ ìwé Ẹsékíẹ́lì, a fi àwọn ìríra mẹ́rin náà hàn gẹ́gẹ́ bí àwọn tí ń pọ̀ sí i ní ìwà wọn. Ọdún 1884 ṣàpẹẹrẹ ìparí tí ó súnmọ́lé ti ìran àkọ́kọ́ àti ìbẹ̀rẹ̀ ìran kejì. Ìtàn Advent fi hàn pé ní ọdún 1881, àti lẹ́ẹ̀kansi ní ọdún 1882, ìgbéga méjì pàtàkì nínú ìṣọ̀tẹ̀ ṣẹlẹ̀.

Ní ọdún 1881, Ààrẹ Àpéjọ Gbogbogbò (George Butler) kọ, ó sì tẹ ọ̀wọ́ àtẹ̀jáde àwọn àpilẹ̀kọ kan sínú Review and Herald, nínú èyí tí ó ti jiyàn pé àwọn apá kan nínú Bíbélì ni a mí sí ju àwọn apá mìíràn lọ, àti ní ìparí àwọn àpilẹ̀kọ rẹ̀, ó tilẹ̀ tọ́ka sí àwọn apá kan nínú Bíbélì tí a kò mí sí. Lẹ́yìn èyí, ní ọdún 1882, Uriah Smith, aṣáájú iṣẹ́ ìtẹ̀wé, àti ní àkókò náà pẹ̀lú aṣáájú iṣẹ́ ẹ̀kọ́, bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ni pé nígbà tí a fi àwọn àsọtẹ́lẹ̀ ọjọ́ iwájú tàbí ìtàn mímọ́ ti ìgbà àtijọ́ hàn fún Sister White, àwọn ọ̀rọ̀ rẹ̀ jẹ́ àmísí, ṣùgbọ́n ó jiyàn pé, nígbà tí ó bá ń tọ́ka sí àìkùnà ara ẹni àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ìjọ, nígbà náà, ó kàn jẹ́ èrò ènìyàn tirẹ̀.

Ní ọdún 1881 ni Sátánì gbé ìkọlù gbangba kan dìde sí àṣẹ Bíbélì King James, nípasẹ̀ ọ̀nà ààrẹ ìjọ, lẹ́yìn náà sì ní ọdún tó tẹ̀lé e, aṣáájú iṣẹ́ ẹ̀kọ́ àti títẹ̀jáde náà tún gbé ìkọlù irú bẹ́ẹ̀ dìde sí àṣẹ Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀. Látì 1884, ẹ̀rí náà ni pé ní àwọn ọjọ́ wọ̀nyí kò sí ìran gbangba. Láti 1863 títí dé 1881, ìṣọ̀tẹ̀ náà ti pọ̀ sí i títí ó fi kó Bíbélì àti Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀ sínú, kò sì tún kàn jẹ́ aṣojú ìkọ̀sílẹ̀ àwọn ìpìlẹ̀ nìkan mọ́.

Àwọn ìríra mẹ́rin tí a ṣàfihàn nínú Ezekieli orí kẹjọ, ni àwọn àgbà ọkùnrin ṣe, èyí tí ó dúró fún aṣáájú Jerúsálẹ́mù, tí ó bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àjọ ìjọ tí ó jẹ́ òfin gẹ́gẹ́ bí Adventismu Laodicea ní ọdún 1863. Ní àkókò náà ni a tẹ àpilẹ̀kọ kan jáde nínú Review and Herald, tí àwọn akọ̀tàn kan fi sí ọ̀dọ̀ James White gẹ́gẹ́ bí òǹkọ̀wé rẹ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ẹ̀rí àkọsílẹ̀ ìwé náà fúnra rẹ̀ ń tọ́ka sí Uriah Smith jùlọ gẹ́gẹ́ bí òǹkọ̀wé gidi. Bí ó ti wù kí ó rí, ègún tí a kéde sí atunkọ́ Jẹ́ríkò ni a mú ṣẹ ní kedere nínú James White, Uriah Smith sì ni ẹni tí ó dá àwòrán àtẹ 1863 èké náà. Ní ọdún 1881, ààrẹ General Conference ń fi àwọn àpilẹ̀kọ sínú Review and Herald, tí ó ń jiyàn lòdì sí àṣẹ pípé ti Bíbélì, lẹ́yìn náà ní ọdún tí ó tẹ̀lé e Uriah Smith bẹ̀rẹ̀ ìkólù kan sí àṣẹ Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀.

Àwọn ọkùnrin àtijọ́ tí ó yẹ kí wọ́n jẹ́ olùṣọ́, ni wọ́n ń darí jáde nínú ìkọlù gbangba kan tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìkọlù sí àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ tí a ṣojú fún nínú àlá Miller, tí a sì ṣàfihàn lórí tábìlì méjì Habakuku. Láti ibẹ̀ ni wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí í kọlu ẹlẹ́rìí méjì, ìyẹn Bíbélì àti Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀. Ní àkókò kan náà pẹ̀lú (ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1880s), aṣáájú iṣẹ́ ìlera, John H. Kellogg, bẹ̀rẹ̀ sí í mú ẹ̀mí ìgbàgbọ́ asán ti pantheismu wá sínú àwọn aṣáájú ìjọ. Ní ọdún 1881, a sin James White, Sister White sì wà láàrín ìṣọ̀tẹ̀ tí ń pọ̀ sí i láti ọ̀dọ̀ àwọn aṣáájú ètò ẹ̀kọ́, ìlera, àti ìṣèlú ìjọ.

Ìhìn tí ó ti dé ní 1856, èyí tí ó jẹ́ ìmọ́lẹ̀ tí a fi kún un nípa “àkókò méje,” àti pẹ̀lú ìhìn sí Laodicea, ni a ti kọ̀, Olúwa sì ní ìpinnu láti tún ìhìn kan náà náà ṣe ní Àpéjọ Gbogbogbò ní Minneapolis ní 1888, nípasẹ̀ ìhìn tí àwọn Àgbà Jones àti Waggoner gbé kalẹ̀. Ìhìn wọn kì í ṣe ìhìn tuntun, nígbà tí Sister White sì bá àwọn tí wọ́n tako ìhìn wọn sọ̀rọ̀, ó fi hàn pé àwọn ọlọ̀tẹ̀ gbà pé ìtakò wọn sí ìhìn Jones àti Waggoner dúró fún ojúṣe wọn láti dáàbò bo àwọn àmì ààlà àtijọ́, èyí tí ó tún jẹ́ àwọn ìpìlẹ̀ àtijọ́. Ìṣọ̀tẹ̀ wọn fi hàn pé ní ọdún 1888, wọn kò tún lóye ohun tí àwọn ìpìlẹ̀ náà jẹ́ mọ́, èyí ni pé àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ ń ṣojú òdodo Kristi. Nínú àyíká àwọn àmì ààlà àti àwọn ìlànà William Miller ó sọ pé:

> Ó yẹ kí a fúnra wa mọ ohun tí ó dá Kristiẹni sílẹ̀, ohun tí òtítọ́ jẹ́, ohun tí ìgbàgbọ́ tí a ti gbà jẹ́, ohun tí àwọn òfin Bíbélì jẹ́—àwọn òfin tí a fi fún wa láti ọ̀dọ̀ aláṣẹ tí ó ga jùlọ. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ni ń gbàgbọ́ láìní ìdí kan tí wọ́n fi lè gbé ìgbàgbọ́ wọn lé lórí, láìní ẹ̀rí tí ó tó ní ti òtítọ́ ọ̀ràn náà. Bí a bá gbé èrò kan kalẹ̀ tí ó bá ara ohun tí wọ́n ti pinnu tẹ́lẹ̀ mu, wọ́n ti múra tán pátápátá láti gbà á. Wọ́n kì í ronú láti inú ìdí dé ìsẹ̀lẹ̀, ìgbàgbọ́ wọn kò ní ìpìlẹ̀ tòótọ́ kankan, àti ní àkókò ìdánwò wọn yóò rí i pé orí iyanrìn ni wọ́n ti kọ́lé sí.

> “Ẹni tí ó bá sinmi ní ìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú àìpé ìmọ̀ ara rẹ̀ nípa Ìwé Mímọ́ ní àsìkò yìí, tí ó sì ń rò pé èyí tó fún ìgbàlà rẹ̀, ó ń sinmi nínú ẹ̀tàn apanirun. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ wà tí a kò tíì pèsè wọn dáadáa pẹ̀lú àríyànjiyàn Ìwé Mímọ́, kí wọ́n lè mọ àṣìṣe yàtọ̀, kí wọ́n sì dá gbogbo àṣà àti ìgbàgbọ́ asán lẹ́bi, tí a ti fi lélẹ̀ gẹ́gẹ́ bí òtítọ́. Satani ti mú èrò tirẹ̀ wọ inú ìjọsìn Ọlọ́run, kí ó lè bà ìrọ̀rùn ihinrere Kristi jẹ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn tí wọ́n ń sọ pé wọ́n gba òtítọ́ ìsinsin yìí gbọ́, kò mọ ohun tí ó dá ìgbàgbọ́ tí a fi lé àwọn ẹni mímọ́ lọ́wọ́ lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo dúró—Kristi nínú yín, ìrètí ògo. Wọ́n rò pé àwọn ń dáàbò bo àwọn ààmì ààlà àtijọ́, ṣùgbọ́n wọ́n tutù díẹ̀, wọ́n sì jẹ́ aláìnífẹ̀ẹ́. Wọ́n kò mọ ohun tí ó túmọ̀ sí láti hun ìfẹ́ àti ìgbàgbọ́ gidi sínú ìrírí wọn, àti láti ní agbára tòótọ́ rẹ̀. Kì í ṣe akẹ́kọ̀ọ́ Bíbélì tó sún mọ́ra ni wọ́n, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ ọ̀lẹ àti aláìfiyèsí. Nígbà tí ìyàtọ̀ èrò bá dìde lórí àwọn ẹsẹ Ìwé Mímọ́, àwọn wọ̀nyí tí kò kẹ́kọ̀ọ́ pẹ̀lú ète kan, tí wọn kò sì dájú nípa ohun tí wọ́n gbà gbọ́, máa ṣubú kúrò nínú òtítọ́. A yẹ kí a fi dandan ìwádìí pẹkipẹki sí òtítọ́ Ọlọ́run lórí gbogbo ènìyàn, kí wọ́n lè mọ̀ pé wọ́n mọ ohun tí ó jẹ́ òtítọ́. Àwọn kan ń sọ pé ìmọ̀ púpọ̀ wà lọ́dọ̀ àwọn, wọ́n sì ní ìtẹ́lọ́rùn pẹ̀lú ipò wọn, nígbà tí wọn kò ní ìtara sí iṣẹ́ náà mọ́, tàbí ìfẹ́ gbígbóná sí Ọlọ́run àti sí àwọn ọkàn tí Kristi kú fún, ju bí ẹni pé wọn kò tíì mọ Ọlọ́run rí. Wọn kì í ka Bíbélì [láti] fi ọ̀rá inú rẹ̀ àti ìsanra rẹ̀ ṣe ti ọkàn ara wọn. Wọn kì í ní ìmọ̀lára pé ohùn Ọlọ́run ni ó ń bá wọn sọ̀rọ̀. Ṣùgbọ́n bí a bá fẹ́ lóye ọ̀nà ìgbàlà, bí a bá fẹ́ rí ìmọ́lẹ̀ ìtanràn Oòrùn òdodo, a gbọ́dọ̀ kẹ́kọ̀ọ́ Ìwé Mímọ́ pẹ̀lú ète kan, nítorí àwọn ìlérí àti àwọn àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì ń tan ìmọ́lẹ̀ ògo kedere sórí ètò àtọ̀runwá ìràpadà, àwọn òtítọ́ ńlá wọ̀nyí tí a kò lóye rẹ̀ kedere.” The 1888 Materials, 403.

A gbé ọ̀rọ̀ yìí láti inú ẹ̀rí rẹ̀ ní àkókò ọdún 1888, ó sì fi hàn pé àwọn ọlọ̀tẹ̀ ń kọ́ ìpìlẹ̀ lórí iyanrìn, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọn kò mọ̀ ọ́. Ó sọ pé, “Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn tí ń jẹ́wọ́ pé wọ́n gbà òtítọ́ àsìkò yìí gbọ́, kò mọ ohun tí ó dá ìgbàgbọ́ tí a fi lé àwọn ẹni mímọ́ lọ́wọ́ lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo sílẹ̀—Kristi nínú yín, ìrètí ògo. Wọ́n rò pé àwọn ń dáàbò bo àwọn àmì ààlà àtijọ́, ṣùgbọ́n wọ́n jẹ́ amúlẹ̀ àti aláìnífẹ̀ẹ́.” Ó fi hàn pé wọ́n ṣì wà nínú ipò Laodíkíà, nítorí pé wọ́n jẹ́ “amúlẹ̀.” Ó sì tún fi hàn pé “ìgbàgbọ́ tí a fi lé àwọn ẹni mímọ́ lọ́wọ́ lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo sílẹ̀—Kristi nínú yín, ìrètí ògo.” Kristi ni Àpáta Àìnípẹ̀kun, àti gẹ́gẹ́ bí Àpáta Àìnípẹ̀kun, Ó dúró fún àwọn iyebíye inú àlá Miller.

> “A ti mú ìkìlọ̀ wá: Kò yẹ kí a jẹ́ kí ohunkóhun wọlé tí yóò da ìpìlẹ̀ ìgbàgbọ́ rú, èyí tí a ti ń kọ́ lé lórí láti ìgbà tí ìránṣẹ́ náà ti dé ní 1842, 1843, àti 1844. Èmi wà nínú ìránṣẹ́ yìí, àti láti ìgbà náà wá ni mo ti dúró níwájú ayé, ní òtítọ́ sí ìmọ́lẹ̀ tí Ọlọ́run ti fi fún wa. A kò ní í ronú láti yọ ẹsẹ̀ wa kúrò lórí pátákó tí a ti gbé wọn lé, bí a ṣe ń wá Oluwa lójoojúmọ́ pẹ̀lú àdúrà àtọkànwá, ní wíwá ìmọ́lẹ̀. Ṣé ẹ rò pé mo lè fi ìmọ́lẹ̀ tí Ọlọ́run ti fi fún mi sílẹ̀? Ó yẹ kí ó rí bí Àpáta Ayérayé. Ó ti ń tọ́ mi sọ́nà láti ìgbà tí a ti fi í fún mi.” Review and Herald, April 14, 1903.

Ó ṣàfihàn òtítọ́ pàtàkì kan nípa àwọn ọlọ̀tẹ̀ náà, tí wọ́n jẹ́ àwọn ọkùnrin àtijọ́ ti Ezekieli, nígbà tí ó sọ pé, “Wọ́n kì í ronú láti inú ìdí dé èso.” Àwọn ènìyàn búburú kò lè tàbí wọn kì yóò ronú láti inú ìdí dé èso. Èso ìpàdé General Conference ti ọdún 1888 jẹ́ ọlọ̀tẹ̀ tó bẹ́ẹ̀ gẹ́ẹ́ tí Sister White pinnu láti kúrò, ṣùgbọ́n olùtọ́sọ́nà angẹli rẹ̀ pàṣẹ fún un pé ó gbọdọ̀ dúró kí ó sì kọ ìtàn afiwéra ti ìṣọ̀tẹ̀ Kora, Datani àti Abiramu sílẹ̀. Ìṣọ̀tẹ̀ àwọn ọkùnrin àtijọ́ náà ni èso náà, ìdí sì ni ìkọ̀sílẹ̀ ìránṣẹ́ Laodikea tí ó dé pẹ̀lú ìmọ́lẹ̀ tí a fi kún un ti “àkókò méje” ní ọdún 1856, lẹ́yìn náà sì pọ̀ sí i dé ìṣọ̀tẹ̀ sí àwọn ìpìlẹ̀ ní ọdún 1863, èyí tí ó sì mú ìkọlù wá sí Bíbélì ní àkọ́kọ́, lẹ́yìn náà sí Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀, pẹ̀lú fífi ẹ̀mí ìwòye Kellogg wọlé.

Dájúdájú àwọn akọ̀tàn àwọn ọkùnrin ìgbàanì nípasẹ̀ ìtàn ti bo àwọn òtítọ́ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìṣọ̀tẹ̀ náà mọ́lẹ̀ pẹ̀lú pàǹtírí, àṣà ìbílẹ̀, ìṣe, àti àwo àwọn àròsọ, nítorí àwọn tí wọ́n ń kópa nínú irú ìṣọ̀tẹ̀ bẹ́ẹ̀ máa ń gbìyànjú láti fi ẹ̀rí náà pamọ́ nígbà gbogbo.

> Ègbé ni fún àwọn tí ń jinlẹ̀ láti fi ìmọ̀ràn wọn pamọ́ kúrò lọ́dọ̀ Olúwa, tí iṣẹ́ wọn sì wà nínú òkùnkùn, tí wọ́n sì ń wí pé, Ta ni ó rí wa? Ta ni sì mọ̀ wá? Isaiah 25:19.

Àwọn ọkùnrin tí Isaiah ń bá sọ̀rọ̀ nínú ẹsẹ̀ náà ni àwọn tí ó dá mọ̀ gẹ́gẹ́ bí “àwọn ọkùnrin ẹlẹ́gàn tí ń ṣàkóso àwọn ènìyàn yìí ní Jerusalẹmu,” wọ́n sì jẹ́ àwọn ọkùnrin ìgbàanì kan náà tí ó yẹ kí wọ́n jẹ́ olùṣọ́ àwọn ènìyàn nínú Ezekiel orí kẹjọ. Nínú ẹ̀rí Ezekiel, ní ìríra-kejì, tí ó ń sàmì sí ìran kejì ti Adventism, wọ́n dáhùn àwọn ìbéèrè tí àwọn ọkùnrin ẹlẹ́gàn Isaiah béèrè pé, “nítorí wọ́n wí pé, Olúwa kò rí wa; Olúwa ti kọ ayé sílẹ̀” (Ezekiel 8:12).

“A yọ̀” ni a kéde lé àwọn aṣàtúnṣe ìtàn wọ̀nyẹn tí wọ́n ń gbìyànjú láti bò òtítọ́ ìṣọ̀tẹ̀ tí ó ṣamọ̀nà sí, tí ó sì ṣẹlẹ̀ ní ọdún 1888.

A ó máa bá ìkẹ́kọ̀ọ́ yìí lọ nínú àpilẹ̀kọ tí ó kàn.

> “Mo gbọ́dọ̀ bá yín sọ̀rọ̀ ní ti àwọn ìpàdé ní Minneapolis. Ní ìgbà kan, mo pinnu láti fi ìpàdé náà sílẹ̀ nítorí mo rí, mo sì ní ìmọ̀lára ẹ̀mí àtakò líle tí ó ń jọba níbẹ̀. Mi ò lè fi ìṣẹ́jú kan ṣoṣo jẹ́wọ́ ẹ̀mí tí ó ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú agbára ìṣàkóso lórí Arákùnrin Morrison àti Arákùnrin Nicola. Mi ò lè fi ìṣẹ́jú kan ṣoṣo ṣiyèméjì nípa irú ẹ̀mí tí ẹ jẹ́ ti rẹ̀. Dájúdájú, kì í ṣe Ẹ̀mí Ọlọ́run, àti kí ẹ má bàa bá a lọ nínú ẹ̀tàn yìí, nítorí náà ni mo ṣe kọ̀wé sí yín báyìí.

> “Ní òru lẹ́yìn tí mo ti pinnu pé èmi kì yóò dúró sí Minneapolis mọ́, nínú àlá tàbí ìran òru—èmi kò lè sọ dájú èyí tí ó jẹ́—ẹni kan tí ó ga tí ìrísí rẹ̀ sì jẹ́ ti àṣẹ mú ìránṣẹ́ kan wá fún mi, ó sì fi hàn mí pé ìfẹ́ Ọlọ́run ni kí n dúró ní ipò ojúṣe mi, àti pé Ọlọ́run tìkára Rẹ̀ yóò jẹ́ Olùrànlọ́wọ́ mi, yóò sì gbé mi ró kí n lè sọ àwọn ọ̀rọ̀ tí Yóò fi fún mi. Ó ní, ‘Fún iṣẹ́ yìí ni Olúwa ti gbé ọ dìde. Àwọn apá ayérayé Rẹ̀ wà ní abẹ́ rẹ. Láti inú ìpàdé yìí ni a ó ti ṣe àwọn ìpinnu fún ìyè tàbí fún ikú; kì í ṣe pé ẹnikẹ́ni ní láti ṣègbé, ṣùgbọ́n ìgbéraga ti ẹ̀mí àti ìgbẹ́kẹ̀lé ara ẹni yóò ti ilẹ̀kùn pa kí a má bà a jẹ́ kí Jésù àti agbára Ẹ̀mí Mímọ́ Rẹ̀ wọlé. Wọn yóò tún ní àǹfààní mìíràn kí a lè mú wọn bọ́ kúrò nínú ẹ̀tan, kí wọn sì ronúpìwàdà, jẹ́wọ́ ẹ̀ṣẹ̀ wọn, kí wọn sì wá sọ́dọ̀ Kristi, kí wọ́n sì yí padà, kí Ó lè mú wọn láradá.’”

> “Ó ní, ‘Tẹ̀lé mi.’ Mo tẹ̀lé aṣáájú mi, ó sì mú mi lọ sí oríṣìíríṣìí ilé níbi tí àwọn ará ń gbé, ó sì ní, ‘Ẹ gbọ́ àwọn ọ̀rọ̀ tí a sọ níbí, nítorí a ti kọ wọ́n sínú ìwé àwọn àkọsílẹ̀, àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí yóò sì ní agbára ìdálẹ́bi lórí gbogbo àwọn tí wọ́n bá kó ipa kan nínú iṣẹ́ yìí tí kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ẹ̀mí ọgbọ́n láti òkè, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí ẹ̀mí tí kì í sọ̀kalẹ̀ láti òkè, bí kò ṣe láti ìsàlẹ̀ wá.’”

> “Mo fetí sí àwọn ọ̀rọ̀ tí a sọ, tí ó yẹ kí ó mú kí olúkúlùkù àwọn tí ó sọ wọ́n tijú. Àwọn ọ̀rọ̀ ẹ̀gàn ni wọ́n ń sọ láti ọ̀dọ̀ ọ̀kan sí ọ̀dọ̀ ẹlòmíràn, tí wọ́n fi ń ṣe yẹ̀yẹ́ sí àwọn arákùnrin wọn A. T. Jones, E. J. Waggoner, àti Willie C. White, àti tèmi pẹ̀lú. Ipo mi àti iṣẹ́ mi ni àwọn tí ó yẹ kí wọ́n ti ń ṣe iṣẹ́ ìrẹ̀lẹ̀ ọkàn wọn níwájú Ọlọ́run, tí wọ́n sì ń tún ọkàn ara wọn ṣe ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ, fi sílẹ̀ fún àsọyé láìsí ìdènà. Ó dà bí ẹni pé àfàsínà kan wà nínú fífi ọkàn rò lórí àwọn àṣìṣe àròjinlẹ̀ àti àwọn ọ̀rọ̀ tí a fojú inú dá sílẹ̀ nípa àwọn arákùnrin wọn àti iṣẹ́ wọn, èyí tí kò ní ìpìlẹ̀ kankan nínú òtítọ́, àti nínú ṣíṣiyèméjì, àti sisọ, àti kíkọ àwọn nǹkan kíkorò gẹ́gẹ́ bí àbájáde àìgbàgbọ́, ìbéèrè, àti àìní ìgbàgbọ́.”

> “Olùdarí mi wí pé, ‘A ti kọ èyí sínú àwọn ìwé gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí lòdì sí Jésù Krísti. Ẹ̀mí yìí kò lè bá Ẹ̀mí Krísti, ti òtítọ́, wà ní ìṣọ̀kan. Wọ́n ti mutí yó pẹ̀lú ẹ̀mí ìtakò, wọn kò sì mọ̀ ju ọ̀mùtí lọ pé irú ẹ̀mí wo ni ń ṣàkóso ọ̀rọ̀ wọn tàbí ìṣe wọn. Ẹ̀ṣẹ̀ yìí jẹ́ ìkùnsínú sí Ọlọ́run ní ọ̀nà àkànṣe. Ẹ̀mí yìí kò ní ìríra kankan sí Ẹ̀mí òtítọ́ àti òdodo ju ẹ̀mí tí ó ru àwọn Júù sókè láti dá àjọṣepọ̀ kan sílẹ̀ láti ṣe iyèméjì, láti ṣàríwísí, àti láti di amí lórí Krísti, Olùdáǹdè ayé.

> “A sọ fún mi nípasẹ̀ aṣáájú mi pé ẹlẹ́rìí kan wà sí ọ̀rọ̀ aláìní Kristi náà, ọ̀rọ̀ ìṣọ̀tẹ̀ ọlọ́pọ̀ ènìyàn náà, èyí tí ó fi ẹ̀rí hàn nípa ẹ̀mí tí ó ru àwọn ọ̀rọ̀ náà sókè. Nígbà tí wọ́n wọ inú àwọn yàrá wọn, àwọn áńgẹ́lì búburú bá wọn wọlé, nítorí pé wọ́n ti ti ilẹ̀kùn mọ́ Ẹ̀mí Kristi, wọn kò sì fẹ́ fetí sí ohùn Rẹ̀. Kò sí ìrẹ̀lẹ̀ ọkàn níwájú Ọlọ́run. A kì í sábà gbọ́ ohùn àdúrà, ṣùgbọ́n àríwísí àti àwọn ọ̀rọ̀ tí a mú gbòòrò ju òtítọ́ lọ àti àwọn ìròyìn àfojúsùn àti àwọn ìpèníjà ọkàn àti ìlara àti owú àti ìfura búburú àti ẹ̀sùn èké ni ó gbilẹ̀. Bí a bá ti la ojú wọn sílẹ̀, ìbá jẹ́ pé wọ́n rí èyí tí ì bá ti dẹ́rù bà wọ́n, ìyẹn ìyọ̀ ayọ̀ àwọn áńgẹ́lì búburú. Wọ́n ì bá sì tún rí Olùṣọ́ kan tí ó ti gbọ́ gbogbo ọ̀rọ̀, tí ó sì ti forúkọsílẹ̀ àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí sínú àwọn ìwé ọ̀run.”

> “Nígbà náà ni a jẹ́ kó yé mi pé ní àkókò yìí yóò jẹ́ asán láti ṣe ìpinnu kankan nípa àwọn ipò lórí àwọn kókó-ẹ̀kọ́ ìtọ́́ni, nípa ohun tí ó jẹ́ òtítọ́, tàbí láti retí ẹ̀mí ìwádìí òdodo kankan, nítorí pé a ti dá àjọṣepọ̀ kan sílẹ̀ láti má jẹ́ kí ìyípadà kankan wá bá àwọn èrò lórí kókó tàbí ipò kankan tí wọ́n ti gbà, gẹ́gẹ́ bí àwọn Júù náà kò ṣe jẹ́ bẹ́ẹ̀. Ọ̀pọ̀ ohun ni Aṣáájú mi sọ fún mi tí èmi kò ní òmìnira láti kọ. Mo rí ara mi pé mo jókòó sí orí ibùsùn nínú ẹ̀mí ìbànújẹ́ àti ìpọ́njú, pẹ̀lú ẹ̀mí ìpinnu dídúróṣinṣin láti dúró ní ipò ojúṣe mi títí di òpin ìpàdé náà, kí n sì lẹ́yìn náà dúró de ìtọ́sọ́nà Ẹ̀mí Ọlọ́run tí yóò sọ fún mi bí mo ṣe gbọdọ̀ rìn àti ipa-ọ̀nà wo ni mo gbọdọ̀ tọ̀.” The 1888 Materials, 277, 278.

Back to Articles