Pe Lívro de Daniel - Papa Peteĩsa Poapyha’ẽy Pópe Guive}

Uriah Smith ohai vaʼekue: “Roma oñembojoaju Tupã tavayguakuéra, judío kuéra ndive, peteĩ ñemboguata rupive, ary 162 a.C.” Hetave historiadór moderno kuéra omoĩ upe ára 161 a.C.-pe, ha Smith mokõi jey omombeʼu 161 a.C., pe lívro peteĩchape. Che aime hag̃ua, ko ñeʼẽ 162 a.C. rehegua haʼeha peteĩ jejavy jehaípe.

Umi versíkulo once ha doce-pe ohechauka pe jehu porã ha upe riregua Raphia Ñorairõme, oikova’ekue ary 217 Cristo mboyve, pe Império Seléucida apytépe, omoakãva Antiochus III pe Tuichavéva, ha pe Reino Ptolemaico Egiptogua, omoakãva mburuvicha guasu Ptolomeo IV Filópator.

Pe Ñorairõ Paniumpegua, oiko vaʼekue paʼa porundy arýgui rire, ary 200 a.C.-pe, oiko jey vaʼekue Reino Seléucida ha Reino Ptolemaico apytépe.

Pe Revuelta Macabea oñepyrũ ary 167 a.C.-pe, ha upéva vaekue pe ñemoĩ peteĩcha judío kuéra rehegua pe Imperio Seléucida rembipota ombogue hag̃ua umi práctica religiosa judía ha omoĩ hag̃ua cultura griega.

Mokõiha Tupaópe Jerusalénpe oñemboyke jeýramo, ohechaukáva pe mba’e oiko va’ekue yma guare oñemomorãva Hanukkah aja, oiko va’ekue ary 164 a.C.-pe, mbohapy ary mboyve pe “joaju” oñeñe’ẽva versíkulo 23-pe. Ko tembiasakue oiko pe campaña militar osẽ porã va’ekue rire umi Macabeo kuéra omotenondéva pe Imperio Seléucida mbarete rehe, oguenohẽva pe herakuã vaietereíva Antíoco IV Epífanes, ha’e va’ekue omongyʼa vaʼekue pe Tupaópe ha ombotove va’ekue umi judío kuéra rembiapo jeroviapy rehegua. Antíoco IV Epífanes omano are mboyve’ỹ pe jejopy porã oñemomorãva Hanukkah rupive, ha upéva ohechauka Siria mbarete ñemboguejy upe guive tenonderãite pe tembiasápe.

Áño 200 a.C.-pe, (upéva avei hína pe Batalla de Panium tiémpo), Roma, peteîha jey, omoinge ijupe Daniel capítulo once-pe pe tembiasakue proféticape. Upépe oî pe símbolo omopyendáva pe visión. Ipu’akapáva upe tembiasakuépe ohechauka Jezabel rembiapo, peteĩ símbolo tupaogua omongu’éva umi hilo kañyhápe guive. Jezabel oĩkuri hógape Samaria-pe, iména Acab ohecháramo guare Elías ojuka hag̃ua iprofétakuérape. Herodías ndorĩri Herodes aramboty aretépe, upépe imembykuña Salomé ombotavy hag̃ua Heródespe. Estados Unidos rembiasakuépe, papado, ojehechaukáva Tiro kuña rekovai rupive, oñembyesarái hese, pe setenta áño simbólico paha peve. Upéi ha’e oñepyrũ opurahéi hag̃ua itavysẽ purahéi yvy ruvichakuérape. Pe áño 200 a.C. ohechaukarã mba’éichapa ha’e oñepyrũ opurahéi hag̃ua hesakã hag̃uáicha umi mburuvichakuérape umi ára pahápe, pe léi domingo og̃uahẽmbotaitéva mboyve, oñerepresentaháicha pe versículo dieciséis-pe.

Pe “joaju” umi hudío kuéra rehegua ary 161 a.C. guive 158 a.C. peve mboyve, umi Macabeo kuéra omopeteĩ jey pe templo, ojehechaukaháicha Hanukkah mandu’ápe ary 164 a.C.-pe. Upéi mbohapy ary rire, gueteri peteĩ ñorairõ oikóva hína umi sirio ndive, umi hudío Macabeo kuéra oheka Roma pytyvõ. Pe “joaju” Roma ndive upérõ oñemoheñóiva oiko peteĩ prueba profética ramo Tupã ára pahapegua profesía rehegua temimbo’e kuérape g̃uarã.

Tem biasỹmby ohechauka ary 161 ary mboyve Cristo-guiha pe ára oiko hague pe “joaju”, ha umi pionéro katu ohechauka upe tembiasakue 158 ary mboyve Cristo-guiha. ¿Miller piko hekoitépe, térãpa umi tembiasakuaahára ko’ágagua hekoitépe? Miller omoĩve seisientos sesenta y seis ary (666) pe ary 158 mboyve Cristo-guipe, ha og̃uahẽ pe ary 508-pe, upérõ “pe ára ha ára pegua” oñemboyke haguépe. Reheka hag̃ua ikatuháicha, hasyetereíta ndéve, ndaha’éiramoite ndaikatumo’ãi, rejuhu hag̃ua peteĩ pytyvõ tembiasakue rehegua ohechaukáva 158 ary mboyve Cristo-guiha pe joaju oikova’ekue judío ha romano-kuéra apytépe.

Pe versíkulo 16 ha’e pe léi dominical, ha upe mboyve Roma oike pe tembiasápe omopyenda hag̃ua pe visión áño 200 a.C. Pe Maccabeo kuéra pu’ã Modein-pe áño 167 a.C., ha ipahápe ha’ekuéra omyenyhẽ jey pe témplo áño 164 a.C. Upéi, guive áño 161 a.C. peve 158 a.C., umi hudío oike peteĩ pacto-pe pe pokatu romano ndive. Áño 161 a.C. guive 158 a.C. peve ohechauka peteĩ ára paha oñekotevẽva’ekue oñemopyenda hag̃ua pe “joaju”. Ko entendimiento ombojekuaa pe “joaju” ojoajúvo umi historiador kuéra testimonio rehe, ha avei pe gráfico rehe oñembohapéva’ekue Ñandejára po rupive ha ndovaléi oñemoambue.

Umi historiadór ñanemombe’u umi tetã yma guare apytépe—Judá ha Romaicha, ary siglo mokõiha Cristo mboyve jave—pe tembiapo oñeñomongeta hag̃ua ñe’ẽme’ẽ térã joaju rehegua iñambuehague pe situación particular, umi protocolo diplomático ha umi mbarete jojaha’ỹva oikóva rehehápe. Jepiveguáicha, upe proceso oñepyrũ peteĩva ohechauka ramo iñeinterés omoĩ hag̃ua peteĩ ñe’ẽme’ẽ térã peteĩ joaju ambuéva ndive. Judá ha Roma rehe, Judá voi omoñepyrũ pe ñembojoaju Roma ndive opropone hag̃ua peteĩ joaju formal.

Ojeiporu hag̃ua ko propuesta ha oñepyrũ hag̃ua ñomongeta, ojeporavova’erãmo’ã kuri tape diplomático. Kóva tekotevẽva’erãmo’ã kuri oike hag̃ua embahadór térã enviado-kuéra oñemondo hag̃ua Róma-pe, ojojuhu hag̃ua hikuái umi ituvicha térã irepresentántekuéra ndive. Oñepyrũ rire ñomongeta, mokõive hendáva oñe’ẽva’erãmo’ã kuri umi condición rehe pe tratado ojeproponéva. Kóva ikatuva’erãmo’ã kuri oike peteĩ aty aty peve, marandu diplomático ñembohasa, ha ikatúramo avei umi mbytépe omba’apóva térã mediador-kuéra oike hag̃ua ombohape hag̃ua umi ñomongeta. Umi ñomongeta aja, káda hendáva ohesa’ỹijova’erãmo’ã kuri umi condición ambue opropóniva, ha ikatuva’erãmo’ã avei ome’ẽ contrapropuesta térã oheka oñemoambue hag̃ua ciertos términos. Ko proceso ikatuva’erãmo’ã kuri oike peteĩ ñemoĩ porã ha arandu rehegua ñehesa’ỹijo mbeguekatúpe, asesor-kuéra ndive ñomongeta, ha jehechapyrã umi mba’eporã ha mba’e vai ikatúva ogueru pe tratado ojeproponéva.

Mokõive mokõive oguahẽ rire peteĩ ñe’ẽme’ẽme ñe’ẽjopyre mba’éichapa pe joajuva’erã, oñembosako’íta kuatia tee hekopete ohechaukáva umi ñe’ẽme’ẽ ha umi condición ojejapóva mokõive hendáicha. Upéi, pe ñe’ẽme’ẽkue tekotevẽta oñemoneĩ ha oñemboaje umi mburuvicha tee rupive peteĩteĩ tetãgui. Roma rehegua kásope, kóva ikatu va’erã oikotevẽ Senado térã ambue aty governante-kuéra ñemoneĩ. Upéicha avei, Judá-pe, pe ñe’ẽme’ẽkue ikatu hag̃uáicha oike hag̃ua mbaretepe, oikotevẽne iñakãrapu’ãhára térã consejo governante ñemoneĩ. Oñemboaje rire, pe ñe’ẽme’ẽ oñemoañetéta, ha mokõive hendáicha ojejeruréta tojapo hekopete umi mba’e oĩva ipype. Kóva ikatu va’erã oike opaichagua ñopytyvõ, oñondive ñemo’ã ñe’ẽme’ẽ, ñemuha ha ñemuharã rehegua joaju, térã ambue hendáicha jeiko diplomátiko ojehaiháicha pe ñe’ẽme’ẽme.

Mokõiha ary BC-pe, peteĩ viaje Judeágui (oĩva Mediterráneo rembe’y kuarahyresẽ gotyo) Róma peve (oĩva Itália mbytépe) ha’éta kuri tembiapo hasýva ha oguerahaháta heta tiémpo, ko’ýte ojehechávo umi mba’e ojejokóva transporte yma guarépe. Pe mombyry oĩva Judea ha Róma apytépe ha’e amo 1,500 guive 2,000 kilómetro peve (930 guive 1,240 milla peve), tape ojejapóva rehegua. Yma guarépe, jeguata y rupive py’ỹive pya’eve ha iporãve va’ekue jeguata yvy rupive rangue, péro yguata oĩkuri umi yvytu oguerekóva pu’aka guýpe. Ojeho hag̃ua va’ekue peteĩ várkope peteĩ puérto Judea-pegua guive peteĩ puérto Itália-pegua peve (ha’eháicha Ostia, Róma puérto), ikatúkuri ohasa heta semána, odependeháicha umi mba’e rehe yvytu rekóicha, ysyry guasu rembiapo ha mba’eichagua várkopa ojeporu.

Pe yvy ári Judeágui Róma peve ijeguata hag̃ua vaʼerãmoʼã ikangyve ha hasyve. Umi viajéro ohasavaʼerãmoʼã opaichagua yvy reko rupi, umíva apytépe yvytykuéra, yvyuguykuéra ha ysyrýkuéra, ha ombohováivaʼerãmoʼã avei ojokóva chupekuéra, por ehémplo mondaha ha tetãnguéra iñañáva. Ojeʼe oikoha hag̃ua peteĩ kuatia yvyraguata térã kavaju oisãmbyhýva kárro rupi sapyʼánte oguerahakuaa heta jasy. Pe aravo ojepurúva hag̃ua oguahẽ hag̃ua odependevaʼerãmoʼã avei mbaʼekuaarãicha tape kuéra oĩpa, oporomoheñói hag̃ua renda ha pytuʼu hag̃uáicha renda ojejuhúpa, ha tekotevẽha ojepyʼaguapy ha oñembyaty jey tembiʼu ha tembiporu tape pukukue javeve.

Umi judío maccabeo-kuéra oheka ramo guare peteĩ ñemonguéta Roma ndive, tekotevẽne kuri omondo hikuái mbajador-kuéra Róma-pe. Umi mbajador-kuéra oñemoguahẽ rire mburuvicha románo-kuérape, oikóne kuri peteĩ ára ñomongeta rehegua. Teoría histórica-pe, ndaipórigui marandu hekopete ojehaíva, peteĩ ñe’ẽme’ẽ oñemboheko rire, tekotevẽne kuri ojegueraha jey Judea-pe oñemoneĩ hag̃ua, ha upéi, ikatu hag̃uáicha, tekotevẽne kuri ojegueraha jey Róma-pe oñemoneĩ hag̃ua judío-kuéra ñemoneĩ. Haimete ndaikatúi jajerovia pe proceso oñemopyenda hag̃ua peteĩ joaju upe aravope ojejapóne hague peteĩ áño-pente; upévare pe entendimiento “ñemonguéta” ohechaukaha peteĩ proceso 161 a.C. guive 158 a.C. peve oñemohenda porã ambue línea profecía rehegua ndive ohechaukáva pe tembiasakue ogueraháva pe léi domingo rehegua versículo dieciséis-pe.

Peteĩ “joaju” opavave historiador-kuéra omoneĩva oñepyrũ hague judío Maccabeo-kuéra rupi, oñepyrũ Judea-pe ary 161 a.C. Upe joaju rembipota ha’e vaekue umi judío oipotágui pytyvõ umi sirio-kuéra rehe, ha’ekuéra ndive oñorairõ hague guive oñepyrũ ramo guare iñepu’ã ary 167 a.C. Pe ñepu’ã oñemoñepyrũ Mattathias rembiapo rupi, peteĩ pa’i judío, ha umi po ita’ýra rupi, ko’ýte Judas Maccabeo, ojokoségui umi política helenización rehegua omoĩ va’ekue mburuvicha Seleúcida Antiochus IV Epiphanes. Ko’ã política apytépe oĩ vaekue ñeha’ã ojoko hag̃ua umi judío rembiapo jerovia rehegua ha ombopoguy hag̃ua chupekuéra ogueraha hag̃ua umi griego jepokuaa ha jerovia.

Pe ñemoñepyrũ omoheñóiva pe pu’aka’ỹme’ẽrã ha’e va’ekue peteĩ mba’e oikóva tavaguasu Modein-pe, upépe Matatías ndojejapói hag̃ua peteĩ decreto omandáva oñeme’ẽ hag̃ua peteĩ mymbajuka sakrifísioramo peteĩ tupã griego-pe guarã. “Modein” ou pe ñe’ẽ hebreo “modi’a”-gui, he’iséva “omombe’u hag̃ua” térã “oñeprotesta hag̃ua”. Iñeprotestápe, Matatías ojuka peteĩ judío apostata oĩmava’ekue ojapo hag̃uáicha pe sakrifísio, ha ha’e ha ita’ýra kuéra okañy yvytykuérape, omoñepyrũvo peteĩ ñorairõ guerrilla rehegua umi fuerza seléucida rehe. Pe Pu’aka Maccabea ipuku heta áño aja, upe jave umi Macabeo oike heta ñorairõme umi Seléucida ha iñirũnguéra rehe. Jepémo oĩ mbareteve’ỹeterei papapy ha tembiporu rupive, umi Macabeo ohupyty heta jehupyty guasu iñimportánteva.

Pe império Seléucida oheka ombojehe’a hag̃ua umi hudíope kuéra rehe Grécia religión, ha umi griego ohechauka umi globalista-kuérape ára pahápe guare. Ijerovia rehegua ojehechauka pe “woke-ismo”-pe, ko’ág̃a oñemoĩ mbaretehápe Tetã peteĩ reko Amérika Joaju ha arapýpe, umi fuerza globalista reheve sistema bancario-gua, umi medio de comunicación principal, umi centro educativo, ha pe oñembyai hag̃ua umi tetãnguéra jehechakuaa peteĩteĩva, ojejapóva pe inmigración forzada extranjero ilegal-kuéra reheve. Antiochus Epiphanes ombojoja mbaretépe ramo guare pe griego religión umi hudíope kuéra rehe, oĩ va’ekue hudío-kuéra oipytyvõva hembiapo. Umi Macabeo ohechauka peteĩ aty hudío apóstata-kuéra rehegua, omboykéva pe Grécia religión; hákatu avei oĩ ambue aty hudío apóstata-kuéra rehegua, oipytyvõva pe tembiapo omoĩ hag̃ua mbaretépe pe griego religión.

Pe versíkulo pa’ẽteĩha hína pe léi pya’e oútava arateĩ rehegua, ha pe mbohapy joaju pe teju jagua, pe mymba ha pe maranduhára japu rehegua. Upe tembiasakue mboyve oĩ umi versíkulo paapyha guive pundy peve, upépe umi mbohapy ñorairõ versíkulo irundy pa rehegua oiko versíkulo pahápe guive (1989), versíkulo peteĩha ha mokõiha (pe ñorairõ Ucrania-pe), ha pe Ñorairõ Panium-pe. Pe Ñorairõ Panium ohechauka peteĩ ñorairõ, upépe pe mymba yvy rehegua mokõi hatĩva ipu’aka umi globalista rembi’ejerovia ha tekoporã ñangareko rehegua ári.

Upe ñorairõme Estados Unidos ruvicha pahaiteva’erã ombohovái Putin pu’aka rire oikóva ha upe rire ho’apa va’ekue, oñemombe’úva versíkulo once ha doce-pe. Ha’e omopyendáta peteĩ joaju OTAN ndive, térã Naciones Unidas ndive, ikatu hag̃uáicha oñemyatyrõ umi mba’e vai osẽva Rusia ho’apa haguére; ha upe joaju rembiasakue ryepýpe oikeva’erãta Naciones Unidas ndive ñorairõ Panium-pe. Pe mbohapyha ñorairõ versíkulo cuarenta-pe, ha’éta pe peteĩha ñorairõicha versíkulo cuarenta-pe. Yma Unión Soviética ho’apa haguéicha Estados Unidos pu’aka económico ha militar poguýpe, upéicha avei Naciones Unidas globalista-kuéra ojejopýta ojapo jey hag̃ua “perestroika”, pe mba’e iñimportantevéva Gorbachev rembiapo’apykuépe oñemoambue hag̃ua Unión Soviética; jepe ipahápe umi mba’e oipytyvõ kuri oñembyai hag̃ua pe sistema soviético ha oñembogue hag̃ua ipaha hag̃uáicha Unión Soviética.

Pe mbohapyha ñorairõ ojehechauka pe peteĩha ñorairõ rupive, ha economía ha mbarete militar rupive Trump, Reagan ohechaukaháicha chupe, ombohape jeýta Tetãnguéra Joajupe “perestroika”-pe, he’iséva ñemohenda pyahu térã ñemoambue. Pe ñemohenda pyahu omoĩta Tetã Unidos-pe umi diez mburuvicha guasu rembiapo apytépe, ha upéva hína Tetãnguéra Joaju. Upéi pe ñorairõme papado oike jeýta tembiasakue ryepýpe, he’ívo ha’eha pe sistema ñangarekoha, pe sistema Trump upe jave oĩva ipoguýpe hag̃ua.

Pe tembiasakue peteĩchagua rupive, Trump ombohovái va’erã peteĩ guerra civil hyepypegua, ha upéva oñembohováikuaa hag̃ua oñembojovake va’erã, Abraham Lincoln oñembojovake hagueichaite. Pe guerra civil oikóta mokõi aty apóstata ojoavyetereíva apytépe Estados Unidos ryepýpe. Peteĩ hendápe oĩ umi omoneĩ vaʼekue woke-ismo religión ha filosofía, haʼéva umi globalista progresista mokõive partido político-gua. Ambue aty (MAGA-ismo) heʼi haʼeha protestánte añete, jepémo okañy chuguikuéra upe teratee ary 1844-pe.

Pe Presidente aty rehegua ojehechauka MAGA-ismo rupive, ha oñemopyenda pe je’eko añetegua’ỹre ogueroviaha omombareteha pe Protestantísmo añetegua ha pe Constitución. Woke-ismo rembiclaim ha’e sy Yvy jerovia, pe Nueva Era ha pe jerovia pe Constitución ojeporuha tekoha guasu ko’ág̃agua normakuéra he’iháicha, ndaha’éi umi idea yma guare umi túva omoñepyrũva tetãme rehegua rupive.

Matatías (Trump) omohuʼãta umi ñehaʼã umi demócrata globalista-progresista Estados Unidos ryepýpe, ojehechaukaháicha pe puʼakaʼỹ oñepyrũvaʼekue Modeínpe ary 167 a.C. peguápe. Upéi Trump ojapóta jey pe tembiasakue ary 164 a.C. pegua, arakaʼe umi Macabeo omopuʼãjey ha omarangatujey pe tupaópe, oñemomanduʼaháicha pe jejapo hag̃ua Hanukkah. Upéi, pe periodo ojehechaukáva ary 161 a.C. guive 158 a.C. peve rupive, Trump oñepyrũta pe ñemotenonde paha omoñepyrũ hag̃ua pe taʼanga papado rehegua, ha upéva hína peteĩ taʼanga ohechaukáva peteĩ joaju ndoikóiva porãva mbarete religioso ha mbarete político apytépe. Ary 158 a.C. peguápe pe joaju oñemoañetéta, pe léi domingo pyaʼe oútava, versíkulo dieciséis pegua, oñembojepévo.

Daniel 11-pe ojehechauka raẽ mba’éichapa Roma ojagarra mbarete políticape; ha upéi Daniel omombe’u jey ha omyasãi pe tembiasakue peteĩ línea rupive ohechaukáva mba’éichapa Roma ojapo Tupã tavayguakuéra rehe upe tembiasakue peteĩchaitévape. Versículo 16 guive 19 peve ojehechauka mbohapy jejoko Roma pagana omboguata hag̃ua yvy ape ári ipoguype. Versículo 16-pe, Siria oñemomba’e Roma pagana rehe ary 65 JC mboyve, ha upéi Judea oñemomba’e Pompeyo rupive ary 63 JC mboyve. Versículo 16 ohechauka araka’épa Roma oñembo’y va’erã yvy porãme, ha upéva ojapóvo oiko typificación ramo pe léi domingo rehegua oĩva versículo 41-pe upe capítulo-pe avei.

Tuicha mba’e guasu ojehechakuaa hag̃ua pe ñemomba’e guasu rembiasakue oiko hague ary 63 a.C.-pe [ojogueraháva 1863 rehe], peteĩ ñorairõ civil oikóva Jerusalén ryepýpe mbyte rupi. Uriah Smith he’i: “Pompeyo ojevy rire iñembyasyrãgui Mithridates, Ponto ruvicha guasu, rehegua, mokõi oñemoĩva joavy, Hircano ha Aristóbulo, oñorairõ hína Judea ruvicha guasu hag̃ua.”

Téra “Hyrcanus” ha “Aristobulus” mokõivéva oguereko ypy griegopegua ha oreko mba’e he’iséva histórico, ko’ýte judío rembiasakue ryepýpe pe ára helenístico ha pe dinastía hasmonea jave. “Hyrcanus” ou pe ñe’ẽ griego “Hurkanos”-gui, ha ikatu hag̃uáicha upevaite ou pe ñe’ẽ “hurkan”-gui, he’iséva “aguara” ñe’ẽ persa-pe. Hyrcanus hína peteĩ téra oiporúva’ekue heta mburuvicha hasmoneo. “Aristobulus” he’ise “ñemoñe’ẽrã iporãvéva” térã “mohendahára iporãvéva”. Aristobulus avei hína ambue téra oiporúva’ekue heta mburuvicha hasmoneo. Mokõivéva “Hyrcanus” ha “Aristobulus” ha’e téra ojoajúva umi tapicha iñimportánteva judío rembiasakuépe pe período hasmoneo jave. Ha’ekuéra va’ekue mburuvicha omba’apóva tembiapo iñimportántevape pe ñesãmbyhy ha pe mbotuichakue rupi pe Reino Hasmoneo Judéape. Umi ñemoñaréva profético ha umi representante pe reino hasmoneopegua Cristo tiémpope ha’e va’ekue fariseokuéra.

Pompeyo ojapyhývo Jerusalén, mokõi aty polítiko mokõivéva ombojevy iñepyrũ pe pu’ãrã ojehechaukáva Modein-pe ary 167 a.C.-pe. Pompeyo oike rire pe pu’ãrãme, ha’e odesidi ojapyhy hag̃ua Jerusalén, ha Aristóbulo aty polítiko odesidi oñemoĩ hag̃ua hese; upéicha avei Hircano aty odesidi oipe’a hag̃ua okẽnguéra Pompeyo-pe. Upéi Pompeyo omoñepyrũ iñorairõ Jerusalén rehe, ha mbohapy jasy rire Jerusalén opyta hag̃ua opa ára Roma poguýpe.

Pe versíkulo diecinuevepe, Egipto, pe mbohapyha ha paha obstákulo, Roma ojapyhy. Upéi, pe versíkulo veintepe, Cristo reñói ojehechauka, Daniel oñepyrũvo omombe’u mba’éichapa Roma ojapo vaʼekue Tupã retãygua rehe upe tembiasakue ryepýpe. Pe versíkulo veintiunópe ha veintidóspe, Cristo ojekrusifika. Pe versíkulo veintitréspe, pe ñeʼẽmeʼẽ ojoaju vaʼekue ary 161 a.C. guive 158 a.C. peve, ojehechauka pyaʼe voi umi versíkulo rire omombeʼúva kurusu rehegua, moõ umi judío apóstata heʼi kuri hikuái “ndoroguerekói mburuvicha guasu ambue, César añoite.” Pe línea umi judío apóstata rehegua, ojehechaukáva Macabeokuéra rupive, umi ombohovái vaʼekue filosofía rrelihiósa griega oike hag̃ua, ha upéicha ojapóvo omoheñói peteĩ joaju marangatuʼỹva Roma ndive, ou pe versíkulo rire ohechauka hag̃ua kurusu rembiasakue, moõ upe joaju marangatuʼỹva yva ojehechauka hag̃uaite.

Pe Shekinah araka’eve ndojevyjeyváikuri pe témplo oñemopu’ã vaʼekuépe umi setenta ary jejapyhýpe rire. Pe marandu profético paha, oikuaaukáva Malakías, omeʼẽkuri pe siglo poha a.C. mbyte rupi. Ndaipóri vaʼekue Tupã ojehecháva oĩha, ha ndaipóri avei marandu profético, hetaite ary aja umi Macabeo opuʼã mboyve pe influencia griega globalista rehe. Iñepyrũme hembiapópekuéra, haʼekuéra ojapo upe rebeliónete Ptolomeo ha mburuvicha guasu Uzías ojapo hag̃ua iporã hag̃ua hembiapo, mokõivéva mburuvicha ohekávo omyenyhẽ pe paʼi rembiaporã ha oguerahávo ofrénda pe témplope.

Jonatán Áfuso (oikuaáva avei Jonatán Macabeo ramo) haʼe vaʼekue peteĩva Matatías raʼykuéragui, pe omoñepyrũvaʼekue pe Ñemoĩ Maccabea, ha oguereko vaʼekue peteĩ tembiapo tuicha mbaʼéva omotenondévo pe ñorairõ judío kuéra rehegua pe Imperio Seléucida rehe. Ityvýra Judas Macabeo omanóvo ñorairõme rire, Jonatán oguereko hag̃ua pe mburuvicharã pe maccabeo kuéra ñorairõhára rehegua. Ndahaʼéi añónte iñeisãmbyhy militar ha polítikape, Jonatán avei omyenyhẽ pe paʼi guasu rembiapo, oservívo ramo pe mburuvicha espiritual tavayguakuéra judío rehegua. Jonatán rembiapo mokõi hendáicha, mburuvicha ha avei paʼi guasu ramo, ohechauka peteĩ ñemotenonde tuicha mbaʼéva tembiasakue judía ryepýpe, pórke ombojoaju pe pokatu político ha religioso mokõivéva pe dinastía asmonea poguýpe. Iñeisãmbyhy oipytyvõ oñemombarete hag̃ua pe autonomía judía ha oñemoĩ hag̃ua pe ñangareko asmoneo Judea-pe.

Pe angaite Ptolomeo oñeha’ã va’ekue ojapo Rafia ñorairõ jehupyty rire, upéva voi ojejapo Maccabeo-kuéra pu’ã ñepyrũrãme. Ha’e va’ekue upe angaipa voi ojehovasa’ỹ ha oñemoĩ hag̃ua hese pa’i kuéra rréi Uzías araka’épe; hákatu Maccabeo-kuéra he’i hag̃uáicha oñedefendeha Tupã tupaópe oñemba’apo hag̃ua, upéva peteĩ jehechauka vai ha pu’ãreíva pe joaju tupao ha estado rehegua, ha upéicha rupi, ohechauka hag̃ua peteĩ techapyrãramo pe pu’ã Protestantísmo apóstata ko’ág̃a oñembyatýva oipytyvõ hag̃ua Trump-pe Biden globalista woke-ismo oike hag̃uáicha rehe.

La Biblia ombo’e peikuaataha chupekuéra hi’a rupive, ha umi fariséokuéra Cristo tiempo aja ha’eva’ekue umi pahague rembyre dinastía hasmonea rehegua, oñepyrũva’ekue Matatías ndive. Matatías, ha pe ñorairõ oñepyrũva’ekue hese, ogueru va’ekue umi hi’a fariseísmo rehegua, péicha avei umi protestánte apóstata oipytyvõva pe concepto “Make America Great Again”. América tuicha va’ekue pórke pe Constitución oñentende va’ekue omoĩ hag̃ua iglesia ha Estado ojoavy hag̃uáicha peteĩgui ambue, ha katu pe milagro japu, oñerepresentáva pe jehupytypy ojehecharamóva pe arete Hanukkah rupive, upe jave pe movimiento ojepytasóva legislación dominical rehe osẽta hesakã hag̃uáicha maymávape.

Rojapóta ñaamoinge ko mba’e ñehesa’ỹijo pe artíkulo oúvape.