Daniel Aranduka - Papapy Sa Poapyri Mokõi Papyri Poapyri Poteĩ hag̃ua Oguereko Mbohapy Papyri Poteĩ hag̃ua Oguereko Ocho Papyri Poteĩ hag̃ua Oguereko Ocho

Ráfiape ñorairõ ha Pániumpe ñorairõ mokõi mba’e ojehuetéva iñambuéva, oikóva ára ha contexto iñambuévape; upéicharõ jepe, mokõivéva oguereko tuicha mba’e peteĩ tembiasakue yma guare Judéa ha ijerére oĩva tetãnguéra rembiasakuepe. Ráfiape ñorairõ oiko ary 217 a.C. Pániumpe ñorairõ katu oiko ary 200 a.C.-pe, Seleucida rréino (mburuvicha yvate gotyo pegua) ha Ptolemaica rréino (mburuvicha yvývo gotyo pegua) apytépe. Ko’ã mokõi ñorairõ ojehechakuaa Daniel capítulo once, versíkulo once guive quince peve. Ko’ã mokõi ñorairõ oiko Maccabeo-kuéra Pu’ã Mbeguejkue mboyve, ary 167 a.C.-pe.

Pe Ñorairõ Panium rehegua oguereko héra pe mba’e yvy rehegua hi’aguĩvagui, Yvyty Panium, upépe oiko haguére pe ñorairõ. Pe téra Panium ou pe tupã griego Pán réragui, chupe oñeme’ẽva’ekue peteĩ tupão upépe. Pe tenda ojekuaa va’ekue Panium ramo, oĩgui joaju hag̃ua Pán ñemomba’e guasu rehe. Pe aty tupaopegua heta jey oñembohéra va’ekue Pán Renda Marangatu ramo, omomba’eguasúvo hembiaporã peteĩ tenda oñeme’ẽhápe ñemomba’e guasu ha jerovia ñemotenonde pe tupã Pánpe guarã. Pe ñe’ẽ “Nymphaeum” he’ise peteĩ yma guare griego ha romano jeroviápe peteĩ monumento térã tupaó’i oñeme’ẽva y nínfa-kuérape. Pe aty tupaopegua Panium-pe oguereko va’ekue peteĩ ita ykére oikéva ha peteĩ yvu natural, ojehecha va’ekue nínfa-kuéra oikoha ramo ipype, ha upévare sapy’a py’a oñembohéra va’ekue Panium Nymphaeum ramo.

Upe táva Herodes Felipe, Herodes el Grande ra'y, omopu'ã jey ha ombotuichave rire pe táva, ojekuaa héra va'ekue Cesarea de Filipo ramo, César Augusto, Emperador Romano, ha Herodes Felipe voi ñemomba'eguasúpe. Pe aty templo rehegua ha'e va'ekue peteĩ centro religioso tuicháva ko táva ryepýpe.

Emperadór Augusto poguýpe, pe tupaó oñembojerovia jey térã oñembohérajey Augusto rérape, ohechaukávo pe culto imperial ha pe jehe’a umi práctica religiosa romana rehegua pe paisaje religioso local-pe. Pe área hi’aguĩva táva yma guaréva Cesarea de Filipo rehe, moõ oĩkuri Pan róga marangatu, sapy’ánte oñembohérakuri “Añaretã Rokẽ” térã “Hades Rokẽ”.

Daniel capítulo once-pe guive, versíkulo dieciséis guive diecinueve peve, ojehechauka umi mbohapy hendaguasu jeity rehegua Roma pagana oity vaʼekue ikatu hag̃uáicha oñemopyenda hag̃ua pe irundyha rréino ramo profesía bíblica-pe ha pe capítulo-pe pe ñembyamérte ruvicha ramo. Versíkulo dieciséis-pe, pe general romano Pompeyo ojehechauka Siria jejityhára ramo ary 65 a.C.-pe, ha upéi Jerusalén ary 63 a.C.-pe. Umi versíkulo diecisiete guive diecinueve peve ohechauka Julio César Egipto jejity, pe mbohapyha umi mbohapy ojokóva apytégui. Actium ñorairõ, ary 31 a.C.-pe, omoñepyrũ umi mbohapy ciento sesenta ary Roma pagana ogovernáta haguépe yvatevévo, oñemoañetévo versíkulo veinticuatro, Daniel capítulo once-pegua.

Pe mokõipa jeýpe ojehechauka Augusto César sãmbyhyha ára, ha upe tembiasakuepe Jesús onase. Upéi, mokõipa peteĩha ha mokõipa mokõiha jeýpe, ojehechauka pe añáme Tiberio César sãmbyhyha, upéicha rupi ojehechakuaa Cristo kurusúre jejuka. Mokõipa mbohapyha jeýpe, ojehechauka pe ñoñe'ẽme'ẽ umi judío macabeo ojapova’ekue Roma pagana ndive, ha upéicha pe tembiasakue rape oñepyrũva’ekue peteĩha jeýpe opyta, ha pe tembiasakue jehaipy oñemboguevi jey ary 161 a.C. guive ary 158 a.C. peve.

Pe vésikulo mokoipa oñerepresenta pe línea Maccabeo-kuéra rehegua, ha jepe noñeme’ẽi opaite mba’e oikéva iprofesía-pegua línea rehe, pe tembiasakue jehaipyre katu ome’ẽ. Áño 217 a.C.-pe oiko pe Ñorairõ Rafia-pe, ha upéi peteĩ mburuvicha guasu mitã oheja Egipto ikangy hag̃ua. Umi mburuvicha Seleúcida ha griego-kuéra ojapóvo apytu’ũ hag̃ua mba’éichapa ombohováita pe mburuvicha mitãme áño 200 a.C.-pe, Roma oike pe tembiasakue ryepýpe ha oiko pe mburuvicha mitã egipcio ñangarekoha ramo. Pe upe áñope voi oiko pe Ñorairõ Panium-pe. Upéi, áño 167 a.C.-pe, oñepyrũ pe ñorairõ guerrillera Maccabeo-kuéra rehegua.

Pe revuelta macabea oñepyrũ Modein-pe áño 167 a.C., ha upépe umi Macabeo ndaha’éi oñorairõva añoite pe Imperio seléucida rehe, síno avei oñorairõ umi judío rehe ohechakuaáva hikuái oĩha joajúpe umi seléucida ndive. Pe revuelta oguerekókuri motivación religiosa, ha oñemboguata vaʼekue peteĩ enemigo interno ha externo rehe. Áño 164 a.C.-pe umi Macabeo omboyke jey pe templo, ha ko mbaʼe oñemomorã pe arete judía Hanukkah rupive. Upe áñope omano pe ojehecharamóva vai Antiochus Epiphanes. Upéi, áño 161 a.C. guive 158 a.C. peve, pe “joaju” oñeñeʼẽva versículo veintitrés-pe ojejapo Roma ndive.

Pe ñe’ẽ peteĩhaite oñe’ẽva umi Macabeo rehe, ijapu’a rehe ha ijoaju rehe Roma ndive, ojejuhu mbohapyha ha mokõipa ñe’ẽpe; hákatu pe dinastía rembiasakue, hérava Dinastía Hasmonea, oñepyrũ Modeínpe ary 167 a.C. pegua, ha oñemboguata pe kurusu ára peve. Umi pahague ohechaukáva Dinastía Hasmonea ha’e va’ekue umi fariséo oikova’ekue Cristo tiémpope. Upévare, oĩ peteĩ línea profética omombe’úva judaísmo apóstata rembiasakue, ojehechaukaháicha umi Macabeo rupive, oñepyrũva’ekue ary 167 a.C. pegua Modeín pe apu’ápe, ha opa ñe’ẽ papapy mokõipa peteĩha ha mokõipa mokõihape, Jesús oñekurusufikárõ guare.

Iñarandekuéra og̃uahẽ peteĩ jere tuichávape pe versíkulo pa’ẽteisẽhápe, Roma, peteĩhaite jey, Pompeyo rupive, ipu’aka Jerusalén rehe. Iñepyrũrã tenondegua ogueru hag̃ua upe ñehundi Jerusalén ári upe jave, va’ekue peteĩ joavy mokõi aty apytépe pe dinastía Hasmonea guigua. Upe guive (63 a.C.), Judá oĩ vaʼekue Roma poguýpe. Pe dinastía Hasmonea Macabeo-kuéra rehegua oñepyrũ profétikamente pe ñorairõ Modeínpe áño 167 a.C.-pe, upéi oñemoĩ jejopy guýpe Roma renondépe 63 a.C.-pe. Sapyʼaitépe upe tembiasakue ñepyrũ rire, pe Macabeo-kuéra omoñepyrũ ha oike peteĩ joajupy Romándi 161 a.C. guive 158 a.C. peve. Oĩ vaʼekue Roma poguýpe 63 a.C. guive pe kurusu peve ha pe ñehundi pahaite Jerusalén rehe, áño 70-pe.

Línea profétikava Macabéo-kuéra rehegua ha’e pe línea judaísmo apóstata rehegua, ha upévare ojeguerohory typológicamente línea protestantismo apóstata rehegua. Ñorairõ Panium guive pe léi domingo versículo dieciséis peve umi mba’e oikóva profetikamente ary 200 a.C., 167 a.C., 164 a.C., ha pe joaju guive 161 a.C. guive 158 a.C. peve ojerejeyta historia protestantismo apóstata-pe. Ko’ã techaukaha oikóta pe historia mburuvicha guasu poapyha rehegua, ha’éva umi siete-gui, pe léi domingo mboyve. Ary 200 a.C. ohechauka pe línea okapegua pe hatĩ Republicano rehegua, ojoajúvo ary 167 a.C. rehe, ohechaukáva pe línea hyepypegua pe hatĩ protestante apóstata rehegua.

Koʼã techaukaha ypykue oñeñomi hag̃uaicha Hásmoneo Sãmbyhýva ñemoñare rembiasakue ryepýpe, ha upéicharamo jepe oiko Daniel 11, versíkulo 40 rembiasakue kañymby rehegua peteĩ vore ramo. Haʼe peteĩ línea oikéva “Daniel maranduhai rehegua pe profesía pehẽngue omombeʼúva umi ára paháre” ryepýpe.

Pe judaísmo ogueromandu’a Hanukkah Maccabeo-kuéra pu’ã rehe, upéva ndovaléi oñemohenda hag̃ua Maccabeo-kuérape hekojoja ramo. Ñembyai rupi pe shekinah araka’eve ndojevýi pe tupaópe oñemopu’ã jey va’ekuépe 70 ary ypykue rire. Marandu profético paha ou va’ekue Malaquías rupi, mokõi siglo rupi mboyve Maccabeo-kuéra. Maccabeo-kuéra rembiasakue ohechauka hikuái oheja hague umi iñakãrapu’ã mburuvicha político omba’apo avei hag̃ua pa’i guasúrõ, upe angaipaite voi pe Ptolomeo Egipcio oha’ã va’ekue, ha mburuvicha guasu Uzías avei oha’ã va’ekue. Pe tradición he’i Tupã oike hague hag̃ua ojoko Ptolomeo-pe upe tembiapo marangatu’ỹgui, ha Tupã Ñe’ẽ voi he’i hesakã porã hag̃ua Tupã oike hague añetehápe mburuvicha guasu Uzías oha’ã ramo guare ojapo hag̃ua pa’i ha mburuvicha guasu rembiapo. Pe hi’a paha idinastía rehegua hína va’ekue fariseo-kuéra. Ndaipóri mba’eve hag̃uáicha oñemohu’ã Maccabeo-kuéra ha’e hague tekojoja ra’anga, jepe umi judío judaísmo modernopegua omomba’e guasu ramo jepe chupekuéra tembiasakue rupi.

Pe reforma protestánte oñepyrũ Lutero tiémpope, ha ha’e va’ekue peteĩ ñemongakuaa oho mboyve hag̃ua. Ndaikatúi oje’e heseha peteĩ tradición pyahu, pórke Jesús ha Hemimbo’ekuéra ha’e va’ekue protestánte. Ha’e va’ekue peteĩ ñemombáy umi pytũmby oñemombe’úva tembiasápe, upépe Lutero ha ambue reformadór kuéra oñemombáy hague. Pe hu’ã yvatevéva upe reforma oñemongakuaáva rehegua ha’e va’ekue pe movimiento Millerita. Tupã ndaha’éi kuri oñeikotevẽva añoite omombáy umi reformadór ypykuepe Babilonia angaipakuéra rehe, síno ave ijehupytyrã va’ekue ogueraha chupekuéra pe iñentérope guive iñentendimiéntope Hembilei rehegua, ha Hembiapo pe santuario yvágape guápe. Ára 19 jasyrundy, ary 1844-pe, umi protestánte omboyke pe tesakã okakuaáva pe reforma rehegua ha oiko protestantísmo apóstata.

Umi Millerita jeroviapáva upérõ oñeme’ẽ chupekuéra “pe ao guasu” ha oñemboguata chupekuéra Pe Tupaópe Iñypytũvévape omohu’ã hag̃ua tembiapo ha oiko hag̃ua Cristiano Protestante hi’aguĩmbávaicha. Ary 1863-pe umi oñeme’ẽ vaʼekuépe pe ao guasu, iñeʼẽrenduʼỹ rupi, omboykékuri pe Protestantísmo ao guasu, ha ogueraha Laodicea ao guasu. Pe ára pahápe, oñemoĩ hag̃ua séllo umi cien cuarenta y cuatro mil rehe, oñepyrũvaʼekue mokõipa mokõi ary rire 11 de septiembre de 2001-gui, ary 2023-pe, pe León de la tribu de Judá oipeʼa hína umi añetegua omyenyhẽva pe tembiasakue kañymby versículo cuarenta-pe Daniel kapítulo once-pe, upéva hína pe tembiasakue Unión Soviética hoʼa guive ary 1989-pe pe ley dominical og̃uahẽmbotápe peve. Péicha ojapóvo, Haʼe oipeʼa avei pe tembiasakue judaísmo apóstata rehegua, símbolo ramo protestantismo apóstata rehegua.

Mokõive línia Tupã rembiapopegua apostata rehegua, taha’e Judá literal pegua térã Judá espiritual pegua (mokõivéva tetã porãite), opaha Jerusalén jejoko reheve, peteĩva 63 ary Cristo mboyvepe, ha ambuéva pe arapokõindy law oútavape pya’e. Mokõive línia ohechauka ñorairõ ojehechaukáva jerovia religioso vai rupi. Mokõive avei ohechauka ñorairõ Gresia remiandu religioso-kuéra rehe, ha mokõivépe ipahápe umi apostata oiko Roma poguýpe. Ahechakuaa ñe’ẽjoaju mbohapy versíkulo cuarentape ohechaukáva Unión Soviética ho’apa 1989-pe, Ucrania ñorairõ, ha Panium pe arapokõindy léipe, ahupyty hag̃uáicha peteĩ jehechaukarã iñambuéva umi mbohapy ñorairõ apytépe ha umi mbohapy ñorairõ mundial apytépe.

Pe versíkulo diez guive, omoñeʼẽva Unión Soviética hoʼa hague ary 1989-pe, peve pe ñorairõ Panium-pegua versíkulo quince-pe, pe papado “omombarete hína ijehérsito okuʼe hag̃ua hembipota tee rapykuéri ára og̃uahẽvo oporogolpea hag̃ua”. Koʼã versíkulo ohechauka umi circunstancia profética haʼéva pe “ñuhã” ojejapóvaʼekue papado rupive, ha ndaikatumoʼãi “ojehekýi” chugui. Pe jeike paha guasúpe, oñerrepresentáva pe Ñorairõ Panium-pegua rupive, pe mymba raʼanga oñeforma vaʼerã Estados Unidos-pe. Upéva, pe raʼanga ñemoheñoikatu, haʼe pe prueba paha Tupã retãyguakuérape g̃uarã umi ára pahapegua-pe.

Ta’ãnga mymba vai rehegua oñemoheñóiha ojehechauka pe aravo oñepyrũ haguépe Roma joajuha. Tetã peteĩ reko protestánteva Estados Unidos pegua oiko Roma rajykuéra ramo ary 1844-pe, ha iñemoñepyrũ rembiasakue ojeyvyjey ipahaite peve, ha’ekuéra peteĩ jeyve odesidi jave omoakãrapu’ã ijahayhu syme.

Pe pasáhepe oĩ mokõi aty “térantegua”, he’iséva “térarupínte”, ombotovakéva Tupã remimbou jeroviapyrévape umi católicope. Ellen White oñentende umi tupao térarantegua ha umi Adventista térarantegua rehe peteĩ hendáicha iñambuéva umi mba’e añetévagui ha’ekuéra ohechaukáva ára pahápe; pe iñentendekuérape peteĩ “Adventista térarantegua” rehegua, upéva ohechaukákuri peteĩ cristiano he’íva ogueroviaha Cristo jevy. Péro maranduhára kuéra oñe’ẽve ára paháre umi ára ha’ekuéra oikovévagui, ha peteĩ “Adventista térarantegua”, ára pahápe, ohechauka pe tupao Adventista del Séptimo Día Laodiceagua; ha umi tupao térarantegua ha’e umi oikóva’ekue chugui umi oiko va’ekue Roma rajykuéraramo ary 1844-pe.

Adventista Sieteha ára rehegua ndaijaʼéi vaʼerãta umi “tetãygua ojekuaaʼỹvévare”, haʼevaʼekue Tupã rembijokuái añetegua, pórke “ndaikatúi ombotove pe sábado rehegua añetegua”, upéva orrepresenta pe yvy pytuʼu sábado. Pe iglesia Adventista Sieteha ára rehegua heʼi ojokoha ha omombaʼeha pe ára pokõiha opytuʼu hag̃ua ha ñemombaʼerã hag̃ua; ha katu umi ára pahápe pe sábado ndaikatúiva ombotove hikuái haʼe pe “pokõi jevy”, Levítico mokõipa poteĩme, upéva vaʼekue pe añetegua ypykue omoñepyrũva, haʼekuéra omboykévaʼekue ary 1863-pe.

Pe pasáhe ko’ág̃a ñambohováiva ohechauka umi dinámica profética ojoajúva pe tembiasakue oñepyrũvape pe are’ỹetépe ou hag̃uáicha léi domingo reheve; ha katu pe tembiasakue paha pe prueba rehegua, osẽva upe léi domingo rire, oñekumpli raẽta Estados Unidos ryepýpe. Pe léi domingo guive, Estados Unidos ombojeruréta opaite yvy ape ári oñemopu’ã hag̃ua peteĩ ta’anga pe mymbápe guarã; ha oikuaaukávo upe tembiapo guasu, mboyve ojapóta hikuái peteĩ ta’anga pe mymbápe guarã Estados Unidos ryepýpe.

Pe tuicha oúva Ñandejára tavayguakuérape g̃uarã oiko pe léi domingo mboyve, pe léi domingope ñembojovake ára oñemboty rupi umi Adventista del Séptimo Día-pe g̃uarã. Pe tuicha oúva ojehechauka mymba ra’anga ñemoheñóiramo, ha pe mymba ra’anga ha’e tupão ha tetã ñembojoaju, tupão oguerekóva po guýpe upe joaju. Oiko haguéicha umi protestánte Roma rajýramo 1844-pe, ha pe rajy ha’e isy ra’anga, upéicha avei umi protestánte apóstata omohu’ãta peteĩ tembiapo joja umi ára pahápe, Jesús akóinte ohechauka rupi peteĩ mba’e paha peteĩ mba’e ñepyrũ reheve.

Pe tembiasakue ojehechaukáva “joaju” rupive, Daniel capítulo once, versículo veintitrés-pe, ohechauka peteĩ pueblo apóstata oñemombe’úva, pe yvy porãitegua, omyasãiva ipo oñembojoaju hag̃ua Roma ndive. 161 a.C. guive 158 a.C. peve ohechauka pe mymba rape’anga ñemoheñói, oguahẽva ipahápe pe léi domingo-pe.

Ñambojokuaáta ko ñehesa’ỹijo pe artíkulo oútavape.