પેર્ગામોસની મંડળીનો આરંભ ઈ.સ. 313માં મિલાનનો રાજાદેશ બહાર પડ્યો ત્યારે થયો હતો; એ જ પ્રસંગે દાનિયેલના અગિયારમા અધ્યાયમાં દર્શાવાયેલું ચોથું સંધિ-લગ્ન કોન્સ્ટાન્ટિયા અને લિસિનિયસ વચ્ચે થયું હતું. પશ્ચિમના સમ્રાટ મહાન કોન્સ્ટેન્ટાઇને કોન્સ્ટાન્ટિયાને સંધિ માટેની વધૂ તરીકે પૂર્વના સમ્રાટ લિસિનિયસને આપી હતી. કોન્સ્ટાન્ટિયા કોન્સ્ટેન્ટાઇનની સાવકી બહેન હતી અને તેનાં લગ્ન રાજાદેશ બહાર પાડવાની સાથે જ થયાં હતાં. આ લગ્નસંધિ ટકી નહીં અને ત્યાર બાદ ગૃહયુદ્ધ ફરી શરૂ થયું. સમગ્ર ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન કોન્સ્ટાન્ટિયા લિસિનિયસની સાથે રહી હતી, અને ઈ.સ. 324માં કોન્સ્ટેન્ટાઇને લિસિનિયસને હરાવ્યો ત્યાર પછી તેણે કોન્સ્ટેન્ટાઇનને લિસિનિયસનો જીવ બક્ષવા વિનંતી કરી હતી. કોન્સ્ટેન્ટાઇને શરૂઆતમાં લિસિનિયસનો જીવ બક્ષ્યો હતો, પરંતુ પાછળથી તેને મૃત્યુદંડ આપવાનો હુકમ કર્યો હતો. ત્યાર બાદ કોન્સ્ટાન્ટિયા પોતે લગભગ ઈ.સ. 330 સુધી કોન્સ્ટેન્ટાઇનના રાજદરબારમાં રહેતી રહી હતી.
દાનિયેલના અગિયારમા અધ્યાયમાં ઉલ્લેખિત ચોથાં સંધિ-લગ્નથી ૩૧૩ના ફેબ્રુઆરીમાં પર્ગામસ દ્વારા દર્શાવાતા પ્રતીકાત્મક સમયગાળાનો આરંભ થયો, અને પર્ગામસની મંડળી થુઆતૈરાની મંડળીના આરંભ સુધી ચાલુ રહી; થુઆતૈરાની મંડળીનો આરંભ ૫૩૮માં પોપશાહી સત્તા સિંહાસન પર આરૂઢ થઈ ત્યારે થયો. ૫૩૮નું વર્ષ પર્ગામસના અંતનું સૂચક બન્યું અને તે દાનિયેલના અગિયારમા અધ્યાયમાં ઉલ્લેખિત પાંચમાં સંધિ-લગ્નનું પણ સૂચક બન્યું, કારણ કે પોપશાહી મંડળીએ રોમની લૌકિક સત્તાઓ સાથેનાં ભવિષ્યવાણીલક્ષી સંધિ-લગ્ન દ્વારા સિંહાસન પર પોતાનું સ્થાન લીધું. પર્ગામસનો આરંભ ૩૧૩માં આલ્ફા લગ્ન-સંધિથી થયો અને તેનો અંત ૫૩૮માં ઓમેગા સંધિ-લગ્નથી આવ્યો. ૧૭૯૮માં, નેપોલિયને પોપને બંદી બનાવ્યા ત્યારે યુરોપના રાજાઓએ પોતાની પોપશાહી વધૂને છૂટાછેડા આપ્યા.
પોપીય વધૂના બંદીવાસ અને છૂટાછેડાનું પૂર્વરૂપ દાનિયેલના અગિયારમા અધ્યાયમાંના સૌપ્રથમ જ સંધિ-વિવાહમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું, જે ટોલેમીય અને સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યો વચ્ચે સંપન્ન થયો હતો. છઠ્ઠીથી આઠમી કલમોની પરિપૂર્ણતારૂપે, ઈ.સ.પૂ. 252માં ટોલેમી દ્વિતીય ફિલાડેલ્ફસે (દક્ષિણનો રાજા) બીજા સીરિયાઈ યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે પોતાની પુત્રી બેરેનિસને એન્ટિઓકસ દ્વિતીય થેઓસ (ઉત્તરનો રાજા) સાથે પરણાવી. આ સમજૂતી અનુસાર એન્ટિઓકસે પોતાની પત્ની લાઓડિસ અને તેના પુત્રોનો ત્યાગ કરવો જરૂરી હતો. ઈ.સ.પૂ. 246માં ટોલેમી દ્વિતીયના મૃત્યુ પછી, એન્ટિઓકસે લાઓડિસને પાછી સ્વીકારી અને બેરેનિસનો ત્યાગ કર્યો. ત્યારબાદ લાઓડિસે એન્ટિઓકસને ઝેર અપાવ્યું અને બેરેનિસ તથા તેના શિશુ પુત્રની હત્યા કરાવવાની વ્યવસ્થા કરી. આમ, કલમમાં નોંધાયું છે તેમ, બેરેનિસે “સત્તા જાળવી રાખી નહિ” અને તે “સોંપી દેવામાં આવી.”
બેરેનિસનો ભાઈ (“તેના મૂળમાંથી નીકળેલી એક ડાળી”) ટોલેમી ત્રીજો યુઅર્ગેટીસ ઇજિપ્તનો રાજા બન્યો અને પોતાની બહેનનો બદલો લેવા માટે સેલ્યુસિડ રાજ્ય પર આક્રમણ કરીને ઈ.સ. પૂર્વે 246થી 241 સુધી ચાલેલા ત્રીજા સીરિયન યુદ્ધનો આરંભ કર્યો. ટોલેમીએ મુખ્ય નગરો (સેલ્યુસિયા અને અંત્યોખ સહિત) કબજે કર્યાં, સેલ્યુસિડ પ્રદેશમાં ઊંડે સુધી આગળ વધ્યો અને પુષ્કળ લૂંટનો માલ લઈ ગયો, જેમાં કેમ્બિસીસે અગાઉ ઇજિપ્તમાંથી લઈ ગયેલી અનેક મૂર્તિઓ અને પવિત્ર પાત્રોનો સમાવેશ થતો હતો. તે લૂંટનો માલ લઈને ઇજિપ્ત પાછો ફર્યો; આમ, તેમના દેવો અને મૂલ્યવાન વસ્તુઓને બંદી તરીકે ઇજિપ્ત લઈ જવામાં આવશે એવી ભવિષ્યવાણી પૂર્ણ થઈ.
દાનિયેલના અગિયારમા અધ્યાયમાંનું પ્રથમ સંધિ-લગ્ન 538માં પોપશાહી રોમ અને યુરોપના રાજાઓ વચ્ચે થયેલા સંધિ-લગ્નનું પૂર્વપ્રતીક હતું. છઠ્ઠીથી આઠમી કલમોમાં દક્ષિણનો રાજા સંધિ સ્થાપવા માટે એક કન્યા આપે છે, અને તે સંધિ ત્યારબાદ તોડી નાખવામાં આવે છે. સંધિ તૂટ્યા પછી ઉત્તરના રાજ્ય પર આક્રમણ થાય છે, તેનો પ્રદેશ જીતી લેવામાં આવે છે અને તેના ખજાના લઈ જવામાં આવે છે. આને અનુરૂપ ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમમાં, દક્ષિણના રાજાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નેપોલિયને 1797માં પોપશાહી રાજ્યો પર ટોલેન્ટિનોની સંધિ લાદી. તે પછીના વર્ષે, જનરલ બર્થીયેના નેતૃત્વ હેઠળનાં ફ્રેન્ચ સૈન્યદળોએ રોમમાં પ્રવેશ કર્યો અને ઉત્તરના રાજાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા પોપ પાયસ VIને બંદી બનાવ્યા. ફ્રેન્ચોએ રોમમાંથી ખજાના પણ જપ્ત કર્યા અને તેમને ફ્રાન્સ લઈ ગયા, જે ટોલેમી દ્વારા ઉત્તરના રાજ્યમાંથી ખજાના ઇજિપ્ત લઈ જવાની ઘટનાને સમાંતર હતું.
૩૧૩માં મિલાન ખાતે થયેલી વૈવાહિક સંધિએ એક ગૃહયુદ્ધનો અંત એ જ રીતે આણ્યો હતો, જે રીતે ટોલેમી દ્વિતીય ફિલાડેલ્ફસ અને એન્ટિઓકસ દ્વિતીય થેઓસનાં ઉત્તર અને દક્ષિણનાં સામ્રાજ્યો વચ્ચેની વૈવાહિક સંધિએ દ્વિતીય સિરિયન યુદ્ધનો અંત આણ્યો હતો. ૩૨૪માં પશ્ચિમી અને પૂર્વીય સામ્રાજ્યો વચ્ચે થયેલા છૂટાછેડાનું પૂર્વરૂપ ઈ.સ. પૂર્વે ૨૪૬માં એન્ટિઓકસે સંધિ અનુસાર પરણેલી પોતાની ઇજિપ્તીય વધૂને આપેલા છૂટાછેડા હતા. આ બંને છૂટાછેડા ૧૭૯૮ના છૂટાછેડા સાથે સુસંગત છે.
પેર્ગામોસ 313થી 538 સુધીનાં 225 વર્ષોને આવરી લે છે. તેનો આરંભ મૂર્તિપૂજક રોમના બીજા સંધિ-વિવાહથી થયો અને તેનો અંત પોપશાહી રોમના પ્રથમ સંધિ-વિવાહ સાથે આવ્યો. પેર્ગામોસનો ભવિષ્યવાણીગત ઇતિહાસ મૂર્તિપૂજક રોમના બે સંધિ-વિવાહોને પોપશાહી રોમના બે સંધિ-વિવાહો સાથે જોડે છે, જેમ સાત ક્લિયોપેટ્રાઓની શ્રેણી સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યના બે સંધિ-વિવાહોને મૂર્તિપૂજક રોમના બે સંધિ-વિવાહો સાથે જોડે છે. સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યના બે વિવાહો ક્લિયોપેટ્રા દ્વારા મૂર્તિપૂજક રોમના સામ્રાજ્યના બે વિવાહો સાથે જોડાયા હતા, જે વળી પેર્ગામોસની પ્રતીકાત્મક મંડળી દ્વારા પોપશાહી રોમના બે વિવાહો સાથે જોડાયા હતા.
સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યમાં ઈ. સ. પૂર્વે 252માં થયેલાં આલ્ફા લગ્ન, ઈ. સ. પૂર્વે 193માં રાફિયા ખાતે મહાન એન્ટિયોકસની પુત્રી ક્લિયોપેટ્રા સાયરાનાં ટોલેમી પાંચમા સાથે થયેલાં ઓમેગા લગ્નનું પૂર્વપ્રતીક હતાં. એ લગ્નથી પાંચમા સીરિયાઈ યુદ્ધનો અંત આવ્યો. મૂર્તિપૂજક રોમનાં આલ્ફા સંધિ-લગ્ન ઈ. સ. પૂર્વે 40માં માર્ક એન્ટની અને ઑક્ટેવિયા વચ્ચે સંપન્ન થયાં હતાં. ઑક્ટેવિયા ઑક્ટેવિયનની બહેન હતી, જે પાછળથી ઑગસ્ટસ સીઝર તરીકે ઓળખાયો. ઈ. સ. પૂર્વે 40નાં આ લગ્ન બ્રુન્ડિસિયમની સંધિ સાથે સંકળાયેલાં હતાં. એન્ટનીએ ઈ. સ. પૂર્વે 32માં ક્લિયોપેટ્રા માટે ઑક્ટેવિયાને છૂટાછેડા આપ્યા અને આમ ઈ. સ. પૂર્વે 40ની સંધિ વખતે સમાપ્ત થયેલું ગૃહયુદ્ધ ફરી શરૂ કર્યું. માર્ક એન્ટની પૂર્વીય પ્રતિપક્ષી હતો અને ઑક્ટેવિયન પશ્ચિમી હરીફ હતો. ઇજિપ્તના ઇતિહાસમાં સાત ક્લિયોપેટ્રાઓ થઈ હતી. પ્રથમ ક્લિયોપેટ્રા સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યની ઓમેગા લગ્ન-સંધિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી અને સાતમી તથા અંતિમ ક્લિયોપેટ્રા મૂર્તિપૂજક રોમનાં આલ્ફા સંધિ-લગ્નના વિચ્છેદનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી.
ખ્રિસ્ત હંમેશાં આરંભ દ્વારા અંતનું નિરૂપણ કરે છે, તેથી ઈ.સ. પૂર્વે 252માં થયેલાં સેલ્યુસિડ વંશનાં આલ્ફા લગ્ન ઈ.સ. પૂર્વે 193માં થયેલાં સેલ્યુસિડ વંશનાં ઓમેગા લગ્ન સાથે સુસંગત છે. સેલ્યુસિડ વંશના ઇતિહાસના આલ્ફા અને ઓમેગા બંને, મૂર્તિપૂજક અને પોપશાહી રોમ એ બંનેનાં આલ્ફા અને ઓમેગા લગ્ન સાથે સુસંગત છે. 313માં થયેલાં મૂર્તિપૂજક રોમનાં ઓમેગા લગ્ન પર્ગામોસનાં આલ્ફા સંધિ-લગ્ન પણ હતાં, અને તે પર્ગામોસનાં ઓમેગા સંધિ-લગ્નનું પૂર્વરૂપ હતાં, જે 538માં પોપશાહી રોમની આલ્ફા લગ્નસંધિ પણ હતી. આ રીતે મૂર્તિપૂજક રોમનાં આલ્ફા અને ઓમેગા બંને સંધિ-લગ્નો 538માં થયેલાં પોપશાહી રોમનાં આલ્ફા લગ્ન સાથે સુસંગત બને છે. ટૂંક સમયમાં આવનારા રવિવારના કાયદાના સમયે પોપશાહી રોમનાં ઓમેગા લગ્ન થશે. 538નો આલ્ફા રવિવારના કાયદાના ઓમેગાનું પૂર્વરૂપ છે, અને 538ના આલ્ફાનાં પૂર્વરૂપો ઈ.સ. પૂર્વે 40ની બ્રુન્ડિસિયમની સંધિ અને 313ના મિલાનના રાજાદેશનાં સંધિ-લગ્ન હતાં. ઈ.સ. પૂર્વે 252માં થયેલાં સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યનાં આલ્ફા લગ્ન 538માં થયેલાં પોપશાહી રોમનાં સંધિ-લગ્ન સાથે સુસંગત છે, અને સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યનાં આલ્ફા લગ્ન તરીકે તે ઈ.સ. પૂર્વે 193માં રાફિયા ખાતે થયેલાં ઓમેગા લગ્ન સાથે પણ સુસંગત છે.
ઈ.સ. પૂર્વે 252 અને 193માં ઉત્તર અને દક્ષિણ વચ્ચે થયેલાં સંધિ-લગ્નો 538ના સંધિ-લગ્નને અનુરૂપ છે, જે ઈ.સ. પૂર્વે 40માં અને 313માં મૂર્તિપૂજક રોમનાં સંધિ-લગ્નોને અનુરૂપ છે. દાનિયેલના અગિયારમા અધ્યાયના ઇતિહાસમાં દર્શાવાયેલાં પાંચેય સંધિ-લગ્નો ટૂંક સમયમાં આવનાર રવિવારના કાયદા વખતે થનાર છઠ્ઠા અને અંતિમ સંધિ-લગ્નમાં સંપૂર્ણ પરિપૂર્ણતા પામે છે. પ્રથમ બે લગ્નો ઉત્તર અને દક્ષિણના વિરોધીઓ વચ્ચેના યુદ્ધો છે, અને ત્રીજાં તથા ચોથાં લગ્નો પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચેના ગૃહયુદ્ધનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પાંચમું અને છઠ્ઠું લગ્ન પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચે; ઑર્થોડૉક્સ અને રોમન કૅથલિક ધર્મ વચ્ચે; અથવા રાજ્ય અને ચર્ચ વચ્ચે થતા આધ્યાત્મિક યુદ્ધનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ઑર્થોડૉક્સ અને રોમન કૅથલિક ધર્મ વચ્ચેનો એક મુખ્ય ભેદ એ છે કે ઑર્થોડૉક્સ અનુયાયીઓ જેને “સીઝરોપેપિઝમ” કહેવાય છે તેનો સ્વીકાર કરે છે.
સીઝરોપેપિઝમ
સીઝરોપેપિઝમ એ ચર્ચ અને રાજ્યનું એવું સંયોજન છે, જેમાં બંને વચ્ચેના સંબંધ પર રાજ્યનું નિયંત્રણ હોય છે. રોમન કૅથલિકવાદ આ વ્યવસ્થાને નકારે છે અને જસ્ટિનિયનના ૫૩૩ના ફરમાનને માન્ય રાખે છે, જેમાં રોમન કૅથલિક ચર્ચને ચર્ચોના વડા તેમજ મતભ્રષ્ટોના સુધારક તરીકે નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું. છેલ્લાં બે સંધિ-લગ્નોમાં આધ્યાત્મિક સંઘર્ષ એ બાબતને લઈને હતો કે નાગરિક સત્તાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો પુરુષ ચર્ચની સત્તાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી સ્ત્રી પર શાસન કરે છે કે નહીં. આ આધ્યાત્મિક યુદ્ધમાં ચર્ચની અંદરની ઉપાસનાનાં અમુક પાસાં અંગેના મતભેદો તેમજ “ફિલિયોક્વે” તરીકે ઓળખાતા શિક્ષણ અંગેના મતભેદોનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
ફિલિઓક્વે
ફિલિઓક્વેનો અર્થ “અને પુત્ર” થાય છે. “ફિલિઓક્વે” શબ્દનું મહત્ત્વ સમજવા માટે નાઇસિયા શહેરનો ભવિષ્યવાણીની દૃષ્ટિએ વિચાર કરવો જરૂરી છે, જ્યાં “નાઇસિયન વિશ્વાસઘોષણા” સૌપ્રથમ સ્વીકારવામાં આવી હતી. નાઇસિયા ભવિષ્યવાણીની દૃષ્ટિએ ઇસ્લામની રેખા સાથે જોડાયેલું છે, કારણ કે નાઇસિયાનું બીજું ઐતિહાસિક યુદ્ધ ત્યાં જ ચિહ્નિત થાય છે, અને તે ભવિષ્યવાણીની દૃષ્ટિએ પૂર્વીય અને પશ્ચિમી કૅથલિકવાદના આત્મિક યુદ્ધ સાથે પણ જોડાયેલું છે. પોપ લિયો, પ્રતીક તરીકે, નાઇસિયા અને નાઇસિયન વિશ્વાસઘોષણાની ભવિષ્યવાણીસંબંધી સાક્ષી સાથે પણ જોડાયેલા છે.
દાનિયેલના અગિયારમા અધ્યાયમાં છ સંધિ-લગ્નો દર્શાવવામાં આવ્યાં છે અને પ્રથમ ચાર ઉત્તર અને દક્ષિણ વચ્ચેના અથવા પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચેના લશ્કરી સંઘર્ષો છે. છેલ્લાં બે પૂર્વના ઑર્થોડૉક્સ કૅથલિકો અને પશ્ચિમના રોમન કૅથલિકો વચ્ચેના આધ્યાત્મિક સંઘર્ષો છે. છઠ્ઠા અને અંતિમ સંધિ-લગ્નમાં નાઇસીન વિશ્વાસઘોષણા અંગેના સંઘર્ષની પ્રતીકાત્મકતાનો સમાવેશ થશે, તેમાં લિયો નામના એક પોપનો સમાવેશ થશે અને તે આખરે ચર્ચ અને રાજ્યના સંયોજન અંગેની રોમન કૅથલિક સમજને સમર્થન આપશે, જે પૂર્વીય ઑર્થોડૉક્સો દ્વારા સ્વીકારવામાં આવતા “સીઝરોપેપિઝમ”ને નકારે છે, જેમાં નાગરિક સત્તાને ચર્ચ પર અધિકાર ધરાવતી સત્તા માનવામાં આવે છે.
“પરંતુ ‘શ્વાપદ માટેની મૂર્તિ’ શું છે? અને તે કેવી રીતે રચાશે? આ મૂર્તિ બે શિંગડાંવાળા શ્વાપદ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, અને તે શ્વાપદ માટેની મૂર્તિ છે. તેને શ્વાપદની મૂર્તિ પણ કહેવામાં આવે છે. તેથી આ મૂર્તિ કેવી છે અને તે કેવી રીતે રચાશે તે જાણવા માટે આપણે ખુદ શ્વાપદનાં—અર્થાત્ પોપશાહીનાં—લક્ષણોનો અભ્યાસ કરવો આવશ્યક છે.
“જ્યારે પ્રારંભિક મંડળી સુવાર્તાની સરળતાથી વિમુખ થઈને અને મૂર્તિપૂજક વિધિઓ તથા રિવાજો સ્વીકારીને ભ્રષ્ટ બની, ત્યારે તેણે ઈશ્વરનો આત્મા અને તેમનું સામર્થ્ય ગુમાવ્યાં; અને લોકોનાં અંતઃકરણો પર નિયંત્રણ રાખવા માટે તેણે લૌકિક સત્તાનો ટેકો મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો. તેના પરિણામરૂપે પોપશાહી ઊભી થઈ, એક એવી મંડળી જે રાજ્યની સત્તાને નિયંત્રિત કરતી હતી અને પોતાના હેતુઓને આગળ ધપાવવા માટે, ખાસ કરીને ‘વિધર્મ’ને દંડિત કરવા માટે, તેનો ઉપયોગ કરતી હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પશુની પ્રતિમા ઊભી કરે તે માટે, ધાર્મિક સત્તાએ નાગરિક સરકાર પર એવો અંકુશ સ્થાપવો આવશ્યક છે કે રાજ્યની સત્તાનો પણ મંડળી દ્વારા પોતાના હેતુઓ સિદ્ધ કરવા માટે ઉપયોગ થાય.” મહાન સંઘર્ષ, 443.
સીઝરોપેપિઝમ અને ફિલિયોક્વે પશ્ચિમી અને પૂર્વીય કૅથલિકો વચ્ચેના બે મુખ્ય ભેદો દર્શાવે છે. પહેલો ભેદ નાગરિક સત્તા અંગેના વિવાદનો છે; બીજો એ વિષય પરનો ઈશ્વરશાસ્ત્રીય વિવાદ છે કે પવિત્ર આત્મા માત્ર પિતામાંથી જ “નિર્ગત થાય છે” કે પિતા અને પુત્ર બંનેમાંથી નિર્ગત થાય છે. રોમન કૅથલિક ચર્ચ માને છે કે પવિત્ર આત્મા બંનેમાંથી નિર્ગત થાય છે, જ્યારે પૂર્વીય ચર્ચ “ફિલિયોક્વે”ને નકારી કાઢે છે અને પવિત્ર આત્મા ખ્રિસ્તમાંથી નિર્ગત થાય છે એવા ઉમેરાનો વિરોધ કરે છે. ફિલિયોક્વેનો સિદ્ધાંત તે મૂળ વિશ્વાસઘોષણામાં ધીમે ધીમે ઉમેરવામાં આવ્યો હતો, જે 325માં નાઇસિયાની પરિષદમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી, એટલે કે પ્રથમ રવિવારના કાયદાના ચાર વર્ષ પછી અને કોન્સ્ટેન્ટાઇન લિસિનિયસને પરાજિત કરીને રોમન સામ્રાજ્યનો એકમાત્ર શાસક બન્યો તેના એક વર્ષ પછી. મૂળ વિશ્વાસઘોષણામાં “ફિલિયોક્વે”ના મુદ્દાનો સમાવેશ થતો નહોતો; આ મુદ્દો આખરે પૂર્વીય અને પશ્ચિમી કૅથલિક ચર્ચો અલગ પડવાનાં બે મુખ્ય કારણોમાંનું એક બનવાનો હતો.
381માં કૉન્સ્ટાન્ટિનોપલની ધર્મસભામાં નિકાઇયાની વિશ્વાસઘોષણાનું વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું, જે પછીથી નિકાઇયા-કૉન્સ્ટાન્ટિનોપલ વિશ્વાસઘોષણા તરીકે જાણીતી બની. પવિત્ર આત્મા વિશેના વિસ્તૃત નિવેદનમાં “જે પિતામાંથી નિર્ગત થાય છે” એ શબ્દોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. પૂર્વીય ઑર્થોડૉક્સ ચર્ચોમાં આજે પણ વિશ્વાસઘોષણાનું આ જ સ્વરૂપ વપરાય છે, જેમાં પાછળથી ઉમેરાયેલ ફિલિયોક્વેનો સમાવેશ નથી. પચાસ વર્ષ પછી, 431માં એફેસસની ધર્મસભામાં, 325માં નિકાઇયા ખાતે પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવેલા વિશ્વાસની પુનઃપુષ્ટિ કરવામાં આવી, અને ધર્મસભાએ નિકાઇયાની વિશ્વાસઘોષણાના સ્થાને ભિન્ન વિશ્વાસ રજૂ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. પૂર્વીય ચર્ચે આ પ્રતિબંધનો ઉપયોગ વિશ્વાસઘોષણામાં ફિલિયોક્વે ઉમેરવા સામેની દલીલ તરીકે કર્યો છે. 589માં ટોલેડોની ત્રીજી ધર્મસભામાં, સ્પેનમાં વપરાતી વિશ્વાસઘોષણાના લૅટિન સ્વરૂપમાં ફિલિયોક્વે જોવા મળ્યું. તેનો ઉપયોગ વિસિગોથોમાં એરિયનવાદના વિરોધ સાથે સંકળાયેલો હતો અને તે પુત્રના સંપૂર્ણ ઈશ્વરત્વ પર ભાર મૂકતો હતો. તેથી ટોલેડોની ત્રીજી ધર્મસભાને પશ્ચિમી વિશ્વાસઘોષણામાં ફિલિયોક્વેના સમાવેશની પ્રક્રિયામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રારંભિક સીમાચિહ્ન તરીકે વ્યાપકપણે માન્યતા આપવામાં આવે છે.
૮મી અને ૯મી સદીમાં શાર્લમેન અને કેરોલિંજિયન શાસકોના આધિપત્ય હેઠળનાં ચર્ચોમાં ફિલિઓક્વેનો પ્રયોગ પ્રમાણભૂત બની ગયો. પશ્ચિમી ધર્મસભાઓમાં તેનો બચાવ કરવામાં આવ્યો અને રોમની બહારના સમગ્ર લેટિન યુરોપમાં ધીમે ધીમે તેનો સ્વીકાર થયો. પૂર્વીય ચર્ચને આ ઉમેરાની જાણ થઈ અને તેણે તેની સામે વાંધો ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું.
1014માં પોપ બેનેડિક્ટ આઠમાએ રોમમાં મિસ્સાની વિધિમાં ફિલિઓક્વે સમાવિષ્ટ વિશ્વાસઘોષણાનો સત્તાવાર રીતે સમાવેશ કર્યો. આ જ તબક્કે ફિલિઓક્વે રોમન ઉપાસનાવિધિનું પ્રમાણભૂત અંગ બન્યું. આને ઘણી વાર પશ્ચિમનું નિર્ણાયક પગલું ગણવામાં આવે છે. 1054માં મહાવિભાજન દરમિયાન પરસ્પર ધર્મબહિષ્કારો થયા, અને ફિલિઓક્વે એ પૂર્વ અને પશ્ચિમને પહેલેથી જ વિભાજિત કરી રહેલા મુખ્ય ઈશ્વરશાસ્ત્રીય મુદ્દાઓમાંનો એક હતો.
1438/39માં ફ્લોરેન્સની પરિષદમાં રોમન ચર્ચે ફિલિયોક્વે અને પોપની સર્વોચ્ચ સત્તાની પુનઃપુષ્ટિ કરી. પૂર્વના સમ્રાટ જૉન પેલિયોલોગોસે તે પરિષદમાં હાજરી આપી હતી. પેલિયોલોગોસ કોન્સ્ટેન્ટાઇન અગિયારમાના મોટાભાઈ અને પુરોગામી હતા; કોન્સ્ટેન્ટાઇન અગિયારમાએ 27 જુલાઈ, 1449ના રોજ સમાપ્ત થયેલી એકસો પચાસ વર્ષની ભવિષ્યવાણીને પૂર્ણ કરી હતી. 1438/39ની પરિષદમાં સમ્રાટ જૉન પેલિયોલોગોસે ઓટોમનો સામે લડવા માટે લશ્કરી અને આર્થિક સહાય માગી હતી, અને તેમ કરતાં ફિલિયોક્વે અને પોપની સર્વોચ્ચ સત્તા અંગેનો રોમન કૅથલિક મત સ્વીકાર્યો હતો. જ્યારે તેઓ અને ગ્રીક પ્રતિનિધિમંડળ કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ પરત ફર્યાં, ત્યારે પૂર્વીય ચર્ચે તે સમજૂતીને નકારી કાઢી. હાલમાં રોમન કૅથલિક ચર્ચ અને મોટાભાગના ધર્મત્યાગી પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચો ફિલિયોક્વેને જાળવી રાખે છે, જ્યારે પૂર્વીય ઑર્થોડૉક્સ ચર્ચ તેને નકારે છે.
325માં બાંધછોડ કરનારી પર્ગામોસની મંડળીના પ્રતીકરૂપ એવા મહાન કોન્સ્ટન્ટાઇને નાઇસિયાની પરિષદ બોલાવી હતી અને તેમાં હાજરી આપી હતી. મિલાનના ફરમાનથી લઈને 330માં સામ્રાજ્યના પ્રબોધકીય વિભાજન સુધીનાં સત્તર વર્ષો દરમિયાન નાઇસીન વિશ્વાસઘોષણાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો.
533માં જસ્ટિનિયનનું ફરમાન જારી કરવામાં આવ્યું, અને તેના પછીના વર્ષે, 534માં, જસ્ટિનિયનની કાયદાસંહિતા રજૂ કરવામાં આવી, અને 538માં ગોથોને રોમ શહેરમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા ત્યારે પોપસત્તાએ ત્રીજો અવરોધ પાર કર્યો. ત્યાર બાદ ઓર્લિયન્સની ત્રીજી ધર્મપરિષદમાં રવિવાર સંબંધી કાયદો ઘડવામાં આવ્યો.
313થી 330 સુધીનો સમયગાળો પર્ગામસની મંડળીના 225 વર્ષના સમયગાળાના વ્યાપક આલ્ફા ફ્રેક્ટલનું નિરૂપણ કરે છે, જ્યારે 533થી 538 સુધીનો સમયગાળો તેના ઓમેગા ફ્રેક્ટલનું નિરૂપણ કરે છે. 313માં મિલાનનો રાજાદેશ જારી થયો હતો, અને તેના 225 વર્ષ પછી, 538માં, રવિવારનો કાયદો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ વ્યાપક આલ્ફા ઇતિહાસમાં, 313ના રાજાદેશથી 321ના પ્રથમ મૂર્તિપૂજક રવિવારના કાયદા સુધીનો સમયગાળો 533ના હુકમનામાથી 538ના પોપસત્તાના પ્રથમ રવિવારના કાયદા સુધીના સમયગાળાને અનુરૂપ છે. પર્ગામસ એવા કાનૂની અધિનિયમનાં ત્રણ નિરૂપણ પૂરાં પાડે છે, જે રવિવારના કાયદા પહેલાં આવે છે અને તે તરફ દોરી જાય છે. પાઉલે થેસ્સાલોનિકાની મંડળીને લખેલા પોતાના બીજા પત્રમાં રજૂ કરેલી “પહેલાં ધર્મત્યાગ થવો” એ બાબતનું પણ પર્ગામસ નિરૂપણ કરે છે.
કોઈ પણ માણસ કોઈ પણ રીતે તમને છેતરે નહિ: કેમ કે પહેલાં ધર્મત્યાગ ન થાય અને પાપનો માણસ, વિનાશનો પુત્ર, પ્રગટ ન થાય ત્યાં સુધી તે દિવસ આવશે નહિ; જે ઈશ્વર કહેવાય છે અથવા જેની ઉપાસના કરવામાં આવે છે, તે સર્વનો તે વિરોધ કરે છે અને પોતાને તે સર્વ કરતાં ઊંચો કરે છે; એટલે સુધી કે તે ઈશ્વરના મંદિરમાં ઈશ્વર તરીકે બેસે છે અને પોતે ઈશ્વર છે એવું દર્શાવે છે. ૨ થેસ્સાલોનિકીઓને ૨:૩, ૪.
રોમના પોપ પાપના પુરુષ તરીકે પ્રગટ થયા તે પહેલાં થયેલો ધર્મત્યાગ પેર્ગામોસની મંડળી દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. પાઉલના જણાવ્યા અનુસાર, આ સત્યને ખોટી રીતે સમજવું એટલે અસત્ય પર વિશ્વાસ કરવો, અને તે અસત્ય પર વિશ્વાસ કરવાના પરિણામે એમ કરનારા સૌ પ્રબળ ભ્રમણા પામશે (2 થેસ્સાલોનિકીઓને 2:10–12). આ પ્રબળ ભ્રમણા કરારના લોકો પર અને જે ભૂમિ પર કરારના લોકોને ઊભા કરવામાં આવ્યા હતા તે ભૂમિ પરના ન્યાયચુકાદાને અનુરૂપ છે. લાઓદિકિયાઈ સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ મંડળી માટે, પ્રબળ ભ્રમણા એ બાબત દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે કે તેઓ વિલિયમ મિલરની આ સમજણને નકારે છે: દાનિયેલના પુસ્તકમાંનું “નિત્ય” સામાન્ય અર્થમાં મૂર્તિપૂજા છે અને, વધુ ચોક્કસ રીતે કહીએ તો, તે મૂર્તિપૂજક રોમનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું હતું. અમેરિકાનાં સંયુક્ત રાજ્યો માટે, પ્રબળ ભ્રમણા આ શાસ્ત્રખંડ અંગેની વિલિયમ મિલરની સમજણના અસ્વીકાર પર આધારિત નથી, જેના દ્વારા મિલરને સમજાયું હતું કે “નિત્ય” મૂર્તિપૂજા હતી. તેના બદલે, તેમની ભ્રમણા એ વાત ભૂલી જવા પર આધારિત છે કે મૂર્તિપૂજક રોમનું પતન થયા પછી પ્રગટ થયેલો પાપનો પુરુષ પોપશાહીની સત્તા હતી. રીગન જ્યારે એ વાત ભૂલી ગયા કે તેઓ બાળપણથી જાણતા હતા કે પોપ ખ્રિસ્તવિરોધી છે, ત્યારે તેઓ તે ભ્રમણાનું પૂર્વપ્રતીક બન્યા. 1980ના દાયકામાં રીગને અધર્મના રહસ્ય સાથે ગુપ્ત ગઠબંધન કર્યું ત્યારે તેઓ તે અંધત્વનું પૂર્વપ્રતીક બન્યા, જેનું પુનરાવર્તન ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ કરશે એવું ભવિષ્યવાણીના આ અનુપ્રયોગમાં સમજવામાં આવે છે. તે અંધત્વ ઇરાદાપૂર્વકનું હોય કે ખોટી માહિતીનું પરિણામ હોય, અહીં રજૂ કરાયેલું ભવિષ્યવાણીનું અર્થઘટન એવું પૂર્વાનુમાન કરે છે કે ટ્રમ્પ રીગનના અંધત્વનું પુનરાવર્તન કરશે અને, પાઉલના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રબળ ભ્રમણા પામશે.
પેર્ગામોસ પોપશાહીના સિંહાસનારોહણ પહેલાંના બાંધછોડ અને ધર્મત્યાગના સમયગાળાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ ઇતિહાસ ભવિષ્યવાણીની દૃષ્ટિએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનાં અંતિમ વર્ષો સાથે સુસંગત છે; આ સમયગાળો રોનાલ્ડ રેગનના રાષ્ટ્રપતિકાળ સાથે શરૂ થયો હતો. ભલે પેર્ગામોસને 313ની રાજાજ્ઞાથી 538ના રવિવારના કાયદા સુધી ગણવામાં આવે; અથવા પેર્ગામોસના આલ્ફા ફ્રેક્ટલને તે રાજાજ્ઞાથી 321ના પ્રથમ રવિવારના કાયદા સુધી ગણવામાં આવે; અથવા પેર્ગામોસના ઓમેગા ફ્રેક્ટલને 533થી 538ના રવિવારના કાયદા સુધી ગણવામાં આવે, આ ત્રણેય રેખાઓ ઘેરાબંધીના ભવિષ્યવાણીલક્ષી માળખાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
આપણે હવે પછીના લેખમાં એક ઘેરાબંધી વિશે ચર્ચા કરીશું.