Iliya — Lamba ta Hudu

Shaidar Iliya ta fara ne sa’ad da ya bayyana cewa ba za a yi ruwan sama ba har tsawon shekaru uku da rabi, sai dai da kalmarsa.

Waɗannan shekaru uku da rabi suna wakiltar tarihin Tayatira daga 538 har zuwa 1798. A cikin 1798, a ƙarshen lokacin fari, Iliya ya kira Ahabu zuwa Karmel. Saƙon mala’ika na farko ya shelanta sa’ar shari’ar Allah a ranar 22 ga Oktoba, 1844. Saƙon mala’ika na farko shi ne umurnin da aka ba Ahabu ya kira dukan Isra’ila zuwa Karmel.

Dukan Isra’ila aka tattara zuwa Karmel a zamanin Iliya, abin da kuma ya wakilci tarihin William Miller lokacin da aka tattara ikklisiyoyi uku na Ru’ya ta Yohanna sura ta uku wuri guda. Ikklisiyar da tun da farko ta gudu zuwa jeji a shekara ta 538 domin ta tsira daga tsanantawar Jezebel, kamar yadda ikklisiyar Tayatira ta wakilta, ta fito daga jejin a matsayin tsara da za a fuskantar da saƙon Iliya, wanda William Miller ya wakilta. Sai dabbar ƙasa ta buɗe bakinta ta haɗiye ambaliyar tsanantawar da aka aiko a kanta har tsawon shekaru dubu ɗaya da ɗari biyu da sittin.

A cikin annabci, “maganar wata al’umma” tana nufin aikin hukumominta na dokoki da na shari’a; kuma a shekara ta 1789 Amurka ta kafa takardar Allahntaka wadda ita ce Kundin Tsarin Mulkin Amurka, ta haka tana kāre haƙƙoƙi da ’yancin da ake bukata domin samar da kariya daga tsanantawa ta sarakunan Turai da kuma cocin Katolika mai ridda.

A cikin shekara ta 1789, daidai kafin farkon rawar annabci ta Amurka a matsayin mulki na shida na annabcin Littafi Mai Tsarki ya fara, ta yi magana kamar Ɗan Rago, amma a lokacin dokar Lahadi za ta yi magana kamar maciji.

Farkon da ƙarshen dabbar ƙasa ana ayyana su ne ta wurin maganarta. A shekara ta 1798, Ahab ya kira dukan Isra’ila zuwa Dutsen Karmel inda Iliya zai gabatar da gwaji domin ya tabbatar wa waɗanda suke kallo ko Allah na Ibraniyawa ne ko allahn Jezebel shi ne Allah na gaskiya. Jezebel tana da annabawan Ba’al ɗari huɗu da hamsin da kuma annabawan kurmi ɗari huɗu. Ba’al, allahn ƙarya, abin bautar namiji ne, Ashtarot kuma, allahn ƙarya, abin bautar mace ce.

Waɗannan rukuni biyu na annabawan ƙarya suna wakiltar haɗuwar coci da gwamnati, gama a cikin annabci idan aka wakilta namiji da mace tare, macen tana wakiltar coci, namijin kuma gwamnati. Iliya ya kasance ɗaya a gaban mutum ɗari takwas da hamsin, sa’ad da ya fuskanci wannan haɗaka marar tsarki ta coci da gwamnati, kamar yadda allolin ƙarya mace da namiji suka wakilta, haka kuma ta wurin auren Ahab da Jezebel. Misalin Ahab da Jezebel na coci da gwamnati yana wakiltar lalacewar ƙahon Republicanism, Ba’al da Ashtarot kuma suna wakiltar lalacewar ƙahon Furotesta.

Batun shi ne zanga-zangar da Iliya ya yi a kan gurbatacciyar addinin da Tiyatira ke wakilta a Ru’ya ta Yohanna sura ta biyu. Iliya ya wakilci Furotesta, gama ma’anar Furotesta kaɗai ita ce wanda yake yin zanga-zanga a kan Roma. Zanga-zangar Iliya tana wakiltar adawa da haɗuwar coci da gwamnati wadda ake aiwatarwa ta wurin ƙazamar ƙawance tsakanin gurbatacciyar gwamnati da gurbatacciyar coci.

Cin abinci yana wakiltar saƙon da ka karɓa, kuma saƙon da aka miƙa hadaya ga gumaka yana wakiltar koyaswar Katolika, ainihin alamar abin ƙyama na bautar gumaka. Mutanen Allah a zamanin Duhun Tsakiyar Zamani sun zo sun karɓi yawancin koyaswar arna na Katolika, musamman ma bautar rana.

Fasikanci dangantaka ce ta haram, kuma a ma’anar annabci tana wakiltar ainihin abin da Kundin Tsarin Mulki ya haramta; haɗuwar coci da jiha. Ahab yana cikin dangantaka ta haram da Jezebel, domin a matsayinsa na sarkin Isra’ila bai kamata ya auri gimbiya arniya ba. Yesu ya bayyana Yahaya Mai Baftisma a matsayin Iliya, kuma Yahaya ma ya fuskanci irin wannan dangantaka marar tsarki sa’ad da ya tsawata wa Hirudus saboda ya auri Hirudiya, matar ɗan’uwansa.

Fafatawar Iliya da Ahab da Jezebel ta riga ta nuna fafatawar Yohanna da Hirudus da Hirudiya, gama duka dangantakar biyu suna wakiltar haramtacciyar dangantaka tsakanin coci da ƙasa. Tare, suna wakiltar saƙon Iliya na mutum dubu ɗari da arba’in da huɗu, wanda yake tunkarar papacy (Jezebel da Hirudiya), sarakuna goma waɗanda suke wakiltar Majalisar Ɗinkin Duniya (Ahab da Hirudus), da kuma Amurka wadda take wakiltar annabin ƙarya (annabawan ƙarya na Karmel da Salome, ’yar Hirudiya).

Yanayin annabci a Karmel ya haɗa da kariyar da Iliya ya yi wa Kundin Tsarin Mulkin Ƙasar Amurka, wanda ya kafa ƙa’idar raba coci da gwamnati.

Kundin Tsarin Mulki ya kafa cewa ƙahonni biyu na Jamhuriyanci da Furotesta za su kasance a ware da juna koyaushe. Amma littafin Ru’ya ta Yohanna ya bayyana cewa sa’ad da Amurka a ƙarshe ta yi magana kamar maciji, za ta yi hakan ne sa’ad da majami’un da suka yi ridda na Amurka suka karɓi iko suka kuma haɗu da gwamnatin da ta yi ridda.

Iliya a Dutsen Karmel ya wakilta aikin Miliyawa, kuma an kafa Miliyawa a matsayin annabi na gaskiya cikin bambanci da waɗanda suka fito kwanan nan daga ƙarƙashin rinjayar Katolika, amma ta wurin ƙin hasken mala’ika na fari suka zaɓi komawa Roma. Saboda haka, saƙon mala’ika na biyu a cikin bazarar 1844 ya ƙunshi bayyana ƙungiyoyin Furotesta a matsayin ’ya’yan Babila, da kuma Miliyawa a matsayin ƙaho na Furotesta na hakika.

Sa’ad da Allah ya fitar da Isra’ila ta dā daga bautar Masar, ya kuma ratsa da ita cikin ruwayen Bahar Maliya, sai Ya fara wani tsari na gwaji mai ci gaba wanda ya soma da gwajin mana ta sama.

Baƙin cikin ranar 22 ga Oktoba, 1844, ya kai ga fahimtar Wuri Mai Tsarki na sama, wanda daga nan ya gabatar da gwajin Assabaci kamar yadda gwajin manna ya zama na farko cikin jerin gwaje-gwaje goma ga Isra’ila ta dā.

Sa’ad da Furotestoci suka fito daga Tsakiyar Duhun Zamanai a shekara ta 1798, kuma aka buɗe littafin Daniyel, masarauta ta shida ta annabcin Littafi Mai Tsarki, dabbar ƙasa mai ƙaho biyu ta Ru’ya ta Yohanna sura ta goma sha uku, ta fara tafiyarta cikin tarihin annabci. An kafa Furotestanci bisa tsattsarkan takarda da ake kira Littafi Mai Tsarki Mai Tsarki, kuma an kafa Jamhuriyanci bisa tsattsarkan takarda da ake kira Kundin Tsarin Mulki. Allah ya fito da ikilisiyarsa a jeji daga Tsakiyar Duhun Zamanai, amma kamar yadda ya kasance da Isra’ila ta dā a lokacin bautar Masar, an manta da umarnin Asabar. Kamar yadda Isra’ila ta ƙetare Bahar Maliya a hanyarta zuwa bayar da doka a Sinai, haka Isra’ila ta zamani ta ƙetare Tekun Atlantika a hanyarta zuwa Oktoba 22, 1844, inda za a sāke bayyana dokar. Ubangiji yana sāke tayar da wani jama’a waɗanda za su kasance amintattun masu riƙon dokarsa, amintattun masu riƙon ayoyinsa na annabci, kuma waɗanda za su ɗauki tutar Furotestanci. An ba Isra’ila ta dā alluna biyu na Dokoki Goma a matsayin alamar aikinsu na kasancewa amintattun masu riƙon dokarsa, kuma an ba Isra’ila ta zamani alluna biyu na Habakkuk a matsayin alamar aikinsu na kasancewa amintattun masu riƙon Kalmar annabcinsa.

An nufi Isra’ila na zamani ya ɗauki duka rukunan alluna biyu yayinda yake gabatar da saƙon mala’ika na uku ga duniya, wato saƙon da waɗanda suke ɗauke da alkyabbar Furotesta suke shelanta. Furotestancin da ya fito daga Zamani Mai Duhu a wancan lokaci bai cika ba, kamar yadda Isra’ila ta dā ba ta cika ba sa’ad da suka haye ta cikin Bahar Maliya. Furotestanci ya furta taken Littafi Mai Tsarki kaɗai, kuma Littafi Mai Tsarki kaɗai, amma yana da rashin cikar fahimtar Maganar Allah saboda ƙarnuka na cin koyaswar arna na Katolika ta Roma (abubuwan da aka miƙa wa gumaka). Allah ya tsara cewa Furotesta na gaskiya zai wakilci dukan Maganar Allah kamar yadda “shari’a da annabawa” suke alamta, wato rukunan alluna biyu da suke wakiltar duka aikin mutanen Allah da kuma halin Allah. Aikin mala’ika na fari shi ne ya samar da jama’ar Furotesta ta hakika waɗanda za su zama ma’ajiya ta dokarsa da kuma ta Maganarsa ta annabci.

Gargadin da za a yi shela da shi ta bakin waɗanda aka bayyana a matsayin masu ajiya na tarin alluna biyu-biyu, yana gāba da karɓar alamar Katolika. Wannan zanga-zanga tana gāba da haramtacciyar dangantakar Ahab da Jezebel, kuma Iliya ne ya wakilta ta a kan Dutsen Karmel. Ba da allunan dutse biyu a Dutsen Sinai ya kasance alamar ba da allunan zane biyu na Habakkuk a cikin tarihin 1842 zuwa 1849. Alluna biyun Habakkuk alama ce ta dangantakar alkawari tsakanin Allah da mutanensa Furotesta. Yin watsi da waɗannan alluna zai kasance daidai da yadda Isra’ila ta dā ta yi watsi da dokar Allah.

Milleriyawa suka shiga cikin Wuri Mafi Tsarki kuma suka karɓi hasken Asabar, amma aikin gwaji bai riga ya cika ba. A lokaci guda kuma ƙahon Jamhuriyanci yana wucewa ta cikin ainihin wannan tarihin. Kuma dukkan ƙahonnin biyu za su kai ga wani muhimmin mataki a tafiyarsu tare a shekara ta 1863.

Saƙon Iliya na Miller ya haifar da wani ci gaba na aikin tsarkakewa da manufar da aka nufa ta kafawa ƙahon Furotesta; kuma a cikin wannan tarihin guda ɗaya, ƙahon Jamhuriyya yana cikin wani ci gaba na tsarin bunƙasar siyasa. Duka ƙahonnin biyun suna kan dabbar ƙasa ɗaya, saboda haka dole ne su yi tafiya a tare cikin dukkan tarihin dabbar ƙasar.

Sifa ta annabci ta farko ta ƙahon Republican na dabbar ƙasa ita ce aikin furta Kundin Tsarin Mulki ya fara aiki a shekara ta 1789. A shekara ta 1798, (lokacin ƙarshe sa’ad da aka buɗe littafin Daniyel), dabbar ƙasa za ta yi magana a karo na farko a matsayin masarauta ta shida ta annabcin Littafi Mai Tsarki. Shekara ta 1798 ita ce farkon Amurka a matsayin masarauta ta shida ta annabcin Littafi Mai Tsarki, kuma maganar da ta faru a farkon tarihin dabbar ƙasa a 1798 za ta zama alama ta ƙarshen lokacin da masarauta ta shida za ta yi magana, kuma an wakilci wannan lokaci a matsayin muryar maciji. Sa’ad da muka yi la’akari da dokokin da ƙahon Republican ya zartar a Amurka a shekara ta 1798, ya kamata mu sa ran ganin wani nau’in alama ta dokokin da za a zartar tare da dokar Lahadi lokacin da Amurka za ta yi magana kamar maciji. Yayin da muke duban dokoki huɗu masu zuwa, ka tambayi kanka ko dokoki huɗu da aka zartar a 1798 suna ɗauke da sa hannun annabci na Alfa da Omega?

A shekara ta 1798, Amurka ta zartar da wasu muhimman dokoki da dama da aka sani da Dokokin Baƙi da na Tayarda zaune tsaye. Waɗannan dokoki jerin dokoki huɗu ne da Majalisar Dokoki mai rinjayen jam’iyyar Federalist ta zartar, kuma Shugaba John Adams ya sanya musu hannu suka zama doka; shi ne shugaba na biyu na Amurka kuma tsohon mataimakin shugaban George Washington.

Dokar Ɗan-ƙasa ta Halitta: Wannan doka ta tsawaita sharadin zaman da ake buƙata ga baƙi domin su zama ’yan ƙasar Amurka daga shekaru 5 zuwa shekaru 14. An yi ta ne da nufin hana tasirin sababbin baƙi, waɗanda sau da yawa suke goyon bayan jam’iyyar adawa, wato ’yan Democratic-Republicans.

Dokar Abokan Baƙi: Wannan doka ta ba shugaban ƙasa ikon korar waɗanda ba ’yan ƙasa ba da aka ɗauka a matsayin barazana ga tsaron Amurka a lokacin zaman lafiya. Ta ba shugaban ƙasa damar tsarewa da kuma korar kowane wanda ba ɗan ƙasa ba da ya ɗauka a matsayin mai haɗari.

Dokar Maƙiyan Baƙi: Wannan doka ta tanadi kama, tsarewa, da kuma korar ’yan ƙasa daga ƙasashen da suke cikin yaƙi da Amurka. An zartar da ita a matsayin matakin kariya a lokacin yanayin tsanani na ƙarshen shekarun 1790.

Dokar Tayar da Fitina: Wannan ce mafi jawo muhawara a cikin Dokokin Baƙi da Tayar da Fitina. Ta mai da wallafa rubuce-rubucen da suke “ƙarya, na ɓatanci, da na mugunta” a kan gwamnati ko jami’anta, da nufin ɓata musu suna ko jefa su cikin rashin kima, a matsayin laifin da ake hukunta wa da doka. Masu suka sun ɗauki wannan a matsayin hari kai tsaye a kan ’yancin faɗar albarkacin baki da na aikin jarida.

Dokokin Baƙi da na Tayar da Fitina sun jawo muhawara mai tsanani ƙwarai kuma suka haifar da gagarumar adawa daga wajen Democratic-Republicans, waɗanda suka gaskata cewa waɗannan dokoki sun take muhimman haƙƙoƙin Tsarin Mulki kuma an yi su ne domin su auka wa jam’iyyarsu ta siyasa. Sun yi hujja cewa dokokin sun zama keta Kwaskwarimar Farko, wadda ke kāre ’yancin faɗar albarkacin baki da na ’yan jarida. Daga baya, waɗannan dokoki suka taka rawa a zaɓen shekarar 1800, sa’ad da Thomas Jefferson da Democratic-Republicans suka lashe shugabancin ƙasa da Majalisa, abin da ya kai ga soke Dokar Tayarda Fitina.

Jam’iyyar Democratic-Republican ta yi imani cewa waɗannan dokoki sun saɓa wa muhimman haƙƙoƙin da Kundin Tsarin Mulki ya kafa, kuma sun kuma yi imani cewa dokokin suna kai hari ga jam’iyyar siyasa mai adawa. Ba kome ba ne cewa an soke waɗannan dokoki ko kuma daga baya wa’adinsu ya ƙare, Alfa da Omega yana nuna ƙarshe ta wurin farko. A cikin tarihin da aka kafa waɗannan dokoki ko aka “furta” su su zama doka, jam’iyyar Federalist tana fuskantar adawa daga wata jam’iyya da ake kira Democrat-Republicans. Juyin halittar jam’iyyar Democrat-Republican a ƙarshe yana haifar da jam’iyyar Republican. Wata jam’iyyar siyasa ce da aka fi haɗe ta bisa matsayi na adawa da bautar.

Masana tarihi suna bayyana shekarar 1863 a matsayin ainihin tsakiyar yaƙin basasa, yaƙin da aka gina a kan batun bautar bayi. Shekarar 1863 kuma alama ce ta hanya ga sababbin masu ɗaukar tutar ƙa’idar horn na Furotesta, waɗanda a lokacin suka ƙi annabcin lokaci na farko da mala’iku suka ba Miller (annabcin “sau bakwai” daga Leviticus ashirin da shida). Shin zai iya zama daidaituwar al’amari kawai cewa annabcin sau bakwai ya faru ne kawai ya ginu a kan dokokin bautar bayi da aka shimfiɗa a babin da ya gabata na Leviticus? “La’anar” da “sau bakwai” ya bayyana ita ce alkawarin cewa idan za a yi rashin biyayya ga dokokin alkawari na babi na ashirin da biyar, to Isra’ila za ta ƙare tarihinta da komawa cikin bautar da aka fito da ita daga ciki sa’ad da ta fara tafiyarta a Tekun Maliya.

Daga 1798 zuwa 1863 jam’iyyar siyasa wadda ita ce jam’iyyar Democratic–Republican ta bi ta cikin jerin tsarkakewa ko girgizawa. Tun daga 1798, musamman kuma daga 11 ga Agusta, 1840 har zuwa 1863, motsin Millerite ya bi ta cikin jerin tsarkakewa da girgizawa.

Jam’iyyar Democratic-Republican, wadda ta kasance ɗaya daga cikin jam’iyyun siyasa na farko a Amurka, ba ta sauya kai tsaye zuwa Jam’iyyar Republican ta zamani kamar yadda take a yau ba. Maimakon haka, ta bi jerin sauye-sauye da rarrabuwa a tsawon lokaci, wanda a ƙarshe ya kai ga samuwar jam’iyyun siyasa daban-daban da dama kafin bayyanar Jam’iyyar Republican.

Jam’iyyar Democratic-Republican, wadda galibi ake danganta ta da Thomas Jefferson da James Madison, an kafa ta ne a ƙarshen ƙarni na 18 a matsayin martani ga Jam’iyyar Federalist. ’Yan Democratic-Republicans sun goyi bayan tsattsauran fassarar Kundin Tsarin Mulki, haƙƙoƙin jihohi, da muradun noma.

Duk da haka, zuwa shekarun 1820s, Jam’iyyar Democratic-Republican ta fara tsagewa bisa layukan yankuna da akidu. Babban rarrabuwar ta faru ne a lokacin Era of Good Feelings (1817–1825), sa’ad da aka samu ƙarancin ƙaƙƙarfan adawa ga shugabancin James Monroe. Wannan zamani na kwanciyar hankali a siyasa ya taimaka ga durƙushewar Jam’iyyar Democratic-Republican. A ƙarshe jam’iyyar ta rabu zuwa ɓangarori da dama kuma ta rikide zuwa ƙungiyoyin siyasa masu zuwa:

Jam’iyyar Demokradiyya: Mabiyan Andrew Jackson, wanda ya zama shugaban ƙasa na bakwai a shekara ta 1829, ne suka kafa Jam’iyyar Demokradiyya. ‘Yan Demokradiyyar Jackson sun goyi bayan reshen zartarwa mai ƙarfi, faɗaɗa zuwa yamma, da kuma ba wa fararen maza damar zaɓe cikin mafi faɗi.

Jam’iyyar Republican ta Ƙasa: Wannan jam’iyya ta bayyana ne a matsayin martani ga shugabancin Andrew Jackson, kuma daga baya ta haɗe da wasu ƙungiyoyin adawa da Jackson domin ta zama Jam’iyyar Whig. ’Yan Republican na Ƙasa gaba ɗaya sun fi nuna goyon baya ga gwamnati mai ƙarfi ta tarayya da bunƙasar tattalin arziki.

Jam’iyyar Anti-Masonic: Wannan wata jam’iyyar siyasa ce mai ɗan gajeren zamani wadda ta bayyana a cikin shekarun 1820, musamman a matsayin martani ga damuwa game da tasirin ƙungiyar ’yan’uwa ta Masonic mai sirrintawa. Ta haɗiye wasu daga cikin tsoffin ’yan Democratic-Republicans.

Jam’iyyar Whig: An kafa ta a cikin shekarun 1830s, kuma Whigs sun haɗa da tsoffin ’yan National Republicans, Anti-Masons, da sauran ƙungiyoyin adawa. An bambanta su da adawarsu ga manufofin Jacksonian, goyon bayansu ga gwamnati tarayya mai ƙarfi, da kuma inganta ci gaban masana’antu da tattalin arziki.

An kafa Jam’iyyar Republican ta zamani a cikin shekarun 1850 a matsayin amsa kai tsaye ga ƙaruwar rikice-rikicen yanki game da bauta. Ta jawo tsofaffin ‘yan jam’iyyar Whig, ‘yan Democrat masu adawa da bauta, ‘yan Free Soil, da wasu da suka yi hamayya da faɗaɗa bauta zuwa sabbin yankuna. Ɗan takarar shugaban ƙasa na farko na jam’iyyar Republican, John C. Fremont, ya tsaya takara a zaɓen 1856, kuma ɗan takarar jam’iyyar na farko da ya yi nasara, Abraham Lincoln, an zaɓe shi a 1860. Saboda haka, Jam’iyyar Republican ta ɓullo dabam da al’adar Democratic-Republican kuma tana da wata tafiya ta musamman a tarihin siyasar Amurka.

Zuƙar shekarar 1860, jam’iyyar Republican ta zaɓi shugaban ƙasarta na farko. Ta ginu ne a kan haɗakar jam’iyyun siyasa waɗanda suke adawa da bauta. A shekara ta 1863, Dokar ’Yantarwa ta “yi magana” ta kawar da bauta daga wanzuwa. A shekara ta 1863 ƙahon Republican, wanda a wancan lokaci jam’iyyar Republican ke wakilta, ya “yi magana” ya kawar da bauta daga wanzuwa, yayin da ƙahon Furotesta ya daina zama motsi ya kuma zama Cocin Adventist na Kwana ta Bakwai. Motsin Millerites ya ƙare bisa doka kuma a hukumance a watan Mayu na 1863, kuma a cikin wannan shekarar aka ƙi rantsuwar Musa, annabcin bauta. Wanda yake da kunne, bari ya ji.

A wannan lokaci zai iya zama da amfani a ba da taƙaitaccen bayani game da “rantuwar Musa” kamar yadda annabi Daniyel ya kira ta.

William Miller, wanda Jibra’ilu da sauran mala’iku suka shiryar yayinda yake nazarin Maganar Allah, an fara bishe shi zuwa ga “lokuta bakwai” na Littafin Firistoci ashirin da shida. Shaidar Miller ita ce, a cikin nazarinsa na Littafi Mai Tsarki, ya fara ne da littafin Farawa, sabili da haka a fili ya kai ga Littafin Firistoci tun kafin ya kai ga shekaru dubu biyu da ɗari uku na Daniyel sura takwas aya ta goma sha huɗu. Ya yi amfani ne kacokan da Littafi Mai Tsarki da kuma kundin daidaiton kalmomi na Cruden.

Concordance na Cruden ba ta ƙunshi wasu nuni ga kalmomin Ibrananci ko Girkanci da daga baya aka fassara zuwa Turancin Littafi Mai Tsarki na King James ba. Miller ya ɗauki “mahallin” nassi da yake nazari a kai a matsayin abin da zai jagoranci fahimtarsa game da kalma ko sashe na Nassi. Idan ya zo ga fahimtarsa game da “lokuta bakwai,” yana da sauƙin gaske a ga cewa mahallin “lokuta bakwai” na sura ta ashirin da shida ta Littafin Firistoci shi ne sura ta ashirin da biyar.

Babi na ashirin da biyar ya fayyace hutawar ƙasar, Shekarar Yubili da ƙa’idojin bauta. Ƙa’idojin da suke cikin babi na ashirin da biyar sashe ne na “shari’ar Musa bawan Allah” wadda take haifar da albarka idan aka yi biyayya gare ta, da kuma “la’ana” idan aka ƙi yi mata biyayya. A babi na ashirin da shida, la’anar “sau bakwai” tana daidaita da shekaru dubu biyu da ɗari biyar da ashirin, kuma an gabatar da ita a cikin mahallin bayyananne na ƙa’idojin hutawar ƙasar da ka’idojin bauta. A babi na ashirin da shida, ana kiran hukuncin “rikicin alkawarina.”

A cikin mahallin wannan batu, “alkawarin” da Allah yake da “rigima” a kansa shi ne alkawarin da aka riga aka ambata a babi na ashirin da biyar. Ana kiran hukuncin nan na sau bakwai da “rigimar” “alkawarin” Allah, kuma “la’anar” da aka ɗaura a kansa ita ce Isra’ila za a “ba da su cikin hannun” maƙiyansu, kuma da zarar sun shiga ƙasar maƙiya, (kamar yadda Daniyel ya kasance) Isra’ila za ta zama bayin maƙiyansu.

A lokacin da Musa ya rubuta Littafin Lawiyawa sura ta ashirin da shida, dā Isra’ila ta dā ta fito ne daga bautar Masar, kuma ƙa’idojin bautar da aka wakilta a sura ta ashirin da biyar za su kawo ko dai albarka ko kuma la’ana. Isra’ila ta dā ba ta taɓa aiwatar da ƙa’idojin Jubilee ba, kuma a ƙarshe aka warwatsa mulkokin arewa da na kudu duka na “sau bakwai” domin cikar abin da Daniyel ya kira “la’anar Musa.”

Dangantakar alkawari tsakanin Allah da Isra’ila, wadda ta fara da bautarsu a Masar, ta ƙare da bautarsu ga Assuriya da Babila. “Sau bakwai” da aka ƙaddara a kan mulkin arewa sun ƙare a shekara ta 1798, kuma “sau bakwai” da aka ƙaddara a kan mulkin kudu sun ƙare a shekara ta 1844. Mafarin waɗannan lokuta biyu na sau bakwai an nuna shi a cikin Ishaya sura ta bakwai ta wurin annabcin shekara sittin da biyar wanda Ishaya ya shelanta wa Sarki Ahaz na Yahuza a shekara ta 742 K.Z.

Ishaya ya bayyana cewa “a cikin” shekaru sittin da biyar daga lokacin da aka bayyana annabcin a shekara ta 742 K.H., za a karya masarautar arewa. Shekaru goma sha tara daga baya, a shekara ta 723 K.H., an kai masarautar arewa ta Isra’ila bauta ta hannun sarkin Assuriya; kuma shekaru arba’in da shida daga baya, sarkin Babila ya kai masarautar kudu ta Yahuza bauta a shekara ta 677 K.H. Annabcin shekaru sittin da biyar yana haifar da alamomin tarihi guda shida. Na farko shi ne shekara ta 742 K.H. lokacin da aka bayyana annabcin. Shekaru goma sha tara daga baya, a shekara ta 723 K.H., an kai masarautar arewa bauta ta hannun Assuriyawa. Shekaru arba’in da shida daga baya, a shekara ta 677 K.H., an kai masarautar kudu bauta ta hannun Babiloniyawa. Sa’an nan farkon shekaru dubu biyu da ɗari biyar da ashirin da suka fara a shekara ta 723 K.H. suka ƙare a shekara ta 1798. Daga nan kuma, a shekara ta 1844, shekaru dubu biyu da ɗari biyar da ashirin da suka fara a shekara ta 677 K.H. suka cika. Daga shekara ta 1844, annabcin ya ƙara tsawon shekaru goma sha tara zuwa shekara ta 1863 domin ya cika dukan tsarin annabci; gama sa’ad da Alpha da Omega suka sanya shekaru goma sha tara a farkon tsarin annabci, dole ne kuma a sami shekaru goma sha tara domin a kai ga ƙarshensa.

An ceci Isra’ila ta dā daga bautar Masar, kuma ta wurin rashin biyayya an mayar da masarautun arewa da kudu duka biyun cikin bauta. Annabce-annabcen suna wucewa daga tarihin annabci na Isra’ila ta dā ta zahiri zuwa Isra’ila ta ruhaniya ta zamani, kuma a yin haka jigon dukan alamomin annabci shi ne bauta.

An gabatar da annabcin da ke cikin Ishaya bakwai ga mugun sarki Ahaz ta bakin Ishaya a shekara ta 742 K.H., sa’ad da ake gane cewa yaƙin basasa mai zuwa tsakanin arewa da kudu na gabatowa. Masarautar kudun Ahaz ita ce ainihin ƙasar ɗaukaka ta Isra’ila ta dā. A shekara ta 1798, ƙasar ɗaukaka ta ruhaniya ta annabcin Littafi Mai Tsarki ta fara mulki a matsayin masarauta ta shida ta annabcin Littafi Mai Tsarki. Sa’ad da bakwai lokuta a kan ainihin ƙasar ɗaukaka suka ƙare a shekara ta 1844, sai aka sami, kamar yadda ya kasance a tarihin sarki Ahaz, wani yaƙin basasa mai gabatowa. Zuwa shekara ta 1844, rikice-rikicen jam’iyyun siyasa suna rarrabuwa suna kuma ƙulla ƙawance sun kusan daidaita gaba ɗaya zuwa rukuni biyu na ra’ayoyin siyasa. Dangane da bautar bayi, jam’iyyar Democrats tana goyon bayan bautar bayi, jam’iyyar Republicans kuma tana adawa da bautar bayi. Daga shekara ta 1798 zuwa farkon yaƙin basasa a shekara ta 1860, an riga an daidaita tsarin bunƙasa rukuni biyu na jam’iyyun siyasa.

Ahaz ya wakilci ƙasar ɗaukaka ta zahiri, saboda haka kuma ya kasance alama ta ƙasar ɗaukaka ta ruhaniya. Tarihin Ahaz yana zama alamar tarihin annabci inda aka shelanta annabcin a shekara ta 742 K.H.K., sabili da haka yana zama alamar tarihin da annabcin ya ƙare. A farkon tarihin, masarautar arewa wadda ta ƙunshi kabilu goma ta balle daga sauran kabilu biyun domin nuna adawa ga gwamnatin da Allah ya kafa ta kabilu biyu na kudu. Kabilu goma na arewa sun ƙulla ƙawance da Siriya, abin da yake zama alamar haɗin gwiwa tsakanin ƙungiyar haɗaka ta kudu da wani iko da ake wakilta ta alama da Siriya.

Wannan taƙaitaccen bayani yana nuna cewa lokuta bakwai na Littafin Firistoci ashirin da shida alkawari ne na alƙawari da ke bayyana ko dai albarka saboda biyayya ko kuma “la’anar” bautar da za ta biyo bayan rashin biyayya. Mulkokin arewa da na kudu sun fara tare a matsayin al’umma guda ɗaya da aka kuɓutar daga bautar, sai dai daga bisani aka mayar da su cikin bauta a ƙarshen kowannensu.

Shekaru sittin da biyar a ƙarshen waɗannan annabce-annabcen bautar sun ƙare da Isra’ila ta ruhaniya a cikin ƙasar ɗaukakar ruhaniya, a ainihin tsakiyar yaƙin basasa na arewa da kudu. Masu gaba da juna a cikin yaƙin basasar kuwa masarauta ce da ta kafa haɗin gwiwa, ta balle daga gwamnatin da Allah ya kafa wadda take a cikin masarautar da take adawa da ita.

Daga 1798 zuwa yaƙin basasa, aka bi da ƙahon Jamhuriyanci ta wani tsari wanda ya haifar da rukuni biyu na maƙiyan siyasa masu wakiltar ɓangarori biyu na batun bauta. Maƙiyan da suke goyon bayan bauta, waɗanda suka nemi a ci gaba da aiwatar da bautar, sun sha kaye a yaƙin.

Daga 1798 zuwa yaƙin basasa, an bi da ƙahon Furotesta ta cikin wani tsari wanda ya samar da rukunai biyu na abokan adawar addini masu wakiltar ɓangarori biyu na batutuwan bautar. Abokan adawar da ke goyon bayan bautar, waɗanda suka nemi ci gaba da ainihin fahimtar annabcin bautar, sun sha kaye a yaƙin.

A cikin shekara ta 1863, ƙahon Jamhuriyanci ya yi nasara wajen ƙin amincewa da al’adar bautar bayi.

A cikin 1863 ƙahon Furotesta ya yi nasarar ƙin yarda da annabcin bauta.

Da yin haka suka ƙi aikin Miller, Iliya na zamaninsa. Da yin haka kuma suka ƙi “rantsuwar Musa,” dutsen ginshiƙi na zamaninsu. A sa’an nan aka ƙi Musa da Iliya, sai dai su komo a ranar 11 ga Satumba, 2001.

Alfa da Omega, ƙwararren masanin harsuna mai banmamaki, ya rubuta sa hannunSa na allahntaka a cikin dukan annabcin zamani na “rantsuwar Musa” wanda Shi da kansa ya shelanta a matsayin Palmoni, Mai Ƙirga Mai Banmamaki. Idan ba za ku ba da gaskiya ba, lalle ba za a tabbatar da ku ba.