Littafin Yo’el da Ikilisiyar Adventist ta Kwana ta Bakwai ta Laodikiya — Lamba Talatin da Biyu

Ya kasance tafiya mai jinkirin ci gaba zuwa ga littafin Yowel, tare da Bitrus a matsayin shaidanmu. Bitrus yana ɗaya daga cikin mafi banmamakin alamomi a cikin Kalmar annabcin Allah, amma ashe ba dukkansu haka suke ba? Bitrus yana Kaisariya Filibbi, kuma yana kuma a Fentikos a cikin ɗakin sama a sa’a ta uku, sa’an nan kuma a cikin haikali a sa’a ta tara a wannan rana ɗaya. An gicciye Yesu a sa’a ta uku, ya kuma mutu a sa’a ta tara. An kira Bitrus zuwa Kaisariya a sa’a ta tara, amma Kaisariyar da aka kira shi zuwa gare ta a cikin labarin Kornilius, ba Kaisariya Filibbi ba ce a gindin Dutsen Hermon, Kaisariya ce ta bakin teku, wadda ake kira Kaisariya Maritima.

Kaisariya Maritima ita ce birnin gabar teku a kan Tekun Bahar Rum, kimanin mil 30–35 arewa da Tel Aviv na zamani (wanda Hirudus Mai Girma ya gina a matsayin babban birnin tashar jiragen ruwa na Roma). Tana bayyana sau da yawa a cikin littafin Ayyukan Manzanni (an ambace ta sau 15), kuma ita ce wadda mafi yawan mutane ke nufi idan suka ce kawai “Kaisariya” a cikin Sabon Alkawari. Filibus Mai Bishara ya zauna a can tare da ’ya’yansa mata huɗu masu yin annabci (Ayyukan Manzanni 8:40; 21:8). An tsare Bulus a can har shekara biyu, ya kuma bayyana a gaban gwamnoni Feliks da Festus, da kuma Sarki Agrippa (Ayyukan Manzanni 23–26). Wataƙila mafi muhimmanci fiye da haka, Bitrus ya yi wa jarumin sojan Roma, Korneliyus, wa’azi a nan—babban tuba na farko na Al’ummai zuwa ga Kiristanci (Ayyukan Manzanni 10) a shekara ta 34 A.D., sa’ad da makon da Almasihu ya tabbatar da alkawari da mutane da yawa ya ƙare.

Kaisariya Maritima ta yi aiki a matsayin babban birnin gudanarwar Romawa na Yahudiya, kuma babbar cibiyar Al’ummai ce. Kaisariya Filibi kuwa wani birni ne dabam, wanda yake a can arewa mai nisa kusa da gindin Dutsen Hermon (kimanin mil 25–30 arewa da Tekun Galili), a yankin da yanzu ake kira Tuddan Golan (Banias na zamani). An ambace ta ne kawai a cikin Linjiloli (Matiyu 16:13 da Markus 8:27), a lokacin da Yesu ya kai almajiransa zuwa Kaisariya Filibi. Wannan shi ne sanannen wurin nan inda Bitrus ya furta cewa Yesu shi ne “Almasihu, Ɗan Allah mai rai,” kuma inda Yesu ya bayyana cewa, “A kan wannan dutse zan gina ikilisiyata, kuma ƙofofin Hades ba za su rinjaye ta ba” (Matiyu 16:13–20). Wuri ne na arna mai haikalai ga allolin Girka, musamman allahn akuya Pan, wanda kogonsa na Pan ake kira “ƙofofin jahannama,” abin da ya sa furucin Yesu a can ya zama mai ban mamaki ƙwarai.

Birane biyu ɗin sun bambanta ƙwarai da gaske ta fuskar yanayin ƙasa da kuma ta tarihin su—ɗaya tashar jiragen ruwan Romawa ce mai cike da harkoki a kudu maso yamma, ɗayan kuma wuri ne na arewa mai asalin Helenistik/arṇa kusa da maɓuɓɓugar Kogin Urdun. Wadda take a gabar teku ce ta mamaye Littafin Ayyukan Manzanni, yayin da wadda take a arewa take da muhimmanci a tsakiyar wani muhimmin lokaci mai juyin juya hali a cikin Linjiloli. Kaisariya ta teku alama ce ta Roma—dabbar nan, kuma Kaisariya ta ƙasa alama ce ta macijin. Sister White ta bayyana lokacin daga gicciye zuwa Fentikos, “lokacin Fentikostal,” wanda ya fara a gicciye ya ƙare a Fentikos.

A zahiri, lokacin Fentikos zai fara ne a idin nunan fari, wanda ya yi daidai da tashin Almasihu daga matattu; amma da ba domin mutuwar gicciye ba, da babu jinin da Mai Ceto wanda ya tashi daga matattu zai ɗauka tare da Shi sa’ad da Ya tashi. Da ba domin mutuwarsa ba, Shi, a matsayin Gurasar rai, da bai huta a ranar idin gurasa marar yisti ba, kuma ya wajaba Gurasar rai ta huta tun kafin tashinta a idin nunan fari, ta haka kuwa aka fara lokacin kwanaki hamsin wanda ya kai ga rana da idin Fentikos.

Sa’ad da Almasihu ya zo domin ya tabbatar da alkawari har mako guda; makon ya fara ne a baftismarsa, sa’an nan kuma “a tsakiyar makon,” bayan shekaru uku da rabi, aka gicciye shi, ya huta a cikin kabari a ranar Gurasa Marar Yisti, ya tashi a matsayin idin nunan fari na amfanin gonar sha’ir a ranar Lahadi, ta haka kuwa ya fara lokacin Fentikos na kwanaki hamsin da ya kai har zuwa idin nunan fari na alkama. Daga gicciye zuwa ƙarshen makon, bayan shekaru uku da rabi, wannan lokaci na shekaru bakwai ya kai ga cikarsa tare da Karnilius na Kaisariya Maritima, wanda ya zama Bahaushe na farko-farko da ya tuba—zuwa cikin ikkilisiyar Kirista a ƙarshen makon a shekara ta 34 AD.

Makon da Almasihu ya zo ya tabbatar da alkawarin, a annabce, kwanaki 2,520 ne; gicciye kuma yana “a tsakiyar makon,” saboda haka ya kasance kwanaki 1,260 bayan baftisma, kuma kwanaki 1,260 kafin a tuba da Karniliyus. A gicciyen, an gicciye Almasihu a sa’a ta uku, kuma ya mutu a sa’a ta tara. Wannan shi ne farkon zangon Fentikos, kuma a ƙarshe, (gama Yesu kullum yana misalta ƙarshe da farko) a ranar Fentikos, Bitrus ya yi wa’azinsa na farko daga littafin Yo’el a sa’a ta uku a ɗaki na sama, inda Almasihu ya sadu da almajiran a ranar tashinsa daga matattu. Sa’an nan Bitrus ya yi wa’azinsa na biyu kan Yo’el a haikali a sa’a ta tara. A sarari yake cewa sa’a ta uku da sa’a ta tara alama ce ta alfa da omega ta farko da ƙarshe na zangon Fentikos.

Sashe bisa sashe, sa’ad da muka daidaita sa’a ta uku da sa’a ta tara na waɗannan abubuwa biyu, muna samun sa’o’i shida a matsayin wani zamani na annabci wanda duka biyun suke ba da shaida game da wani rabuwa. Almasihu ya tashi daga rai zuwa mutuwa zuwa rai. Ya tashi daga duniya zuwa sama, sa’an nan ya komo duniya. Bitrus yana waje, sa’an nan kuma a cikin haikali. Tabbatacce ne, akwai waɗansu daidaitattun kamanceceniya na sa’a ta uku zuwa ta tara, amma da farko muna bukatar mu yi la’akari da Bitrus, Karniliyus da Kaisariya ta bakin teku.

Kamar yadda yake tare da rarrabuwar annabci da ake wakilta cikin awanni shida, sa’ad da aka aiko mala’ikan zuwa wurin Korneliyus domin ya umarce shi ya aika a kira Bitrus, wannan kuwa a awa ta tara ce.

Zuwan mala’ika alama ce ta saƙo, kuma ta alamar hanya, kuma mala’ikan ya tabbatar da cewa alamar hanya ce sa’ad da ya ce, “Addu’o’inka da sadakokinka sun hau su zama abin tunawa a gaban Allah.” Alamar hanyar ƙarshen makon ita ce Korneliyus ya aika a kira Bitrus a sa’a ta tara bayan ya yi azumi na kwana huɗu, kuma ana kiranta “abin tunawa,” wato alamar hanya. A matsayinsa na “jarumin ɗari,” Korneliyus shugaba ne a kan mutane ɗari.

Sa’ad da Bitrus yake a Kaisariya Filibbi a cikin Matiyu sura goma sha shida, babu wani nuni ga wata sa’a. Kaisariya Filibbi shi ne sunan birnin a lokacin da Yesu ya kai almajiran can. A cikin tarihin Daniyel sura goma sha ɗaya, ayoyi goma sha uku zuwa goma sha biyar, ayoyin da suka cika a yaƙin Panium, kuma waɗanda suke nuna ta annabci yaƙin da ke kaiwa ga dokar Lahadi a Amurka, Kaisariya Filibbi ana kiranta Panium. Bitrus yana cikin ayoyi goma sha uku zuwa goma sha biyar sa’ad da yake a Kaisariya Filibbi, wato Panium.

Gano cewa Yaƙin Panium cika ne na ayoyi goma sha uku zuwa goma sha biyar na Daniyel goma sha ɗaya, kuma cewa ayoyin da tarihin Yaƙin Panium suna nuna wani yaƙi da ke kai wa ga dokar Lahadi a cikin Amurka, shi ne dai-dai yadda aka tsara hanyar “layi bisa layi” ta yi aiki. Yin amfani da wannan hanya yana buƙatar a daidaita Kaisariya Filibi da Panium, domin babban ƙa’idar annabci da ke magana a kan wannan gaskiya ita ce, “kowanne daga cikin annabawan dā ya yi magana ne fiye da komai domin zamaninmu fiye da zamanin da ya rayu a cikinsa.” Bulus kuma ya ƙara da cewa ruhohin annabawa suna ƙarƙashin annabawa, saboda haka ba wai kawai dukkansu suna nuni ga kwanaki na ƙarshe ba ne, amma kuma dukkansu suna cikin daidaito.

Saboda wannan dalili, idan kuma a lokacin da aka bayyana Panium a cikin Maganar annabcin Allah a matsayin Panium, sannan daga baya a matsayin Kaisariya Filibbi, dole ne a shafe su duka biyun a cikin kwanaki na ƙarshe, kuma dole ne su zo daidai tare, gama su birni guda ne.

A cikin daidaituwa da wannan mantiki, ko da yake ya ɗan bambanta kaɗan, akwai Kaisariya Filibbi da Kaisariya Maritima. Bitrus ya tafi Kaisariya Filibbi tare da Kristi, amma Ruhu Mai Tsarki ne ya aike shi zuwa Kaisariya Maritima. Duk da haka, a Kaisariya biyun, Bitrus ne babban halin alkawari. Abin ban al’ajabi game da wannan layi shi ne, a sa’a ta tara ne mala’ikan ya ziyarci Karniliyas ya kuma umurce shi ya aika a kira Bitrus. Bitrus a Kaisariya alama ce ta annabci, amma Kaisariya biyun sun bambanta sarai. Ɗaya ita ce Kaisariya da ke bakin teku, ɗaya kuma Kaisariya da ke kan ƙasa. Kaisariya da ke bakin teku tana da alaƙa da Al’ummai, kuma Karniliyas shi ne Ba’al’umme na farko da ya tuba daidai a ƙarshen makon alkawari a shekara ta 34 A.H. Kaisariya da ke bakin teku ita ce sa’a ta tara kuma tana daidaita da Bitrus a haikali a Fentikos, da mutuwar Kristi a sa’a ta tara.

Kaisariya ta ƙasa, wato Kaisariya Filibbi, ita ce awa ta uku. Babu wani zaɓi dabam da za a yi. Kaisariya Filibbi a farkon lokaci, awa ta uku, da Kaisariya Maritima a ƙarshen lokaci, awa ta tara. Filibbi ita ce alfa na wannan zangon awowi shida, kuma Maritima ita ce omega. Omega a awa ta tara shi ne mutuwar Almasihu a tsakiyar makon alkawari, kuma Bitrus a haikali a ranar Pentikos shi ma awa ta tara ne. Kiran da Korneliyus ya yi wa Bitrus ya yi daidai da mutuwar Almasihu, wadda take wakiltar dokar Lahadi, kuma haka kuma da Bitrus a haikali a ranar Pentikos, wanda kuma a sake yake wakiltar dokar Lahadi. Korneliyus, a matsayin ba’al’umme na farko da ya tuba, yana wakiltar ma’aikacin farko na awa ta goma sha ɗaya a dokar Lahadi.

Sa’a ta uku da aka gicciye Almasihu, da kuma sa’a ta uku da Bitrus yake cikin bene na sama, dole ne, kuma ba za su iya wakiltar kome ba sai Kaisariya Filibi. Bene na sama da Bitrus yake ciki a ranar Fentikos, shi ne ainihin bene na saman nan guda da Almasihu ya bayyana a cikinsa bayan tashinsa daga matattu, hawansa sama da saukowarsa. Almasihu ya zo cikin bene na sama, sa’an nan kwanaki hamsin bayan haka, a ranar Fentikos, Bitrus ya gabatar da saƙon littafin Yowel a cikin wannan bene na saman guda.

Caesarea Philippi ita ce sa’a ta uku wadda ta yi daidai da gicciyewa da kuma ɗakin sama a ranar Fentikos. Gicciyewa alama ce ta warwatsewa, ɗakin saman kuma alama ce ta haɗin kai. Wannan yana bayyana Caesarea Philippi a matsayin wurin da yake daf da dokar Lahadi, inda ake warwatsa rukuni ɗaya, wani kuma ake tattarawa. Sa’ad da tarihin Yaƙin Panium ya fara maimaituwa, za a raba budurwai marasa hikima da masu hikima har abada, kuma za a raba su ne bisa gicciye, wanda yake wakiltar kusantowar dokar Lahadi. A Caesarea Philippi ne Almasihu ya fara koyarwa game da dokar Lahadi mai kusantowa. Sa’ad da Ya yi haka, Bitrus ya yi hamayya da saƙon; ta haka ne, a cikin ayoyi tara, Bitrus yake wakiltar waɗanda aka hatimce da kuma waɗanda aka warwatsa ta wurin saƙon gicciye, wato dokar Lahadi.

Gicciyen sa’a ta uku da saƙon Bitrus a ɗakin sama sun daidaita sauyin annabci na ikkilisiya mai yaƙi, wadda ake ayyana ta a matsayin ikkilisiya mai ɗauke da alkama da ciyawar barauniya, zuwa ga ikkilisiya mai nasara. Ikkilisiya mai nasara ita ce hadayar ’ya’yan fari ta alkama ta Fentikos, wadda ita ce dokar Lahadi. Sa’ad da ciyawar barauniya da alkamar suka kai ga balaga, mala’iku sukan raba waɗannan rukuni biyu. Ruwan sama ne da ya fara yayyafi a 9/11 yake sa alkama da ciyawar barauniya su yi ’ya’ya.

Tsawon sa’o’i shida yana wakiltar tarihin taron sansanin Exeter har zuwa 22 ga Oktoba, 1844, shigowar Almasihu cikin ɗaukaka zuwa Urushalima da shigowar sarki Dawuda cikin Urushalima tare da akwatin alkawari. Sa’a ta tara kuma ita ce lokacin hadayar yamma, kusan ƙarfe 3 na yamma.

Kalmar da aka fassara da “har ma,” a wani lokaci ana wakilta ta da “tsakanin maraice biyu.” Tsakanin maraice biyu yana nuni ga zangon sa’o’i shida tsakanin awa ta uku da awa ta tara. Makon alkawarin Almasihu yana wakiltar zangon sa’o’i shida a kan gicciye, wanda ya zama alfa na zangon sa’o’i shida a ranar Fentikos. Shaidu biyu a cikin makon alkawari waɗanda suke nuna wani zango na sa’o’i shida da ke da alaƙa kai tsaye ba kawai da annabcin mako mai tsarki ba, har ma da alamomin lokacin Fentikos. Sa’an nan kuma, a ƙarshen wannan mako na annabci ɗin nan ɗaya, an kira Bitrus zuwa Kaisariya a awa ta tara. Gaskiyar cewa akwai awa ta tara guda uku a cikin wannan tsari ɗaya na annabci na mako mai tsarki; biyu daga cikinsu omega ne, wato ƙarshen wani zango na sa’o’i shida, wanda shi ma shi ne zangon da ke tsakanin hadayun safiya da maraice, tana buƙata bisa larurar annabci cewa dole ne a sami awa ta uku a matsayin alfa na wani zango da ya ƙare a awa ta tara ta Karniliyus.

Kaisariya biyu, dukkansu tare da Bitrus a matsayin fitaccen jigo, suna bayyana Kaisariya Filibbi a matsayin sa’a ta uku. Wannan tazarar sa’o’i shida tana farawa kuma tana ƙarewa da Kaisariya, domin ƙarshen yana samun misali ne ta wurin farkon.

Dole ne a yanka ɗan ragon Idin Ƙetarewa da yamma, wato a sa’a ta tara—lokacin da Almasihu ya mutu.

Lokacin addu’a kuma shi ne sa’a ta tara, gama a lokacin hadayar yamma ne.

Da yake hadaya ta yamma ita ce sa’ar addu’a, Ezra yana addu’a a lokacin hadaya ta yamma; saboda haka yana addu’a a sa’a ta tara, lokacin da Bitrus yake cikin haikali, lokacin da Almasihu ya mutu, kuma lokacin da aka gaya wa Korneliyus ya aiki a kira masa Bitrus.

A cikin addu’arsa, Ezra yana tuba bayan ya fahimci cewa waɗanda suka fito daga Babila domin su sāke gina haikali da Urushalima sun haɗa kansu da matan arna.

Ana wakiltar alkawarin dubu ɗari da arba’in da huɗu a matsayin rabuwa da waɗanda suka auro baƙin mata. Wannan shi ne rabuwa tsakanin budurwai masu hikima da marasa hikima, kuma yana faruwa a sa’a ta tara, wadda ita ce mutuwar Almasihu, Bitrus a cikin haikali a ranar Fentikos, da kuma kiran Bitrus zuwa Kaisariya ta bakin teku. Rabuwa ta Ezra ita ma tsarkakewar Lawiyawa ce ta wurin Manzon Alkawari a cikin sura ta uku ta Malaki. Tsarkakewar da ke cikin Malaki tana kwatanta tsarkakewar haikali biyu na Almasihu.

An gaya wa Ezra da waɗanda suka shiga cikin alkawarin su “tashi,” kuma an gaya wa Joshua ya tashi bayan dukan ’yan tawaye sun mutu a cikin tsawon shekaru talatin da takwas. Ya ɗauki shekaru biyu ga Isra’ila ta dā ta gaza cikin tsarin gwaji sau goma, kuma bayan shekaru talatin da takwas dukan ’yan tawaye sun mutu, sai Allah ya gaya musu su tashi.

A cikin Yohanna biyar, Yesu ya warkar da gurgun mutumin nan da ya kasance cikin wannan hali har tsawon shekara talatin da takwas, kuma sa’ad da Ya warkar da shi, Ya ce wa mutumin, “ka tashi.”

A cikin misalin da Ezra ya bayar game da alkawarin dubu ɗari da arba’in da huɗu, ya wajaba mutane su “tashi.” A cikin 1838 Josiah Litch, fitaccen mai wa’azin Millerite, ya yi annabcin ƙarshen rinjayen Daular Usmaniyya a kusan 1840, kuma saƙon Millerite ya tashi, sai kuma aka ƙarfafa shi ta wurin cikakkiyar cikar wannan annabci a ranar 11 ga Agusta, 1840. Ɗaukaka ikkilisiya mai nasara ta ƙunshi annabci da ke sa mutanen Allah su tashi sa’ad da aka kafa alkawarin. A cikin rabuwa da Ezra ya yi da baƙin mata, muna samun tsarkakewar Lawiyawa ta Malachi, haka kuma da tsarkakewa biyu na haikali da Kristi ya yi, kuma kowane layi yana bayyana rarrabe alkama da zawan, wato abin da ake cikawa sa’ad da Kristi ya kawar da zunubi har abada daga zukatan dubu ɗari da arba’in da huɗu. Sa’a ta tara ta Kristi, da kuma sa’o’i biyun tara na Bitrus tare da addu’ar Ezra domin tsarkakewa, sun yi daidai da dokar Lahadi, sa’ad da za a zubo ruwan sama na ƙarshe ba tare da awo ba. A cikin sura ta tara ta Daniyel, Daniyel ya karɓi amsar roƙe-roƙensa a lokacin hadayar yamma, wadda ita ce sa’a ta tara.

An sanar da mu cewa wahayoyin da aka bai wa Daniyel a bakin manyan kogunan Shinar yanzu suna cikin aiwatar cika, kuma ya kamata mu yi la’akari da yanayin da aka ba da annabce-annabcen.

Hasken wahayin da yake da alaƙa da kogunan Hiddekel da Ulai yana wakiltar surori shida na ƙarshe na littafin Daniyel, sura ta goma sha ɗaya. A sura ta tara, wadda kogin Ulai yake wakilta, an bai wa Daniyel haske game da surori bakwai, takwas, da tara. A sura ta goma, wadda kogin Hiddekel yake wakilta, an bai wa Daniyel hasken surori goma, goma sha ɗaya, da goma sha biyu. Ana wakiltar bayanin annabci ta wurin abubuwan annabci da aka wakilta a cikin surorin, amma kuma ta wurin Daniyel ma, gama ya kamata mu yi la’akari da yanayin al’ummar Yahudawa a lokacin da aka ba da annabce-annabcen.

Ya kamata mu kawo waɗannan abubuwan lura zuwa kwanakin ƙarshe, mu kuma daidaita su da shaidun sauran annabawa. Wannan yana nufin cewa kamar yadda Bitrus yake a Kaisariya Filibbi kuma har ila yau a Kaisariya Maritima, haka nan mala’ika Jibra’ilu ya ziyarci Daniyel a sa’a ta tara a sura ta tara, kuma an ziyarce shi a rana ta ashirin da biyu a sura ta goma. Hasken Ulai da Hiddekel domin kwanakin ƙarshe an buɗe wa Daniyel a sa’a ta tara ta rana ta ashirin da biyu. Wannan hasken yana wakiltar zubowar ruwan sama na ƙarshen ba tare da awo ba a dokar Lahadi.

Shaidar Daniyel tana cikakkiyar buɗewa a sa’a ta tara, domin tana bayyana tarihin waje da na ciki na abin da “ke aukuwa” ga mutanen Allah a kwanaki na ƙarshe. Sa’ad da aka shelanta wannan haske ga Al’ummai, waɗanda Korneiliyus yake wakilta, za su aika a kira mutum dubu ɗari da arba’in da huɗu, za a kashe dokar Allah ta wajen tilasta kiyaye Lahadi, kuma Bitrus zai kai saƙo zuwa haikalin da Kristi ya riga ya bar, wanda kuma ya bayyana shi a matsayin gidan Yahudawa marar komai. Bitrus yana jawabi ga Al’ummai, kuma ga Sanhedrin, yayin da Ezra yake roƙon rabuwa, Daniyel kuma yana azumi yana addu’a domin haske. Sa’a ta tara a Fentikos, a mutuwar Kristi, a kiran Bitrus da Korneiliyus ya yi, hadayar maraice—duk suna daidaita da Iliya a Dutsen Karmel.

A bayyane yake cewa lokacin sa’o’i shida yana wakiltar wani zamani da yake ƙarewa a dokar Lahadi, amma yana farawa da wani al’amari da yake da alaƙa kai tsaye da ƙarshen, kamar yadda hadayun safiya da na yamma suke. A ma’anar Bitrus, lokacin sa’o’i shida shi ne daga Kaisariya Filibbi zuwa Kaisariya ta bakin teku. A Fentikos kuma, daga ɗakin sama ne zuwa haikali. Lokacin nan wanda shi ne haske mai haske da aka kafa a farkon hanya shi ne Kiran Tsakar Dare, kuma wannan lokacin yana kaiwa har zuwa dokar Lahadi. Sa’o’i shida, tsakanin maraice biyu, suna wakiltar shigar Kristi cikin nasara zuwa Urushalima, wanda kuma ya wakilci lokacin daga taron sansani na Exeter daga 12 zuwa 17 ga Agusta, 1844, wanda ya ƙaddamar da shelar saƙon da ya kai ga kammalawarsa a ranar 22 ga Oktoba, 1844. Exeter ita ce Kaisariya Filibbi, kuma Kaisariya ta bakin teku ita ce 22 ga Oktoba, 1844. Farkon yana da alamar Kaisariya kamar yadda ƙarshen ma yake.

Shigar nasara ya kasance da rikici a farkonsa da kuma rikici a ƙarshensa. Rikicin da ya faru a Exeter ya kasance wakilcin bauta ta ƙarya da ake yi a filin da tantin Watertown yake. Saƙonni biyu aka wakilta ta waɗannan tantuna biyu, kuma lokacin da Almasihu ya shiga Urushalima, Yahudawan masu gardama suka koka game da saƙon da ake shelanta wa yayin da Yake saukowa daga Dutsen Zaitun, yana shiga Urushalima a kan jakin da aka warware kwanan nan. Rikicin farko da na ƙarshe suna bayyana alpha da omega ga wannan zamani. A Exeter, ajin Watertown yana wakiltar ajin budurwai waɗanda ba su da mai, kuma a gare su an rufe ƙofar ceto. A ƙarshen wancan zamani aka rufe ƙofar shiga wuri mai tsarki, ta haka ana ba da alpha da omega ga wannan zamani. Wannan alpha da omega ya yi daidai da rikice-rikicen biyu na shigar nasara, da Kaisariya zuwa Kaisariya tare da Bitrus.

A Kaisariya Filibi, an sauya sunan Simon Barjona zuwa Bitrus, a cikin wani nassi inda aka yaba masa a matsayin bakin wahayi, sannan kuma aka hukunta shi a matsayin Shaiɗan, domin ya yi hamayya da saƙon gicciye. Bitrus alama ce ta rukuni biyu da saƙon baftisma da gicciye ke rarrabewa, wato saƙon 9/11 da dokar Lahadi.

A sa’a ta tara, wadda ita ce lokacin hadayar yamma a matsayin amsa ga addu’ar Iliya, wuta ta sauko ta cinye hadayar domin ta sa mutanen Allah su sani cewa Ubangiji shi ne Allah. Akwai rukuni biyu da aka wakilta a Dutsen Karmel, rukuni ɗaya wanda a lokacin ya san cewa Ubangiji, shi ne Allah, da kuma ɗaya da annabawan Ba’al suka wakilta waɗanda daga baya aka kashe.

Hadayar maraice, mutuwar Kristi, Bitrus yana warkar da gurgu, Bitrus yana kai saƙon zuwa ga Al’ummai, Daniyel yana karɓar hasken annabci, ana amsa addu’ar Iliya da wuta, yayinda Ezra yake cikin tsummoki da toka yana addu’a domin sauyin Laodicea zuwa Filadelfiya, domin sauyin ikkilisiya mai gwagwarmaya zuwa ikkilisiya mai nasara. Sa’a ta tara ita ce sa’ar hadaya, sa’ar amsar addu’a, sa’ar da sama ke taɓa ƙasa, gada tsakanin shari’a da jinƙai, kuma shi ya sa Kristi ya mutu a sa’a ta tara, gama sa’a ta tara ta hadaya ta buɗe bishara ga Al’ummai, waɗanda su ne waɗanda suka zauna cikin duhu, amma za su ga babban haske sa’ad da aka buɗe littafin Daniyel gaba ɗaya a dokar Lahadi.

A hadayar da Gidiyon ya yi a Littafin Alƙalai 6:21, Mala’ikan Ubangiji ya taɓa naman hadayar Gidiyon da gurasar marar yisti da sandarsa, sai wuta ta fito daga dutsen ta cinye su gaba ɗaya. Wutar ta tabbatar da kiran Allah ga Gidiyon da kuma karɓarsa ga alamar.

Mala’ikan ya bayyana ga Gideon a aya ta farko ta wannan babi, ya kuma kira Gideon, “jarumi mai ƙarfi,” sai Gideon ya nemi wata alama domin ta tabbatar da wannan ikirari. Sa’an nan Gideon ya roƙi mala’ikan ya dakata, kuma mala’ikan da yake dakatawa a annabci shi ne mala’ika na biyu. Bayan lokacin jinkirin ya ƙare, Gideon ya gabatar da hadaya, sai wuta ta cinye hadayar. Gideon yana a sa’a ta tara, gama Iliya shi ne hadayar yamma, kuma sa’a ta tara ita ce dokar Lahadi sa’ad da harsunan wutar Pentikostal suke daidaituwa. Gideon yana wakiltar wani rukuni da yake ganin Ubangiji fuska da fuska, wanda shi ne abin da ya faru da Daniyel a babi na goma. Da Gideon ya ga wutar ta cinye hadayar, sai ya gane cewa yana mu’amala da Ubangiji, wanda ya gan shi fuska da fuska.

Gidiyon ya farka zuwa ga wannan gaskiya sa’ad da mu’ujizar wuta ta tabbatar da alamar, kuma alamar ita ce Gidiyon, jarumin mutumin Allah da rundunar firistoci ɗari uku, waɗanda dukkansu suke da tebura ɗari uku na Habakkuk a hannuwansu. Alamar, ko tutar alama, Gidiyon ne da kansa, tare da rundunar mutanen ɗari uku, wadda kuma ita ce babbar rundunar ƙarfi ta Ezekiyel—wadda ta tashi tsaye a sura ta talatin da bakwai.

Sa’ad da aka keɓe alfarwa a Littafin Lawiyawa 9:23, 24, bayan hadayun farko na Haruna a matsayin babban firist, wuta ta fito daga gaban Ubangiji ta cinye hadayar ƙonawa da kitsen da suke bisa bagade. Mutanen suka yi ihu suka fāɗi rubda ciki cikin tsoro mai tsarki. Dole ne wannan, layi a kan layi, ya yi daidai da wutar Iliya.

Addu’ar Ezra ta awa ta tara domin a raba alkama da zawanai, wadda take faruwa a lokacin dokar Lahadi, tana cika a wancan lokaci sa’ad da ikkilisiya mai fafatawa ta rikide ta zama ikkilisiya mai nasara. Dole ne kuma ta yi daidai da wutar Gideon. Wutar da ta cinye hadayar farko ta Haruna, wadda aka miƙa bayan kwanaki bakwai na keɓewa a rana ta takwas, ta komo a wannan rana ɗin, ta kuma hallaka mugayen ’ya’yan Haruna biyu. Sa’ad da za a zubo Ruhu Mai Tsarki ba tare da awo ba a awa ta tara, a lokacin dokar Lahadi, za a yi rabuwa tsakanin rukuni biyu na firistoci, kuma ikkilisiya mai nasara za ta fara aikin da farin dokin Afisa yake wakilta, wanda yake fita yana cin nasara kuma domin ya yi nasara. Shafe-shafen ikkilisiya mai nasara yana samun shaidu ta biyu a haikalin Sulemanu.

A cikin keɓewar haikalin Sulemanu a 2 Tarihi 7:1–3, bayan addu’ar Sulemanu, wuta ta sauko daga sama ta cinye hadayun ƙonawa da hadayun yanka. Ɗaukakar Ubangiji ta cika haikalin, abin da ya sa jama’a suka yi sujada suka kuma shelanta nagartar Allah da madawwamiyar jinƙansa. A lokacin dokar Lahadi, ikkilisiya mai nasara za a ɗaukaka ta sama da dukan duwatsu a matsayin kambi da tutar alama bisa ga Zakariya da Ishaya. Sa’ad da wutar ta sauko a keɓewar haikalin Sulemanu, haikalin ya cika da ɗaukakar Ubangiji, alamar cewa busar ƙaho na bakwai ta gama aikinta a kan mutanen Allah kuma tana gab da kammala wannan aiki ɗin a kan ma’aikatan awa ta goma sha ɗaya. Ƙaho na bakwai yana wakiltar kafara, haɗewar Allahntaka da ɗan’adam da ke faruwa sa’ad da Yesu yake ɗaukaka mulkinsa na ɗaukaka. Waccan wutar da ta sauko a alfarwar Musa da haikalin Sulemanu ita ma wutar hukunci ce ga ɗan Haruna, kamar yadda ta kasance ga Dawuda.

Hadayar Dawuda a masussukar hatsin Arauna/Ornan a cikin 1 Tarihi 21:26, a lokacin annobar da ƙidayar mutanen da Dawuda ya yi ta jawo, an amsa ta da wuta daga sama a kan bagadi, abin da ya nuna karɓuwa kuma ya dakatar da annobar. Annobar Laodikiya tana ƙarewa sa’ad da wutar ta sauko a kan hadayar Dawuda domin ta dakatar da annobar dogaronsa ga ƙarfin mutum da hikimar mutum. Ana nuna miƙawa daga na ɗan adam zuwa na Allah-cikin-ɗan-adam sa’ad da aka cika kafara, kuma aka ɗaga ikkilisiya a matsayin tuta. A wannan lokaci, daidai da haikalin Sulemanu, ɗaukakar Ubangiji ta cika haikalin yayin da ake haɗa Allahntaka da mutuntaka.

Za mu ci gaba da nazarin lokacin Kukan Tsakar Dare kamar yadda sa’a ta uku da ta tara suke wakilta a cikin talifi na gaba.