Akwụkwọ Daniel—Nọmba Otu Narị na Asaa

N’afọ 1844, ndị Protestant nke United States si na mmegharị Millerite pụọ ma were ọnọdụ amụma ha dịka ada Babilọn, dịka e gosiri ya n’ụdị Jeroboam guzobere usoro ofufe aghụghọ mgbe ebo iri ya nke ugwu kewapụrụ onwe ha n’alaeze ndịda nke Juda. Ụmụ ehi ọlaedo abụọ Jeroboam, otu n’obodo Betel (nke pụtara “ụlọ Chineke”/Nzukọ-nsọ), nke ọzọkwa na Dan (nke pụtara ikpe/Ọchịchị) nọchiri anya usoro ụgha nke Nzukọ-nsọ na Ọchịchị nke na-anọchi United States anya n’ụdị amụma. E ji otu nhazi ahụ e debere n’ezi nnupụisi Eron kpaa ihe nile mejupụtara usoro aghụghọ Jeroboam nke nzukọ-nsọ na ọchịchị. Ya mere, usoro ofufe aghụghọ Jeroboam bụ oyiyi nke usoro ofufe aghụghọ Eron.

Usoro ụgha Jeroboam nọchiri anya usoro ofufe nke Protestantism kwadoro mgbe ọ kewapụrụ onwe ya n’ebe mmegharị nke mmụọ ozi mbụ nọ ma bụrụ ada, ma ọ bụ oyiyi nke anụ ọhịa Rom nke papacy. N’oge e guzobere usoro ụgha Jeroboam ahụ n’onwe ya, otu onye amụma si Juda bịara chee ihu ebe ịchụàjà ya na usoro ofufe ụgha ya. N’afọ 1844, n’oge mmalite nke ọrụ Protestantism nke dapụrụ n’ezi okwukwe n’ịtọpụta usoro ofufe a na-anọchi anya dị ka ada Rom, ndị Millerite, site n’okwukwe, banyere n’Ebe Kachasị Nsọ nke ebe nsọ nke eluigwe ma mata Sabbath, ma si otu a nọchite anya ịba mba amụma nye ụmụ nwanyị Rom, ndị họọrọ ịga n’ihu idebe akara nke ikike Rom—ofufe Sọnde.

Onye-amụma nke Juda, onye chere Jeroboam ihu, n’ebe ahụ na n’oge ahụ kwa, kwupụtara amụma.

Amụma ahụ gụnyere ime ugboro abụọ nke okwu ahụ bụ “ebe ịchụàjà.” Ime ugboro abụọ nke otu okwu ma ọ bụ nkebiokwu n’amụma na-anọchi anya ihe nnọchianya nke ozi nke mmụọ ozi nke abụọ, si otú a na-akọwapụta afọ 1844, mgbe mmụọ ozi nke abụọ bịarutere ma Protestantism dara, bụrụ ada Babilọn. N’otu oge ahụ, onye amụma ahụ nyere ihe ịrịba ama, dịka ndị Millerite n’afọ 1844 matara ihe ịrịba ama nke Sabbath. Dịka Jeroboam siri iyi onye amụma ahụ egwu n’amaokwu ndị na-esonụ, aka ya kpọnwụrụ akpọnwụ, si otú a na-ezo aka n’akara Babilọn nke a na-amanye mmadụ n’egedege ihu ma ọ bụ n’aka, nke mgbe a natara ya n’ụzọ ime mmụọ na-eme ka mmadụ bụrụ onye nkwarụ ruo mgbe ebighị ebi.

Maka ebumnuche nke ọmụmụ a, anyị na-atụle amụma ahụ onye amụma kwuru, nke na-akọwa na “a ga-amụ nwa n’ụlọ Devid, Josaya bụ aha ya; ma n’elu gị ka ọ ga-achụ aja ndị nchụàjà nke ebe dị elu, bụ ndị na-esure gị ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ; a ga-akpọkwa ọkpụkpụ mmadụ ọkụ n’elu gị.” Josaya pụtara “ntọala nke Chineke”, ma ọ na-anọchi anya ntọala ndị nke Adventism e wuru n’ime akụkọ ihe mere eme ahụ nke e ji mmalite Jeroboam malite usoro ụgha ya nke ife ofufe. N’elu usoro ụgha nke ife ofufe Jeroboam hiwere, Josaya ga-ata ndị nchụàjà ahụhụ, ndị butere ụzọ n’ofufe adịgboroja ahụ.

Onye amụma ahụ nupụrụ isi n’iwu Onyenwe anyị nyere ya ka ọ ghara isi n’ụzọ o si bịa laghachikwuru Jeroboam n’oge mmalite ọchịchị ya, nakwa ka ọ ghara iri nri ma ọ bụ ṅụọ mmiri na Betel. Mgbe o riri nri nke onye amụma ụgha nke Betel, e debere ya dịka akara nke ọnwụ a ga-ewetara ndị ahụ, bụ́ ndị ga-ahọrọ, mgbe 1844 gachara, ịlaghachi ma rie ozizi na usoro ụgha nke ọrụ amụma nke Protestantism dapụrụ n’ezi okwukwe, dịka nnupụisi nke 1863 na-anọchi anya ya. Ihe ndina ọnwụ nke ndị ahụ nupụrụ isi n’afọ 1863 ga-abụkwa otu ihe ndina ọnwụ ahụ nke onye amụma ụgha nke Betel. Ihe ndina ọnwụ nke Protestantism dapụrụ n’ezi okwukwe bụ akụkọ ihe mere eme site n’Ọgọst 11, 1840 ruo 1844, mgbe a hapụrụ ha n’azụ; ha, bụ ndị bụbu ndị Chineke họpụtara, wee ghọọ ụmụ nwanyị Rome. Ihe ndina ọnwụ nke Adventism Laodisia ga-adịkwa n’etiti ụbọchị mmụọ ozi dị ike ahụ siri n’eluigwe rịdata na Septemba 11, 2001, dịka o mere na 1840, na awa nke nnukwu ala ọma jijiji ahụ, nke na-anọchi anya iwu Ụka n’ụbọchị Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya.

N’ụbọchị Septemba 11, 2001, ibido ịkàrà akara nke puku narị otu na iri anọ na anọ ahụ malitere, ma mmụọ-ozi ahụ wee bido ịgafe n’etiti Jerusalem na-etinye akara n’egedege ihu ndị ahụ na-asụ ude ma na-eti mkpu n’ihi arụ arụ nile e mere n’ala ahụ (United States), nakwa n’ime ụka (Adventism nke Laodisia). N’ụbọchị Septemba 11, 2001, mmehie nna ndị nna ochie, nke ihe arụ anọ nke Ezikiel nọchiri anya ha, ghọrọ eziokwu nnwale dị ugbu a n’ime usoro ịkàrà akara ahụ nke malitere mgbe ahụ.

Nnwale nke afọ 1863 metụtara ntọala nke mmegharị Millerite dị ka e si nọchie ya anya site na “oge asaa,” nke Levitikọs iri abụọ na isii, bụ nke a jụrụ n’afọ 1863. Nnwale ahụ gụnyere ịdị njikere ma ọ bụ ịdị na-enweghị njikere ịlaghachi n’ụzọ ochie nke Jeremaịa iji chọta izuike nke mmiri ozuzo ikpeazụ. Nnwale nke afọ 1888 bụ ozi a zigara ụka Laodisia dịka ndị Okenye Jones na Waggoner wetara ya, nke bụkwa ozi nke ime ka a bụrụ onye ezi omume site n’okwukwe.

N’afọ 1856, ozi ahụ e zigara Laodisia bịarutere mbụ n’ime mmegharị nke ndị Millerite, ọ bịarutekwa na ìhè ka ukwuu nke “ugboro asaa,” ma a jụrụ ma ahụmịhe ahụ nke ọgwụgwọ ndị e depụtara n’ozi ahụ e zigara Laodisia nọchiri anya, ma ozi ahụ nke akụkọ amụma, n’afọ 1863. Ahụmịhe ahụ nọchiri anya ya site n’ọhụụ ahụ (mareh) nke “ọdịdị ahụ,” na ọhụụ ahụ (chazon) nke “akụkọ amụma,” bụ́ ndị a jụrụ ha abụọ. Ha abụọ n’ime ọhụụ ndị ahụ zutere mmezu ha n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844, ma afọ iri na itoolu ka e mesịrị, a jụrụ ha abụọ, n’ihi na Jizọs na-akọwapụta njedebe mgbe niile site ná mmalite.

N’ụbọchị Septemba 11, 2001, ule nke nnupụisi nke 1863 na 1888 ghọrọ ọzọ eziokwu na-anwale, n’ihi na ha abụọ jikọtara na ụzọ ochie nke Jeremaya. N’ụbọchị ahụ ozi mmiri ozuzo ikpeazụ bịarutere, ma ule nke 1919 bịarutere kwa; n’ihi na n’afọ 1919, e gosipụtara ozi ọma ụgha nke Kraịst nke efuru ihe ọ bụla gbasara mkpa amụma dịka ozi ụgha “udo na nchekwa.” Mgbe mmụọ ozi ahụ dị ike nke Mkpughe isi nke iri na asatọ rịdatara na Septemba 11, 2001, amaokwu nke mbụ ruo nke atọ mezuru, ma amaokwu nke mbụ ruo nke atọ na-anọchi anya ozi nke “olu mbụ”.

Site n’ọbịbịa nke mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na asatọ, mmiri ozuzo nke ikpeazụ malitere ifesa, ma “arụmụka amụma” nke e gosiri n’isi nke abụọ nke Habakuk malitere. Arụmụka ahụ bụ banyere usoro nghọta abụọ e si aghọta amụma Akwụkwọ Nsọ, nakwa ozi mmiri ozuzo nke ikpeazụ ụgha na nke eziokwu. Arụmụka ahụ na-akwụsị mgbe “olu nke abụọ” nke Mkpughe iri na asatọ bịara ma kọwaa mmalite ikpe mmezu nke Chineke megide Babilọn nke oge a, ma kpọọ ìgwè atụrụ ọzọ nke Chineke ka ha si na Babilọn pụta. Ọbịbịa nke olu nke abụọ ahụ na-egosi njedebe nke akụkọ ihe mere eme nke ịkà akara nke puku narị otu na iri anọ na anọ ahụ, nke mmehie arụ nke anọ nọchiri anya ya, nke n’aka nke ya na-anọchi anya ọgbọ nke anọ na nke ikpeazụ nke Adventizim Laodisia dịka ndị na-akpọ isiala nye anyanwụ, n’oge iwu Sọnde nke na-abịa ngwa ngwa.

Ihe ndina ọnwụ nke Protestantism nke dapụrụ n’ezi okwukwe, n’etiti ọdịda nke mmụọ ozi ahụ na ọnụ ụzọ e mechiri emechi nke 1844, bụ ihe nnọchianya nke ndina ọnwụ nke Adventism nke Laodisia n’etiti ọdịda nke mmụọ ozi ahụ na ọnụ ụzọ e mechiri emechi nke iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya. E liri onye amụma si Juda n’otu ili ahụ a liri onye amụma ụgha nke Betel, ma mgbe eze Josaịa malitere mgbanwe ya, o guzoro n’ihu otu ili ahụ kpọmkwem. Mgbanwe nke eze Josaịa, onye aha ya pụtara “ntọala nke Chineke”, malitere mgbe Chineke malitere iduzi ndị Ya nke ụbọchị ikpeazụ ịlaghachi n’ntọala ahụ n’ụbọchị Septemba 11, 2001. Mgbanwe ya amalitelarị mgbe e welitere ọrụ nke iweghachi ụlọ nsọ ahụ.

Amụma ahụ na a ga-amụ nwa a ga-akpọ Josaịa, na-akọwapụta Septemba 11, 2001, mgbe mmụọ-ozi ahụ dị ike rịdatara wee duru ndị Ya nke ụbọchị ikpeazụ laghachi n’ụzọ ochie. E jirila ọdịda ahụ mee ihe nnọchianya tupu ya eruo site n’ịrida nke otu mmụọ-ozi ahụ n’August 11, 1840. Ma ọdịda abụọ ahụ bụ akara mmezu nke amụma banyere Islam. Onye akụkọ ihe mere eme ahụ nke a na-ejikọta aha ya na ịkọwa tupu oge eruo, na ibipụta amụma e buru ụzọ kwuo banyere mmezu nke amụma oge banyere Islam nke dị na Mkpughe isi nke itoolu amaokwu nke iri na ise, bụ Josaịa.

N’ịda ala abụọ nke mmụọ ozi ahụ nke Mkpughe isi nke iri ma ọ bụ nke iri na asatọ, a kpọrọ aha “Josaya” ama. Josaya Litch kwusara ozi nke Islam nke mezuru n’ụbọchị Ọgọọst 11, 1840, ma n’ụbọchị Septemba 11, 2001, amụma banyere ọmụmụ nwa a ga-akpọ Josaya, nke amụma ahụ nke e setịpụrụ site n’aka onye amụma ahụ na-enupụ isi n’akụkọ Jeroboam, mezuru n’Adventizim Laodisia ka mmụọ ozi ahụ duru ndị ya nke ụbọchị ikpeazụ laghachi n’akụkọ ntọala ahụ ebe mmezu nke nzute dị n’etiti onye amụma ahụ na-enupụ isi na Jeroboam ruru. Ịgba-ama nke Akwụkwọ Nsọ kọwara amụma banyere Josaya ga-abịa, ma mgbe akụkọ ahụ nke onye amụma ahụ na-enupụ isi nọchiri anya ya ka e megharịrị na 1844, amụma ya banyere aha ahụ e debanyekwara ọzọ n’akụkọ amụma ahụ.

N’ụbọchị Septemba 11, 2001, Ọdụm nke ebo Juda duuru ndị Ya nke ụbọchị ikpeazụ laghachi n’ụzọ ochie nke Jeremaya, bụ́ nke nọchiri anya afọ iri anọ na isii ahụ nke Onye-Ozi nke Ọgbụgba-ndụ wuru ụlọ nsọ ka O wee bịakwute ya na mberede n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844. Josaya achọpụtara ọbụbụ ọnụ Mosis ka ọ malitere ọrụ idozi ụlọ nsọ ahụ. A na-anọchi ọrụ nke puku narị iri anọ na anọ ahụ anya site n’aka Aịzaya dịka ọrụ mweghachi.

Ọrụ Josaịa n’ịrụzi na n’ịweghachi ụlọ nsọ ahụ, bụ ọrụ Aịsaịa na-akọwa na ndị nke Chineke n’ụbọchị ikpeazụ ga-arụzu, n’ihi na ndị amụma niile na-ekwu karịa banyere ụbọchị ikpeazụ karịa ụbọchị ndị ha biri n’ime ha. E gosikwara ọrụ ahụ n’ụdị onyinyo site n’aka ndị si na Babilọn pụta n’oge Ezra.

A rụzuru ọrụ Ezra rụrụ mgbe ha si na Babulọn pụta, ọ na-anọchikwa anya ọrụ mweghachi nke ụlọ nsọ Josaya na-arụ, bụ ọrụ Aịsaịa kọwara dịka nke ndị Chineke nke ụbọchị ikpeazụ, ọ malitekwara na Septemba 11, 2001. N’ime Mkpughe, Jọn na-akọwapụtakwa ọrụ ahụ.

N’akụkụ Akwụkwọ Nsọ a, Jọn na-anọchi anya ndị Millerite ndị riri ozi ahụ nke dị n’aka mmụọ ozi ahụ mgbe Ọ rịdatara n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840, ma ndị dakwasịkwara nkụda-mmụọ ilu ahụ nke Ọktoba 22, 1844. Ka ọ guzo n’ebe nkụda-mmụọ ilu nke 1844 dị, a gwara Jọn na ya, dịka akara nke ndị Chineke nke ụbọchị ikpeazụ, ga-emeghachi ahụmịhe ahụ nke 1840 ruo 1844 nọchiri anya ya, si otú a na-atụ aka n’ihu gaa na Septemba 11, 2001, ruo kwa n’iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya. A gwara ya, “I ghaghi ibu amuma ozo n’ihu otutu ndi mmadu, na mba, na asusu, na ndi eze,” nke na-anọchi anya ka e si eme ka ụwa dum nwee ìhè mgbe mmụọ ozi ahụ rịdatara n’Akpughe iri na asatọ, mgbe a na-emegharị akụkọ ihe mere eme nke isi nke iri nke Akwụkwọ Mkpughe—“ahịrị n’elu ahịrị.”

N’ihe metụtara ịmata akụkọ ahụ nke a ga-emegharị mgbe ndị nke Chineke nke ụbọchị ikpeazụ ga-amụ amụma ọzọ, a gwara Jọn ka o “bilie tụọ” ụlọ nsọ nke Chineke. E gosipụtara “itụọ” ya nke ọma kpọmkwem, n’ihi na e debere ya n’afọ 1844, ebe e mere ka afo ya dị ilu site n’ịda mba nke Ọktoba 22. A gwara ya ka o tụọ ụlọ nsọ ahụ, ma ka ọ hapụ ogige mpụga ahụ, nke a gwara ya na ọ nọchiri anya oge ndị Mba ọzọ, mgbe ha ga-azọda ogige ahụ ruo otu puku afọ abụọ na narị afọ isii. Otu puku afọ abụọ na narị afọ isii ahụ kwụsịrị na 1798. Jọn ga-amalite itụọ ya na 1798, ma hapụ otu puku afọ abụọ na narị afọ isii gara aga, mgbe e zọdatara ụlọ nsọ ime mmụọ na Jerusalem ime mmụọ. Ọ guzo n’ebe ịda mba nke 1844 nọ, ya mere, site na 1798 ruo 1844, bụ afọ iri anọ na isii. Afọ iri anọ na isii ahụ nọchiri anya ụlọ nsọ ahụ.

Mgbe Jọn, dị ka e kwesịrị ka ndị Chineke nke ụbọchị ikpeazụ buo amụma ọzọ, dịka ha mere site n’afọ 1840 ruo 1844, ha ga-amalite mgbe mmụọ ozi ahụ rịdatara n’ime mmezu nke amụma gbasara Islam. Ọrụ ha nke ibu amụma ọzọ ga-achọ ọrụ nke ịtụ ụlọ nsọ ahụ, ma ọrụ ahụ ga-anọchi anya nchọpụta nke “ụzọ ochie ndị ahụ”, nke bụ akụkọ ihe mere eme nke “ụlọ nsọ” ahụ nọchiri anya ya, nke malitere n’oge ọgwụgwụ na 1798, ma kwụsị na nnukwu nkụda mmụọ nke 1844. Ka ha malitere ọrụ ha nke inyocha ụzọ ochie Jeremaịa, nke bụ “ụlọ nsọ nke afọ iri anọ na isii” nke Jọn, a hụrụ ọnụ ọjọọ Mosis n’ime mkpofu ndị gbasasịrị n’ebe nile n’ime ụlọ nsọ ahụ, ma e mezuru amụma banyere Josaya nke ga-abịa. A kọwakwara ọrụ Josaya ọzọ site n’aka Aịsaịa:

Ndị nke Chineke nke ụbọchị ikpeazụ ga-eweghachi “ụzọ ndị a ga-ebi n’ime ha,” bụ́ “ụzọ ochie” nke Jeremaya. Ha ga-ewughachi ebe ochie ndị tọgbọrọ n’efu, dị ka ndị ọrụ nọ n’akụkọ ihe mere eme Josaya na Ezra nọ na-emezu. Ha ga-eji usoro nke “ahịrị n’elu ahịrị,” n’ihi na ha agaghị naanị “ebili” akụkọ ntọala nke Adventizim, nke ụlọ nsọ nke afọ iri anọ na isii nọchiri anya ya, kama n’ime ime nke a ha ga- “ebili ntọala nke ọtụtụ ọgbọ.” Ha ga-amata na mmegharị mgbanwe ọ bụla nọchiri anya ọrụ ntọala, na “ahịrị n’elu ahịrị,” na-akọwa ntọala nke ụbọchị ikpeazụ site n’afọ 1798 ruo 1844. Ha ga-edozi “mmebi ahụ,” mmebi ahụ nọchiri anya mgbawa mbụ n’ime ite ma ọ bụ n’ime mgbidi nke na-emeghe ụzọ nye ọdachi ọzọ. “Mmebi ahụ” a ga-edozi bụ nnupụisi nke 1863.

Mgbe Josaịa bịarutere n’ụbọchị Septemba 11, 2001, ndị nke Chineke nke ụbọchị ikpeazụ laghachiri n’ụzọ ochie nke Jeremaya ma malite ịtụ akụkọ ihe mere eme nke ndị Millaịrait. Ha chọpụtara “nkewa” ahụ. Ha mata eziokwu nke ọla dị oké ọnụ ahịa nke nrọ Mịla ka ha na-ewu “ebe ochie ndị e bibiri.” Ha chọpụtara “oge asaa,” dịka Josaịa chọpụtarakwa, ma ha weghachiri eziokwu nke Levitikọs iri abụọ na isii, ya mere ha weliri “mkpọmkpọ ebe mbụ.” Mgbe ha weghachiri mkpọmkpọ ebe “mbụ” na nke “ikpeazụ” nke Levitikọs iri abụọ na isii, ha wee mata na otu kwụsịrị n’afọ 1798, nke ọzọkwa n’afọ 1844. N’ihi ya, ọrụ ha nke iweli mkpọmkpọ ebe mbụ bụ kpọmkwem “mkpanaka” ahụ e nyere Jọn nke nyere ya ohere ịtụ ụlọ nsọ ahụ.

Ọdụm nke ebo Juda duru ndị Ya laghachi n’ụzọ ochie, ka ha wee nwee ike ịchọta ozi nke mmiri ozuzo ikpeazụ, ma ozi nke mmiri ozuzo ikpeazụ bụ ozi nke Islam nke ahụhụ nke atọ. Mgbe ha mechara chọpụta mbadamba abụọ dị nsọ nke Habakkuk, dịka e si anọchi ha anya na chaatị ndị ọsụ ụzọ nke 1843 na 1850, ha hụrụ na ntọala ahụ gụnyere “ahụhụ atọ” nke Mkpughe isi nke asatọ, nakwa na ahụhụ nke abụọ akwụsịla n’akụkọ ntọala ebe e wuru ụlọ nsọ Millerite. Ha wee mata na nghọta nke iwu nke itinye amụma n’ọrụ ugboro atọ ka Ọdụm nke ebo Juda tinyeburula n’ọnọdụ ya, ka, mgbe ha laghachiri n’ụzọ ochie nke Jeremaya, ha nwee ike ịmata “ezumike na ntụsara ahụ”, nke bụ ozi nke mmiri ozuzo ikpeazụ nke ahụhụ nke atọ, nke e ji ndị àmà abụọ nke ahụhụ nke mbụ na nke abụọ kọwaa ma guzobe ya.

Anyi ga-aga n’ihu na ọmụmụ ihe a n’isiokwu na-esonụ.