Ọkara mbụ nke Mkpughe isi nke itoolu na-akọwapụta opi nke ise, nke bụ ahụhụ mbụ; ọkara nke abụọ nke isi ahụ na-akọwapụtakwa opi nke isii, nke bụ ahụhụ nke abụọ. E sere opi abụọ ahụ n’ụzọ doro anya na chaatị ndị ọsụ ụzọ nke 1843 na nke 1850. Mgbe e meghere amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu n’oge ọgwụgwụ n’afọ 1989 site n’ndakpọ nke Soviet Union, mmegharị ndozigharị nke puku mmadụ narị iri anọ na anọ ahụ malitere.
N’etiti eziokwu ndị a ghọtara n’afọ 1989, e nwere nnukwu mmegharị mmezigharị nke akụkọ Baịbụl, nakwa na ha niile na-adakọtara ibe ha. Ndị amụma niile, ya mere kwa akụkọ nsọ nile, gụnyere mmegharị nsọ nke mmezigharị, na-egosi nnukwu mmegharị mmezigharị ikpeazụ nke narị puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ ahụ, nke bụkwa mmegharị dị ike nke mmụọ ozi nke atọ. Mgbe usoro nke ịkpọchi akara malitere, otu a kwa ka ifesa mmiri ozuzo ikpeazụ si amalite. Imeghe ihe ndị zoro ezo nke mmegharị mmezigharị ahụ n’afọ 1989, nke imeghekwa amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu n’afọ 1992 sochiri, mụrụ ọnọdụ nke nguzogide, dịka ọ na-eme mgbe niile mgbe e meghere eziokwu ọhụrụ na eziokwu dị ugbu a.
N’ịnagide eziokwu nke amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu, Onye-nwe mepere eziokwu ahụ na akụkọ amụma nke Rom ndị ọgọ mmụọ, jikọtara ya na akụkọ amụma nke Rom ndị popu, dịka e guzobere ya n’elu ndị àmà abụọ, na-akọwapụta akụkọ amụma nke Rom nke oge a. A matara iwu nke itinye amụma n’ọrụ ugboro atọ, ma emesịa jiri ya chebe megide njehie, ma chọpụta ma guzosie eziokwu ike. Iwu ndị na-akwado na ahịrị mmezigharị ọ bụla na-adakọ n’usoro na ahịrị mmezigharị ndị ọzọ, na iwu ndị metụtara itinye amụma n’ọrụ ugboro atọ, ghọrọ nkume ntọala nke iwu ndị e guzobere n’ime ngagharị nke mmụọ ozi nke atọ, dịka e gosipụtarala ya n’ụdị site n’iwu ndị e guzobere, e jiri rụọ ọrụ, ma bipụta n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite.
E kpughere ọnụ nke amụma, dịka iwu, ka e mepere maka mmegharị nke puku narị anọ na iri anọ na anọ, n’ihi na ha bụ mmegharị nke mmiri ozuzo ikpeazụ, ma Islam nke ahuhu nke atọ bụ ozi nke mmiri ozuzo ikpeazụ ahụ. Ụkpụrụ nke mkpughere ọnụ atọ nke amụma ka Eze Ọdụm nke ebo Juda mere ka a mata ya, ogologo oge tupu Islam nke ahuhu nke atọ erute n’akụkọ ihe mere eme na Septemba 11, 2001, n’ihi na Ọ chọrọ ka ndị Ya nke ụbọchị ikpeazụ mata ozi ahụ n’enweghị ihe isi ike, bụ nke mbata nke ahuhu nke atọ nọchiri anya ya, mgbe O weghachiri ndị Ya n’ụzọ ochie Jeremaịa.
Nghọta ndị pionia banyere opi nke ise na nke isii dịka e si kọwaa ha na Mkpughe isi nke itoolu, a ghọtara ya ịbụ akụkụ ahụ n’akwụkwọ Mkpughe nke akụkọ ihe mere eme kwadoro nke kachasị sie ike ma doo anya. Uriah Smith bidoro ịkọwa Mkpughe isi nke itoolu site n’iji okwu onye ọkọ akụkọ ihe mere eme, Keith, mee ka isi okwu ahụ kpọmkwem doo anya.
“Maka nkọwa nke opi a, anyị ga-adọtakwa ọzọ n’ihe odide nke Maazị Keith. Onye odeakwụkwọ a kwuru eziokwu sị: ‘O siri ike ịhụ nkwekọrịta nke ndị na-akọwa Akwụkwọ Nkpughe nke hà nhata nke ukwuu banyere akụkụ ọ bụla ọzọ nke Apọkalips dị ka nke metụtara itinye opi nke ise na nke isii, ma ọ bụ ahụhụ nke mbụ na nke abụọ, n’ahụ́ ndị Saracen na ndị Turki. O doro anya nke ukwuu nke na o siri ike ka a ghọtahie ya. Kama otu amaokwu ma ọ bụ abụọ nke na-akọwapụta nke ọ bụla, isi nke itoolu dum nke Mkpughe ahụ, n’ókè hà nhata, jupụtara n’akọwa ha abụọ.’” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 495.
Nkewa isi nke ahụhụ mbụ na nke abụọ na-ekewa akụkọ ihe mere eme nke ahụhụ mbụ, nke Mohammed nọchiri anya ya. A na-edobe ya n’ebe ala dị, site n’ihe onye ọkàakụkọ ihe mere eme, Alexander Keith, kpọrọ ndị Saracens, nke anyị ga-akpọ taa Arabia. Akụkọ ihe mere eme nke ahụhụ nke abụọ, nke Osman 1 nọchiri anya ya, ka a na-edobe n’ebe ala dị na Turkey, nke onye ọkàakụkọ ihe mere eme ahụ kọwara dịka ndị Turks. Akụkọ ihe mere eme nke ahụhụ mbụ ka edobere ma mezue ya n’Arabia, ebe a mụrụ Islam na Mohammed. Akụkọ ihe mere eme nke ahụhụ nke abụọ ka edobere ma mezue ya na Turkey, ebe a mụrụ Alaeze Ukwu Ottoman.
Akụkọ ihe mere eme nke nsogbu mbụ ahụ, na-akọwa agha e duziri imegide Rom site n’aka ndị agha onwe ha, ndị naanị njikọ ha na ibe ha bụ okpukpe Alakụba. Akụkọ ihe mere eme nke nsogbu nke abụọ ahụ, na-akọwa agha e duziri imegide Rom site n’aka okpukpe a haziri ahazi na ike ọchịchị, nke a na-akpọ Khalifet. N’otu ọ bụla, ma agha onwe ha imegide Rom n’akụkọ ahụ nke Mohammed nọchiri anya ya, ma agha a haziri ahazi nke Ottman, ma ọ bụ Alaeze Ottoman nọchiri anya ya, usoro agha ahụ bụ ịwakpo na mberede na n’atụghị anya ya. Ọ bụghị agha a na-eme site n’iyikwasị ndị agha niile uwe agha nwere otu agba, emesịa hazie ndị agha ahụ n’ahịrị ma duru ha gawa n’ihu n’ime mgbọ égbè, dị ka omenala agha nke oge ahụ si dị. Okwu ahụ bụ “assassin” dabere n’usoro agha Alakụba nke ịkpọchie n’ụzọ mberede na n’atụghị anya ya, nke na-emekarịkwa ka ọnwụ dakwasị onye na-awakpo ahụ kwa.
Okwu a bụ “assassin” sitere n’okwu Arabic “hashshashin,” nke si na “hashish” pụta, nke pụtara “hashish” ma ọ bụ “cannabis.” E ji okwu a mbụ kpọọ otu nzuzo na nke nwere oké ịnụ ọkụ n’obi nke ndị Alakụba Nizari Ismaili nọ n’Etiti Ọwụwa Anyanwụ n’oge etiti narị afọ. A maara ndị otu a n’ihi ụzọ ha si eme ihe ndị na-abụghị omenala, ma ọtụtụ mgbe bụrụkwa nke ime ihe ike, tinyere iji igbu ọchụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị emezu ebumnuche ha. A na-ekwu na mgbe ụfọdụ ha na-aṅụ hashish iji kwadebe onwe ha maka ozi ha, nke mere ka e jiri okwu ahụ bụ “hashshashin” ma ọ bụ “assassins” n’ụwa Ọdịda Anyanwụ. Ndị Assassins rụrụ ọrụ n’oge etiti narị afọ, karịchaa na Peshia na Siria, ha wee rụọ ọrụ dị mkpa n’esemokwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị iche iche na n’igbu ọchụ ndị mere n’oge ahụ. N’ikpeazụ, okwu “assassin” batara n’asụsụ Europe, ebe ọ bịara bụrụ okwu a na-eji n’ụzọ sara mbara kpọọ ndị na-eme igbu ọchụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma ọ bụ igbu ọchụ a na-elekwasị anya n’otu onye.
Ụzọ agha a bụ njirimara amụma dị mkpa nke ahuhu atọ ahụ, n’ihi na ọrụ amụma nke Islam bụ ịkpata agha. Islam, dịka ihe nnọchianya, metụtara agha kpamkpam, ma na Mkpughe isi nke itoolu, Islam nke ahuhu mbụ na nke abụọ bụ ihe atụ nke agha ha. A kọwara agha ha n’akwụkwọ Mkpughe dịka omume ahụ nke na-ewe mba niile iwe, ozugbo tupu oge amara emechie.
Mba nile dị iche iche wee were iwe, iwe gị eruwo kwa, na oge ndị nwụrụ anwụ, ka e kpee ha ikpe, ka i wee nye ndị ohu gị ndị amụma, na ndị nsọ, na ndị na-atụ egwu aha gị, ndị nta na ndị ukwu, ụgwọ ọrụ; ka i wee bibie ndị ahụ na-ebibi ụwa. Mkpughe 11:18.
A na-eme ka “mba dị iche iche” “wee iwe”, tupu iwe Chineke abịa, ma iwe Chineke ahụ, dị ka e si nọchite ya anya n’akwụkwọ Mkpughe, bụ ọrịa asaa ikpeazụ ndị na-abịa mgbe oge amara mmadụ mechiri emechi. E nwere ihe ịrịba ama ụzọ atọ n’amaokwu a: ime ka mba dị iche iche wee iwe, iwe Chineke, na oge ikpe ndị nwụrụ anwụ. Ikpe ndị nwụrụ anwụ a na-ezo aka na ya ebe a bụ ikpe ndị ajọ omume nwụrụ anwụ nke na-eme n’oge puku afọ otu ahụ, ọ bụghịkwa ikpe nchọpụta nke ndị nwụrụ anwụ nke malitere n’October 22, 1844. Sister White doro anya na ihe ịrịba ama ụzọ atọ ndị a n’amaokwu a dị iche iche, ma na ha na-eme n’usoro e depụtara ha n’amaokwu ahụ.
“Ahụrụ m na iwe nke mba nile, ọnụma Chineke, na oge ikpe ndị nwụrụ anwụ bụ ihe dị iche iche, nke ọ bụla na-esochi ibe ya; nakwa na Maikel ebilitela, na na oge nsogbu ahụ, nke ụdị ya a na-ahụtụbeghị, amalitebeghị. Mba nile na-ewe iwe ugbu a, ma mgbe Onye Nnukwu Nchụàjà anyị gụsịrị ọrụ Ya n’ebe nsọ, Ọ ga-ebili, yikwasị uwe nke ọbọ, mgbe ahụkwa a ga-awụsa ọrịa ọjọọ asaa ikpeazụ ahụ.
“Ahụrụ m na ndị mmụọ ozi anọ ahụ ga-ejide ifufe anọ ahụ ruo mgbe ọrụ Jizọs ga-agwụ n’ebe nsọ, mgbe ahụ ka ihe otiti asaa ikpeazụ ahụ ga-abịa.” Early Writings, 36.
Ọrụ Alakụba n’akwụkwọ ikpeazụ nke Akwụkwọ Nsọ bụ ịkpasu mba nile iwe, ha na-emekwa nke a site n’agha. Ọrụ Alakụba n’akwụkwọ mbụ nke Akwụkwọ Nsọ bụ ime ka aka mmadụ nile nọ n’ụwa zukọta ọnụ imegide Alakụba, nke e gosipụtara dị ka Ishmael.
Mmụọ-ozi nke Onyenwe anyị wee sị ya, Lee, i di ime, ị ga-amụkwa nwa nwoke, ị ga-akpọkwa aha ya Ishmael; n’ihi na Onyenwe anyị anụwo ahụhụ gị. Ọ ga-abụkwa nwoke ọhịa; aka ya ga-adịgide megide mmadụ nile, aka mmadụ nile adịgidekwa megide ya; ọ ga-ebikwa n’ihu ụmụnne ya nile. Jenesis 16:11, 12.
Okwu ahụ bụ “aka,” dị ka akara, dị ka akara nile nke Akwụkwọ Nsọ, ma ọ pụrụ inwe ihe karịrị otu ihe ọ pụtara dabere n’ọnọdụ e jiri ya mee ihe. N’ezie, “aka,” dị ka akara n’amụma Akwụkwọ Nsọ, bụ akara agha. Okwu Hibru a sụgharịrị dịka “nwoke ọhịa,” bụ okwu a na-eji akọwa ịnyịnya ibu Arabia ọhịa, nke nwere ọtụtụ ihe dị mkpa n’ihe ọ pụtara n’amụma, otu n’ime ha bụ na ịnyịnya ibu Arabia ahụ bụ otu n’ime ezinụlọ anụmanụ Equidae, dịka ịnyịnya kwa. N’akwụkwọ Mkpughe isi nke itoolu, na n’elu ma chaatị abụọ ahụ dị nsọ nke Habakkuk (chaatị ndị ọsụ ụzọ nke 1843 na 1850), a na-eji ịnyịnya dị ka akara agha nke Alakụba nke ahụhụ atọ ahụ nọchiri anya ya. Nkọwa mbụ na nke ikpeazụ banyere Alakụba, dịka e si nọchite ya n’akwụkwọ Jenesis na n’akwụkwọ Mkpughe, na-akọwapụta Alakụba site n’akara nke ezinụlọ Equidae (ịnyịnya ibu ma ọ bụ ịnyịnya), ma ha abụọ na-eme ka ọrụ Alakụba pụta ìhè dị ka ịbụ iweta agha nye “onye ọbụla” (mba dị iche iche).
N’akwụkwọ Mkpughe, isi nke ITOLU, amaokwu nke IRI NA OTU, a na-akọwapụta agwa Alakụba, n’ihi na n’amụma a na-anọchi anya agwa site n’aha. Aha e nyere eze ahụ nke na-achị Alakụba na-egosipụta ntụaka mbụ ahụ gbasara Alakụba n’akwụkwọ Jenesis, ebe e dere na agwa ma ọ bụ mmụọ Ishmael “ga-ebikwa n’ihu ụmụnne ya niile.” Eze ahụ nke na-achị Alakụba dum bụ mmụọ Ishmael (eze ha), onye aka ya dị “megide mmadụ niile”.
Ha nwerekwa eze na-achị ha, onye bụ mmụọ-ozi nke olulu miri emi na-enweghị nsọtụ; aha ya n’asụsụ Hibru bụ Abaddon, ma n’asụsụ Grik aha ya bụ Apollyon. Mkpughe 9:11.
N’Agba Ochie, nke Hibru nọchiri anya ya, ma ọ bụ n’Agba Ọhụrụ, nke Grik nọchiri anya ya, a na-amata agwa ahụ nke na-achị ndị na-agbaso okpukpe Alakụba dị ka ma Abaddon ma ọ bụ Apollyon, nke n’asụsụ nke ọ bụla pụtara “ọnwụ na mbibi.” Ọnwụ na mbibi bụ agwa Alakụba, ma a nọchiri ya anya n’Agba Ochie ma ọ bụ n’Agba Ọhụrụ. Àgwà pụrụ iche nke mmụọ ahụ nke na-achị n’ime onye ọ bụla na-agbaso Alakụba, n’ihe metụtara akara nke ịnyịnya ibu ma ọ bụ ịnyịnya, bụ ha abụọ akụkụ nke ntụaka mbụ na nke ikpeazụ gbasara Alakụba. Àgwà amụma abụọ a nwere akara nke Alfa na Omega. Mgbe Nwanyị White na-akọwa ozi ahụ nke na-eme ka ndị otu narị puku iri anọ na anọ dịrị ndụ dị ka ndị agha dị ike nke mmụọ ozi nke atọ, ọ na-ekwu ihe ndị a:
“Ndị mmụọ ozi na-ejide ifufe anọ ahụ, nke e sere dị ka ịnyịnya iwe na-achọ ịtọpụ onwe ya ma gbaa ọsọ gafee n’elu ụwa nile, na-eburu mbibi na ọnwụ n’ụzọ ya.
“Ànyị ga-arahụ ụra n’ókè kpọmkwem nke ụwa ebighị ebi? Ànyị ga-abụ ndị nzuzu n’obi, ndị oyi, na ndị nwụrụ anwụ? O, ka anyị nwee n’ime ụka anyị Mmụọ na ume nke Chineke ka e kuufe n’ime ndị Ya, ka ha wee guzo n’ukwu ha dị ndụ. Anyị kwesịrị ịhụ na ụzọ ahụ dị warara, nakwa na ọnụ ụzọ ámá ahụ dị mkpagide. Ma mgbe anyị na-esi n’ọnụ ụzọ ámá ahụ dị mkpagide gafee, obosara ya enweghị oke ọ bụla.” Manuscript Releases, volume 20, 217.
A na-ejide ifufe anọ ahụ n’oge a na-akara ndị puku narị na iri anọ na anọ akara, ifufe anọ ahụkwa bụ “ịnyịnya iwe” nke na-eburu “ọnwụ na mbibi n’ụzọ ya.” N’ụbọchị Septemba 11, 2001, ahụhụ nke atọ batara n’akụkọ amụma, na-eweta “ọnwụ na mbibi,” si otú a “na-ewe iwe mba dị iche iche,” mgbe o tiri ala ahụ ebube nke mmụọ “na mberede na n’enweghị atụmanya.” N’ụbọchị Ọktoba 7, 2023, ahụhụ nke atọ gara n’ihu n’ụzọ ya nke “ọnwụ na mbibi,” si otú a na-aga n’ihu “na-ewe iwe mba dị iche iche,” mgbe o wakporo ala ahụ ebube nke nkịtị “na mberede na n’enweghị atụmanya.” Mwakpo mbụ ahụ a na-atụghị anya ya kpọrọ akara mmalite nke oge a na-akara ndị puku narị na iri anọ na anọ akara, mwakpo ọhụrụ ahụkwa nke mere n’ụbọchị Ọktoba 7, 2023, na-akara mmalite nke oge ikpeazụ ahụ ma ọ bụ “ịkpụchi” nke ịkara ndị puku narị na iri anọ na anọ akara. Anyị ga-ehi ụra n’ebe a kpọmkwem n’ọnụ ụzọ ụwa ebighị ebi?
N’elu chaatị abụọ ahụ dị nsọ nke ndị ọsụ ụzọ, e ji onyinyo doo anya gosi Alakụba nke ahụhụ nke mbụ na nke abụọ site n’aka ndị agha Alakụba na-agba n’elu ịnyịnya agha ha. Onye na-agba n’elu ịnyịnya agha nke ahụhụ nke mbụ n’ihe osise abụọ ahụ ji ube n’aka, ma onye na-agba n’elu ịnyịnya ahụ nke na-anọchi anya ahụhụ nke abụọ na-agba egbe. E gosipụtara ọdịiche a n’ụzọ doro anya na Mkpughe isi nke itoolu, n’ihi na ọ bụ n’akụkọ ihe mere eme nke ahụhụ nke abụọ ka e chepụtara ntụ egbe ma jiri ya mbụ n’agha. N’ịkọwa amaokwu nke iri na asaa ruo nke iri na itoolu nke Mkpughe isi nke itoolu, Uriah Smith depụtara ihe ndị a:
“Akụkụ mbụ nke nkọwa a nwere ike ịbụ na ọ na-ezo aka n’ọdịdị nke ndị a na-agba ịnyịnya. Ọkụ, nke na-anọchi anya ụcha, na-eguzo n’ọnọdụ uhie, ebe okwu a, ‘uhie dịka ọkụ,’ bụ ụzọ okwu a na-ejikarị eme ihe; jacint, ma ọ bụ hyacinth, na-anọchi anya anụnụ anụnụ; brimstone kwa na-anọchi anya odo. Ụcha ndị a kwa bụ ndị kacha pụta ìhè n’uwe ndị agha ndị a; nke mere na nkọwa a, dị ka echiche a si dị, ga-adabara nke ọma na uwe agha ndị Turk, nke e ji uhie, ma ọ bụ ọbara-ọbara, anụnụ anụnụ, na odo mee n’ụba. Isi ịnyịnya ndị ahụ n’ile anya dị ka isi ọdụm iji gosipụta ike ha, obi ike ha, na obi ọjọọ ha; ebe akụkụ ikpeazụ nke amaokwu ahụ doro anya na ọ na-ezo aka n’iji gunpowder na ngwa-agha ọkụ eme ihe n’ọrụ agha, bụ́ ndị a ka e webatara n’oge ahụ n’oge na-adịghị anya gara aga. Ebe ndị Turk na-agbapụ ngwa-agha ọkụ ha mgbe ha nọ n’elu ịnyịnya, ọ ga-adị onye na-ekiri ha site n’ebe dị anya ka ọ̀kụ, anwụrụ, na brimstone na-esi n’ọnụ ịnyịnya ndị ahụ apụta, dịka e gosiri ya n’akwụkwọ eserese so ya.”
“Banyere iji ngwa-agha ọkụ nke ndị Tọk n’ọrụ agha ha megide Constantinople, Elliott (Horae Apocalypticae, Vol. I, pp. 482–484) na-ekwu otu a:—‘Ọ bụ n’aka “ọkụ na anwụrụ na sọlfọ,” ya bụ, n’aka nnukwu egbe na ngwa-agha ọkụ nke Mahomet, ka igbu otu ụzọ n’ime ụzọ atọ nke mmadụ, ya bụ, ijide Constantinople, ma site na ya, mbibi alaeze Gris, sitere. Afọ puku otu na narị otu na karịa agafeworị kemgbe Constantine tọrọ ntọala ya. N’ime oge ahụ, ndị Goth, ndị Hun, ndị Avar, ndị Peasia, ndị Bulgari, ndị Saracen, ndị Russia, na n’ezie ọbụna ndị Tọk Ottoman n’onwe ha, emeela mwakpo iro ha, ma ọ bụ dọọ ya gburugburu n’ụzọ agha. Ma mgbidi nchebe ya enweghị ike imeri site n’aka ha. Constantinople lanarịrị, alaeze Gris so kwa ya lanarị. N’ihi ya ka Sultan Mahomet ji nwee nchegbu ịchọta ihe ga-ewepụ ihe mgbochi ahụ. “Ị ga-enwe ike ịtụ nnukwu egbe,” ka ọ jụrụ onye na-akpụ nnukwu egbe gbapụrụ bịa n’ebe ọ nọ, “n’ogo zuru ezu iji kụdaa mgbidi Constantinople?” Mgbe ahụ ka e guzobere ụlọ ịkpụ ígwè ahụ na Adrianople, kpụọ nnukwu egbe ahụ, kwadebe ngwá agha ahụ, mbuso agha ahụ wee bido.’”
“O kwesịrị nnọọ ka a rịba ama, otú Gibbon, onye mgbe niile bụ onye na-akọwa amụma Apocalyptic n’amaghị ama, si bute ngwa agha ọhụrụ a n’ihu oyiyi ya, n’akụkọ ya dị nnọọ mma n’okwu na nke na-adọrọ mmasị banyere ọdachi ikpeazụ nke alaeze Gris. N’ịkwadebe maka ya, ọ na-enye akụkọ banyere nchọpụta ọhụrụ ahụ nke egbe-ụtụ, ‘ngwakọta ahụ nke saltpeter, sulphur, na charcoal;’ ọ na-akọ banyere ojiji mbụ ya site n’aka Sultan Amurath, nakwa kwa, dịka e kwuworị na mbụ, banyere ebe Mahomet siri wuo nnukwu egbe ya na Adrianople; mgbe ahụ, n’usoro mmepe nke nnọchibido ahụ n’onwe ya, ọ na-akọwa otú ‘mkpụrụ agha nke ube na akụ siri soro anwụrụ, ụda, na ọkụ nke musketry na cannon;’ otú ‘ahịrị ogologo nke artillery ndị Turkey siri chere ihu megide mgbidi ahụ, batrị iri na anọ na-agba égbè n’otu oge n’ebe ndị a pụrụ iru ngwa ngwa karịa;’ otú ‘mgbidi nchebe ndị ahụ nke guzorola ruo ọtụtụ afọ megide ike mmegide e bibiri n’akụkụ nile site n’egbe Ottoman, e meghere ọtụtụ oghere, ma n’akụkụ ọnụ ụzọ ámá nke St. Romanus, e wedara ụlọ elu anọ n’ala:’ otú, ebe ‘site n’ahịrị agha, ụgbọ mmiri ọgụ, na akwa mmiri, artillery Ottoman na-ada ụda n’akụkụ nile, ogige agha na obodo ahụ, ndị Gris na ndị Turkey, batara n’ime ígwé anwụrụ, nke a pụrụ iwepụ naanị site na nzọpụta ikpeazụ ma ọ bụ mbibi nke alaeze Rom:’ otú ‘egbe mere ka mgbidi abụọ ahụ ghọọ ikpokọta mkpọmkpọ ebe:’ na otú n’ikpeazụ ndị Turkey, ‘na-ebili site n’ime oghere ndị ahụ,’ ‘Constantinople meriri, alaeze ya tụgharịrị n’iyi, a zọkwara okpukpe ya n’ájá site n’aka ndị mmeri Moslem.’ Ana m asị na o kwesịrị nnọọ ka a hụ, otú Gibbon si n’ụzọ pụtara ìhè ma na-adọrọ mmasị kpọọ ijide obodo ahụ, ya mere mbibi nke alaeze ahụ, nye artillery Ottoman. N’ihi na gịnị ka ọ bụ ma ọ bụghị nkọwa nye okwu amụma anyị? ‘By these three was the third part of men killed, by the fire, and by the smoke, and by the sulphur, which issued out of their mouths.’”
“‘AMAOKWU 18. Site n’ihe atọ ndị a ka e gburu otu ụzọ n’ime atọ nke mmadụ, site n’ọkụ, na n’anwụrụ ọkụ, na n’ọkụ sọlfọ, nke sitere n’ọnụ ha pụta. 19. N’ihi na ike ha dị n’ọnụ ha, nakwa n’ọdụ ha; n’ihi na ọdụ ha dị ka agwọ, ha nwekwara isi, ọ bụkwa site n’ihe ndị a ka ha na-eme ihe ọjọọ.’
“Amaokwu ndị a na-egosipụta mmetụta ọnwụ nke ụzọ agha ọhụrụ e webatara. Ọ bụ site n’aka ihe ndị a,—ụtaba egbe, ngwa-agha ọkụ, na egbe ukwu,—ka e mesịrị merie Constantinople n’ikpeazụ, ma nyefee ya n’aka ndị Turk.” Uriah Smith, Daniel and Revelation, 510–514.
Anyi ga-aga n’ihu n’ịmụ banyere ahúhú nke atọ, n’isiokwu na-esonụ.
“N’abalị gara aga, etetere m n’ụra m ebe ibu dị ukwuu dị n’uche m. Ana m ezitere ụmụnna anyị ndị ikom na ndị inyom ozi, ọ bụkwa ozi nke ịdọ aka ná ntị na ntụziaka gbasara ọrụ ụfọdụ ndị na-akwalite ozizi na-ezighị ezi banyere ịnata Mmụọ Nsọ, na ọrụ Ọ na-arụ site n’aka ndị nnọchianya mmadụ.
“A kụziri m na ime‑nganga nke yiri nke a kpọrọ anyị izute mgbe oge ahụ gafesịrị na 1844 ga-abata n’etiti anyị ọzọ n’ụbọchị mmechi nke ozi a, nakwa na anyị ga-ezute ihe ọjọọ a n’otu mkpebi doro anya ahụ ugbu a dịka anyị siri zute ya n’ahụmahụ anyị ndị mbụ.
“Anyị na-eguzo n’ọnụ ụzọ nke nnukwu ihe omume ndị dị nsọ ma dị arọ. Amụma dị iche iche na-emezu. A na-edekọ akụkọ ihe mere eme dị ịtụnanya ma jupụta n’ihe omume n’akwụkwọ nke eluigwe—ihe omume ndị e kwuputara na ha ga-ebute ụzọ n’oge na-adịghị anya tupu nnukwu ụbọchị Chineke abịa. Ihe niile n’ụwa nọ n’ọnọdụ na-adịghị edozi edozi. Mba dị iche iche ewewo iwe, a na-emekwa nnukwu nkwadebe maka agha. Mba na-akpa nkata imegide mba, alaeze na-emegidekwa alaeze. Nnukwu ụbọchị Chineke na-abịa ngwa ngwa nke ukwuu. Ma n’agbanyeghị na mba dị iche iche na-achịkọta ndị agha ha maka agha na ịwụfu ọbara, iwu ahụ e nyere ndị mmụọ ozi ka nọgidere na-adị irè, ka ha jide ifufe anọ ahụ ruo mgbe a ga-akara ndị ohu Chineke akara n’egedege ihu ha.” Selected Messages, book 1, 221.