Amaokwu nke iri na isii ruo nke iri na itoolu nke Daniel isi nke iri na otu na-anọchi anya akụkọ ihe mere eme nke na-amalite na iwu Sọnde nke na-abịanụ n’oge na-adịghị anya na United States, ruo mgbe Maịkel ga-ebili, ma oge amara mmadụ emechie. Ya mere, ọ na-anọchikwa anya akụkọ ihe mere eme nke amaokwu nke iri anọ na otu ruo amaokwu nke iri anọ na ise nke otu isi ahụ.
Ma onye nke na-abịa imegide ya ga-eme dị ka uche nke aka ya si dị, ọ dịghịkwa onye ọbụla ga-eguzo n’ihu ya: ọ ga-eguzokwa n’ala ahụ dị ebube, nke a ga-eji aka ya mebie. Ọ ga-atụkwasịkwa ihu ya ịbanye n’ike nke alaeze ya dum, ya na ndị ezi omume so ya; otu a ka ọ ga-eme: ọ ga-enyekwa ya nwaanyị ada nke ụmụnwaanyị, iji mebie ya: ma ọ gaghị-eguzo n’akụkụ ya, ọ gaghị-abụkwa nke ya. Mgbe nke a gasịrị, ọ ga-atụgharị ihu ya gaa n’agwaetiti dị iche iche, ọ ga-ewerekwa ọtụtụ: ma otu onye-isi, n’ihi onwe ya, ga-eme ka nkọcha nke ọ na-akọcha kwụsị; na-enweghị nkọcha nke aka ya, ọ ga-eme ka ọ laghachikwute ya. Mgbe ahụ ọ ga-atụgharị ihu ya n’ebe ebe ewusiri ike nke ala nke aka ya dị: ma ọ ga-asụ ngọngọ daa, a gaghịkwa ahụ ya ọzọ. Daniel 11:16–19.
Mgbe Nwanyị White kwuchara banyere mmezu ikpeazụ nke Daniel isi nke iri na otu, o kwuru na “a ga-emeghachi ọtụtụ akụkọ ihe mere eme nke e mezuruwo n’amụma a.” Amaokwu iri anọ na otu ruo iri anọ na ise na-emeghachi akụkọ ihe mere eme amụma nke amaokwu ndị a. E mezuru amaokwu ndị ahụ mgbe Rom ndị ọgọ mmụọ jidere ọchịchị nke ụwa site n’ibu ụzọ merie mpaghara ala atọ.
“Ọ bụ ezie na Ijipt apụghị iguzo n’ihu Antiochus, eze nke ugwu, Antiochus apụghịkwa iguzo n’ihu ndị Rom, ndị bịara ugbu a ibuso ya agha. Alaeze ọ bụla enwekwaghị ike iguzogide ike a na-ebili elu. E meriri Siria, ma tinye ya n’alaeze ukwu Rom, mgbe Pompey, BC 65, napụrụ Antiochus Asiaticus ihe onwunwe ya, ma wedata Siria ka ọ bụrụ ógbè Rom.”
“A ga-ekwukwa na otu ike ahụ ga-eguzo n’Ala Nsọ, ma kpochapụ ya. Rome sonyere ndị nke Chineke, ndị Juu, site n’ọgbụgba-ndụ, n’afọ BC 162, site n’ụbọchị a ka o ji nweta ọnọdụ pụtara ìhè n’ime kalenda amụma. Ma, o nwetaghị ikike ọchịchị n’elu Judia site n’emeri ya n’ezi agha ruo BC 63; ma mgbe ahụ, n’ụzọ dị otu a.”
“Mgbe Pompey si n’ije agha ya megide Mithridates, eze Pontus, lọta, ndị na-asọ mpi abụọ, Hyrcanus na Aristobulus, nọ na-agbasi mbọ ike maka okpueze Judia. E wetara okwu ha n’ihu Pompey, onye chọpụtara ngwa ngwa ajọ omume dị n’ihe Aristobulus na-azọrọ, ma ọ chọsiri ike ịkwụsị ikpe n’okwu ahụ ruo mgbe njem agha ya ọ gụsiri agụụ ike ime n’ime Arabia gasịrị, na-ekwe nkwa na mgbe ahụ ọ ga-alọghachi doziekwa ihe ha dị ka o ga-adị ya n’anya bụrụ ihe ziri ezi na ihe kwesiri ekwesi. Aristobulus, ebe o ghọtachara ezi echiche Pompey, mere ngwa laghachi Judia, kwadebe ndị ọ na-achị ngwa agha, ma jikere maka nchebe siri ike, kpebisie ike, n’agbanyeghị ihe ize ndụ ọ bụla, idobe okpueze ahụ, nke ọ hụrụ n’ihu na a ga-ekpe ya nye onye ọzọ. Pompey soro onye gbara ọsọ ahụ nso nso. Ka ọ na-abịarukwu Jerusalem nso, Aristobulus, ebe ọ malitere ichegharị banyere ụzọ o si mee, pụtara izute ya, ma gbalịa idozi okwu ahụ site n’ikwe nkwa nnupu isi zuru ezu na nnukwu ego. Pompey, ebe ọ nabatara onyinye a, zigara Gabinius, onyeisi otu ndị agha, ka ọ gaa nata ego ahụ. Ma mgbe onye isi agha ahụ rutere Jerusalem, ọ hụrụ na e mechiri ọnụ ụzọ ámá ya megide ya, a gwakwara ya site n’elu mgbidi ahụ na obodo ahụ agaghị eguzo n’ọgbụgba ndụ ahụ.”
“Pompey, ka a ghara ịghọgbu ya n’ụzọ dị otu a n’enweghị ntaramahụhụ, tinyere Aristobulus, onye ọ nọgidere jide n’aka ya, n’agbụ ígwè, ma ozugbo wee jiri ndị agha ya nile gawa ịlụso Jerusalem ọgụ. Ndị na-akwado Aristobulus kwadoro ịgbachitere ebe ahụ; ndị nke Hyrcanus, ka e mepee ọnụ ụzọ ámá. Ebe ndị nke ikpeazụ ahụ bụ ndị ka ọtụtụ, ma meriekwa, e nyere Pompey ohere ịbanye n’obodo ahụ n’enweghị mgbochi. N’ihi nke a, ndị na-eso Aristobulus laghachiri n’ugwu ụlọ nsọ ahụ, ebe ha kpebisiri ike nke ọma ịgbachitere ebe ahụ dịka Pompey kpebisiri ike isi merie ya. Ná ngwụsị ọnwa atọ, e mere oghere n’ime mgbidi ahụ nke zuru iji wakpo ya, a we were mma agha were jide ebe ahụ. N’ogbugbu dị egwu nke sochirinụ, e gburu mmadụ puku iri na abụọ. Ọ bụ ihe mwute n’anya, ka onye odeakụkọ ihe mere eme ahụ na-ekwu, ịhụ ndị nchụàjà, bụ ndị nọ n’oge ahụ n’ọrụ ife Chineke, ka ha jiri aka dị jụụ na ebumnobi siri ike na-aga n’ihu n’ọrụ ha na-emebu, dị ka a ga-asị na ha amaghị ọgbaaghara ike ahụ, n’agbanyeghị na n’akụkụ ha nile, e nyere ndị enyi ha ka e gbuo, ma n’agbanyeghị na ọtụtụ mgbe ọbara nke onwe ha na-agwakọta na nke àjà ha.”
“Mgbe ọ kwụsịrị agha ahụ, Pompey kwaturu mgbidi Jerusalem, wepụrụ ọtụtụ obodo n’okpuru ọchịchị Judia nye n’okpuru ọchịchị Siria, ma tụọ ndị Juu ụtụ. N’ụzọ dị otu a, ọ bụ nke mbụ ka e tinyere Jerusalem site n’emeri ya n’aka ike ahụ nke ga-ejide ‘ala ahụ dị ebube’ n’aka ígwè ya ruo mgbe o mebichara ya kpamkpam.
“Amaokwu 17. Ọ ga-edokwa ihu ya ịbata n’ike nke alaeze ya niile, ndị ziri ezi esokwa ya; otu a ka ọ ga-eme: ọ ga-enye ya ada nke ndị inyom, imebi ya: ma ọ gaghị eguzo n’akụkụ ya, ọ gaghịkwa abụrịrị nke ya.”
“Bishọp Newton na-enye nkọwa ọzọ maka amaokwu a, nke yiri ka ọ na-egosipụta ihe ọ pụtara n’ụzọ doro anya karị, dị ka nke a: ‘Ọ ga-edokwa ihu ya ịbanye n’ike n’alaeze ahụ dum.’ Amaokwu nke 16 ewetala anyị ruo n’imeri Siria na Judia site n’aka ndị Rom. Tupu nke a, Rom emeriela Masedonia na Tries. Ijipt bụzi naanị ihe fọdụrụ n’ime ‘alaeze ahụ dum’ nke Aleksanda, nke a na-etinyebeghị n’okpuru ọchịchị ike nke Rom, nke ike ahụ edobewokwa ihu ya ugbu a ịbanye n’ike n’ala ahụ.”
“Ptolemy Auletes nwụrụ na 51 BC. Ọ hapụrụ okpueze na alaeze Ijipt n’aka ọkpara ya nwoke na nwa ya nwanyị, bụ́ Ptolemy na Cleopatra. E nyere iwu n’akwụkwọ-nketa ya na ha ga-alụrịta onwe ha, ma chịkọta ọchịchị ọnụ; ma n’ihi na ha bụ ndị ka na-eto eto, e tinyere ha n’okpuru nlekọta nke ndị Rom. Ndị Rom nabatara ibu ọrụ ahụ, ma họpụta Pompey ka ọ bụrụ onye nlekọta nke ndị ntorobịa ahụ bụ ndị nketa nke Ijipt.”
“Mgbe na-adịghị anya ka esemokwu dapụtara n’etiti Pompey na Caesar, a lụrụ agha a ma ama nke Pharsalia n’etiti ndị isi agha abụọ ahụ. Pompey, ebe e merisịrị ya, gbara ọsọ gbaba n’Ijipt. Caesar soro ya ozugbo gaa ebe ahụ; ma tupu ọ bịaruo, e jiri aghụghọ dị ala gbuo Pompey site n’aka Ptolemy, onye a họpụtara ya ịbụ onye nlekọta ya. Ya mere, Caesar weghaara nhọpụta ahụ e nyere Pompey, dịka onye nlekọta nke Ptolemy na Cleopatra. Ọ hụrụ Ijipt ka ọ nọ n’ọgbaaghara n’ihi nsogbu dị n’ime ala ahụ, Ptolemy na Cleopatra ewerela ibe ha bụrụ ndị iro, ebe a napụrụ ya òkè ya n’ịchị ọchịchị. N’agbanyeghị nke a, ọ laghachịghị azụ ịrịdata na Alexandria na obere ndị agha ya, ndị ịnyịnya 800 na ndị ụkwụ 3200, ilebara esemokwu ahụ anya, ma were ọrụ idozi ya. Ka nsogbu ndị ahụ na-abawanye kwa ụbọchị, Caesar chọpụtara na obere ndị agha ya ezughị iji jigide ọnọdụ ya, ma n’ihi na ọ pụghị ịhapụ Ijipt n’akụkụ ifufe ugwu nke na-efe n’oge ahụ, o zitere ozi n’Eshia, nye iwu ka ndị agha niile o nwere n’ógbè ahụ bịa nyere ya aka ngwa ngwa o kwere omume.”
“N’ụzọ kachasi elu n’ịnya isi o nyere iwu na Ptolemy na Cleopatra ga-achụsasị ndị agha ha, pụta n’ihu ya ka e dozie esemokwu dị n’etiti ha, ma nọrọ n’okpuru mkpebi ya. Ebe Ijipt bụ alaeze nweere onwe ya, e weere iwu mpako a dị ka mkparị megide ebube eze ya, nke mere ka ndị Ijipt, n’ịbụ ndị iwe juputara n’obi, gbaga n’ogbo agha. Caesar zara na o mere ihe a site n’ike nke uche nna ha, Auletes, onye tinyere ụmụ ya n’okpuru nlekọta nke senate na ndị Rom, ikike ya niile bụ nke e nyefere ugbu a n’aka ya dịka onye konsul; nakwa na, dịka onye nlekọta, o nwere ikike ikpechite n’etiti ha.”
“E mesịrị, e wetara okwu ahụ n’ihu ya, a họpụtara kwa ndị ga-ekwuchitere ikpe nke akụkụ abụọ ahụ. Cleopatra, ebe ọ ma adịghị ike nke nnukwu onye mmeri Rom ahụ, kpebiri na mma nke ịdị n’ihu ya ga-adị irè karịa onye ọkaikpe ọ bụla ọ pụrụ iji n’ịnata ikpe n’aka ya. Iji ruo n’ihu ya n’enweghị onye mara, o jiri aghụghọ a: O dinara ogologo ya dum n’ime ùkwù uwe, Apollodorus, odibo ya onye Sicily, kechiri ya n’akwa, jiri eriri kee ya, ma bulie ya n’ubu ya ndị dị ka nke Hercules, gaa chọọ ime ụlọ Caesar. N’ịsị na o nwere onyinye ọ ga-ewetara onye isi agha Rom ahụ, e kwere ya ka ọ banye site n’ọnụ ụzọ ebe e wusiri ike ahụ; ọ batara n’ihu Caesar ma tọgbọrọ ibu ahụ n’ala n’ụkwụ ya. Mgbe Caesar tọpụrụ ihe a akpọkọrọ nke dị ndụ, lee! Cleopatra mara mma ahụ guzooro n’ihu ya. Ọ dịghịkwa nso iwe iwe n’ihi aghụghọ ahụ, ma ebe ọ bụ onye agwa ya dị ka e kọwara ya na 2 Peter 2:14, ịhụ mmadụ mara mma nke ukwuu dị otu a na anya mbụ, ka Rollin kwuru, rụrụ n’ahụ ya kpọmkwem ihe niile ọ chọrọ ka o mee.”
“N’ikpeazụ, Siza nyere iwu ka nwanne nwoke na nwanne nwanyị ahụ nọdụkọ n’ocheeze ọnụ, dị ka ebumnuche nke akwụkwọ ikpeazụ ahụ si dị. Pọtịnọs, onye bụ isi minista nke alaeze, ebe ọ bụ na ọ bụ ya kachasi nwee aka n’ịchụpụ Kliopatara n’ocheeze, tụrụ egwu ihe ga-esi n’ịlaghachi ya pụta. Ya mere, ọ malitere ịkpali ekworo na iro megide Siza, site n’itinye n’etiti ndị mmadụ echiche ahụ na, n’ikpeazụ, ọ zubere inye Kliopatara naanị ya ọchịchị nile. Nnupụisi doro anya sochiri n’oge na-adịghị anya. Akilas, n’isi ndị agha 20,000, bịara iji chụpụ Siza na Aleksandria. Siza, ebe o ji nkà hazie obere òtù ndị ikom ya n’okporo ámá na n’ụzọ dị warawara nke obodo ahụ, ahụghị ihe isi ike ọ bụla n’ịkụghachi mwakpo ahụ azụ. Ndị Ijipt gbalịrị ibibi ụgbọ mmiri ya. O weghachiri ya site n’ịkụ ọkụ nke ha. Ebe ụfọdụ n’ime ụgbọ mmiri ndị ahụ na-enwu ọkụ ka e butere nso n’akụkụ ọdụ mmiri, ụfọdụ ụlọ nke obodo ahụ jidere ọkụ, a bibikwara ọbá akwụkwọ a ma ama nke Aleksandria, nke nwere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ mpịakọta akwụkwọ 400,000.”
“N’agha ahụ na-adịwanye ize ndụ, Siza zigara n’ala niile gbara ya gburugburu ka a nyere ya aka. Otu nnukwu ọdụ ụgbọ mmiri agha sitere na Asia Minor bịara inyere ya aka. Mithridates biliri gawa Ijipt na otu agha e kpọkọtara na Siria na Silisia. Antipater, onye Idumea, sonyeere ya na ndị Juu 3,000. Ndị Juu ahụ, ndị jidere ụzọ ndị na-abanye n’Ijipt, kwere ka ndị agha ahụ gafee n’enweghị ihe mgbochi. Ma ọ bụrụ na ha esonyeghị n’ụzọ a, atụmatụ ahụ dum aghaghị ịbụ nke dara ada. Ọbịbịa nke ndị agha a kpebiri ọgụ ahụ. A lụrụ agha kpebisiri ike n’akụkụ Naịl, nke butere mmeri zuru oke nye Siza. Ptolemy, ka ọ na-anwa ịgbanahụ, mikpuru n’osimiri ahụ. Aleksandria na Ijipt dum wee doo onwe ha n’okpuru onye mmeri ahụ. Ugbu a, Rom abatala n’ime ma were alaeze mbụ Aleksanda dum n’aka ya.”
“Site n’aka ‘ndị ziri ezi’ nke edere n’akwụkwọ a, o doro anya na a na-ekwu ndị Juu, ndị nyere ya enyemaka ahụ a kọwaworị. E wezụga nke a, ọ gaara ada; ma site n’enyemaka ahụ, o meriri Ijipt kpamkpam n’okpuru ọchịchị ya, BC 47.
“‘Nwaanyị nwaanyị, na-emebi ya.’ Mmasị agụụ Siza kpalitere n’ebe Cleopatra nọ, onye o mụtara otu nwa nwoke site n’aka ya, ka onye akụkọ ihe mere eme kwuru dị ka naanị ihe kpatara o ji banye n’ọrụ agha dị oke ize ndụ dị ka agha Ijipt. Nke a mere ka ọ nọrọ n’Ijipt ogologo oge karịa ka ihe omume ya chọrọ, ebe ọ na-etinye abalị dum n’oriri na n’ịṅụrịbiga mmanya ókè ọnụ na eze nwanyị rụrụ arụ ahụ. ‘Ma,’ ka onye amụma kwuru, ‘ọ gaghị eguzo n’akụkụ ya, ọ gaghịkwa adịrị ya.’ Cleopatra mechara jikọọ onwe ya na Antony, onye iro Augustus Caesar, wee jiri ike ya nile rụọ ọrụ megide Rom.”
“‘AMAOKWU 18. Mgbe nke a gasịrị, ọ ga-eche ihu ya n’ebe agwaetiti dị iche iche nọ, ọ ga-ewerekwa ọtụtụ: ma otu onye isi n’ihi onwe ya ga-eme ka ịkparị ahụ o wetara kwụsị; n’enweghị ịkparị nke aka ya, ọ ga-eme ka ọ laghachi n’isi ya.’”
“Agha ya na Farnas, eze nke Bosphorus nke ndị Kimmeria, n’ikpeazụ dọpụrụ ya pụọ n’Ijipt. ‘Mgbe ọ bịarutere n’ebe ndị iro nọ,’ ka Prideaux na-ekwu, ‘n’enyeghị ma onwe ya ma ha ohere izuike ọbụla, o wee wakpo ha ozugbo, ma merie ha mmeri zuru oke; akụkọ banyere nke a ka o degaara otu enyi ya n’okwu atọ ndị a: Veni, vidi, vici; Abịara m, ahụrụ m, emeri m.’ Akụkụ nke ikpeazụ nke amaokwu a juru n’ụfọdụ ọchịchịrị, ma e nwere ọdịiche nke echiche banyere itinye ya n’ọrụ. Ụfọdụ na-etinye ya n’oge gara aga n’ime ndụ Siza, ma na-eche na ha hụrụ mmezu ya n’esemokwu ya na Pompey. Ma ihe ndị gara n’ihu na ndị sochirinụ nke e kọwara nke ọma n’amụma ahụ na-amanye anyị ịchọ mmezu nke akụkụ a nke amụma ahụ n’etiti mmeri ahụ o meriri Farnas, na ọnwụ Siza na Rom, dịka e si mee ka a hụ ya n’amaokwu na-esonụ. Akụkọ ihe mere eme zuru ezu karị banyere oge a pụrụ ime ka a pụta ìhè ihe ndị ga-eme ka itinye akụkụ a n’ọrụ ghara inwe mgbagwoju anya.”
“‘AMAOKWU 19. Mgbe ahụ, ọ ga-atụgharị ihu ya n’ebe e wusiri ike nke ala nke ya: ma ọ ga-asụ ngọngọ daa, a gaghịkwa ahụ ya ọzọ.’”
“Mgbe mmeri a gasịrị, Siza meriri mkpụrụ ikpeazụ niile fọdụrụ n’otu Pompey, ya bụ, Kato na Skipio n’Afrịka, na Labienus na Varus n’Espen. Mgbe ọ laghachiri na Rom, ‘ebe e wusiri ike nke ala nke ya,’ e mere ya onye ọchịchị aka ike ruo mgbe ebighị ebi; e nyekwara ya ike na nsọpụrụ ndị ọzọ nke mere ka ọ bụrụ n’eziokwu eze ọchịchị zuru oke nke alaeze ukwu ahụ dum. Ma onye-amụma ahụ ekwuola na ọ ga-asu ngọngọ daa. Okwu ahụ na-egosi na mbibi ya ga-abụ nke mberede na nke a na-atụghị anya ya, dịka mmadụ na-asu ngọngọ na mberede n’ije ya. O wee bụrụ otu a nye nwoke a, onye lụrụ ọgụ ma merie ọgụ narị ise, jidere obodo puku otu, ma gbuo mmadụ otu nde na otu narị puku iri itoolu na abụọ, dara, ọ bụghị n’etiti mkpọtụ agha na oge esemokwu, kama mgbe o chere na ụzọ ya dị larịị ma jupụta n’ookooko osisi, na mgbe e chere na ihe ize ndụ dị anya; n’ihi na, mgbe ọ nọdụrụ n’oche ya nke ọlaedo n’ụlọ nzukọ ndị omeiwu, ka o si n’aka òtù ahụ nata aha eze, mma aghụghọ kụbara ya n’obi na mberede. Kashiọs, Brutus, na ndị ọzọ sonyere n’ime nkata ahụ wakporo ya, o wee daa, ebe a mara ya ọnyá iri abụọ na atọ. N’ụzọ dị otu a ka ọ siri na mberede sụọ ngọngọ daa, a hụkwaghị ya, T.K. 44.” Uriah Smith, Daniel na Mkpughe, 258–264.
Mmezu akụkọ ihe mere eme nke Rome ndị ọgọ mmụọ (eze nke ugwu), ịbụ nke e guzobere n’elu ocheeze, bụ akụkọ ihe mere eme nke na-ebute ụzọ gosipụta akụkọ ihe mere eme nke ịtọkwasị Rome nke oge a n’ocheeze ya n’ime njikọ atọ ahụ nke na-eme n’iwu Ụka nke Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya. A na-egosikwa akụkọ ihe mere eme ahụ n’amaokwu iri atọ ruo iri atọ na isii, nke kọwara mgbe e debere ọkwa pope n’elu ocheeze na nke mbụ ya n’afọ 538. Amaokwu iri na isii ruo iri na itoolu, na amaokwu iri atọ na otu ruo iri atọ na isii, ha abụọ na-anọchi anya ịrị elu na ọdịda ikpeazụ nke akwụna Taịa. A na-anọchikwa akụkọ ihe mere eme ahụ anya n’amaokwu ise ruo itoolu, mgbe e guzobere eze mbụ nke ugwu mgbe o merisịrị mpaghara ala atọ. Mgbe nke ahụ gasịrị, ọ banyere n’ọgbụgba ndụ na eze nke ndịda, ma o mebiri ọgbụgba ndụ ahụ, n’ihi ya eze nke ndịda nyere ọnya na-egbu egbu, eze nke ugwu wee nwụọ n’agha ije-ozi nke Ijipt.
Amaokwu nke ise ruo nke itoolu, amaokwu nke iri na isii ruo nke iri na itoolu, na amaokwu nke iri atọ ruo nke iri atọ na isii na-enye ahịrị amụma atọ nke e mezuru n’amaokwu nke iri anọ ruo nke iri anọ na ise. Mgbe Sister White kọwara na “ọtụtụ n’ime akụkọ ihe mere eme e mezuru n’amụma a ka a ga-emegharị ọzọ,” nke ahụ pụtara n’ezie na isiakwụkwọ ahụ dum na-akọwa amaokwu nke iri anọ ruo nke iri anọ na ise. Amaokwu nke iri abụọ ruo nke iri abụọ na abụọ na-akọwa ọmụmụ na ọnwụ Kraịst, ya mere na-anọchi anya oge ọgwụgwụ n’afọ 1798 na 1989 site n’omụmụ Ya, ma mgbe ahụ ọnwụ Ya n’obe nọchiri anya Ọktoba 22, 1844, na iwu ụbọchị Sọnde.
Amaokwu nke iri abụọ na atọ na-akọwapụta ọgbụgba ndụ dị n’etiti ndị Juu na Rome, n’oge akụkọ nnupụisi ndị Maccabee. “Ọgbụgba ndụ” ahụ n’akụkọ ahụ ka a na-anọchi anya ya site n’afọ 161 BC na 158 BC. Akụkọ ndị Maccabee na-anọchite anya ahịrị dị n’ime nke na-achọta mmalite ya n’ọgbụgba ndụ dị n’etiti Rome na ndị Juu Maccabee nke ndị Juu malitere, ma n’ikpeazụ kwụsị mgbe ndị Juu kwupụtara na ha enweghị eze ọ bụla ma e wezụga Siza. Amaokwu nke iri abụọ na atọ, n’ezie, na-esote amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ, amaokwu nke iri abụọ na otu na-akọwapụta ọmụmụ Kraịst, nke bụ oge ọgwụma nke ọgwụgwụ, amaokwu nke iri abụọ na abụọ kwa na-akọwapụta obe, nke na-anọchite anya iwu ụbọchị Sọnde.
N’obe ahụ́ ndị Juu kọwara Siza (Rom) dịka eze ha, ma “njikọ” nke amaokwu nke iri abụọ na atọ na-ezo aka n’mmalite nke nhọrọ ndị Juu ịhọrọ ijere Rom ozi, kpọmkwem n’ebe njedebe nke ikwupụta nkwado ha nye Rom nọ. Njedebe nke ndị Juu, dịka e gosiri ya n’obe ahụ́, ka mmalite nke mmekọrịta ndị Juu na Rom soro.
Amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo iri atọ na-akọwa afọ narị atọ na iri isii ahụ nke Rom ndị ọgọ mmụọ jiri ọchịchị kasị elu na-achị, site n’Agha Actium n’afọ 31 T.K., ruo n’inyefe isi obodo ahụ site na Rom gaa Constantinople n’afọ 330. Oge ahụ nke afọ narị atọ na iri isii bụ ihe nnọchianya nke afọ puku abụọ na narị abụọ na iri isii ahụ nke Rom ndị popu jiri ọchịchị kasị elu na-achị, ma ọnụ ha na-anọchi anya oge sitere n’amaokwu nke iri anọ na otu, na njikọ atọ ahụ na-eme n’iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya, ruo n’imechi oge amara.
Ahịrị nile amụma nke akụkọ ihe mere eme dị n’isi nke iri na otu, kwekọrọ na amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu, ma ọ bụ akụkọ ihe mere eme amụma sitere n’oge ọgwụgwụ na 1989, nke e gosipụtara na amaokwu nke iri anọ ruo n’iwu Sọnde dị n’amaokwu nke iri anọ na otu, ka bụ “akụkụ ahụ nke amụma Daniel metụtara ụbọchị ikpeazụ.” Akụkọ ihe mere eme nke a hapụrụ oghere n’amaokwu nke iri anọ, bụ Mkpughe nke Jisọs Kraịst nke a na-emeghe mgbe oge dị nso, obere oge tupu emechie oge amara.
Anyị ga-aga n’ihu na ọmụmụ a n’isiokwu na-esote.
“Anyi nwere iwu nile nke Chineke na àmà nke Jisọs Kraịst, nke bụ mmụọ amụma. A ga-ahụ nkume dị oké ọnụ ahịa n’Okwu Chineke. Ndị na-enyocha Okwu a kwesịrị idebe uche ha doro anya. Ha ekwesịghị ime ka agụụ gbagọrọ agbagọ chịkwaa ha n’ihe banyere iri nri ma ọ bụ ịṅụ ihe ọṅụṅụ.
“Ọ bụrụ na ha emee nke a, ụbụrụ ga-enwe mgbagwoju anya; ha agaghị enwe ike idi nrụgide nke igwu omimi iji chọpụta ihe ihe ndị ahụ pụtara, bụ́ ndị metụtara ihe nkiri mmechi nke akụkọ ihe mere eme nke ụwa a.
“Mgbe a ga-aghọta akwụkwọ Daniel na Mkpughe nke ọma karị, ndị kwere ekwe ga-enwe ahụmịhe okpukpe nke dị nnọọ iche. A ga-enye ha ụdị nlegharị anya dị otu a banyere ọnụ ụzọ meghere emepe nke eluigwe, nke ga-eme ka e dee n’obi na n’uche àgwà ahụ nke mmadụ nile ga-azụlite iji nweta ngọzi ahụ nke ga-abụ ụgwọ ọrụ nke ndị dị ọcha n’obi.
“Onyenwe anyị ga-agọzi ndị niile ga-eji obi umeala na ịdị nro chọọ ịghọta ihe ahụ e kpughere n’Akwụkwọ Mkpughe. Akwụkwọ a nwere ọtụtụ ihe jupụtara n’anwụghị anwụ ma juputa n’ebube, nke mere na ndị niile na-agụ ya ma na-enyocha ya nke ọma na-anata ngọzi ahụ e nyere ndị ‘na-anụ okwu amụma a, ma na-edebe ihe ndị ahụ e dere n’ime ya.’”
“Otu ihe ka a ga-aghọta n’ezie site n’ịmụ Akwụkwọ Mkpughe—na njikọ dị n’etiti Chineke na ndị Ya dị nso ma bụrụ nke doro anya.”
“A na-ahụ njikọ dị ịtụnanya n’etiti eluigwe na ụwa a. Ihe ndị e kpugheere Daniel ka e mechara mezue site n’ọkpughe e nyere Jọn n’Agwaetiti Patmos. A ga-amụ akwụkwọ abụọ ndị a nke ọma nke ukwuu. Ugboro abụọ Daniel jụrụ, Ruo ole mgbe ka ọ ga-adị ruo ọgwụgwụ nke oge?”
“‘Anụrụ m, ma aghọtaghị m: mgbe ahụ ka m sịrị, O Onyenwe m, gịnị ka ọgwụgwụ ihe ndị a ga-abụ? O wee sị, Gaa ụzọ gị, Daniel: n’ihi na e mechiri okwu ndị a ma kaa ha akara ruo oge ọgwụgwụ. A ga-eme ka ọtụtụ dị ọcha, meekwa ka ha bụrụ ndị ọcha, a ga-anwakwara ha; ma ndị ajọ omume ga-eme ajọ omume: ọ dịghịkwa onye ọ bụla n’ime ndị ajọ omume ga-aghọta; ma ndị amamihe ga-aghọta. Sitekwa n’oge a ga-ewepụ aja nsure ọkụ ụbọchị nile, ma guzozie ihe arụ ahụ nke na-eme ka e nwee nkpọnkpọ ebe, a ga-enwe otu puku ụbọchị abụọ na narị itoolu. Ngọzi nādiri onye ahụ nke na-eche, ma ruo otu puku ụbọchị atọ na narị atọ na iri ise na ise. Ma gị onwe gị, gaa ụzọ gị ruo ọgwụgwụ: n’ihi na ị ga-ezu ike, ma guzo n’oke gị na njedebe nke ụbọchị ndị ahụ.’”
“Ọ bụ Ọdụm nke ebo Juda bụ onye meghere akwụkwọ ahụ, nyekwa Jọn mkpughe nke ihe ndị ga-adị n’ụbọchị ndị ikpeazụ ndị a.
“Daniel guzoro n’oke-ya ka o buru àmà ya nke e mechiri emechi ruo oge ọgwụgwụ, mgbe a ga-ekwusa ozi nke mmụọ-ozi mbụ n’ụwa anyị. Ihe ndị a dị oke mkpa n’enweghị njedebe n’ụbọchị ikpeazụ ndị a; ma n’agbanyeghị na ‘a ga-eme ka ọtụtụ dị ọcha, mee ka ha bụrụ ọcha, ma nwalee ha,’ ‘ndị ajọ omume ga-eme ajọ omume: ọ dịghịkwa onye ọ bụla n’ime ndị ajọ omume ga-aghọta.’ Lee ka nke a si bụrụ eziokwu! Mmehie bụ mmebi iwu nke Chineke; ndị ahụ nke na-agaghị anabata ìhè banyere iwu Chineke agaghị aghọta nkwusa nke ozi mmụọ-ozi mbụ, nke abụọ, na nke atọ. E mepeela akwụkwọ Daniel n’ime mkpughe e nyere Jọn, ọ na-ebukwa anyị gaa n’ihu ruo n’ihe ngosi ikpeazụ nke akụkọ ihe mere eme nke ụwa a.”
“Ọ̀ ga-adị mma ka ụmụnna anyị cheta na anyị nọ ndụ n’etiti ihe ize ndụ nke ụbọchị ikpeazụ? Gụọ Mkpughe n’otu njikọ ya na Daniel. Kụzie ihe ndị a.” Testimonies to Ministers, 114, 115.