Akwụkwọ Daniel - Nọmba Otu Narị na Iri Asatọ na Asatọ

Agha nke Raphia na Agha nke Panium bụ ihe omume akụkọ ihe mere eme abụọ dị iche iche nke mere n’oge na n’ọnọdụ dị iche iche, ma ha abụọ nwekwara mkpa n’akụkọ ihe mere eme nke Judia oge ochie na mpaghara ndị gbara ya gburugburu. Agha nke Raphia mere n’afọ 217 BC. Agha nke Panium mere n’afọ 200 BC n’etiti alaeze Seleucid (eze nke ugwu) na alaeze Ptolemaic (eze nke ndịda). A na-amata agha abụọ a n’amaokwu nke iri na otu ruo nke iri na ise nke Daniel isi nke iri na otu. Agha abụọ a bu ụzọ tupu Mgbaghara ndị Maccabee n’afọ 167 BC.

Agha Panium nwetara aha ya n’akụkụ ala dị nso a na-akpọ Ugwu Panium, ebe ọgụ ahụ mere. Aha Panium sitere n’aha chi Grik a na-akpọ Pan, onye e raara ụlọ nsọ dị n’ebe ahụ nye. A maara ebe ahụ dị ka Panium n’ihi njikọ ya na ofufe Pan. A na-akpọkarị ngọngọ ụlọ nsọ ahụ Ebe Nsọ nke Pan, nke na-eme ka ọrụ ya pụta ìhè dịka ebe e ji onwe nye n’okpukpe na n’ofufe e raara nye chi Pan. Okwu a bụ “Nymphaeum” na-ezo aka n’ihe ncheta ma ọ bụ ụlọ arụsị e raara nye ụmụnwaanyị mmụọ mmiri n’okpukpe Grik na nke Rom oge ochie. Ngọngọ ụlọ nsọ dị na Panium gụnyere ọgba na isi iyi sitere n’okike, ndị e kwenyere na ụmụnwaanyị mmụọ mmiri bi n’ime ha, ya mere, a na-akpọkwa ya mgbe ụfọdụ Nymphaeum nke Panium.

Mgbe e wughachiri obodo ahụ ma gbasaa ya site n’aka Herọd Filip, nwa Herọd Onye Ukwu, a mara ya dịka Sizaịa Filipi iji sọpụrụ Eze Ukwu Rom, Siza Ọgọstọs, na Herọd Filip n’onwe ya. Nnukwu ogige ụlọ nsọ ahụ bụ ebe dị mkpa nke ofufe okpukpe n’ime obodo a.

N’oge ọchịchị Emperor Augustus, e mere ka e were ụlọ nsọ ahụ n’ọzọ ma ọ bụ gbanwee aha ya iji sọpụrụ Augustus, nke na-egosipụta òtù ofufe eze ukwu na njikọta omenala ofufe ndị Rom n’ime usoro ofufe nke obodo ahụ. A na-akpọ ebe dị nso n’obodo ochie nke Caesarea Philippi, ebe ụlọ nsọ Pan dị, mgbe ụfọdụ “Ọnụ Ụzọ Ámá nke Hel” ma ọ bụ “Ọnụ Ụzọ Ámá nke Hades.”

N’amaokwu nke iri na isii ruo nke iri na itoolu nke Daniel isi nke iri na otu, a na-anọchi anya mpaghara ala atọ nke mmeri nke Rom ndị ọgọ mmụọ ga-emeri iji guzobe ya dịka alaeze nke anọ n’amụma Akwụkwọ Nsọ na eze ugwu n’isi ahụ. N’amaokwu nke iri na isii, a kọwara onye isi agha Rom, Pompey, dịka onye meriri Siria n’afọ 65 BC, ma emesịa Jerusalem n’afọ 63 BC. Amaokwu nke iri na asaa ruo nke iri na itoolu na-akọwa mmeri Julius Caesar meriri Egypt, nke atọ n’ime ihe mgbochi atọ ahụ. Agha Actium na 31 BC na-akara mmalite nke afọ narị atọ na iri isii nke Rom ndị ọgọ mmụọ ga-achị n’ike kacha elu n’ime mmezu nke amaokwu nke iri abụọ na anọ, nke Daniel isi nke iri na otu.

N’amaokwu nke iri abụọ, e gosiri ọchịchị nke Ọgọstọs Siza, ma n’akụkọ ihe mere eme ahụ ka a mụrụ Jizọs. Mgbe ahụ n’amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ, a kpọrọ ọchịchị Taịbirios Siza onye ajọ omume, si otú a na-akara obe e kpọgidere Kraịst. N’amaokwu nke iri abụọ na atọ, a kpọrọ njikọ aka ndị Juu Makkabi tinyere na Rome ndị na-ekpere arụsị, si otú a kwụsị usoro akụkọ ihe mere eme nke malitere n’amaokwu nke iri na otu, ma akụkọ ihe mere eme ahụ alaghachi azụ n’oge afọ 161 T.K. ruo 158 T.K.

Amaokwu nke iri abụọ na atọ na-anọchi anya ahịrị nke ndị Makkabi, ma ọ bụ ezie na ọ naghị enye nkọwa niile gbasara ahịrị amụma ha, ndekọ nke akụkọ ihe mere eme na-eme otú ahụ. N’afọ 217 BC, Agha Raphia mere, ma n’oge sochirinụ eze nwaaka hapụrụ Ijipt n’ọnọdụ adịghị ike. Ka ndị eze Seleucid na ndị eze Gris na-eme atụmatụ otú ha ga-esi mesoo eze nwaaka ahụ n’afọ 200 BC, Rom tinyere onwe ya n’akụkọ ihe mere eme ahụ ma bụrụ onye nchebe nke eze nwaaka Ijipt ahụ. N’otu afọ ahụ ka Agha Panium mere. Mgbe ahụ, n’afọ 167 BC, agha mkpokoro nke ndị Makkabi malitere.

Mgba nnupụisi ndị Makkabi malitere na Modein n’afọ 167 T.K., o meziri ka ndị Makkabi ọ bụghị nanị ịlụso Alaeze Seleucid ọgụ, kama kwa ịlụso ndị Juu ndị ha kpebiri na ha na ndị Seleucid jikọrọ aka ọgụ. E kpaliri nnupụisi ahụ site n’ihe okpukpe, e mekwara ya megide onye iro dị n’ime na onye iro dị n’èzí. N’afọ 164 T.K. ndị Makkabi weghachiri nsọ nye ụlọ nsọ ahụ, a na-echeta ihe omume a site n’emume Juu nke Hanukkah. N’afọ ahụ ka Antiochus Epiphanes a ma ama n’ọjọọ nwụrụ. Mgbe ahụ, site n’afọ 161 T.K. ruo 158 T.K., e banyere n’“ọgbụgba ndụ” nke amaokwu nke iri abụọ na atọ na Rome.

Naanị ntụaka kpọmkwem banyere ndị Maccabee, nnupụisi ha na njikọ ha na Rom, ka a hụrụ n’amaokwu nke iri abụọ na atọ; ma akụkọ ihe mere eme nke eze-na-ụlọ ahụ, nke a kpọrọ Ọchịchị Hasmonean, malitere na Modein n’afọ 167 T.K., wee gaa n’ihu ruo n’oge obe. Ndị nnọchi anya ikpeazụ nke Ọchịchị Hasmonean bụ ndị Farisii nke oge Kraịst. Ya mere, e nwere ahịrị amụma nke akụkọ ihe mere eme nke okpukpe ndị Juu dapụrụ n’ezi ofufe, dịka e si nọchite anya ya site n’aka ndị Maccabee, nke malitere n’afọ 167 T.K. na nnupụisi Modein, nke na-ejedebe n’amaokwu nke iri abụọ na otu na nke iri abụọ na abụọ mgbe a kpọgidere Jisọs n’obe.

Akụkọ ihe mere eme ha rutere n’oge ntụgharị na amaokwu nke iri na isii, mgbe Rom, n’oge mbụ, site n’aka Pompey, meriri Jerusalem. Isi ihe kpaliri ya iweta mbibi ahụ n’elu Jerusalem n’oge ahụ bụ esemokwu dị n’etiti òtù abụọ nke Ọchịchị Hasmonean. Site n’oge ahụ gawa (63 BC), Juda nọ n’okpuru ọchịchị Rom. Ọchịchị Hasmonean nke ndị Maccabee na-amalite n’amụma n’agha Modein n’afọ 167 BC, e wee tinye ya n’okpuru nrubeisi nye Rom n’afọ 63 BC. N’oge na-adịghị anya mgbe akụkọ ihe mere eme ahụ malitere, ndị Maccabee butere ma banye n’ọgbụgba ndụ ha na Rom site n’afọ 161 BC ruo n’afọ 158 BC. Ha nọ n’okpuru nrubeisi nye Rom site n’afọ 63 BC ruo n’obe na mbibi ikpeazụ nke Jerusalem n’afọ 70.

Ahịrị amụma nke ndị Makkabi bụ ahịrị nke ndị Juu dapụrụ n’okwukwe, ya mere ọ na-anọchi anya ahịrị nke ndị Protestant dapụrụ n’okwukwe. Site n’Agha Panium ruo n’iwu ụbọchị Sọnde nke amaokwu nke iri na isii, a ga-emegharị ihe omume amụma nke 200 BC, 167 BC, 164 BC, na njikọ ahụ sitere na 161 BC ruo 158 BC n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Protestant dapụrụ n’okwukwe. Ihe ịrịba ama ụzọ ndị a ga-apụta n’akụkọ ihe mere eme nke onye isi ala nke asatọ, onye sitere n’etiti asaa ahụ, tupu iwu ụbọchị Sọnde. 200 BC na-anọchi anya ahịrị mpụga nke mpi Republican n’ihe metụtara 167 BC, nke na-anọchi anya ahịrị ime nke mpi Protestant dapụrụ n’okwukwe.

Ihe ịrịba ama ndị a zoro ezo n’isi n’ime ahịrị akụkọ ihe mere eme nke Ọchịchị Hasmonia, ma, n’agbanyeghị nke ahụ, ha bụ akụkụ nke akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ nke Daniel iri na otu. Ọ bụ ahịrị nke bụ akụkụ nke “akụkụ ahụ nke amụma Daniel metụtara ụbọchị ikpeazụ.”

Eziokwu bụ na ebe okpukpe ndị Juu na-eme emume Hanukkah na ncheta nnupụisi ndị Maccabee, nke a adịghị akọwa ndị Maccabee dịka ndị ezi omume. N’ihi nnupụisi, shekinah alaghachighị n’ụlọ nsọ ahụ e wughachiri mgbe e mesịrị n’ọgwụgwụ ndọkpụ n’agha nke afọ iri asaa. Ozi amụma ikpeazụ bịara site n’aka Malakai ihe dị ka narị afọ abụọ tupu ndị Maccabee. Akụkọ ihe mere eme nke ndị Maccabee na-egosi na ha kwere ka ndị ndú ndọrọ ndọrọ ọchịchị ha rụkwaa ọrụ dịka nnukwu onye nchụàjà, bụ́ kpọmkwem mmehie ahụ Ptolemy onye Ijipt nwara ime, nke Eze Uzziah kwa nwara ime. Omenala na-egosi na Chineke tinyere aka igbochi Ptolemy n’omume nsọ-emerụ ahụ ahụ, Okwu Chineke kwa na-egosi kpọmkwem na Chineke tinyere aka mgbe eze Uzziah nwara ịrụ ọrụ nke onye nchụàjà na nke eze. Mkpụrụ ikpeazụ nke usoro ọchịchị ha bụ ndị Farisii. Enweghị ihe kpatara a ga-eji kwubie na ndị Maccabee bụ ihe nnọchianya nke ezi omume, n’agbanyeghị nsọpụrụ akụkọ ihe mere eme ndị Juu nke okpukpe ndị Juu nke oge a pụrụ inwe n’ebe ha nọ.

Ndozigharị ndị Protestant malitere n’oge Luther, ma ọ bụ mmepe na-aga n’ihu. Ọ bụghị omenala ọhụrụ, n’ihi na Jisọs na ndị na-eso ụzọ Ya bụ ndị Protestant. Ọ bụ ịkpọte n’etiti ọchịchịrị nke akụkọ ihe mere eme ka e kpọtere Luther na ndị ndozigharị ndị ọzọ. Njedebe kacha elu nke ndozigharị ahụ na-aga n’ihu bụ mmegharị Millerite. Ọ bụghị naanị na Chineke chọrọ ịkpọte ndị ndozigharị mbụ ka ha hụ mmehie nke Babilọn, kama O bu n’obi iduba ha n’ime nghọta zuru ezu nke iwu Ya, na ọrụ Ya n’ebe nsọ nke eluigwe. N’April 19, 1844, ndị Protestant jụrụ ìhè na-abawanye nke ndozigharị ahụ ma bụrụ Protestantism dapụrụ n’okwukwe.

Ndị Millerite ndị ahụ kwekọrọ n’okwukwe ka e nyere “uwe mwụda” ahụ, ma duga ha n’Ebe Kachasị Nsọ ka ha rụchaa ọrụ ahụ iji bụrụ Ndị Kraịst Protestant tozuru okè. N’afọ 1863, ndị ahụ e nyere uwe mwụda ahụ, site n’enupụ isi, wepụrụ uwe mwụda nke Protestantism, ma were uwe mwụda nke Laodisia. N’oge ikpeazụ nke akara nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ, nke malitere afọ iri abụọ na abụọ mgbe Septemba 11, 2001 gasịrị, n’afọ 2023, Ọdụm nke ebo Juda na-emeghe akara eziokwu ndị ahụ nke na-emeju akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu nke iri anọ nke Daniel isi nke iri na otu, nke bụ akụkọ ihe mere eme site n’ịdaba nke Soviet Union n’afọ 1989 ruo n’iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya. N’ime ime nke a, O mepewo akara akụkọ ihe mere eme nke okpukpe ndị Juu dapụrụ n’ezi okwukwe dịka ihe nnọchianya nke Protestantism dapụrụ n’ezi okwukwe.

Ahịrị abụọ nke ndị Chineke dapụrụ n’ezi okwukwe, ma ndị Juda nkịtị ma ndị Juda ime mmụọ (ha abụọ bụ ala ndị mara mma), na-ejedebe n’imeri Jerusalem, nke mbụ n’afọ 63 BC, nke nke ọzọ kwa n’iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya. Ahịrị abụọ ahụ na-anọchi anya agha nke mkpali ya sitere n’okwukwe okpukpe a na-eduhiere. Ahịrị abụọ ahụ na-anọchi anya agha megide nkà ihe ọmụma okpukpe nke Gris, ma n’ikpeazụ ha abụọ na-ejedebe na ndị dapụrụ n’ezi okwukwe ịnọ n’okpuru ọchịchị Rom. Ana m akọwa agha atọ nke amaokwu nke iri anọ na-anọchi anya ọdịda Soviet Union n’afọ 1989, Agha Ukraine, na Panium n’oge iwu Sọnde, n’ihi ebumnuche nke ịkọwapụta ọdịiche dị n’etiti agha atọ ndị ahụ na agha ụwa atọ ahụ.

Site n’amaokwu nke iri, nke na-akọwa ida nke Soviet Union n’afọ 1989, ruo Agha Panium n’amaokwu nke iri na ise, ọkwa pope ahụ anọwo “na-eme ka ndị agha ya sie ike iji mee ka ebumnobi nke ya gaa n’ihu mgbe oge ga-abịa ka ọ kụọ.” Amaokwu ndị a na-akọwa ọnọdụ amụma ndị bụ “ọnyà” nke ọkwa pope ahụ akwadebeworo, nke ọ gaghị ekwe omume “ịgbanahụ.” N’ọgụ ikpeazụ ahụ, nke Agha Panium na-anọchi anya ya, a ga-akpụ onyinyo nke anụ ọhịa ahụ na United States. Ikpụ onyinyo ahụ bụ ule ikpeazụ maka ndị nke Chineke n’ụbọchị ikpeazụ.

Nhazi nke oyiyi nke anụ ọhịa ahụ na-anọchi anya oge e tinyere aka n’ọgbụgba-ndụ nke Rom. Mpi Protestant nke United States ghọrọ ụmụnwaanyị Rom n’afọ 1844, ma mmalite nke akụkọ ihe mere eme ha na-emegharịrị onwe ya n’ọgwụgwụ nke akụkọ ihe mere eme ha mgbe ha kpebiri ọzọ iṅomi nne ha.

N’akụkụ Akwụkwọ Nsọ a, e nwere ìgwè mmadụ abụọ a na-akpọ “ndị aha naanị,” nke pụtara “ndị dị naanị n’aha,” bụ ndị na-arara ndị ikwesị ntụkwasị obi nke Chineke nye n’aka ndị Katọlik. Nghọta Ellen White banyere ụka ndị aha naanị na ndị Adventist ndị aha naanị dị iche na ihe ha na-anọchite n’eziokwu n’ụbọchị ikpeazụ, n’ihi na, n’ịghọta ya, “onye Adventist aha naanị” ga-abụrịrị Onye Kraịst nke na-ekwupụta na ọ kwenyere na nlọghachi nke Kraịst. Ma ndị amụma na-ekwu banyere ụbọchị ikpeazụ karịa ụbọchị ndị ha biri n’ime ha, ya mere “onye Adventist aha naanị,” n’ụbọchị ikpeazụ, na-anọchi anya ụka Adventist nke Ụbọchị Asaa nke Laodisia, ma ụka ndị aha naanị bụ ụmụnwaanyị sitere n’aka ndị ghọrọ ụmụnwaanyị Rome na 1844.

Ndị Adventist nke Ụbọchị nke Asaa ga-akpọ ndị “a na-amaghị ama” asị, bụ ndị bụ ezi ndị nnọchiteanya nke Chineke, n’ihi na ha “apụghị ịgbagha eziokwu banyere Sabbath,” nke na-anọchi anya Sabbath nke ala izu ike. Ụka Adventist nke Ụbọchị nke Asaa na-ekwupụta na ha na-akwado ụbọchị nke asaa dị ka ụbọchị ofufe, ma n’ụbọchị ikpeazụ Sabbath ha na-apụghị ịgbagha bụ “ugboro asaa,” nke Leviticus iri abụọ na isii, nke bụ eziokwu mbụ nke ntọala ha jụrụ n’afọ 1863.

Akụkụ nke anyị na-atụle ugbu a na-akọwapụta ngagharị amụma ndị metụtara akụkọ ihe mere eme nke na-amalite n’iwu ụbọchị Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya, ma akụkọ ihe mere eme nke ule ikpeazụ nke na-esote iwu ụbọchị Sọnde ahụ na-emezu mbụ n’ime United States. N’oge iwu ụbọchị Sọnde ahụ, United States ga-amanye ụwa dum iwulite onyinyo nye anụ ọhịa ahụ, ma tupu ha arụzuo ọrụ ahụ, ha ga-abụworị na ha ewulitela onyinyo nye anụ ọhịa ahụ n’ime United States.

Nnukwu ule ahụ nke e nyere ndị nke Chineke, na-eme tupu iwu Ụka Sọnde abịa, n’ihi na mgbe iwu Ụka Sọnde bịara, oge amara na-emechi emechi maka ndị Seventh-day Adventists. A na-anọchi ule ahụ anya dịka ịkpụpụta oyiyi nke anụ ọhịa ahụ, ma oyiyi nke anụ ọhịa ahụ bụ njikọta nke ụka na ọchịchị, ebe ụka na-achịkwa mmekọrịta ahụ. Dị nnọọ ka ndị Protestant ghọrọ ada Rome n’afọ 1844, ma ada bụ oyiyi nne ya, otu a ka ndị Protestant dapụ n’ezi okwukwe ga-arụkwa ọrụ yiri nke a n’ụbọchị ikpeazụ, n’ihi na Jisọs na-eji mmalite ihe atụcha njedebe ihe mgbe niile.

Akụkọ ihe mere eme nke “njikọ” ahụ e kwuru banyere ya n’amaokwu nke iri abụọ na atọ nke Daniel isi nke iri na otu, nọchiri anya otu ndị na-ekwupụta okwukwe ma bụrụ ndị dapụrụ n’ezi okwukwe sitere n’ala ahụ dị ebube, ndị gbatịrị aka ịchọ ime njikọ na Rome. Afọ 161 BC ruo 158 BC nọchiri anya mmepe nke onyinyo nke anụ ọhịa ahụ nke na-eru n’ókè ya n’iwu ụbọchị Sọnde.

Anyị ga-aga n’ihu n’ọmụmụ a n’isiokwu na-esonụ.