Akwụkwọ Daniel - Nọmba Iri ise na ise

Gebriel bịakwutere Daniel mgbe ọ ghọtachara afọ iri asaa nke ndọta n’agha nke amụma Jeremaịa, na iyi na ọbụbụ-ọnụ Mosis.

Okwu ahụ Daniel ji mee ihe a sụgharịrị dị ka “iyi ahụ,” bụ otu okwu ahụ Moses ji mee ihe a sụgharịrị dị ka “ugboro asaa,” n’ime Levitikọs iri abụọ na isii. Nwanyị White na-agwa anyị na n’isi nke itoolu, Daniel nọ na-achọ ịghọta mmekọrịta dị n’etiti oge Jeremaya nke afọ iri asaa na oge nke puku abụọ na narị atọ afọ. E nyere Gabriel iwu n’isi nke asatọ ka o mee ka Daniel ghọta ọhụụ nke ụbọchị puku abụọ na narị atọ ahụ, ma Gabriel na-emecha ọrụ ya mgbe ọ lọghachiri n’isi nke itoolu, ma gwa Daniel ka o kewaa n’uche ya ọhụụ abụọ ahụ bụ́ ndị bụrụwo isiokwu nke isi ndị a, asaa, asatọ, na kwa itoolu. Ọhụụ abụọ ahụ bụ isiokwu nke “mmụba nke ihe ọmụma” ahụ e meghere akara ya n’afọ 1798.

Afọ iri asaa nke Jeremaya na “ọnụ” nke Mozis bụkwa ihe nnọchianya nke “oge asaa,” dịka “iyi” Mozis siri gosi ya; ma Gebriel ga-egosi nkewa nke oge ahụ nke dị afọ puku abụọ na narị atọ. A pụrụ ikewa ya n’ụzọ ziri ezi naanị mgbe e kewara n’ụzọ ziri ezi mmekọrịta dị n’etiti ọhụụ (“chazon”) nke ịzọpịa ala, na ọhụụ (“mareh”) nke mpụta. Gebriel malitere site n’ịkọwa na e nyere ndị Juu oge nnwale nke dị afọ narị anọ na iri itoolu. Oge ahụ bụ otu ihe ahụ dị ka oge nnupu isi nke dị afọ narị anọ na iri itoolu nke mụrụ afọ iri asaa nke ịbụ ndị a dọtara n’agha.

Okwu a bụ́ “ekpebiela” n’amaokwu nke iri abụọ na anọ na-ekwu maka oge sitere n’ịpụ apụ nke iwu nke atọ n’afọ 457 T.K. ruo n’itụ Stivin nkume n’afọ 34 A.K., ma okwu a bụ́ “ekpebiela” n’amaokwu nke iri abụọ na isii na nke iri abụọ na asaa na-akọwapụta ikike ndị na-emebi emebi nke ikpere arụsị na nke popu.

Gebriel na-eme ka Daniel mara na “mgbe” e “bipụsịrị” “Mesaịa ahụ,” “ndị nke onye-isi ahụ ga-abịa ga-ebibi obodo ahụ na ebe nsọ ahụ.” Rom ndị ọgọ mmụọ bibiri “obodo ahụ na ebe nsọ ahụ” n’ime nnọchibido ahụ nke were kpọmkwem afọ atọ na ọkara, site n’afọ 66 ruo 70 AD. Gebriel na-akọwa na “ọgwụgwụ agha ahụ” ga-adị “dịka idei mmiri,” nakwa na agha ahụ ga-abụ nke “mbibi.” Agha ahụ e mezuru megide Jerusalem na ebe nsọ ahụ bụ nzọda ụkwụ e mezuru site n’okpukpe ndị ọgọ mmụọ na site n’okpukpe popu. Ike ndị ọgọ mmụọ nke ga-ebibi Jerusalem na mmalite bụ Babilọn, ma ike ndị ọgọ mmụọ nke ga-ebibi ya mgbe a kpọgidere Mesaịa ahụ n’obe bụ Rom ndị ọgọ mmụọ. Ma agha ahụ megide ebe nsọ ahụ na ụsụụ ndị agha ahụ ka e mezuru site n’aka ike mbibi abụọ, ma nke abụọ n’ime ike mbibi abụọ ahụ n’Akwụkwọ Nsọ bụ ọchịchị popu.

Ọchịchị popu bụ ike ahụ e sere dị ka “otiti na-asọba n’elu,” ọ bụkwa ike ahụ dị n’amaokwu nke iri anọ nke Daniel iri na otu, nke “na-asọpụta ma na-agafe.” Izọda Jerusalem n’okpuru ụkwụ nke malitere na Babilọn, ma gara n’ihu site n’aka mba ígwè ahụ nke kwuru okwu omimi dị ka Mosis siri gosi na Deuterọnọmi, sochiri ya bụ ọchịchị popu. Ruo ọgwụgwụ nke ịzọda n’okpuru ụkwụ ahụ, e “kpebiri” “mbibi.” N’amaokwu nke iri abụọ na asaa, Kraịst na-eme ka ọgbụgba ndụ ahụ guzosie ike n’ebe ọtụtụ nọ otu izu. N’etiti izu ahụ, usoro àjà nke ụwa ga-akwụsị, dịka Kraịst malitere ozi Ya nke Onye Nnukwu Àjà n’ebe nsọ nke dị n’eluigwe. N’ihi nnupụisi ndị Juu n’oge ohere amara ahụ e bepụrụ maka ha, a ga-eme ka ebe nsọ na obodo ahụ bụrụkwa ebe tọgbọrọ n’efu ọzọ.

Amaokwu a na-asị, “n’ihi ịgbasa ihe arụ dị iche iche, ọ ga-eme ka ọ bụrụ ebe tọgbọrọ n’efu, ọbụna ruo na ngwụcha ikpeazụ; a ga-awụkwasịkwa ihe e kpebiri n’elu onye e mere ka ọ tọgbọrọ n’efu.” Mgbe ndị Juu mechara juputa iko nke oge nnwale ha ruo n’ọnụ ya, e kwesịrị ime ka obodo ahụ na ebe nsọ ahụ tọgbọrọ n’efu ruo ọgwụgwụ agha ahụ. N’oge “ngwụcha ikpeazụ” nke ịzọ ụkwụ n’ala ahụ n’afọ 1798, e “kpebiela” na ọchịchị ndị poopu ga-anata ọnya na-egbu egbu. Mgbe ahụ, a ga-eweghachi ma wughachi obodo ahụ na ebe nsọ ahụ, dịka e gosiri ya n’onyinyo mgbe ndị Juu si Babilọn nkịtị pụta n’okpuru iwu atọ ahụ.

Ruo n’oge mmezu nke agha ahụ, a ga na-azọda Jerusalem n’okpuru ike ndị poopu. A pụrụ ịghọta oge amụma ndị mejupụtara oge pụrụ iche dị n’ime afọ puku abụọ na narị atọ ahụ naanị n’ezie mgbe a ghọtara mmekọrịta ọhụụ nke ịzọda ahụ nke afọ iri asaa na ọhụụ nke iweghachi ebe nsọ na ìgwè ahụ. Ịjụ ọhụụ nke ịchụsasị ọnụ nke ọbụbụ ọnụ Mozis bụ ịjụ ọhụụ nke ịkpọkọkọta. Ọhụụ nke afọ iri asaa bụ ọhụụ nke ịchụsasị. Ọhụụ nke afọ puku abụọ na narị atọ bụ ọhụụ nke ịkpọkọkọta. Ọhụụ nke afọ iri asaa bụ ọhụụ “chazon” nke ịchụsasị, ọhụụ nke afọ puku abụọ na narị atọ bụkwa ọhụụ “mareh” nke ịkpọkọkọta.

Ejikọtara ọhụụ abụọ ahụ ọnụ n’ụzọ amụma, ma ịjụ otu pụtara ịjụ ha abụọ. Eziokwu a na-egosi na n’agbanyeghị na Adventism na-ekwupụta na ha na-akwado amụma afọ puku abụọ na narị atọ, ha ajụla ogidi etiti nke Adventism, n’ezie otu ha si jụ “oge asaa” ahụ n’afọ 1863. Ọ̀ bụghị na ndị Juu kwuru na ha na-edebe iwu Chineke? Ọ̀ bụghị na Izrel oge ochie kwuru na ha nọ na-ele anya maka Mesaya ahụ? Nkwupụta okwukwe enweghị isi ma ọ bụrụ na ọ naghị akwado Okwu Chineke.

N’ikpeazụ, ndị Mịlaịtị kpọpụtara October 22, 1844, dị ka njedebe nke oge ahụ nke ụbọchị puku abụọ na narị atọ, ma nghọta ha nwere oke. Ọ bụ naanị mgbe nnukwu nkụda mmụọ ahụ gasịrị ka ìhè bịara banyere ebe nsọ nke eluigwe na mpụta Kraịst n’ebe Kachasị Nsọ n’ụbọchị ahụ. Ọ bụkwa naanị mgbe ụbọchị ahụ gasịrị ka ha hụrụ ozi mmụọ ozi nke atọ na iwu Chineke.

Onyenwe anyị bu n’obi ime ka ìhè amụma metụtara afọ puku abụọ na narị atọ bawanye, ma n’afọ 1856, O meghere ụzọ nye ìhè ọzọ, ma n’ime afọ asaa sochirinụ, Adventizim mechiri ụzọ ahụ. Ọ bụghị ruo mgbe Septemba 11, 2001 gasịrị ka Onyenwe anyị duru ndị na-amụ amụma laghachi n’akwụkwọ Hiram Edson, ma ìhè nke “oge asaa,” malitekwa ọzọ ịba ụba.

N’ịjụ ịhụ mmekọrịta dị n’etiti amụma nke afọ puku abụọ na narị atọ na amụma nke afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ, Adventizim bịara ghọta Ọktoba 22, 1844 n’ụzọ mkpụmkpụ na nke ezughị ezu.

Mgbe S. S. Snow kpebisiri ụbọchị a ga-akpọgide n'obe, e wee chọpụta ụbọchị Ọktoba 22, 1844.

Ndị Millerite matara ụbọchị ziri ezi nke mkpọgide n’obe, ma emesia ka a mata njedebe nke oge ahụ nke puku abụọ na narị atọ afọ. A matakwara “ibipụ Mesaya” n’“etiti izu” ahụ nke Kraịst kwadoro “ọgbụgba-ndụ” n’ihi na ndị Juu mejupụtara iko oge amara nyocha ha ruo n’ọnụ, dịka e gosiri ya site na “ịgbasa nke Ihe arụ nile”. Obe ahụ ghọrọ akara ụzọ akụkọ ihe mere eme nke dị oke mkpa n’ịmata ozi nke Mkpu Etiti Abalị.

N’agbanyeghị ìhè dị n’amaokwu ndị ahụ nke mụtara ngosipụta dị ike otu a nke ike Chineke, ndị Mịlàrait eruteghị n’ịghọta amaokwu ndị ahụ n’ụzọ nke agụụ Daniel nwere ịghọta mmekọrịta dị n’etiti ọhụụ abụọ ahụ nọchiri anya ya. E kewara izu ahụ nke Kraịst ji kwadoro ọgbụgba-ndụ ahụ n’oge abụọ, nke Nwannaanyị White mechara kọwaa dịka nke na-anọchi anya ozi onwe Kraịst nke afọ atọ na ọkara, nke ozi ya nke e mechara nọchite anya ya site n’aka ndị na-eso ụzọ sochiri. Ha hụrụ na akara-akụkọ ihe mere eme nke obe ghọrọ arịlịka iji chọpụta ụbọchị nke Ọktoba 22, 1844, ma ha ahụghị na ọ nọchikwara anya etiti oge abụọ kwekọrọ n’otu, nke ọ bụla bụ afọ atọ na ọkara, ma si otu a nọchite anya “oge asaa,” nke Chineke site n’aka Moses kpọrọ “esemokwu nke ọgbụgba-ndụ ya.”

Mgbe Kraịst nọ na-eme ka ọgbụgba ndụ ahụ guzosie ike n’etiti ọtụtụ mmadụ, ọ bụ ọgbụgba ndụ ahụ ka ọ na-ese okwu n’ihi ya megide ndị Juu na-ekweghị isi. “Esemokwu nke ọgbụgba ndụ ya” malitere n’afọ 723 BC, mgbe ndị Asiria dọọrọ alaeze ugwu ahụ n’agha n’ọkpụkpụ, ma mgbe ahụ, n’ime ụbọchị amụma otu puku abụọ narị isii, ikpere arụsị zọchara Izrel nkịtị n’okpuru ụkwụ. Mgbe nzọcha n’okpuru ụkwụ ahụ gasịrị, e wee soro ya ụbọchị amụma ọzọ otu puku abụọ narị isii, nke papalism zọchara Izrel nke mmụọ n’okpuru ụkwụ.

Izu amụma nke Kraịst kwadoro ọgbụgba-ndụ ahụ n’ime ya, n’ime mmezu nke ọhụụ nke afọ puku abụọ na narị atọ, nọchikwara anya ọhụụ nke afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ. Ndị Millerite ghọtara nke ọma amụma nke afọ puku abụọ na narị atọ nke mere ka ha kwupụta ozi nke Mkpu Etiti Abalị n’ezi ụzọ, ma ha họọrọ ịjụ ụfọdụ n’ime ìhè ahụ nke nkọwa Gebriel n’isi nke itoolu e zubere ibunye.

Gebriel gwara Daniel ka o kee nkewa ziri ezi n’etiti ọhụụ abụọ ahụ (ya bụ, ka o kewapụ ha n’uche), bụ́ ndị e gosipụtara dịka “okwu” na “ọhụụ”; ma n’ime mmezu nke ndụmọdụ ahụ, Nwanyị White na-eme ka anyị mara na nke a bụ nnọọ ibu arọ Daniel ka ọ na-achọ ịghọta njikọ dị n’etiti izu iri asaa ahụ (akara nke “oge asaa”), na afọ puku abụọ na narị atọ ahụ.

Ịjụ nke ndị Adventist jụrụ “oge asaa” ahụ, tinyere ha n’ọnọdụ nke ha enweghị ike ịghọta na oge mbụ ahụ nke narị afọ anọ na iri itoolu, nke e bipụtara n’ime puku afọ abụọ na narị atọ ahụ, nọchiri anya nnupụisi nke ọgbụgba-ndụ ahụ nke Mozis kpọrọ “ese okwu nke ọgbụgba-ndụ ya”.

A machibidokwara ha kwa ịmata na nkpọgide n’obe ahụ n’etiti izu ahụ karịrị naanị igosi ụbọchị ahụ, n’ihi na o gosiri kpọmkwem etiti esemokwu Kraịst na nnupụisi Izrel na ọbara ọgbụgba-ndụ ahụ. Ha kpuru ìsì n’eziokwu ahụ na ọbara ahụ a wụsịrị maka ọtụtụ mmadụ n’obe, nke na-eme ka ọgbụgba-ndụ Ya sie ike, bụkwa nke na-eme ka ọgbụgba-ndụ ahụ e depụtara na Levitikọs iri abụọ na ise na iri abụọ na isii sie ike.

Izrel ogee nabatara n’elu onwe ha ọgbụgba ndụ nke ha kọwara dịka nkwupụta ha, “na ihe niile Onyenwe anyị kwuru, anyị ga-eme,” ebe ha amaghị kpamkpam na ọgbụgba ndụ ahụ Kraịst na-enye chọrọ ka e dee iwu Ya n’obi. Nkọwa ndị Farisii ha nyere banyere usoro ọgbụgba ndụ ahụ gbochiri ha ịghọta na ịnakwere ezi ọgbụgba ndụ ahụ.

Izrel nke oge a akọwapụtala ọbara nke obe n’etiti izu ahụ n’ụzọ nke na-ewetara Izrel nke oge a otu ìsì ahụ nke dị n’elu Izrel oge ochie mgbe ha jụrụ Mesaya ma kwupụta na ha enweghị eze ọ bụla ma e wezụga Siza.

Izrel nke oge a kpuru ìsì n’eziokwu ahụ bụ na akụkọ ihe mere eme nke Gebriel kọwara Daniel abụghị naanị nkwado nke ọgbụgba ndụ ka ọ gụnyere, kama ọ gụnyekwara ịchụsasị ndị a ga-ewetara ndị jụrụ ọgbụgba ndụ ahụ, n’ihi na amaokwu ndị ahụ na-egosi na Rom nke ndị ọgọ mmụọ (onye-isi ahụ nke ga-abịa) ga-ebibi obodo ahụ na ebe nsọ ahụ, nakwa na ruo na njedebe nke agha ahụ (nke zọpịara ebe nsọ ahụ na usuu ndị ahụ n’okpuru ụkwụ) e kpebiri “mbibi dị iche iche,” n’ọtụtụ.

N’akụkọ ihe mere eme ebe Kraịst wụsịrị ọbara Ya iji mee ka ọgbụgba ndụ ahụ guzosie ike n’ebe ọtụtụ nọ, a kọwara kpọmkwem ike abụọ ahụ na-ebute ịtọgbọrọ n’efu, ya bụ Rom nke ndị ọgọ mmụọ na Rom nke ndị poopu. Ọbara ahụ a wụsịrị n’elu obe bụ ihe Kraịst na-ebubata n’ebe nsọ nke eluigwe, ọ bụkwa ihe nnọchianya nke ọrụ Ya nke e gosipụtara site n’ọhụụ “mareh” nke afọ puku abụọ na narị atọ. A kpara akụkọ ihe mere eme ahụ ọnụ na akụkọ ihe mere eme nke ọhụụ “chazon” nke afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ, dị ka ike abụọ ahụ na-ebute ịtọgbọrọ n’efu nọchiri anya ya, bụ ndị ga-azọda ebe nsọ ahụ na usuu ndị ahụ.

Eziokwu ndị ahụ e jiri ọla dị oké ọnụ ahịa nọchite anya ha n’ọhụ Miller, mịrị amị dịka anyanwụ; ma ha ezughị ezu. N’ụbọchị ikpeazụ, mgbe a ga-ekwughachi Mkpu Etiti Abalị ahụ kpọmkwem n’akwụkwọ ozi ya, a ga-atụba kpọmkwem ọla ndị ahụ n’ime akpa ọla ọhụrụ ahụ nke buru ibu karị site n’aka “Nwoke Ahịhịa Uzuzu”, ma mgbe ahụ ha ga-enwu ugboro iri karịa ka ha si enwu na mbụ. Ha bụrụ ule nke ozi ikpeazụ nke Mkpu Etiti Abalị. Ndị àmà abụọ Habakuk buru amụma banyere ha kọwara kpọmkwem ọla ndị ahụ dịka tebụl. Mgbe a dọkwasịrị tebụl abụọ nke chaatị ndị ọsụ ụzọ nke 1843 na 1850 n’elu ibe ha “ahịrị n’elu ahịrị”, a na-akọwapụta kpọmkwem ọla Miller, ma site n’ime nke a, ọla ndị ahụ nọchiri anya ozi nke Mkpu Etiti Abalị ikpeazụ.

Ọtụtụ n’ime eziokwu ndị dị n’elu chaatị abụọ ahụ na-akọwa amụma ndị mezuru tupu afọ 1844, dị ka njirimara nke anụ ọhịa ndị dị na Daniel isi nke asaa na nke asatọ. A nọchiri anya onyinyo Daniel isi nke abụọ. Esemokwu banyere ma ọ bụ Rom ka ọ bụ Antiochus Epiphanes na-eme ka ọhụụ ahụ guzobe dịkwa ebe ahụ. Ndakpọ olileanya mbụ na oge ichere nke Habakkuk na nke ụmụ agbọghọ iri ahụ dịkwa ebe ahụ. Ọbịbịa nke mmụọ ozi nke atọ dịkwa ebe ahụ, dịka ebe nsọ nke eluigwe dịkwa. “Ihe a na-eme kwa ụbọchị” dịka akara nke ikpere arụsị dịkwa ebe ahụ. Ma n’ezie, Ahụhụ atọ nke Islam dịkwa ebe ahụ. Mgbe a kpọkọtara ha ọnụ, chaatị ndị ahụ na-anọchi anya ngosipụta nke “mmụba nke ọmụma” nke na-eme mgbe Ọdụm nke ebo Juda na-apịaji ihe nzuzo nke eziokwu amụma.

Ka anyị na-emechi nlebara anya anyị banyere ọhụụ nke Osimiri Ulai dị ka ihe nnọchianya nke ọmụma amụma nke e mepere emepe n’oge ọgwụgwụ ahụ n’afọ 1798, nke mụbara wee bụrụ ihe ịchọ mma dị n’ime igbe ọhụrụ ahụ, nke ka ibu, nrọ William Miller, anyị ga-alaghachi ọzọ n’eziokwu ndị Millerite bụ ndị na-ezughị ezu n’akụkọ ihe mere eme ha. A hapụrụ ụfọdụ n’ọnọdụ na-ezughị ezu n’ihi oge ahụ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite nọ na ya, a hapụkwara ndị ọzọ ka ha ghara izu oke site n’ime nnupụisi nke ndị jụrụ iso ìhè na-aga n’ihu nke mmụọ ozi nke atọ.

Anyi ga-aga n’ihu n’ihe ndị a n’isiokwu na-esonụ.