Nnọchiteazụ ikpeazụ nke alaeze ndị dị na amụma Akwụkwọ Nsọ ka a hụrụ n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke iri na asaa. N’isi ahụ, n’amaokwu nke atọ, a kpọrọ Jọn gaa n’“ọzara”, ka mmụọ ozi wee gosi Jọn ikpe nke “nnukwu akwụna” ahụ nke amụma, onye nọkwasịrị n’elu “ọtụtụ mmiri” ma soro “ndị eze nke ụwa” mepụta “akwa iko.”
Otu n’ime ndị mmụọ ozi asaa ahụ ndị nwere ite asaa ahụ bịakwutere m, gwa m okwu, sị m, Bịa n’ebe a; aga m egosi gị ikpe nwanyị akwụna ukwu ahụ nke nọkwasịrị n’elu ọtụtụ mmiri: onye ya na ya ka ndị eze nke ụwa kwara iko, ndị bi n’ụwa e mekwaara ka ha ṅụọbiga mmanya nke iko ya ókè. Ya mere o buuru m n’ime Mmụọ banye n’ọzara: m wee hụ otu nwanyị ka ọ nọkwasịrị n’elu anụ ọhịa na-acha uhie uhie, nke juputara n’aha nkwulu Chineke, nke nwere isi asaa na mpi iri. Mkpughe 17:1–3.
Site n’okwu Jọn n’onwe ya si dị, “ọzara” ahụ na-anọchi anya afọ otu puku narị abụọ na iri isii nke ọchịchị popu, malite n’afọ 538 ruo n’oge ọgwụgwụ na 1798.
Nwanyị ahụ wee gbaga n’ọzara, ebe o nwere ebe Chineke doziri ya, ka e wee zụọ ya nri n’ebe ahụ otu puku ụbọchị narị abụọ na iri isii. … E wee nye nwanyị ahụ nku abụọ nke nnukwu ugo, ka o wee fee n’ọzara, gaa n’ebe ya, ebe a na-azụ ya nri otu oge, na oge dị iche iche, na ọkara oge, pụọ n’ihu agwọ ahụ. Mkpughe 12:6, 14.
N’ime mmụọ, e buuru Jọn gaa n’ime afọ puku abụọ na narị atọ na iri isii nke ọchịchị papacy. Afọ ndị ahụ ka e ji afọ atọ na ọkara nke ụkọ mmiri n’oge akụkọ Jezebel, Ehab, na Ịlaịja mee ihe nnọchianya ha. Afọ ndị ahụ ga-adịgide ruo mgbe papacy nwetara ọnyá ya na-egbu egbu n’afọ 1798, n’ihi na e “kpebiela” ka nke ahụ mee na njedebe nke iwe mbụ ahụ, bụ́ njedebe nke agha e wetara n’elu ebe nsọ na ìgwè mmadụ site n’aka ike abụọ ahụ na-ebibi ihe, ya bụ paganism na papalism. E depụtala eziokwu ndị a niile n’ụzọ doro anya n’isiokwu ndị e bipụtara n’oge na-adịbeghị anya.
“Nwaanyị akwụna ukwu” ahụ bụ nwaanyị akwụna Taịa nke Aịzaya, onye a ga-echefu ruo afọ iri asaa nke nnọchianya, nke bụ “ụbọchị otu eze.” Akụkọ ihe mere eme nke United States bụ akụkọ ihe mere eme nke afọ iri asaa nke nnọchianya ahụ, nke e gosiri tupu oge eruo site n’afọ iri asaa nke ndọta n’agha n’oge ọchịchị Babilọn, alaeze mbụ n’amụma Akwụkwọ Nsọ. N’ime akụkọ ihe mere eme ahụ, a ga-echefu nwaanyị akwụna ukwu nke Taịa. N’ọgwụgwụ akụkọ ihe mere eme ahụ, a ga-echeta ya, ọ ga-apụkwa ọzọ gaa bụrụ abụ ya, si otu a na-akwa iko ya na ndị eze nke ụwa. E buuru Jọn n’ụzọ mmụọ n’ime akụkọ ihe mere eme nke ọchịchị ndị poopu ka o wee hụ ikpe nke ike ọchịchị ndị poopu. Ikpe nwaanyị nwa nke onye nchụàjà nke kwara iko bụ na a ga-eji ọkụ kpọọ ya ọkụ.
Ọ bụrụ na ada onye nchụàjà ọ bụla emerụọ onwe ya site n’ịkwa iko, ọ na-emerụ nna ya; a ga-eji ọkụ kpọọ ya ọkụ. Leviticus 21:9.
N’ọhụụ nke ikpe a na-ekpe nnukwu akwụna ahụ, nke otu n’ime ndị mmụọ-ozi ndị wụsara otu n’ime ihe otiti asaa ikpeazụ nyere Jọn, e gosiri na a ga-eji ọkụ kpọọ ya ọkụ.
Mpi iri ahu iri nke ị hụrụ n’elu anụ ọhịa ahụ, ndị a ga-akpọ nwanyị akwụna ahụ asị, mee ya ka ọ bụrụ ihe tọgbọrọ n’efu ma gbaa ya ọtọ, rie anụ ahụ ya, werekwa ọkụ kpọọ ya ọkụ. Mkpughe 17:16.
Mmiri ndị ahụ nke nnukwu akwụna ahụ nọkwasịrị n’elu ha bụ ndị mmadụ nke ụwa, ndị a ga-edobe n’okpuru ọchịchị ya mgbe United States ga-eduhie ụwa niile ka o fee anụ ọhịa ahụ ofufe, onye bụkwa nnukwu akwụna ahụ. Mgbe ahụ, United States ghọwa eze kachasị elu n’etiti ndị eze iri ahụ e gosiri na amụma nke Mkpughe iri na asaa, ma n’ihe atụ a, United States na-anọchi anya eze mbụ nke ya na akwụna ahụ kwara iko, ọ bụ ezie na ọ ga-emezu omume ahụ n’aka ndị eze niile n’ụzọ ga-esochi.
A na-anọchi anya eze mbụ n’ime ọtụtụ ndị eze site n’Ahab, onye lụrụ nnukwu akwụna ahụ, onye a na-anọchi anya ya dịka Jezebel n’ime nzukọ nke Tayaịrata. Ikpe a ga-ekpe Jezebel (nnukwu akwụna ahụ), ka ndị eze iri ahụ ga-emezu, ndị a ga-amanye ka ha banye n’ime njikọ ụka na ọchịchị site n’ike nke United States. Ndị eze ahụ ga-ekwenye ikwe ka papacy chịkwaa ụwa (nọkwasị n’elu mmiri dị iche iche), n’agbanyeghị ịkpọasị ha kpọrọ akwụna ahụ.
Mpi iri ahu ị hụrụ bụ ndị eze iri, ndị na-anatabeghị alaeze ruo ugbu a; ma ha ga-anata ike dị ka ndị eze otu awa soro anụ ọhịa ahụ. Ndị a nwere otu uche, ha ga-enyekwa anụ ọhịa ahụ ike na ịdị ike ha. Ndị a ga-alụ Akwụkwọ ahụ ọgụ, ma Akwụkwọ ahụ ga-emeri ha: n’ihi na Ọ bụ Onyenwe ndị nwenụ, na Eze ndị eze: ndị nọkwa n’aka Ya bụ ndị a kpọrọ, na ndị a họrọrọ, na ndị kwesị ntụkwasị obi. O wee sị m, Mmiri ndị ahụ ị hụrụ, ebe nwanyị akwụna ahụ nọ ọdụ, bụ ndị mmadụ, na ìgwè mmadụ, na mba dị iche iche, na asụsụ dị iche iche. Mpi iri ahụkwa ị hụrụ n’elu anụ ọhịa ahụ, ndị a ga-akpọ nwanyị akwụna ahụ asị, ha ga-emekwa ka ọ bụrụ ihe tọgbọrọ n’efu na nke gba ọtọ, ha ga-erikwa anụ ahụ ya, ma jiri ọkụ kpọọ ya ọkụ. N’ihi na Chineke etinyewo n’obi ha imezu uche Ya, na ịdị n’otu, na inye anụ ọhịa ahụ alaeze ha, ruo mgbe okwu Chineke ga-emezu. Nwanyị ahụ ị hụrụkwa bụ nnukwu obodo ahụ, nke na-achị ndị eze ụwa. Mkpughe 17:12–18.
“Ndị eze iri” ahụ (United Nations), n’ezie, kpọrọ ọchịchị pope asị, ma ọnọdụ dị iche iche na-amanye ha inyefe alaeze ha nke na-adịru nwa oge n’aka ike pope, n’olileanya efu nke ịzọpụta ụwa n’aka ọdachi ya na-arịwanye elu. Mgbe ha matara aghụghọ ya, ha ghọọ ihe-ọrụ eji kpọọ ya ọkụ n’ọkụ, n’imezu iwu ahụ dị n’Akwụkwọ Levitikọs.
“Ndị eze iri” ahụ “ga-alụso Nwa Atụrụ ahụ ọgụ” site n’imegide ha na-eme megide ndị nke Chineke n’ụbọchị ikpeazụ.
Gịnị mere mba ndị ọgọ mmụọ ji ewere iwe, ndị mmadụ atụpụtakwa ihe efu n’obi ha? Ndị eze nke ụwa na-eguzo onwe ha, ndị ọchịchị na-ezukọkwa ọnụ n’izu megide Jehova na megide Onye Ya e tere mmanụ, na-asị, Ka anyị dọkasịa agbụ ha, tụfukwara anyị ụdọ ha n’ebe anyị nọ. Onye ahụ nke nọ ọdụ n’eluigwe ga-achị ọchị: Onye-nwe ga-eme ha ihe ọchị. Mgbe ahụ ka ọ ga-agwa ha okwu n’iwe Ya, mekwaa ka ha maa jijiji n’oké iwe Ya. Abụ Ọma 2:1–5.
Mmegbu a ndị eze nke ụwa rụpụtara n’aha ọchịchị Pope, ka emekwara megide Kraịst n’obe.
Onye i siri n’ọnụ ohu gị Devid kwuo, Gịnị mere mba ndị na-amaghị Chineke ji ewe iwe, ndị mmadụ wee na-eche ihe efu? Ndị eze nke ụwa biliri, ndị ọchịchị wee zukọta ọnụ imegide Onyenwe anyị, na imegide Kraịst ya. N’ihi na n’eziokwu, imegide Nwa Nsọ gị Jizọs, onye i tere mmanụ, Herọd na Pọntiọs Paịlet, ha na ndị mba ọzọ, na ndị Izrel, zukọtara ọnụ, Ime ihe ọ bụla aka gị na ndụmọdụ gị kpebiri tupu oge eruo na a ga-eme. Ọrụ Ndịozi 4:25–28.
“Ndị eze nke ụwa” ndị biliri imegide Kraịst n’oge a kpọgidere Ya n’obe na-anọchi anya “ndị eze iri” nke Mkpughe iri na asaa, ndị na-ebuso Nwa Atụrụ agha ọzọ site n’ịkpagbu ndị Ya. N’obe, ndị eze ahụ bụ “nzukọ nke ndị ajọ omume” nke “gbara” Kraịst gburugburu, ma ha na-eme kwa otu a ọzọ megide ndị Ya nke ụbọchị ikpeazụ.
N’ihi na nkịta agbaala m gburugburu: nzukọ nke ndị ajọ omume ekechiela m gburugburu: ha dụrọ aka m abụọ na ụkwụ m abụọ. Enwere m ike ịgụkọta ọkpụkpụ m niile: ha na-ele m anya ma na-elerukwu m anya. Ha kewara uwe m n’etiti ha, ha wee tụọ nza n’elu uwe mwụda m. Abụ Ọma 22:16–18.
Ndị eze iri ahụ, ndị na-eweta ikpe n’ahụ nnukwu akwụna ahụ, ga-eji ọkụ kpọọ ya ọkụ, n’ihi na ọ bụ akwụna nke na-ekwupụta na ọ bụ ada onye nchụàjà. A na-anọchitekwa ndị eze ahụ anya dịka “nkịta,” ma ndị eze iri ahụ agaghị ewere naanị ọkụ kpọọ nnukwu akwụna ahụ ọkụ, kama ha “ga-erikwa anụ ahụ ya.” E wetara ọnwụ Jezebel mgbe a tụfuru ya site n’elu mgbidi, o wee gbasaa n’ala, mgbe ahụ nkịta bịara rie anụ ahụ ya.
Mgbe Jehu bịarutere Jezreel, Jezebel nụrụ ya; o tee ihu ya ihe, dozie isi ya mma, wee lee anya n’ụzọ site na windo. Ma ka Jehu na-abanye n’ọnụ ụzọ ámá, o kwuru, Ò nwere udo nye Zimri, onye gburu nna ya ukwu? Jehu weliri ihu ya elu lee na windo, sị, Ònye nọ n’akụkụ m? ònye? Mmadụ abụọ ma ọ bụ atọ, ndị ọnaozi eze ahụ a kpọrọ unuk, leere ya anya site n’elu. O wee sị, Tụdanu ya n’ala. Ha wee tụda ya n’ala; ụfọdụ n’ime ọbara ya fesaara n’elu mgbidi na n’elu ịnyịnya; o wee zọpịa ya n’okpuru ụkwụ. Mgbe ọ batara n’ụlọ, o riri ihe ma ṅụọ ihe ọṅụṅụ, sị, Gaanụ ugbu a hụ nwanyị a a bụrụ ọnụ, lierenụ ya n’ili: n’ihi na ọ bụ ada eze. Ha gara ili ya: ma ha ahụghịkwa ihe fọdụrụ n’ahụ ya karịa okpokoro isi, na ụkwụ, na ọbụ aka ya. Ya mere ha lọghachiri, gwa ya. O wee sị, Nke a bụ okwu nke Onyenwe anyị, nke o kwuru site n’ọnụ ohu ya Ịlaịja onye Tishbe, sị, N’ókèala Jezreel ka nkịta ga-eri anụ Jezebel: ma ozu Jezebel ga-adị ka nsị n’elu ala ubi n’ókèala Jezreel; nke mere na ha agaghị asị, Nke a bụ Jezebel. 2 Ndị Eze 9:30–37.
Ndị eze iri ahụ, bụ ndị Mba Ụwa Jikọrọ Ọnụ, onye eze ha kachasị bụ United States, ga-ewetara ọchịchị popu ikpe site n’ịkpọ ya ọkụ n’ọkụ ma rie anụ ahụ ya. Ikpe ahụ bụ ihe mmụọ ozi ahụ bịara igosi Jọn, ma iji mee nke a o buuru Jọn baa n’akụkọ ihe mere eme nke ọzara, ma ọ bụghị naanị n’ebe ọ bụla na-enweghị usoro n’akụkọ ihe mere eme nke ọzara ahụ, kama ruo na njedebe nke oge ahụ n’onwe ya. O doro anya na e debere Jọn na njedebe nke afọ otu puku abụọ narị na iri isii ahụ, n’ihi na mgbe ọ hụrụ nwanyị ahụ, ọ dịla mbụ mmanya site n’ọbara nke mkpagbu, a makwaala ya mbụ dịka nne ndị akwụna.
Ya mere, o buuru m n’ime Mmụọ gaa n’ọzara: m wee hụ otu nwanyị ka ọ nọkwasịrị n’elu anụ ọhịa na-acha uhie uhie, nke jupụtara n’aha nkwulu Chineke, nke nwere isi asaa na mpi iri. E wee yikwasị nwanyị ahụ uwe odo ọbara ọbara na uwe na-acha uhie uhie, e jikwa ọlaedo na nkume dị oké ọnụ ahịa na pearl chọọ ya mma, o nwekwara iko ọlaedo n’aka ya, nke jupụtara n’ihe arụ nile na unyi nke ịkwa iko ya: E wee dee aha n’egedege ihu ya, NZO, BABILON UKWU AHỤ, NNE NDỊ AKWỤNA NA NKE IHE ARỤ NILE NKE ỤWA. M wee hụ nwanyị ahụ ka ọ ṅụbigara ókè n’ọbara ndị nsọ, na n’ọbara ndị àmà Jisọs nwụrụ n’ihi ya: ma mgbe m hụrụ ya, eju m anya nke ukwuu. Mkpughe 17:3–6.
A ga-echefu akwụna Taịa, onye bụkwa “nnukwu akwụna” ahụ a na-anọchi anya ya na Mkpughe iri na asaa, ruo mgbe oge ga-abịa nke ọ ga-eweghachi ọzọ ịkwọ abụ ya dị iche iche ma soro ndị eze nke ụwa kwaa iko.
Akwụkwọ nkọwa okwu ọ bụla a pụrụ ịtụkwasị obi nke e bipụtara tupu afọ 1950 na-egosi na nwanyị ahụ e yi uwe uhie uhie nke a kpọrọ n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke iri na asaa bụ ihe nnọchianya nke ụka Roman Katọlik, ma taa ụwa na-eche na ụka Katọlik bụ ụka Ndị Kraịst. Ụwa echefuola onye ọ bụ n’ezie.
Mgbe Jọn hụrụ ya, mkpagbu nke Oge Ọchịchịrị ahụ eruwo ná njedebe ya, n’ihi na ọ ṅụburu ọbara ndị nsọ wee mejuo ya anya. Ihe eke na-akọwa ihe mmụọ, mmadụ na-aṅụkwa mmanya ma mesịa ṅụọbiga ya ókè, ọ bụghị tupu ya aṅụọ.
Ndị Protestant ndị kewapụrụ onwe ha n’aka Katọlik ọtụtụ narị afọ tupu 1798, amalitelaworị ije ha ịlaghachi n’ime udo nsọ Katọlik ruo n’afọ 1798, n’ihi na a kpọrọ ya “NNE NKE NDỊ AKWỤNA.” Mgbe Jọn hụrụ ya ma jụọ anya, ụka ndị ahụ nke bụbu ndị kewapụrụ onwe ha n’ọgbakọ ya alaghachilaala. Ya mere, a kpọrọ Jọn gaa n’afọ 1798, mgbe nnukwu akwụna ahụ egbuola ọtụtụ nde Ndị Kraịst, ma dọtakwala ụka Protestant ndị mbụ ahụ ka ha nabata nkwupụta ya nke mpako na-enweghị isi na ọ bụ isi nke ụka niile, dịka Justinian siri kọwaa ya n’afọ 533.
Site n’ọnọdụ amụma nke afọ 1798, mmụọ ozi ahụ wee gosi Jọn n’ihu ihe oyiyi ikpeazụ nke alaeze ndị dị n’amụma Akwụkwọ Nsọ.
Ma mmụọ-ozi ahụ sịrị m, Gịnị mere i ji tụrụ n’anya? Aga m agwa gị ihe omimi nke nwanyị ahụ, na nke anụ ọhịa ahụ nke na-ebu ya, nke nwere isi asaa na mpi iri. Anụ ọhịa ahụ nke ị hụrụ dịbu, ma ọ dịghịzi; ọ ga-esikwa n’olulu enweghị nsọtụ pụta, wee laa n’iyi: ndị bi n’elu ụwa ga-eju anya, ndị a na-edeghị aha ha n’akwụkwọ nke ndụ site na ntọala ụwa, mgbe ha ga-ahụ anụ ọhịa ahụ nke dịbu, ma ọ dịghịzi, ma ọ ka dịkwa. Ma ebe a ka uche nke nwere amamihe dị. Isi asaa ahụ bụ ugwu asaa, nke nwanyị ahụ nọkwasịrị n’elu ha. E nwekwara ndị eze asaa: ise adawo, otu dị, nke ọzọ abatabeghị; ma mgbe ọ bịara, ọ ghaghị ịnọ obere oge. Ma anụ ọhịa ahụ nke dịbu, ma ọ dịghịzi, ọbụna ya onwe ya bụ nke asatọ, ọ bụkwa otu n’ime ndị asaa ahụ, ọ na-alakwa n’iyi. Mpi iri ahụ nke ị hụrụ bụ ndị eze iri, ndị na-anatabeghị alaeze ọ bụla ruo ugbu a; ma ha na anụ ọhịa ahụ na-anata ike dịka ndị eze otu awa. Mkpughe 17:7–12.
Anụ-ọhịa bụ alaeze n’amụma Bible, dịka a na-amata ya n’ụzọ doro anya n’isi nke asaa na nke asatọ nke Daniel, ma ihe omimi ahụ mmụọ ozi ahụ na-egosi Jọn bụ ihe omimi nke anụ-ọhịa ahụ na nwanyị ahụ nke nọkwasịrị n’elu anụ-ọhịa ahụ. Nwanyị ahụ nọ n’elu anụ-ọhịa ahụ bụ nnukwu akwụna nke ya na ndị eze nke ụwa na-akwa iko. Ọ bụ Jezebel, di ya bụ Ahab.
N’ihi ya, nwoke ga-ahapụ nna ya na nne ya, ọ ga-ejikọkwa onwe ya na nwunye ya: ha abụọ ga-abụkwa otu anụ ahụ. Jenesis 2:24.
Nwoke bụ nwoke, nwanyị bụkwa nwanyị, ma ọnụ ha abụọ ha bụ otu anụ ahụ́. Ihe omimi nke anụ-ọhịa ahụ bụ na ọ bụ ngwakọta nke ụka na ọchịchị, ngwakọta nke nwanyị (ụka) na anụ-ọhịa (ndị eze) nke bụ otu alaeze, nke mejupụtara akụkụ abụọ. Amụma ọchịchị na aghụghọ ụka ejikọtakwara ọnụ, ebe nwanyị ahụ nọ n’isi njikwa nke mmekọrịta ahụ, bụ “onyinyo nke anụ-ọhịa ahụ.” E gosiiri Jọn nwanyị ahụ ka anụ-ọhịa ahụ na-ebu ya, n’ihi na ọ bụ ya bụ onye na-achịkwa mmekọrịta ahụ.
Nwaanyị ahụ ị hụrụ bụkwa nnukwu obodo ahụ, nke na-achị ndị eze nke ụwa. Mkpughe 17:18.
Ọnụ, anụ-ọhịa ahụ na nwanyị ahụ na-anọchi anya otu alaeze (otu anụahụ), ma mmụọ-ozi ahụ na-emesi mmekọrịta nke akwụna ukwu ahụ na ndị eze nke ụwa ike. “Anụ-ọhịa ahụ nke” “bụbu, ma ọ dịkwaghị,” nke “ga-esi n’ime olulu enweghị ngwụcha bilie, laa n’iyi,” nke “ndị bi n’ụwa ga-eju anya” soro, bụ ọchịchị papacy mgbe a gwọrọ ọnya ọnwụnwa nke akwụna ukwu ahụ. Ọ “bụbu” alaeze nke ise n’amụma Akwụkwọ Nsọ, ma e “kpebiela” na ọ ga-anata ọnya ọnwụnwa n’afọ 1798.
Mgbe e buuru Jọn n’ime mmụọ gaa n’afọ 1798, ọ “bụghị” anụ ọhịa; ma “otú ọ dị,” mgbe a gwọrọ ọnya ya na-egbu egbu ná ngwụcha afọ iri asaa ahụ nke ihe atụ ha na-eru ọgwụgwụ n’iwu ụbọchị Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya, ọ “bụ” ọzọ dị ndụ, na-abụ abụ ya, na-akwa iko, ma na-egbu Ndị Kraịst.
Isi nke iri na asaa bụ ngosipụta ikpeazụ nke alaeze ndị amụma Akwụkwọ Nsọ, ya mere, ọ ghaghị ịdị n’otu nkwekọ na mkpụrụokwu mbụ e kwuru banyere alaeze ndị ahụ nke amụma Akwụkwọ Nsọ. Mkpụrụokwu mbụ banyere alaeze ndị ahụ dị na Daniel isi nke abụọ, nke e sere n’elu chaatị abụọ ahụ nke bụ mmezu nke iwu Habakkuk nyere ka e dee ọhụụ ahụ ma mee ka o doo anya n’elu mbadamba.
Ndị Miller ziri ezi n’ịghọta alaeze dị iche iche nke Daniel n’amụma Akwụkwọ Nsọ dị ka e gosipụtara ha n’isi nke abụọ, nke asaa, na nke asatọ, ma nghọta ha ezughị ezu. Ọla dị oké ọnụ ahịa nke Miller banyere Daniel isi nke abụọ na-enwu ugboro iri karịa n’ụbọchị ikpeazụ ndị a, n’ihi na a ghọtara na ọ na-akọwa ntụaka mbụ, ọ bụghị naanị nke alaeze ndị amụma Akwụkwọ Nsọ, kama kwa nke ntụaka mbụ nke mkpughe ahụ na nke asatọ sitere n’ime asaa ahụ. Jisọs na-eji mmalite nke ihe eme ihe mgbe niile igosi njedebe nke ihe.
Ndị amụma niile na-ekwu maka ụbọchị ikpeazụ ahụ, Jọnkwa, n’ime Mkpughe iri na asaa, na-akọwapụta alaeze ikpeazụ nke ụwa mgbe ọ na-egosi “anụ ọhịa ahụ nke” “dịrịrị, ma ọ dịkwaghị; ma ọ ga-arịgopụta n’ime olulu enweghị nsọtụ, wee laa n’iyi.” Anụ ọhịa ahụ na-arịgopụta n’ime “olulu enweghị nsọtụ,” nke bụ akara nke “ngosipụta ọhụrụ nke ike Setan.”
“‘Mgbe ha mechara [na-emecha] àmà ha.’ Oge ahụ ndị àmà abụọ ahụ ga-ebu amụma yi uwe ákwà mkpe kwụsịrị n’afọ 1798. Ka ha na-eru nso n’isi njedebe nke ọrụ ha n’ọchịchịrị, a ga-alụ ha ọgụ site n’ike ahụ a kọwara dịka ‘anụ ọhịa ahụ nke na-arịgo n’olulu enweghị nsọtụ.’ N’ọtụtụ n’ime mba Europe, ike ndị na-achị n’Ụka na n’Ọchịchị ka ekwela ka Setan na-achịkwa ha kemgbe ọtụtụ narị afọ, site n’ụzọ nke ọchịchị popu. Ma n’ebe a, a na-eweta n’ihu anya ngosipụta ọhụrụ nke ike Setan.” The Great Controversy, 268.
Ụfọdụ n’ime ndị ọkà mmụta okpukpe ga-arụ ụka na n’ihi na e gosiri “anụ ọhịa ahụ nke na-arịgo site n’olulu enweghị ngwụcha” n’ime Mkpughe iri na otu, n’akụkụ Akwụkwọ Nsọ ahụ, dịka ekweghị na Chineke nke Mgbanwe ọchịchị French, ya mere nkebiokwu ahụ bụ “olulu enweghị ngwụcha” bụ ihe nnọchianya nke ekweghị na Chineke. Ma Islam siri n’“olulu enweghị ngwụcha” rịgopụta n’ime Mkpughe itoolu, Islam abụghịkwa ekweghị na Chineke. Olulu enweghị ngwụcha ahụ na-anọchi anya ngosipụta satanic.
“Agwara m ya na Onyenwe anyị egosila m n’ọhụụ na mesmerism sitere n’aka Ekwensu, site n’olulu ahụ na-enweghị njedebe, nakwa na n’oge na-adịghị anya ọ ga-alaghachi ebe ahụ, ya na ndị niile nọgidere na-eji ya eme ihe.” Review and Herald, July 21, 1851.
Ihe si n’aka “Ekwensu,” bụ ihe si n’aka “olùlù miri emi na-enweghị nsọtụ.” N’Akwụkwọ Mkpughe isi nke iri na asaa, anụ ọhịa ahụ nke na-arịpụta n’olùlù miri emi na-enweghị nsọtụ bụ ike ahụ nke na-aga n’ịla n’iyi ebighị ebi, nke ndị a na-edeghị aha ha n’akwụkwọ ahụ ga-eju anya soro ya. “Ịla n’iyi ebighị ebi” pụtara ikpé ọmụma ebighị ebi, a na-anọchikwa ya anya n’Akwụkwọ Mkpughe dịka “ọdọ ọkụ,” ebe a na-atụba anụ ọhịa ahụ n’ime ya.
E jidere anụ-ọhịa ahụ, ya na ya kwa amụma ụgha ahụ, onye rụrụ ọrụ ebube n’ihu ya, nke o ji duhie ndị natara akara anụ-ọhịa ahụ, na ndị na-efe onyinyo ya. A tụbara ha abụọ ndụ n’ime ọdọ ọkụ nke sọlfọ na-enwu ọkụ. Mkpughe 19:20.
N’isi nke iri na atọ, a na-akọwa anụ ọhịa mbụ nke si n’oké osimiri pụta, nke Nwanneanyị White kpọmkwem kọwara dịka ọ bụ ọchịchị papal. N’ebe ahụ, ụwa na-eju anya soro anụ ọhịa papal ahụ.
M hụkwara otu n’ime isi ya dị ka a ga-asị na e merụrụ ya ahụ ruo ọnwụ; ma e gwọrọ ọnya ọnwụ ya: ụwa nile wee ju anya soro anụ-ọhịa ahụ. Mkpughe 13:13.
Anụ ọhịa ahụ nke Mkpughe iri na asaa kwuru na “ndi bi n’elu uwa gāju kwa iju” iso ya, bụ ngosipụta ikpeazụ nke ike Setan nke na-eme mgbe a gwọrọ ọnya ahụ na-egbu egbu nke ọchịchị ndị pope n’iwu Ụbọchị Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya. Àgwà amụma nile nke nwanyị ahụ na anụ ọhịa ọ nọkwasịrị n’isi ya n’isi iri na asaa, na-akọwapụta ụka Rom, dịka akwụkwọ nkọwa okwu ndị e bipụtara tupu afọ 1950 si kọwapụta ya.
Anụ ọhịa nke Mkpughe iri na asaa bụ ihe nnọchianya nke njikọta ụka na ọchịchị, nke bụ oyiyi anụ ọhịa ahụ. Anụ ọhịa ahụ nke nwere isi asaa na mpi iri bụ alaeze ahụ nke ndị eze iri mejupụtara ya (Mba Ndị Dị n’Otu), nke nwanyị ahụ na-anọkwasị n’elu ya ma na-achịkwa ya. Nwanyị ahụ bụ ọchịchị ndị papa, onye e ji amata dị ka Babilọn Ukwu, nne nke ndị akwụna. Mgbe a kọwapụtara ihe nnọchianya ndị a, anyị pụrụ ịlaghachi n’afọ 1798; ebe ahụ n’akụkọ ihe mere eme bụ ebe e buuru Jọn gaa ka ọ nata ngosi ikpeazụ nke alaeze ndị amụma Akwụkwọ Nsọ.
Anyị ga-atụle alaeze ndị ahụ, na nnọchite ha dị na Daniel isi nke abụọ, n’isiokwu na-esonụ.
“A hapụrụla mba ọ bụla bịara n’elu ogbo nke omume ka ọ nọrọ n’ọnọdụ ya n’elu ụwa, ka e wee hụ ma ọ ga-emezu nzube nke ‘Onye Nche na Onye Dị Nsọ.’ Amụma esorola ịrị elu na ọdịda nke nnukwu alaeze ukwu nke ụwa—Babịlọn, Midia na Peasia, Gris, na Rom. N’ebe nke ọ bụla n’ime ndị a nọ, dịka ọ dịkwa ná mba ndị nwere obere ike, akụkọ ihe mere eme megharịrị onwe ya. Nke ọ bụla nwere oge ule ya, nke ọ bụla dara; ebube ya gwụsịrị, ike ya hapụrụ ya, a werekwa ebe ya nye onye ọzọ.”
“Mgbe mba dị iche iche jụrụ ụkpụrụ Chineke, ma n’ịjụ a ha rụọla mbibi nke onwe ha, o doro anya na nzube Chineke nke dị elu, nke na-achị ihe niile, ka nọ na-arụ ọrụ site n’omume ha niile.” Education, 177.