Elaịja — Nọmba Anọ

Àmà Elija na-amalite mgbe ọ kọwara na agaghị enwe mmiri ozuzo, ma e wezụga n’okwu ya, ruo afọ atọ na ọkara.

Elaịja, onye Tishbe, onye sitere n’etiti ndị bi na Gilead, sịrị Ehab, Dịka Jehova, Chineke nke Izrel, dị ndụ, onye m na-eguzo n’ihu Ya, agaghị enwe igirigi ma ọ bụ mmiri ozuzo n’afọ ndị a, ma ọ bụghị naanị dịka okwu m si dị. 1 Ndị Eze 17:1.

Afọ atọ na ọkara ndị ahụ na-anọchi anya akụkọ ihe mere eme nke Taịataịra site n’afọ 538 ruo 1798. N’afọ 1798, na ngwụcha oge ụkọ mmiri ahụ, Ịlaịja kpọrọ Ehab ka ọ bịa Kamel. Ozi mmụọ ozi mbụ kwusara elekere ikpe Chineke n’October 22, 1844. Ozi mmụọ ozi mbụ ahụ bụ iwu e nyere Ehab ka ọ kpọkọta Izrel niile na Kamel.

O wee ruo, mgbe Ehab hụrụ Elaịja, Ehab sịrị ya, Ọ̀ bụ gị ka ị na-enye Izrel nsogbu? O wee zaa, sị, Ọ bụghị m nyere Izrel nsogbu; kama ọ bụ gị na ụlọ nna gị, n’ihi na unu ahapụwo iwu nile nke Onyenwe anyị, i wee soro ndị Beal. Ugbu a, ya mere, ziga ozi, kpọkọtakwaara m Izrel dum n’ugwu Kamel, na ndị amụma Beal narị anọ na iri ise, na ndị amụma nke asherim narị anọ, ndị na-eri nri n’ocheeze Jezibel. Ya mere, Ehab zigara ụmụ Izrel niile ozi, kpọkọtakwa ndị amụma ahụ n’ugwu Kamel. Elaịja wee bịakwute ndị mmadụ niile, sị, Ruo ole mgbe ka unu ga-anọ na-akwagharị n’etiti echiche abụọ? Ọ bụrụ na Onyenwe anyị bụ Chineke, soronụ ya; ma ọ bụrụ na Beal, soronụ ya. Ndị mmadụ ahụ azaghị ya ọbụna otu okwu. 1 Ndị Eze 18:17–21.

A kpọkọtara Izrel nile n’Ugwu Kamel n’oge Ịlaịja, nke n’aka nke ya nọchiri anya akụkọ ihe mere eme William Miller mgbe a kpọkọtara ụka atọ nke Mkpughe isi nke atọ ọnụ. Ụka ahụ nke gbara ọsọ mbụ gaa n’ọzara na 538 iji gbanahụ mkpagbu Jezebel, dịka e si anọchi ya anya site n’ụka Taịataịra, siri n’ọzara pụta dị ka ọgbọ ahụ a ga-eji ozi Ịlaịja, nke William Miller nọchiri anya ya, chee ihu. Mgbe ahụ, anụ ọhịa nke ụwa meghere ọnụ ya, ma loda iju mmiri nke mkpagbu ahụ e zigara imegide ya ruo otu puku afọ abụọ na narị afọ isii.

Ala wee nyere nwanyị ahụ aka, ala wee meghee ọnụ ya, loda iju-miri ahụ dragọn ahụ si n’ọnụ ya tufuo. Mkpughe 12:16.

N’amụma, “ikwu okwu nke mba” bụ omume nke ndị ikike omeiwu na ikpe ya; ma n’afọ 1789, United States guzobere akwụkwọ nsọ ahụ bụ Constitution of the United States, si otu a chebe ikike na nnwere onwe ndị dị mkpa iji nye nchebe pụọ n’ịkpagbu nke ma ndị eze Europe ma chọọchị Katọlik dapụrụ n’ezi okwukwe.

“Ikwu okwu nke mba bụ omume nke ndị ọchịchị iwu na ndị ọchịchị ikpe ya.” The Great Controversy, 443.

N’afọ 1789, kpọmkwem tupu mbido ọrụ amụma nke United States dịka alaeze nke isii n’amụma Akwụkwọ Nsọ amalite, ọ kwuru okwu dịka Nwa-aturu, ma n’iwu Ụbọchị Sọnde ọ ga-ekwu okwu dịka dragọn.

M wee hụ anụ-ọhịa ọzọ ka ọ na-esi n’ala apụta; o nwekwara mpi abụọ dị ka nwa atụrụ, ọ na-ekwu kwa okwu dị ka dragọn. Mkpughe 13:11.

A na-akara mmalite na njedebe nke anụ ọhịa nke ụwa site n’okwu ọ na-ekwu. N’afọ 1798, Ehab kpọrọ Izrel niile ka ha bịa n’Ugwu Kamel, ebe Ịlaịja ga-edobe ule iji gosi ndị na-ekiri ma Chineke nke ndị Hibru ma ọ bụ chi Jezebel bụ ezi Chineke. Jezebel nwere ndị amụma Beal narị anọ na iri ise na ndị amụma nke ọhịa dị nsọ narị anọ. Chi ụgha Beal bụ chi nwoke, chi ụgha Ashtarọt bụkwa chi nwanyị.

Ndị amụma ụgha abụọ ahụ na-anọchi anya njikọta nke ụka na ọchịchị, n’ihi na n’amụma, mgbe a na-anọchi nwoke na nwanyị ọnụ, nwanyị ahụ na-anọchi anya ụka, nwoke ahụkwa na-anọchi anya ọchịchị. ELAIJA ji onwe ya megide narị asatọ na iri ise ka ọ na-eche ihu njikọta na-adịghị nsọ nke ụka na ọchịchị, dịka e si gosipụta ya site n’ọkụkọ chi ụgha nwanyị na nke nwoke, nakwa site n’alụmdi na nwunye Ehab na Jezebel. Ihe atụ Ehab na Jezebel banyere ụka na ọchịchị na-anọchi anya nrụrụ aka nke mpi nke Republicanism, ebe Bel na Ashtarọt na-anọchi anya nrụrụ aka nke mpi Protestant.

Nsogbu ahụ bụ mkpesa Ịlaịja megide okpukpe rụrụ arụ nke Taịatara nọchiri anya ya n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke abụọ. Ịlaịja nọchiri anya onye Protestant, n’ihi na naanị nkọwa nke Protestant bụ onye na-emegide Rom. Mkpesa Ịlaịja nọchiri anya ngagharị iwe megide ngwakọta ụka na ọchịchị nke a na-emezu site n’ọgbụgba ndụ na-adịghị nsọ dị n’etiti ọchịchị rụrụ arụ na ụka rụrụ arụ.

Ma enwere m ihe ole na ole megide gị, n’ihi na ị na-ekwe ka nwanyị ahụ, Jezebel, onye na-akpọ onwe ya onye-amụma nwanyị, ka ọ na-ezi ihe ma na-eduhie ndị ohu m ka ha kwaa iko, ma rie ihe e ji chụọrọ arụsị àjà. M wee nye ya ohere ka o chegharịa n’ịkwa iko ya; ma o chegharịghị. Lee, M ga-atụba ya n’elu ihe ndina, tụbaakwa ndị ha na ya na-akwa iko n’oké mkpagbu, ma ọ bụrụ na ha echegharịghị n’omume ha. Mkpughe 2:20–22.

Iri ihe nnọchianya nke ozi ị na-anabata, ozi nke e ji chụọ àjà nye arụsị na-anọchikwa anya nkuzi dị iche iche nke Katọlik, bụ́ ezie nnọọ ihe nnọchianya nke ofufe arụsị jọgburu onwe ya. Ndị Chineke n’oge Ọchịchịrị ahụ abatala n’ịnakwere ọtụtụ n’ime nkuzi ndị ọgọ mmụọ nke Katọlik, karịchaa ofufe anyanwụ.

Ịkwa iko bụ mmekọrịta iwu na-akwadoghị, ma n’ụzọ amụma ọ na-anọchite anya isi mkpụrụobi nke ihe ahụ Iwu Ukwu machibidoro; njikọ nke ụka na ọchịchị. Ehab nọ n’ime mmekọrịta iwu na-akwadoghị ya na Jezebel, n’ihi na dịka eze Izrel, o kwesịghị ịlụ ada eze nwanyị ndị mba ọzọ na-ekpere arụsị. Jisọs kpọrọ Jọn Onye-na-eme-Baptizim Ịlaịja, ma Jọn kwa zutere otu mmekọrịta ahụ na-adịghị nsọ mgbe ọ baara Herọd mba n’ihi na ọ lụrụ Herodias, nwunye nwanne ya nwoke.

N’ihi na Herọd jidere Jọn, kee ya agbụ, tinye ya n’ụlọ mkpọrọ n’ihi Herọdias, nwunye Filip, nwanne ya nwoke. N’ihi na Jọn sịrị ya, Ọ bụghị ihe iwu kwadoro ka i were ya. Matiu 14:3, 4.

Imegide Ịlaịja megide Ehab na Jezebel buru ụzọ gosipụta imegide Jọn megide Herọd na Herọdias, n’ihi na mmekọrịta abụọ ahụ nọchiri anya mmekọrịta iwu na-akwadoghị n’etiti ụka na ọchịchị. Ha ọnụ na-anọchite ozi Ịlaịja nke ndị otu narị puku na iri anọ na anọ bụ ndị na-emegide papacy (Jezebel na Herọdias), ndị eze iri ahụ nke na-anọchite Mba Ndị Dị n’Otu (Ehab na Herọd), na United States nke na-anọchite onye amụma ụgha (ndị amụma ụgha nke Kamel na Salome, nwaanyị Herọdias).

Ọnọdụ amụma dị na Kamel gụnyere nchebe nke Elaịja nyere Iwu Ntụala nke United States, nke na-edobe ụkpụrụ nkewa nke ụka na ọchịchị.

O wee ruo, mb͕e Ehab hụrụ Ịlaịja, Ehab sịrị ya, Ọ̀ bụ gị ka ọgbaaghara nke Izrel si n’aka ya abịa? Ọ zara, Asọpụtaghị m Izrel n’ọgbaaghara; kama, ọ bụ gị na ụlọ nna gị, n’ihi na unu ahapụwo iwu nile nke Onyenwe anyị, ma soro Belim. 1 Ndi Eze 18:17, 18.

Iwu Isi nke Obodo ahụ guzobere na mpi abụọ ahụ nke Republicanism na Protestantism ga-anọgide mgbe niile iche n’etiti onwe ha. Ma Mkpughe na-akọwapụta na mgbe United States ga-emesịa kwuo okwu dịka dragọn, ọ ga-eme ya mgbe ụka ndị dapụrụ n’okwukwe nke United States jidere ọchịchị ma jikọọ onwe ha na ọchịchị dapụrụ n’ezi ụzọ.

“Ma gịnị bụ ‘onyinyo ahụ nye anụ ọhịa ahụ’? Olee kwa otú a ga-esi kee ya? Ọ bụ anụ ọhịa ahụ nwere mpi abụọ na-eme onyinyo ahụ, ọ bụkwa onyinyo nye anụ ọhịa ahụ. A na-akpọkwa ya onyinyo nke anụ ọhịa ahụ. Ya mere, iji mata otú onyinyo ahụ dị na otú a ga-esi kee ya, anyị ga-amụrịrị àgwà nke anụ ọhịa ahụ n’onwe ya—papacy.”

“Mgbe nzukọ ụka mbụ ghọrọ nke emerụrụ emerụ site n’ịpụ n’ụzọ dị mfe nke ozi ọma ma nabata emume na omenala ndị mba ọzọ na-ekpere arụsị, ọ tufuru Mmụọ na ike nke Chineke; ma iji chịkwaa akọ na uche nke ndị mmadụ, ọ chọọrọ nkwado nke ọchịchị ụwa. Nsonaazụ ya bụ ọchịchị popu, bụ ụka nke chịkwara ike nke ọchịchị ma jiri ya kwalite nzube nke ya onwe ya, karịsịa maka ntaramahụhụ nke ‘nkuzi ụgha.’ Ka United States wee kpụọ onyinyo nke anụ ọhịa ahụ, ike okpukpe ahụ aghaghị ịchịkwa ọchịchị obodo nke ukwuu nke na ikike nke steeti ga-abụkwa nke ụka ga-eji mezuo nzube nke ya onwe ya.” The Great Controversy, 443.

Elaịja n’elu Ugwu Kamel nọchiri anya ọrụ ndị Millerait, e mekwara ka ndị Millerait guzosie ike dịka ezi onye-amụma n’ịtụnyere ha na ndị ahụ nke pụtara n’oge na-adịbeghị anya n’okpuru mmetọ nke Katọlik, ma site n’ịjụ ha jụrụ ìhè nke mmụọ-ozi mbụ, họrọ ịlaghachi na Rom. Ya mere, ozi nke mmụọ-ozi nke abụọ n’oge opupu ihe ubi nke afọ 1844 bụ nke ịkọwa òtù ụka Protestant dị iche iche dịka ụmụ nwanyị Babilọn, na ndị Millerait dịka mpi Protestant nke bụ eziokwu.

Mgbe Chineke wepụtara Izrel oge ochie n’ohu Ijipt ma duzie ha gafee mmiri nke Oké Osimiri Uhie, Ọ malitere usoro nnwale na-aga n’ihu nke bidoro site n’ule nke manna nke eluigwe.

“Ìhè a chịkọtara site n’ọgbọ gara aga na-enwukwasị anyị. E debere akụkọ nchefu nke Izrel ka ọ bụrụ ìhè ọmụma nye anyị. N’oge a Chineke etinyewo aka Ya ịkpọkọtara n’ebe Onwe Ya nọ otu ndị sitere n’agbụrụ nile, na ụmụnna nile, na asụsụ nile. N’ime mmegharị ọbịbịa ahụ O rụwo ọrụ maka ihe nketa Ya, dịka O si rụọ ọrụ maka ndị Izrel n’ịdu ha pụọ n’Ijipt. N’ime nnukwu ndakpọ olileanya nke 1844 a nwara okwukwe nke ndị Ya, dịka a nwara nke ndị Hibru n’Oké Osimiri Uhie.” Testimonies, mpịakọta nke 8, 115, 116.

Mmechuihu nke October 22, 1844, dugara n’ịghọta ebe nsọ nke eluigwe, nke mesịrị wepụta ule nke ụbọchị izu ike, dị nnọọ ka ule nke manna ghọrọ nke mbụ n’usoro ule iri e nyere Izrel oge ochie.

“Nna-ukwu nyere m ọhụụ a na-eso n’afọ 1847, mgbe ụmụnna zukọtara n’ụbọchị izu ike, na Topsham, Maine.

“Anyi nwere mmetụ pụrụ iche nke mmụọ ekpere. Ma ka anyị nọ na-ekpe ekpere, Mmụọ Nsọ dakwasịrị anyị. Obi dị anyị ụtọ nke ukwuu. N’oge na-adịghị anya, e tufuru m n’ihe nke ụwa, e wee kpuchie m n’ọhụ nke ebube Chineke. Ahụrụ m otu mmụọ ozi ka ọ na-efe ngwa ngwa bịakwute m. O wee buru m ọsọ ọsọ site n’ụwa banye n’Obodo Nsọ ahụ. N’obodo ahụ, ahụrụ m ụlọ nsọ, nke m banyere n’ime ya. Agafere m otu ụzọ tupu m eruo ákwà mgbochi mbụ. E weliri ákwà mgbochi a, m wee banye n’Ebe Nsọ. N’ebe a ka m hụrụ ebe ịchụàjà ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ, ihe ndọba oriọna ahụ nke nwere oriọna asaa, na tebụl nke achịcha ngosi ahụ dị n’elu ya. Mgbe m lechara ebube nke Ebe Nsọ, Jisọs weliri ákwà mgbochi nke abụọ, m wee banye n’Ebe Kachasị Nsọ.”

“N’Ebe Kachasị Nsọ ahụ, ahụrụ m otu Igbe Ọgbụgba-ndụ; n’elu ya na n’akụkụ ya nile ka e jiri ọla-edo kasị ọcha kpuchie ya. N’akụkụ abụọ nke Igbe ahụ, otu n’otu, e nwere cherub mara mma, nke ọ bụla n’ime ha gbatịrị nku ya kpuchie ya. Ihu ha chere ibe ha ihu, ha na-elekwa ala. N’etiti ndị mmụọ ozi ahụ e nwere ihe-íhè-esi-ísì-ọma e ji ọla-edo mee. N’elu Igbe ahụ, ebe ndị mmụọ ozi ahụ guzo, e nwere ebube na-egbukepụ egbukepụ nke ukwuu, nke dị ka ocheeze ebe Chineke bi. Jizọs guzo n’akụkụ Igbe ahụ, ma mgbe ekpere ndị nsọ na-arịgo ruo n’ihu Ya, ihe-íhè-esi-ísì-ọma ahụ na-ese anwụrụ, Ọ na-ebulikwa ekpere ha elu, ya na anwụrụ ísì-ọma ahụ, nye Nna Ya. N’ime Igbe ahụ dị ite ọla-edo jupụtara n’anna, mkpara Erọn nke pupụtara ome, na mbadamba nkume ndị ahụ nke na-emechi onwe ha ọnụ dịka akwụkwọ. Jizọs meghere ha, m wee hụ Iwu Iri ahụ e dere n’elu ha site n’aka mkpịsị aka Chineke. N’otu mbadamba e dere iwu anọ, na n’aka nke ọzọ isii. Iwu anọ ndị ahụ e dere na mbadamba mbụ na-enwu karịa isii ndị ọzọ. Ma nke anọ, bụ iwu ụbọchị izu ike, na-enwu karịa ha niile; n’ihi na e kewapụrụ ụbọchị izu ike ahụ ka e debe ya n’nsọpụrụ nke aha nsọ Chineke. Ụbọchị izu ike nsọ ahụ yiri ihe dị ebube—okirikiri ebube gbara ya gburugburu nile. Ahụrụ m na a kpọgideghị iwu ụbọchị izu ike ahụ n’obe. Ọ bụrụ na a kpọgidere ya, e kwesịrịkwa ịbụ na e kpọgidere iwu itoolu ndị ọzọ; anyị nwekwara onwe anyị imebi ha niile, dị nnọọ ka imebi nke anọ. Ahụrụ m na Chineke agbanwebeghị ụbọchị izu ike ahụ, n’ihi na Ọ dịghị agbanwe agbanwe. Ma popu agbanweela ya site n’ụbọchị nke asaa mee ka ọ bụrụ ụbọchị mbụ nke izu; n’ihi na e kwesiri ka ọ gbanwee oge na iwu.” Early Writings, 32.

Mgbe ndị Protestant si n’Ọchịchịrị nke Oge pụta n’afọ 1798, e wee mepee akwụkwọ Daniel, alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ, ya bụ anụ ọhịa ala nwere mpi abụọ nke Mkpughe isi nke iri na atọ, malitere ije ya site n’akụkọ ihe mere eme nke amụma. E wuru Protestantism n’elu akwụkwọ nsọ a na-akpọ Akwụkwọ Nsọ Dị Nsọ, e wurukwa Republicanism n’elu akwụkwọ nsọ a na-akpọ Iwu Ukpuru. Chineke ewepụtala nzukọ Ya n’ọzara site n’Ọchịchịrị nke Oge, ma dịka o mere Israel oge ochie n’oge ịbụ ohu n’Ijipt, e chefuru iwu nke Sabbath. Dịka Israel siri gafee Oké Osimiri Uhie n’ụzọ ya na-aga n’inye iwu ahụ na Saịnaị, otu a ka Israel nke oge a siri gafee Atlantic n’ụzọ ya na-aga Ọktoba 22, 1844, ebe a ga-ekpughe iwu ahụ ọzọ. Onye-nwe anyị nọkwa ọzọ na-ebuli otu ndị mmadụ elu ga-abụ ndị nlekọta nke iwu Ya, ndị nlekọta nke mkpughe amụma Ya, ndị ga-ebukwa uwe-nsọ nke Protestantism. E nyere Israel oge ochie mbadamba abụọ nke Iwu Iri ahụ dịka ihe nnọchianya nke ọrụ ha ịbụ ndị nlekọta nke iwu Ya, e nyekwara Israel nke oge a mbadamba abụọ nke Habakkuk dịka ihe nnọchianya nke ọrụ ha dịka ndị nlekọta nke Okwu amụma Ya.

A ga-eme ka Izrel nke oge a buru otu ngwugwu abụọ ahụ nke mbadamba nkume abụọ ka ọ na-ewetara ụwa ozi mmụọ-ozi nke atọ, nke bụ ozi ahụ ndị na-ebu uwe ọrụ nke Protestantism na-ekwusa. Protestantism nke si n’Ọgbọ Ọchịchịrị pụta ezughị ezu n’oge ahụ, dịka Izrel oge ochie ezughị ezu mgbe ha na-agafe n’etiti Oké Osimiri Uhie. Protestantism ekwupụtala ụkpụrụ okwu ya nke sịrị, Baịbụl na Baịbụl naanị ya, ma o nwere nghọta ezughị ezu banyere Okwu Chineke n’ihi ọtụtụ narị afọ nke iri nkuzi ndị ọgọ mmụọ nke Roman Catholicism (ihe e jiri chụọ àjà nye arụsị). Chineke haziri ka ezigbo Protestant ga-anọchi anya Okwu Chineke dum dịka e gosiri ya n’akara site na “iwu na ndị amụma,” otu ngwugwu abụọ ahụ nke mbadamba nkume abụọ na-anọchi anya ma ọrụ nke ndị Chineke ma agwa Chineke. Ọrụ nke mmụọ-ozi mbụ bụ imepụta ndị Protestant eziokwu, ndị ga-abụ ma ndị e nyere ka ha debe iwu Ya ma Okwu amụma Ya.

“Chineke akpọwo nzukọ-Ya n’ụbọchị ndị a, dịka O kpọrọ Izrel oge ochie, ka ọ guzo dịka ìhè n’ụwa. Site n’oke mma nkewa nke eziokwu, ya bụ ozi nke mmụọ-ozi mbụ, nke abụọ, na nke atọ, O kewapụrụ ha n’ebe ụka ndị ọzọ nọ nakwa n’ebe ụwa nọ, iji weta ha n’ime nso nsọ dịịrị Onwe Ya. O mewo ha ndị e debere iwu-Ya n’aka ha, ma nyefee ha nnukwu eziokwu nile nke amụma maka oge a. Dịka e nyefere okwu nsọ ahụ n’aka Izrel oge ochie, ndị a bụ nkwụnye ntụkwasị obi dị nsọ a ga-ekwusara ụwa. Ndị mmụọ-ozi atọ nke Mkpughe 14 na-anọchi anya ndị mmadụ na-anabata ìhè nke ozi Chineke ma pụọ dị ka ndị nnọchi-anya Ya ịkpọsa ịdọ aka ná ntị ahụ n’ogologo na obosara ụwa nile.” Testimonies, volume 5, 455.

Ịdọ aka ná ntị nke ndị a kpọrọ ka ha kwusaa, bụ́ ndị e mere ka a mara dịka ndị e nyefere ihe-nchekwa nke ngwugwu abụọ ahụ nke mbadamba nkume abụọ ahụ, bụ megide ịnara akara nke Katọlik. Mkpesa ahụ bụ megide mmekọrịta iwu na-akwadoghị nke Ehab na Jezebel, a kpọkwara ya n’onyinyo site n’aka Ịlaịja n’Ugwu Kamel. Inye mbadamba nkume abụọ ahụ n’Ugwu Saịnaị bụ ihe nnọchianya nke inye mbadamba ákwà abụọ nke Habakuk n’akụkọ ihe mere eme nke 1842 ruo 1849. Mbadamba abụọ nke Habakuk bụ akara nke mmekọrịta ọgbụgba ndụ dị n’etiti Chineke na ndị Protestant Ya. Ijụ mbadamba ndị ahụ ga-abụ otu ihe ahụ dị ka Izrel oge ochie ịjụ iwu Chineke.

Ndị Miller batara n’Ebe Kachasị Nsọ ma nata ìhè nke Ụbọchị Izuike, ma usoro nnwale ahụ ka na-erubeghị ngwụcha. N’otu oge ahụ, mpi nke Republicanism nọ na-agabiga n’otu akụkọ ahụ kpọmkwem. Ma mpi abụọ ahụ ga-erute otu ihe ngosi dị mkpa n’ije ha ọnụ n’afọ 1863.

Ozi Elija nke Miller wetara usoro ịsachapụ nke na-aga n’ihu, nke e bu n’obi ya iji guzobe mpi Protestant; n’otu akụkọ ihe mere eme ahụ kwa, mpi Republican tinyere aka n’usoro mmepe ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke na-aga n’ihu. Mpi abụọ ahụ dị n’elu otu anụ ọhịa nke ụwa, ya mere ha aghaghị ịga n’otu n’otu, n’imekọrịta, n’akụkọ ihe mere eme niile nke anụ ọhịa nke ụwa.

Àgwà amụma mbụ nke mpi Republican nke anụ ọhịa nke ụwa bụ omume ikwupụta Iwu Ukpuru ahụ ka ọ banye n’ọrụ n’afọ 1789. N’afọ 1798, (oge ọgwụgwụ mgbe e meghere akwụkwọ Daniel), anụ ọhịa nke ụwa ga-ekwu okwu nke mbụ ya dịka alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ. Afọ 1798 bụ mmalite nke United States dịka alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ, ma ikwu okwu nke mere na mmalite akụkọ ihe mere eme nke anụ ọhịa nke ụwa n’afọ 1798 ga-abụ ihe nnọchianya nke oge ikpeazụ alaeze nke isii ahụ ga-ekwu okwu, a na-anọchikwa oge ahụ dịka olu nke dragọn ahụ. Mgbe anyị na-atụle iwu ndị mpi Republican mere ka e nwee na United States n’afọ 1798, anyị kwesịrị ịtụ anya ịhụ ihe nnọchianya nke iwu ndị a ga-eme n’otu njikọ na iwu ụbọchị Sọnde mgbe United States ga-ekwu okwu dịka dragọn. Ka anyị na-atụle iwu anọ ndị a na-esonụ, jụọ onwe gị ma iwu anọ e mere n’afọ 1798 nwere akara amụma nke Alfa na Omega?

N’afọ 1798, United States nyere iwu dị iche iche dị mkpa nke a maara dị ka Alien and Sedition Acts. Iwu ndị a bụ ngụkọta iwu anọ nke Congress nke Federalists na-achị kwadoro ma Onyeisiala John Adams, onyeisiala nke abụọ nke United States na onye bụbu osote onyeisiala George Washington, bịanyere aka n’iwu.

Iwu Banyere Ime Ka Mmadu Bụ Ọmụmaala: Iwu a gbatịrị oge obibi a chọrọ ka ndị mbịarambịa wee bụrụ ụmụ amaala nke United States site n’afọ 5 ruo n’afọ 14. Ebumnuche ya bụ isi bụ igbochi mmetụta nke ndị mbịarambịa bịara n’oge na-adịbeghị anya, ndị na-adịkarị n’otu na otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-emegide ọchịchị, ya bụ, Democratic-Republicans.

Iwu Banyere Ndị Ọbịa A Na-ewere Dị ka Ndị Enyi: Iwu a nyere onye isi ala ikike ịchụpụ ndị na-abụghị ụmụ amaala e kpebiri na ha bụ ihe iyi egwu nye nchekwa nke United States n’oge udo. O kwere ka onye isi ala jide ma chụpụ onye ọ bụla na-abụghị nwa amaala ọ tụlere dị ize ndụ.

Iwu Banyere Ndị-Iro Bịara n’Ala Ọzọ: Iwu a nyere ndokwa maka ijide, igbochi, na ịchụpụ ụmụ amaala si ná mba ndị nọ n’agha megide United States. E tinyere ya n’ọrụ dịka ihe ịkpachara anya n’oge ikuku nrụgide nke ngwụcha afọ iri nke 1790s.

Iwu Nsọtụ: Nke a bụ nke kacha akpata esemokwu n’ime Iwu Ndị Ọbịa na Iwu Nsọtụ. O mere ka ibipụta ihe e dere “ụgha, nke na-akpata ihere, na nke ọjọọ” megide gọọmenti ma ọ bụ ndị ọrụ ya bụrụ mpụ a na-ata ahụhụ, ma ọ bụrụ na ebumnobi ya bụ ịkatọ ha n’aha ọjọọ ma ọ bụ ime ka a leda ha anya. Ndị na-emegide ya hụrụ nke a dịka mwakpo kpọmkwem megide nnwere onwe ikwu okwu na nke mgbasa ozi.

Iwu ndị a a kpọrọ Alien and Sedition Acts kpatara nnukwu esemokwu ma butekwa mmegide siri ike sitere n’aka Democratic-Republicans, ndị kweere na iwu ndị a mebiri ikike ndị bụ isi nke Iwu Ọchịchị ma bụrụkwa ihe a tụrụ n’usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị ha. Ha rụrụ ụka na iwu ndị a bụ mmebi nke Ndozigharị Mbụ, nke na-echebe nnwere onwe ikwu okwu na nke mgbasa ozi. N’ikpeazụ, iwu ndị a sonyere n’ụzọ dị mkpa na ntuli aka nke afọ 1800, mgbe Thomas Jefferson na Democratic-Republicans meriri ọchịchị onye isi ala na Congress, nke butere kagbuo Sedition Act.

Òtùndù ọchịchị Democratic-Republican kwenyere na iwu ndị a mebiri ikike ndị bụ isi nke Iwu Nchedo Ala ahụ kwadoro, ha kwenyekwara na iwu ndị ahụ na-elekwasị anya n’òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-emegide ha. Ọ dịghị mkpa na a kagburu iwu ndị a ma ọ bụ na ha mechara kubie ume, Alfa na Omega na-egosi ọgwụgwụ site na mmalite. N’akụkọ ihe mere eme ebe e tiri iwu ndị a ma ọ bụ “kwuo” ha bụrụ iwu, otu Federalist nwere otu a na-akpọ Democrat-Republicans na-emegide ya. Mmepe nke òtù Democrat-Republican n’ikpeazụ mụtara Òtù Republican. Òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke kachasị ọnụ n’otu n’ihi ọnọdụ ya megide ịgba ohu.

Ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme na-achọpụta afọ 1863 dịka kpọmkwem etiti Agha Obodo ahụ, agha nke e guzobere n’elu okwu ịgba ohu. Afọ 1863 bụkwa ihe-mgbaru-ụzọ nye ndị ọhụrụ na-eburu ọkọlọtọ ụkpụrụ nke mpi Protestant, ndị mesịrị jụ amụma mbụ nke oge e nyere Miller site n’aka ndị mmụọ ozi (amụma nke “oge asaa” sitere na Levitikọs iri abụọ na isii). Ò nwere ike ịbụ naanị ndaba dị mfe na amụma nke oge asaa ahụ dabere kpọmkwem n’iwu ịgba ohu ndị e depụtara n’isi nke bu ya ụzọ n’Akwụkwọ Levitikọs? “Ọbụbụ ọnụ” ahụ e ji “oge asaa” mata bụ nkwa ahụ na ọ bụrụ na e nupụ isi n’iwu ọgbụgba ndụ nke isi nke iri abụọ na ise, Izrel ga-emecha kwụsị akụkọ ya site n’ịlaghachi ọzọ n’ịgba ohu ahụ e si na ya kpọpụta ya mgbe ọ malitere njem ya n’Oké Osimiri Uhie.

Site n’afọ 1798 ruo 1863, otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị ahụ bụ Democratic–Republican party gara n’usoro nhichapụ ma ọ bụ ịma jijiji dị iche iche. Site n’afọ 1798 gaa n’ihu, ma karịsịa site n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840 gaa n’ihu ruo 1863, ngagharị Millerite gara n’usoro nhichapụ na ịma jijiji dị iche iche.

Pati Democratic-Republican, nke bụ otu n’ime pati ndọrọ ndọrọ ọchịchị mbụ e hibere na United States, agbanweghị ozugbo bụrụ Pati Republican nke oge a dịka ọ dị taa. Kama nke ahụ, ọ gara n’usoro mgbanwe na nkewa dị iche iche ka oge na-aga, nke n’ikpeazụ duru n’ịmepụta ọtụtụ pati ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị iche iche tupu mmalite nke Pati Republican.

Otu Democratic-Republican, nke a na-ejikọkarị na Thomas Jefferson na James Madison, ka e hiwere n’azụ narị afọ nke 18 dị ka nzaghachi nye Otu Federalist. Ndị Democratic-Republican kwadoro nkọwa siri ike nke Iwu Ọchịchị, ikike steeti dị iche iche, na ọdịmma ọrụ ugbo.

Otú ọ dị, ka ọ na-erule afọ ndị 1820, Òtù Democratic-Republican malitere ịgbawa n’ahịrị nkewa mpaghara na nke echiche ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Nkewa bụ isi mere n’oge a kpọrọ Era of Good Feelings (1817–1825), mgbe enweghị mmegide siri ike megide ọchịchị onye isi ala James Monroe. Oge udo ndọrọ ndọrọ ọchịchị a so nyere aka n’ịda ogbenye nke Òtù Democratic-Republican. N’ikpeazụ, òtù ahụ kewara n’ime ọtụtụ òtù nta ma gbanwee bụrụ ìgwè ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị a na-esonụ:

Òtù Democratic: Ndị na-eso ụzọ Andrew Jackson, onye ghọrọ onye isi ala nke asaa n’afọ 1829, hiwere Òtù Democratic. Ndị Democratic nke Jackson kwadoro alaka ọchịchị nke onye isi ala siri ike, mgbasa ruo n’ebe ọdịda anyanwụ, na ikike ịtụ vootu sara mbara karị nye ndị nwoke ndị ọcha.

Otu Ndị Republican nke Mba: Otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị a pụtara dịka nzaghachi nye ọchịchị onye isi ala Andrew Jackson, ma n’oge e mesịrị o jikọtara onwe ya na òtù ndị ọzọ na-emegide Jackson wee ghọọ Otu Whig. Ndị Republican nke Mba n’ozuzu ha na-akwado gọọmenti etiti siri ike karị na mmepe akụ na ụba.

Òtù Mmegide-Masonic: Nke a bụ otu ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke dịrị ndụ obere oge, nke pụtara na afọ ndị 1820, karịsịa n’ịzaghachi nchegbu banyere mmetụta nke òtù nzuzo Masonic. Ọ nabatara ụfọdụ ndị bụbu Democratic-Republicans.

Òtù Whig: E hiwere ya n’afọ iri 1830, ndị Whig gụnyere ndị bụbu National Republicans, Anti-Masons, na òtù ndị ọzọ na-emegide ọchịchị. E ji mmegide ha megide atumatu Jacksonian mara ha, yana nkwado ha maka ọchịchị etiti siri ike, na ịkwalite mmepe ụlọọrụ na mmepe akụ na ụba.

E hiwere Ụlọndọrọ ọchịchị Republican nke oge a n’afọ iri nke 1850s dịka nzaghachi kpọmkwem nye esemokwu nkewa mpaghara na-abawanye n’ihe gbasara ịgba ohu. Ọ dọtara ndị bụbu Whigs, ndị Democrats na-emegide ịgba ohu, ndị Free Soilers, na ndị ọzọ megidere mgbasa ịgba ohu n’ime ókèala ọhụrụ. Onye mbụ so n’Ụlọndọrọ ọchịchị Republican zọrọ ọchịchị onye isi ala, John C. Fremont, sonyere n’ntuli aka nke 1856, ma onye mbụ nke pati ahụ meriri nke ọma, Abraham Lincoln, ka a họpụtara n’afọ 1860. Ya mere, Ụlọndọrọ ọchịchị Republican pụtara iche na ọdịnala Democratic-Republican ma nwee ụzọ mmepe pụrụ iche n’akụkọ ihe mere eme ndọrọ ndọrọ ọchịchị America.

Ka ọ na-erule afọ 1860, òtù Republican họpụtara onye isi ala mbụ ha. E hiwere ya n’elu njikọta nke òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị ndị na-emegide ịgba ohu. N’afọ 1863, Mgbasa Ozi Nnwere Onwe ahụ “kwuru,” mee ka ịgba ohu kwụsị ịdị adị. N’afọ 1863, mpi Republican ahụ, nke n’oge ahụ òtù Republican nọchiri anya ya, “kwuru” mee ka ịgba ohu kwụsị ịdị adị, ebe mpi Protestant kwụsịrị ịbụ mmegharị ma ghọọ ụka Seventh-day Adventist. Mmegharị ndị Millerite kwụsịrị n’iwu ma n’ọfịs n’ọnwa Mee nke afọ 1863, ma n’afọ ahụ ka a jụrụ iyi Moses, amụma nke ịgba ohu. Onye nwere ntị, ya nụrụ.

N’ebe a, ọ pụrụ ịbụ ihe bara uru inye nkọwa dị mkpirikpi banyere “iyi Mosis” dịka onye-amụma Daniel siri kpọọ ya.

Ee, Izrel nile emehiewo iwu Gị, site n’ịhapụ ya, ka ha ghara ịnụ olu Gị; ya mere, a wụsawo ọbụbụ ọnụ ahụ n’elu anyị, ya na iyi ahụ e dere n’iwu Mozis, ohu Chineke, n’ihi na anyị emehiewo megide Ya. Daniel 9:11.

William Miller, onye Gabriel na ndị mmụọ-ozi ndị ọzọ duru ka ọ na-amụ Okwu Chineke, ka e duuru mbụ n’ebe “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii dị. Ihe àmà Miller bụ na, n’ịmụ Akwụkwọ Nsọ ya, ọ malitere n’akwụkwọ Jenesis, ya mere o doro anya na ọ bịarutere Levitikọs ogologo oge tupu ọ rute n’afọ puku abụọ na narị atọ nke Daniel isi nke asatọ na amaokwu nke iri na anọ. Naanị Akwụkwọ Nsọ na konkọdansị Cruden ka o jiri.

Ndekọ nkwekọrịta okwu nke Cruden enweghị ntụaka ọ bụla nye okwu Hibru ma ọ bụ Grik ndị e mechara sụgharịa n’asụsụ Bekee nke Akwụkwọ Nsọ King James. Miller tụlere “usoro ihe gbara amaokwu ahụ gburugburu” nke akụkụ Akwụkwọ Nsọ ọ na-amụ ka o duzie nghọta ya banyere otu okwu ma ọ bụ akụkụ Akwụkwọ Nsọ. Mgbe ọ bịara n’ịghọta ya banyere “oge asaa,” ọ dị nnọọ mfe ịhụ na usoro ihe gbara “oge asaa” nke isi nke iri abụọ na isii nke Levitikọs gburugburu bụ isi nke iri abụọ na ise.

Isi nke iri abụọ na ise na-akọwapụta izu ike nke ala, Jubilii, na iwu gbasara ịgba ohu. Iwu ndị dị n’isi nke iri abụọ na ise bụ akụkụ nke “iwu Mozis, ohu Chineke,” nke na-eweta ngọzi ma ọ bụrụ na e rubere ya isi, ma na-eweta “ọnbụ” ma ọ bụrụ na e mebie ya. N’isi nke iri abụọ na isii, ọbụbụ ọnụ nke “ugboro asaa” hà ka puku afọ abụọ na narị ise na afọ iri abụọ, a na-egosipụtakwa ya n’ime nkọwa doro anya nke iwu gbasara izu ike nke ala na ụkpụrụ nke ịgba ohu. N’isi nke iri abụọ na isii, a na-akpọ ntaramahụhụ ahụ “esemokwu nke ọgbụgba ndụ m.”

Mgbe ahụ, M ga-ejekwa ije n’ịmegide unu, m ga-atakwa unu ahụhụ ugboro asaa ọzọ n’ihi mmehie unu. M ga-ewetara unu mma-agha nke ga-abọ ọbọ maka esemokwu nke ọgbụgba ndụ m; ma mgbe unu zukọtara n’ime obodo unu, M ga-eziga ọrịa na-efe efe n’etiti unu; a ga-enyefekwa unu n’aka onye iro. Leviticus 26:24, 25.

N’ihe gbara ya gburugburu, “ọgbụgba-ndụ” ahụ nke Chineke nwere “esemokwu” n’ihi ya ga-abụ ọgbụgba-ndụ ahụ e kwuburu mbụ na isi nke iri abụọ na ise. A na-akpọ ntaramahụhụ nke ugboro asaa ahụ “esemokwu nke” “ọgbụgba-ndụ” Chineke, “ọnbụbụ ọnụ” e jikọtara ya na ya bụ na a ga-“enyefe Izrel n’aka ndị” iro ha, ma ozugbo ha nọ n’ala ndị iro ahụ, (dị ka Daniel nọ) Izrel ga-aghọ ndị ohu nke ndị iro ha.

Mgbe Mozis dere Levitikọs iri abụọ na isii, a ka napụtala Izrel oge ochie n’ohu Ijipt, ma ụkpụrụ nke ohu a kọwara n’isi nke iri abụọ na ise ga-eweta ma ngọzi ma ọ bụ ọbụbụ ọnụ. Izrel oge ochie emebeghị iwu nile nke Jubili, ma n’ikpeazụ e chụsasịrị ma alaeze ugwu ma alaeze ndịda ruo “ugboro asaa” n’ime mmezu nke ihe Daniel kpọrọ “ọbụbụ ọnụ nke Mozis.”

Mmekọrịta ọgbụgba ndụ dị n’etiti Chineke na Izrel nke malitere site n’ịbụ ohu ha n’Ijipt, kwụsịrị site n’ịbụ ohu ha n’Asiria na Babilọn. “Ugboro asaa” e megide alaeze ugwu ahụ gwụsịrị n’afọ 1798, ma “ugboro asaa” e megide alaeze ndịda ahụ gwụsịrị n’afọ 1844. Ebe mmalite nke oge abụọ ahụ nke ugboro asaa ka a kara akara na Aịzaya isi nke asaa site n’amụma nke afọ iri isii na ise nke Aịzaya kwupụtara nye eze Ehaz nke Juda n’afọ 742 BC.

N’ihi na isi Siria bụ Damaskọs, isi Damaskọs bụkwa Rezin; ma n’ime afọ iri isii na ise ka a ga-agbaji Ifrem, ka ọ ghara ịbụ ndị mmadụ. Isi Ifrem bụkwa Sameria, isi Sameria bụkwa nwa Remalaịa. Ọ bụrụ na unu ekweghị, n’ezie, a gaghị eme ka unu guzosie ike. Aịzaya 7:8, 9.

Aịzaịa ekpughewo na “n’ime” afọ iri isii na ise site n’oge e nyere amụma ahụ n’afọ 742 BC, a ga-agbaji alaeze ugwu ahụ. Afọ iri na itoolu ka e mesịrị, n’afọ 723 BC, e duru alaeze ugwu nke Izrel n’ọkpụ site n’aka eze Asiria, ma afọ iri anọ na isii ka e mesịrị, eze Babilọn duru alaeze ndịda nke Juda n’ọkpụ n’afọ 677 BC. Amụma nke afọ iri isii na ise ahụ na-emepụta akara ụzọ akụkọ ihe mere eme isii. Nke mbụ bụ afọ 742 BC mgbe e kwupụtara amụma ahụ. Afọ iri na itoolu ka e mesịrị, n’afọ 723 BC, e duru alaeze ugwu ahụ n’ọkpụ site n’aka ndị Asiria. Afọ iri anọ na isii ka e mesịrị, n’afọ 677 BC, e duru alaeze ndịda ahụ n’ọkpụ site n’aka ndị Babilọn. Mgbe ahụ, afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ mbụ nke malitere n’afọ 723 BC kwụsịrị na 1798. Mgbe ahụ n’afọ 1844, afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ ahụ nke malitere n’afọ 677 BC ruru ọgwụgwụ. Site n’afọ 1844, amụma ahụ gbatịrị afọ iri na itoolu ruo 1863 iji mezue usoro amụma ahụ dum, n’ihi na mgbe Alfa na Omega kara akara afọ iri na itoolu iji malite usoro amụma ahụ, a ghaghị inwe afọ iri na itoolu iji ruo n’ọgwụgwụ ya.

A napụtara Izrel oge ochie n’ịbụ ohu n’Ijipt, ma site n’inupụrụ isi e weghachiri ma alaeze ugwu ma alaeze ndịda n’ịbụ ohu ọzọ. Amụma ndị ahụ na-agafe site n’akụkọ amụma nke Izrel nkịtị nke oge ochie ruo Izrel mmụọ nke oge a, ma n’ime ime nke a, isiokwu nke akara-ụzọ amụma niile bụ ịbụ ohu.

Amụma dị n’Ihe Aịzaịa isi nke asaa ka Aịzaịa kpọsara eze ọjọọ Ahaz n’afọ 742 T.K. mgbe a na-achọpụta agha ime obodo na-abịa n’etiti ugwu na ndịda. Alaeze ndịda nke Ahaz bụ n’ezie ala ebube nke Izrel oge ochie. N’afọ 1798, ala ebube ime mmụọ nke amụma Akwụkwọ Nsọ malitere ịchị dị ka alaeze nke isii n’amụma Akwụkwọ Nsọ. Mgbe oge asaa ahụ megide ala ebube nkịtị kwụsịrị n’afọ 1844, e nwere, dịka ọ dị n’akụkọ ihe mere eme nke eze Ahaz, agha ime obodo na-abịa. Ka ọ na-erule 1844, ọgbaaghara nke òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-ekewa ma na-etolite njikọ aka fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na o biri nke ọma n’ime òtù echiche ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ. N’ihe gbasara ịgba ohu, ndị Democrat kwadoro ịgba ohu, ndị Republican megidere ịgba ohu. Site n’afọ 1798 ruo ná mmalite agha ime obodo n’afọ 1860, usoro mmepe nke ịtọlite òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị n’ụdị abụọ ahụ edozuwo nke ọma.

Ehaz nọchiri anya ala ebube n’ezie, ya mere o gosiri n’ụdị ihe atụ ala ebube nke mmụọ. Akụkọ ihe mere eme nke Ehaz na-egosi n’ụdị ihe atụ akụkọ amụma ebe a kpọsara amụma ahụ n’afọ 742 BC, ya mere ọ na-egosikwa n’ụdị ihe atụ akụkọ ihe mere eme ebe amụma ahụ kwụsịrị. N’akụkọ mmalite ahụ, alaeze ugwu nke ebo iri mejupụtara kewapụrụ onwe ya n’ebe ebo abụọ nke ọzọ nọ, dị ka mkpesa megide ọchịchị ahụ nke Chineke hiwere n’alaeze ndịda nke ebo abụọ ahụ. Ebo iri ndị ugwu ahụ ekepụtawo njikọ aka ha na Siria, nke na-egosi n’ụdị ihe atụ njikọ dị n’etiti ọgbakọ ndịda ahụ na ike a na-anọchi anya ya n’ihe nnọchianya site na Siria.

Nchịkọta a dị mkpirikpi na-egosi na oge asaa nke Levitikọs iri abụọ na isii bụ nkwa ọgbụgba ndụ nke na-edobe ma ngọzi maka nrubeisi ma ọ bụ “ọnụ” nke ịgba ohu n’ihi nnupụisi. Alaeze ugwu na alaeze ndịda malitere ọnụ dịka otu mba e si n’ịgba ohu napụta, naanị ka e wee laghachite ha ọzọ n’ịgba ohu na njedebe ha dị iche iche.

Afọ iri isii na ise ahụ, n’ókè njedebe nke amụma ndị ahụ gbasara ịbụ ohu, kwụsịrị ebe Izrel ime mmụọ nọ n’ala ahụ dị ebube nke ime mmụọ, kpọmkwem n’etiti agha obodo nke ugwu megide ndịda. Ndị mmegide nọ n’agha obodo ahụ bụ alaeze nke guzobere njikọ aka ma kewapụ onwe ya pụọ n’ọchịchị e guzobere site n’aka Chineke nke dị n’alaeze na-emegide ya.

Site n’afọ 1798 gaa n’ihu ruo Agha Obodo, a kpara mpi nke Republicanism n’usoro nke mụtara ìgwè abụọ nke ndị mmegide ndọrọ ndọrọ ọchịchị, ndị na-anọchi anya akụkụ abụọ nke okwu metụtara ịgba ohu. Ndị mmegide ahụ na-akwado ịga n’ihu n’omume ịgba ohu, bụ́ ndị chọrọ ka omume ịgba ohu nọgide, merụrụ n’agha ahụ.

Site n’afọ 1798 gawa ruo n’Agha Obodo, e tinyere mpi nke Protestantizim n’ime usoro nke mụtara klaasị abụọ nke ndị mmegide okpukpe na-anọchi anya akụkụ abụọ nke okwu gbasara ịgba ohu. Ndị mmegide na-akwado ịgba ohu, bụ ndị chọrọ ịga n’ihu na nghọta mbụ nke amụma gbasara ịgba ohu, merụrụ ahụ n’agha ahụ.

N’afọ 1863 mpi nke ọchịchị ndị Republican meriri n’ịjụ omume ịgba ohu.

N’afọ 1863, mpi nke Protestantism nwere ihe ịga nke ọma n’ịjụ amụma nke ịgba ohu.

N’ime ime otú a, ha jụrụ ọrụ Miller, bụ́ Ịlaịja nke oge ya. N’ime ime otú a kwa, ha jụrụ “iyi nke Moses,” nkume isi ntọala maka oge ha. E mesịa, a jụrụ Moses na Ịlaịja, naanị ka ha laghachi n’ụbọchị Septemba 11, 2001.

Alfa na Omega, Ọkà mmụta asụsụ dị ebube ahụ dekọrọ akara mbinye aka Ya nke Chineke n’ime amụma oge nke “iyi Mosis” nke Ya onwe Ya kwupụtara dị ka Palmoni, Onye Na-agụta Ọnụ Ọgụgụ dị Ebube. Ọ bụrụ na unu agaghị ekwere, n’ezie, a gaghị eme ka unu guzosie ike.