Na mmalite nke Izrel ochie n’ezie, nakwa na mmalite nke Izrel ime mmụọ nke oge a, n’ịgafe Oké Osimiri Uhie, ma emesịa n’oge nnukwu ndakpọ olileanya ahụ, usoro ule na-aga n’ihu bidoro, bụ́ nke n’ikpeazụ rutere n’ule ikpeazụ ahụ. Ịda n’ule ikpeazụ ahụ n’akwụkwọ Ọnụ Ọgụgụ nakwa n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite na-egosi mmalite nke ịwagharị n’ọzara.
“Ruo afọ iri anọ, ekweghị ekwe, ntamu-obi, na nnupụisi mechiri Izrel oge ochie ụzọ ịbanye n’ala Kenan. Otu mmehie ndị a kwa egbuola oge nbata Izrel nke oge a n’ime Kenan nke eluigwe. N’ọnọdụ nke ọ bụla, nkwa Chineke abụghị ndị kpatara njehie ahụ. Ọ bụ ekweghị ekwe, ịhụ ụwa n’anya, enweghị ido onwe ha nsọ, na esemokwu dị n’etiti ndị nke Onyenwe anyị nke na-ekwu na ha bụ ndị Ya, ka debere anyị n’ụwa a nke mmehie na iru uju ọtụtụ afọ ndị a.”
“O nwere ike ịdị mkpa ka anyị nọrọ ebe a n’ụwa a ọtụtụ afọ ndị ọzọ n’ihi nnupụisi, dịka ụmụ Izrel mere; ma n’ihi Kraịst, ndị Ya ekwesịghị ịgbakwunye mmehie n’elu mmehie site n’itinye Chineke ebubo n’ihi nsonaazụ nke ụzọ omume ọjọọ nke ha onwe ha.” Evangelism, 696.
Ná ngwụsị akụkọ ihe mere eme nke Izrel oge ochie, dị ka ọ dị ná mmalite, e nwere usoro nnwale na-aga n’ihu nke kwụsịrị mgbe e duuru Izrel nkịtị nke oge ochie n’ọlụ n’agha gaa na Babilọn. Ná ngwụsị Izrel ime mmụọ nke oge a, ha onwe ha kwa ga-eche ihu usoro nnwale na-aga n’ihu. Usoro ahụ na-akwụsị mgbe a kwaturu ndị Adventist Laodisia n’iwu Sọnde. Dị ka ọ dị n’ebe Izrel oge ochie nọ, a ga-eburu Izrel nke oge a n’agha n’aka Babilọn ime mmụọ.
Mmegharị Millerite nke malitere n’amụma n’afọ 1798, ma kwụsị n’ụzọ gọọmentị n’afọ 1863, na-anọchite anya mmegharị nke puku iri anọ na anọ ahụ nke malitere n’afọ 1989 ma kwụsị na mmechi oge amara mmadụ na Ọbịbịa nke Abụọ nke Kraịst. N’etiti njedebe nke mmegharị Millerite na mbata nke mmegharị dị ike nke mmụọ-ozi nke atọ, ka akụkọ ihe mere eme nke chọọchị Seventh-day Adventist nke Laodisia debanyere n’iwu dị.
“Naanị ebe dị anya nke ije ụbọchị iri na otu dị n’etiti Saịnaị na Kadesh, n’ókè-ala Kenean; ma ọ bụkwa n’olileanya nke ịbanye ngwa ngwa n’ala ọma ahụ ka ìgwè ndị Izrel maliteghachiri ije ha mgbe igwe ojii ahụ mesịrị nye akara maka ịga n’ihu. Jehova arụwo ọrụ ebube n’iweta ha site n’Ijipt, ọ̀ bụzikwa ngọzi dị aṅaa ka ha na-agaghị atụ anya ugbu a ebe ha ji nkwekọrịta kpọmkwem kwe ka Ha bụrụ Ọkparaeze ha, ma a nabatakwala ha dị ka ndị a họpụtara nke Onye Kasị Elu?” Patriarchs and Prophets, 376.
Njem dị mkpirikpi ha mechara bụrụ afọ iri anọ n’ihi ekweghị-ekwe na nnupụisi ha. Ọ bụrụ na ha egosila okwukwe nke e hiwere n’elu mgbapụta ukwu ahụ e wepụtara ha n’ohu, ha gaara agafe Osimiri Jọdan n’oge na-adịghị anya ma banye n’Ala Nkwa ahụ. Ihe mgbochi mbụ ha ga-ezute mgbe ahụ gaara abụ otu ihe mgbochi ahụ Jọshụa mesịrị lụrụ ọgụ ya. Mgbe afọ iri anọ gasịrị, Izrel nkịtị hapụrụ ọzara ahụ gawa Ala Nkwa ahụ, Jeriko bụrụkwa nzọụkwụ mbụ ha, ọ na-anọchi anya ike Chineke nke na-eweta nzọpụta nye onye ọbụla kwere ekwe. Jeriko bụkwa ihe nnọchianya nke ọrụ ngagharị Millerite ahụ kwesịrị ihu na 1863, ma ha laghachiri azụ n’ọzara. Ihe nnọchianya Elaija jikọtara kpọmkwem na ihe nnọchianya Jeriko, ọ dịkwa uru ileba anya na njikọ akụkọ ihe mere eme Elaija nwere na Jeriko.
Ma ihe ndị ọzọ niile Omri mere, na ike ya o gosiri, ọ̀ bụghị e dere ha n’akwụkwọ ihe ndị e mere n’oge ndị eze Izrel? Ya mere Omri sooro nna nna ya hie ụra, e wee lie ya na Sameria; Ehab nwa ya wee chịa n’ọnọdụ ya. N’afọ nke iri atọ na asatọ nke Eza, eze Juda, Ehab nwa Omri malitere ịchị Izrel; Ehab nwa Omri wee chịa Izrel na Sameria afọ iri abụọ na abụọ. Ehab nwa Omri merekwa ihe ọjọọ n’anya Onyenwe anyị karịa ndị niile bu ya ụzọ. O wee ruo na, dị ka a ga-asị na ije n’ime mmehie nke Jeroboam nwa Nebat bụ ihe nta nye ya, na ọ lụrụ Jezibel nwa nwanyị Itobal, eze ndị Saịdọn, wee gaa fee Bel ma kpọọ ya isiala. O wee guzobere ebe ịchụàjà nye Bel n’ụlọ Bel, nke ọ wuru na Sameria. Ehab mekwara ogidi Ashera; Ehab mekwara karịa ndị eze Izrel niile bu ya ụzọ n’ịkpasu Onyenwe Chineke nke Izrel iwe. N’ụbọchị ya ka Haịel onye Betel wuru Jeriko: n’Abiram, ọkpara ya, ka o tọrọ ntọala ya, n’imekwa Segub, nwa ya nke ikpeazụ, ka o guzobere ọnụ ụzọ ámá ya, dịka okwu Onyenwe anyị siri dị, nke o kwuru site n’aka Joshua nwa Nun. Elaịja, onye Taịshbi, onye sitere n’etiti ndị bi na Gilead, wee sị Ehab, Dị ka Onyenwe Chineke nke Izrel dị ndụ, onye m guzo n’ihu ya, agaghị enwe igirigi ma ọ bụ mmiri ozuzo n’afọ ndị a, ma e wezụga dịka okwu m si dị. 1 Ndị Eze 16:27–17:1.
ọgụ Elijah lụrụ megide chi dị iche iche nke Ehab na Jezebel n’Ugwu Kamel bụ nzaghachi nye ndapụ n’ezi okwukwe nke eze nke asaa nke alaeze ugwu Izrel, onye “mere ihe karịrị ndị eze Izrel niile bu ya ụzọ ime ka Onyenwe anyị Chineke nke Izrel were iwe.” Okwu ahụ bụ ‘ime ka were iwe’ n’akụkụ Akwụkwọ Nsọ ahụ, bụ ntụaka nye “ụbọchị nke ime ka a were iwe” nke ule nke iri nọchiri anya ya na Ọnụ Ọgụgụ iri na anọ. Ime ka Chineke were iwe nke Ehab nọchiri anya nke ikpeazụ n’ime ule iri ahụ nke akụkọ ọjọọ nke ndị nledo iri wetara na Ọnụ Ọgụgụ iri na anọ. Ya mere, ọ nọchiri anya ule ikpeazụ nke mmegharị Millerite na ule ikpeazụ nke ndị otu narị puku iri anọ na anọ ahụ.
Ya mere, dị ka Mụọ Nsọ na-ekwu, Taa, ọ bụrụ na unu anụ olu Ya, unu akpọsiela obi unu nkụ, dịka n’oge iwe ahụ, n’ụbọchị ọnwụnwa n’ọzara. Hibru 3:7, 8.
N’ụbọchị amụma ahụ nke “ụbọchị ịkpasu iwe” nke Ahab nọchiri anya ya, onye amụma Ilaịja kpere ekpere na, ọ bụrụ na ọ dị mkpa, Chineke ga-eweta ikpe n’elu Izrel ka ndị Ya wee chegharịa n’ime mmehie ndị ha na-ekere òkè n’ime ha.
“Ndị Izrel ji nwayọ nwayọ tufuo egwu ha na nsọpụrụ ha n’ebe Chineke nọ ruo mgbe okwu Ya site n’ọnụ Joshua enwekwaghị ibu n’ebe ha nọ. ‘N’ụbọchị ya [Ehab] ka Hiel, onye Betel, wuru Jeriko: o tọrọ ntọala ya n’ọnwụ Ebiram, nwa ya nwoke mbụ, ma guzobe ọnụ ụzọ ámá ya n’ọnwụ Segub, nwa ya nwoke nke nta, dịka okwu Jehova siri dị, nke O kwuru site n’ọnụ Joshua nwa Nun.’”
“Mgbe Izrel nọ n’ịdapụ n’okwukwe, Ịlaịja nọgidere bụrụ onye-amụma Chineke nke kwesịrị ntụkwasị obi ma bụrụkwa eziokwu. Obi ya nke kwesiri ntụkwasị obi nọ n’oké mwute ka ọ na-ahụ na ekweghị ekwe na enweghị ikwesị ntụkwasị obi na-ekewapụ ngwa ngwa ụmụ Izrel n’ebe Chineke nọ, o wee kpee ekpere ka Chineke zọpụta ndị Ya. Ọ rịọrọ arịrịọ ike na Onyenwe anyị agaghị atụfu kpamkpam ndị Ya na-emehie emehie, kama na Ọ ga-eji ikpe, ma ọ bụrụ na ọ dị mkpa, kpọtee ha n’ichegharị ma ghara ikwe ka ha gaa n’ihu ruo n’ókè ka ukwuu n’ime mmehie, ma si otú ahụ kpasuo Ya iwe ka O bibie ha dịka mba.”
“Ozi nke Onyenwe anyị bịakwutere Ịlaịja ka ọ gakwuuru Ehab na nkwupụta nke ikpe Ya n’ihi mmehie nile nke Izrel. Ịlaịja jere ije ehihie na abalị ruo mgbe o rutere n’obí eze Ehab. Ọ rịọghị ka e nye ya ohere ịbanye, ọ chereghịkwa ka a kpọsaa ya n’usoro iwu. N’enweghị atụmanya ọ bụla n’aka Ehab, Ịlaịja guzoro n’ihu eze Sameria ahụ juru anya, yi uwe ike ike ndị amụma na-eyikarị. O kwughị mgbaghara ọ bụla n’ihi ịbịa ya na mberede, n’enweghị òkù; kama, ka ọ na-ebuli aka ya elu n’ebe eluigwe dị, o ji ịdị nsọ kwupụta n’aha Chineke dị ndụ, Onye kere eluigwe na ụwa, ikpe ndị ga-abịakwasị Izrel: ‘Igirigi agaghị adịkwa, ma ọ bụ mmiri ozuzo, n’ime afọ ndị a, ma ọ bụghị dịka okwu m si dị.’”
“Nkatọ a na-atụ egwu nke ikpe Chineke n’ihi mmehie Izrel dakwasịrị eze ahụ dara n’ezi okwukwe dị ka àmụmà. O yiri ka ọ tọrọ nkụ n’ịtụnanya na n’egwu; ma tupu o wee si n’ọnọdụ ịtụnanya ya laghachi, Ịlaịja, n’enweghị ichere ịhụ mmetụta ozi ya, furu efu ozugbo dị nnọọ ka o si bịa. Ọrụ ya bụ ikwu okwu ahụ nke ahụhụ sitere n’aka Chineke, ọ we wee pụọ ozugbo. Okwu ya emechiela akụ nile nke eluigwe, ma okwu ya bụ naanị mkpịsị-isi nke ga-emepe ha ọzọ.” Testimonies, volume 3, 273.
Izrel echefuola na Joshua nyere ha iwu siri ike ka ha ghara iso mba ndị ọgọ mmụọ nwee mmekọrịta, nakwa ka ha ghara iwughachi Jeriko ma ọlị. Ọ bụ ezie na ọgụ Jeriko bụ nnukwu ngosipụta nke ike Chineke na ihe nnọchianya nke nkwa Chineke ịdu ndị Ya banye n’Ala Nkwa ahụ, e nwekwara mmehie, ọbụbụ ọnụ, na nzọpụta e jikọtara na Jeriko. “Mmehie” ahụ bụ nke Ekan, onye chọsiri ike akụnụba na mmetọ nke Jeriko; “ọbụbụ ọnụ” ahụ dịkwasịrị nwoke ọbụla nke ga-ewughachi Jeriko; nwanyị akwụna ahụ, Rehab, nọchiri anya “nzọpụta” ahụ. Ekan chọrọ uwe mara mma nke Babilọn. O chere na ọ pụrụ izochi mmehie ya, dịka Adam na Iv siri chọọ izochi mmehie ha site n’uwe akwụkwọ fig. Ekan chọrọ ọganihu nke Jeriko nọchiri anya ya, o chọkwara ka e jikọta ya na Babilọn.
A na-egosi Jeriko dịka ihe nnọchianya nke ọrụ iburu ozi nke mmụọ ozi nke atọ gaa n’ụwa, ma o nwekwara ịdọ aka ná ntị banyere mmehie nke ịhụ ụwa n’anya na ịtụkwasị ya obi. Ihe nnọchianya nke Jeriko nwekwara ọbụbụ ọnụ megide iwughachi Jeriko ọzọ, Rahab kwa na-anọchi anya ndị ka nọ na Babilọn bụ ndị na-apụta mgbe a kpọsara mkpu ukwu nke mmụọ ozi nke atọ.
“Mkpụrụobi ikwesi ntụkwasị obi nke Ịlaịja juru n’ọnwụnwa. Ewe ya kpaliri, ọ nwekwara ekworo n’ihi ebube Chineke. Ọ hụrụ na Izrel abatala n’oké ndapụ n’ezi okwukwe dị egwu. Ma mgbe o chetara nnukwu ihe ndị Chineke rụụrụ ha, iru uju na ijuanya kpuchiri ya. Ma ihe ndị a niile ka ọtụtụ n’ime ndị mmadụ chefuru. O gara n’ihu Onyenwe anyị, ma, ebe mkpụrụobi ya na-afụ ụfụ n’ahụhụ, ọ rịọrọ Ya arịrịọ ka Ọ zọpụta ndị Ya ma ọ bụrụgodị na ọ ga-abụ site n’ikpé. Ọ rịọrọ Chineke ka O jide igirigi na mmiri ozuzo n’aka ndị Ya na-enweghị ekele, ya bụ, akụ nke eluigwe, ka Izrel ahụ dapụrụ n’ezi okwukwe wee lee chi ha anya n’efu, bụ arụsị ha nke ọlaedo, osisi, na nkume, anyanwụ, ọnwa, na kpakpando, ka ha mee ka ala nwee mmiri ma baa ọgaranya, ma mee ka ọ mịpụta n’ụba. Onyenwe anyị gwara Ịlaịja na Ọ nụwo ekpere ya, nakwa na Ọ ga-ejide igirigi na mmiri ozuzo n’aka ndị Ya ruo mgbe ha ga-alaghachikwute Ya n’ichegharị.”
“Chineke echebewo ndị Ya n’ụzọ pụrụ iche ka ha ghara ịgwakọta onwe ha na mba ndị na-ekpere arụsị gbara ha gburugburu, ka e wee ghara iduhie obi ha site n’ọhịa nsọ na ebe nsọ, ụlọ arụsị na ebe ịchụàjà ndị ahụ, bụ́ ndị e haziri n’ụzọ kacha ọnụ ahịa ma na-adọrọ mmasị, iji mebie uche na mmetụta, ka Chineke wee bụrụ onye a ga-ewepụ n’obi na n’echiche ndị mmadụ.
“A rara obodo Jeriko nye ofufe arụsị kasịnụ n’ịba ụba ya. Ndị bi n’ime ya bara ọgaranya nke ukwuu, ma akụnụba niile Chineke nyere ha ka ha gụrụ dị ka onyinye nke chi ha. Ha nwere ọlaedo na ọlaọcha n’ụba; ma, dịka ndị bi tupu Iju Mmiri ahụ, ha rụrụ arụ ma bụrụ ndị nkwulu Chineke, ma were ọrụ ọjọọ ha kparịa ma kpasuo Chineke nke eluigwe iwe. Ikpe Chineke tetara imegide Jeriko. Ọ bụ ebe e wusiri ike. Ma Onye-isi ndị agha nke Jehova n’onwe Ya sitere n’eluigwe bịa idu ndị agha nke eluigwe n’ịwakpo obodo ahụ. Ndị mmụọ ozi nke Chineke jidere mgbidi ukwu ahụ ma dọda ha n’ala. Chineke ekwuola na a ga-eme ka obodo Jeriko bụrụ ihe a bụrụ ọnụ, nakwa na mmadụ niile ga-ala n’iyi ma e wezụga Rehab na ndị ụlọ ya. A ga-azọpụta ndị a n’ihi ihuọma ahụ Rehab gosiri ndị ozi nke Onyenwe anyị. Okwu Jehova gwara ndị ahụ bụ: ‘Ma unu, n’ụzọ ọ bụla, zere ihe ahụ a bụrụ ọnụ, ka unu ghara ime onwe unu ihe a bụrụ ọnụ, mgbe unu were n’ihe ahụ a bụrụ ọnụ, mee ka ogige Izrel bụrụ ọnụ, ma wetara ya nsogbu.’ ‘Jọshụa we meekwa ka ha ṅụọ iyi n’oge ahụ, sị, Onye ahụ a bụrụ ọnụ n’ihu Jehova, nke ga-ebili wughachi obodo a, Jeriko: n’ọkpara ya ka ọ ga-atọ ntọala ya, na n’okwu nwa ya nke ikpeazụ ka ọ ga-eguzobe ọnụ ụzọ ámá ya.’”
“Chineke kpachapụrụ anya nke ukwuu n’ihe gbasara Jeriko, ka ihe ndị ndị bi n’ime ya na-efe ofufe ghara iduhie ndị mmadụ, ka obi ha wee ghara isi n’ebe Chineke nọ wezuga. O jiri iwu ndị doro anya nke ukwuu chebe ndị Ya; ma n’agbanyeghị iwu-nsọ ahụ sitere n’ọnụ Chineke site n’ọnụ Jọshụa, Ekan jiri obi ike mebie ya. Anyaukwu ya mere ka o were ụfọdụ n’ime akụ ndị ahụ Chineke machibidoro ya imetụ aka, n’ihi na ọnụ Chineke dị n’elu ha. Ma n’ihi mmehie nwoke a, Izrel nke Chineke ghọrọ ndị na-adịghị ike dị ka mmiri n’ihu ndị iro ha.”
“Joshua na ndị okenye Izrel nọ n’oké nhụjuanya. Ha dara n’ihu igbe Chineke n’ịdị umeala n’obi kasị ala n’ihi na Jehova were iwe megide ndị Ya. Ha kpeere Chineke ekpere ma bee ákwá n’ihu Ya. Jehova gwara Joshua, sị: ‘Bilie; gịnị mere i ji dina otu a n’ihu gị? Izrel emehiewo, ha akwaghiwokwa ọgbụgba ndụ M nke M nyere ha n’iwu: n’ihi na ha ewerela ọbụna ihe ahụ a bụrụ ọnụ, ha ezuwokwa ohi, ha aghọgbuwokwa kwa, ha tinyewokwa ya n’etiti ihe nke aka ha. N’ihi ya ụmụ Izrel apụghị iguzo n’ihu ndị iro ha, kama ha tụgharịrị azụ ha n’ihu ndị iro ha, n’ihi na a bụrụla ha ọnụ: M agakwaghị anọnyere unu ọzọ, ma ọ bụrụ na unu ebibighị ihe ahụ a bụrụ ọnụ n’etiti unu.’”
“E gosiwo m na Chineke n’ebe a na-egosi otú Ọ si ele mmehie anya n’etiti ndị na-ekwupụta na ha bụ ndị Ya na-edebe iwu Ya. Ndị Ọ sọọpụrụ n’ụzọ pụrụ iche site n’ịhụ ngosipụta dị ịrịba ama nke ike Ya, dịka Izrel oge ochie siri hụ, ma ndị ga-emesịa kwa anwa ileghara nduzi doro anya Ya anya, ga-abụ ndị iwe Ya ga-adakwasị. Ọ ga-akụziri ndị Ya na nnupụisi na mmehie na-akpasu Ya iwe nke ukwuu ma na e kwesịghị ile ha anya nfe.” Testimonies, volume 3, 263, 264.
Akụkọ banyere Jeriko gụnyere ịdọ aka ná ntị ka a ghara ịtụkwasị obi n’ike na ebube a na-ahụ anya nke obodo ajọ omume na ọgaranya. “Obodo” n’amụma Bible bụ alaeze, Achan wee were uwe Babilọn. N’amụma, uwe na-anọchi anya agwa, ya mere, n’“ụbọchị ikpeazụ,” izochi uwe Babilọn ahụ nke Achan na-anọchi anya ọchịchọ zoro ezo nke inwe agwa Babilọn ime mmụọ. Agwa ahụ, ma ọ bụ onyinyo, nke Babilọn ime mmụọ bụ ihe United States na-achọsi ike mgbe ọ na-ejikọta chọọchị na steeti.
Mgbe e chere ihu n’ọ̀zụ̀zụ̀ na o nwere ike ime na a ga-akpọrọ ndị ntorobịa nke ngagharị Millerite banye n’Agha Obodo, ma n’ịghọta mkpa ọ dị inwe nhazi, ndị ndu nke ngagharị ahụ jikọtara onwe ha n’iwu na mba ahụ bara ụba nke a na-ekwesịghị ka ha yie ma ọ bụ mesoo onwe ha dị ka ya. Ọbụna Iwu Nchekwube nke mba ahụ bara ụba haziri n’ụzọ na o nweghị mgbe ọ dị mkpa ka ụka jikọọ na steeti. E nwere ụka-nnọchiteanya dị iche iche nke dị n’oge Millerite, ndị ka dịkwa taa; ụfọdụ n’ime ụka-nnọchiteanya ndị ahụ abanyeghị mgbe ọ bụla n’ọ̀mụ̀mụ iwu ahụ na ọchịchị United States, ma mkpebi ha nke ịghara ime ka mmekọrịta ahụ dịrị adịghị n’ụzọ ọ bụla egbochi ha ịhazi ụka ha dị iche iche.
Ogologo mgbe Joshua busịrị agha Jeriko, n’oge Ehab, a chefuru ịdọ aka ná ntị nile banyere ndapụ n’ezi ofufe nke Ekan na mbibi Jeriko n’etiti ndị Chineke dapụrụ n’ezi ofufe. Ịlaịja kpere Chineke ekpere, na-arịọ na, ma ọ bụrụ na ọ dị mkpa, ka e mezuo ikpe Chineke iji mee ka ndị Ya chegharịa. Mgbe Malakaị dere okwu ikpeazụ nke Agba Ochie, e debere nkwa ahụ n’ime ọnọdụ nke Onyenwe anyị ịkpọ ụwa ihe ọnụ. Ọnụ a metụtara Jeriko dị n’elu nwoke ọ bụla ga-ewughachi Jeriko. Ọnụ ahụ dị n’elu onye ọ bụla nke, dịka Ekan, ga-achọ ịtụkwasị obi n’akụnụba na ụbara ndụ e jikọtara na Jeriko. “Mmehie” Ekan na-anọchi anya ọchịchọ zoro ezo, nke a na-edobeghị nsọ, nke dị n’ime mmadụ, nke chọrọ iyi uwe Babilọn ahụ. “Ọnụ” ahụ bụ maka ọrụ nke imezu ọchịchọ ndị ahụ dị n’ime.
Ozi Miller bụ ozi Ịlaịja maka oge ya, ma Agha Obodo ahụ nọchiri anya ikpe ndị na-eso ozi Ịlaịja. N’etiti Agha Obodo ahụ n’afọ 1863, Adventizim nke ndị Millerite wughachiri Jeriko, dịka nkọwa nke ọnụ Joshua kọwara banyere ọbụbụ ọnụ ọ bụla ga-adịrị onye ọ bụla mere nke ahụ si gosi.
Jọshua wee mee ka ha ṅụọ iyi n’oge ahụ, sị, Onye ahụ bụrụ ọnụ n’ihu Onyenwe anyị, nke ga-ebili wughachi obodo a, bụ Jeriko: n’ime ọkpara ya ka ọ ga-atọ ntọala ya, n’ime nwa ya nke kasị nta ka ọ ga-eguzokwa ọnụ ụzọ ámá ya. Joshua 6:26.
Okwu ahụ bụ “adjured” dị n’iwu Joshua bụ ma iyi ma nkọcha. A ga-akọcha gị ma ọ bụrụ na ị mebie iwu Joshua, a ga-agọzikwa gị ma ọ bụrụ na ị debe iyi ahụ. Okwu a sụgharịrị dịka “adjured” ka a sụgharịrịkwa dịka “ugboro asaa” n’Akwụkwọ Levitikọs iri abụọ na isii. Iyi na nkọcha nke Moses, dịka Daniel si kwuo ya n’isi nke itoolu, jikọtara ya na iwughachi Jeriko.
Ee, Izrel niile emehiewo iwu gị, ọbụna site n’ịpụ n’ụzọ, ka ha wee ghara ige olu gị ntị; ya mere a wụsawo ọnụ n’iyi ahụ n’elu anyị, na iyi ahụ e dere n’iwu Mosis, ohu Chineke, n’ihi na anyị emehiewo megide ya. Daniel 9:11.
Nwannaanyị White kwuru, “Chineke kpachara anya nke ukwuu banyere Jeriko, ka ihe ndị bi n’ime ya na-efe ofufe ghara ịmasị ndị mmadụ ma mee ka obi ha si n’ebe Chineke nọ wezuga.” Chineke kpachara anya nke ukwuu n’imezu mbibi Jeriko, ya mere Ọ kpacharakwa anya nke ukwuu n’idekọ ịdọ aka ná ntị nke Achan nọchiri anya ya. O jiri nlezianya depụta ọbụbụ ọnụ metụtara iwughachi Jeriko, ma kpacharakwa anya n’ịkọwapụta ụzọ aghụghọ nke Chineke jiri mee ka mgbidi ya daa.
N’ezie, ọ bụ Jizọs n’onwe ya, dị ka Onye-isi nke ụsụụ ndị agha nke Onyenwe anyị, onye nyere ndị mmụọ ozi iwu ka ha kwatuo mgbidi Jeriko; ọ dịghịkwa ihe ọ bụla a na-eme n’amaghị ama n’Okwu Chineke, ma n’ebe a, anyị nwere nwanyị amụma ahụ na-agwa anyị na “Chineke kpọrọ okwu Jeriko nke ukwuu.” Ụbọchị asaa ka e ji buru igbe ọgbụgba ndụ gbaa obodo ahụ gburugburu, ụbọchị kwa bụ otu afọ n’amụma. E dekọrọ ụkpụrụ ahụ na mmalite nke afọ iri anọ ahụ nke ịkpafụ n’ọzara, ma na njedebe nke afọ iri anọ ahụ ha gbara Jeriko gburugburu ụbọchị asaa.
Dị ka ọnụọgụgụ ụbọchị ndị unu nyochara ala ahụ si dị, ya bụ, ụbọchị iri anọ, ụbọchị ọ bụla bụrụ otu afọ, unu ga-ebu ajọ omume unu, ọbụna afọ iri anọ, unu ga-amatakwa mmebi nke nkwa m. Ọnụ Ọgụgụ 14:34.
Ụbọchị asaa ka e bu Igbe ahụ gbaa obodo ahụ gburugburu, ma n’ụbọchị nke asaa e bugharịrị ya gbaa obodo ahụ gburugburu “ugboro asaa.” Nke a na-enye ihe àmà amụma abụọ na Jeriko metụtara “ugboro asaa” nke iyi Moses. Ndị mmadụ nke ọgbụgba ndụ Chineke bụ ndị nchụàjà, ndị nchụàjà asaa wee kpọọ opi asaa.
Unu onwe-unu kwa, dika nkume di ndu, a na-ewu unu ka unu buru ulo nke Mmuo, ndi nchu-àjà di nsọ, ka unu na-achu àjà nke Mmuo, nke a na-anabata n’ihu Chineke site n’aka Jisus Kraist. 1 Peter 2:5.
Opi na-anọchi anya ma ozi ịdọ aka ná ntị, ma ikpe, ma ọ bụ òkù a na-akpọ ka e zukọta n’ọgbakọ dị nsọ, dabere n’ọnọdụ e debere ya. N’ụbọchị ikpeazụ, ndị nche ga-afụ opi, dịka ndị Millerite siri fụ ya n’akụkọ ha. Ndị nchụàjà na-anọchi anya ndị nche nọ n’elu mgbidi Zayọn, ndị na-afụ opi, na-adọ ndị nke Chineke aka ná ntị banyere ikpe na-abịa, ma n’otu oge ahụ na-akpọkwa ndị ahụ n’onwe ha ka ha bịa n’ọgbakọ dị nsọ.
Kụọnụ opi ike na Zaịọn, meekwa ka mkpu ịdọ aka ná ntị da n’ugwu m dị nsọ: ka ndị nile bi n’ala maa jijiji: n’ihi na ụbọchị nke Onyenwe anyị na-abịa, n’ihi na ọ dị nso n’aka … Kụọnụ opi ike na Zaịọn, dokwaa ibu ọnụ dị nsọ, kpọọ nzukọ dị nsọ: Kpokọtanu ndị mmadụ, doo nzukọ ahụ nsọ, kpọkọta ndị okenye, kpọkọta ụmụntakịrị, na ndị na-aṅụ ara: ka nwoke ọhụrụ lụrụ nwanyị si n’ụlọ ime ya pụta, ka nwanyị ọhụrụ lụrụ di si n’ụlọ ya pụta. Ka ndị nchụàjà, ndị ozi nke Onyenwe anyị, bee ákwá n’etiti ọnụ ụzọ mbata na ebe ịchụàjà, ka ha sị, Chebe ndị nke gị, O Onyenwe anyị, enyefekwala ihe nketa gị ka ọ bụrụ ihe ịta ụta, ka ndị mba ọzọ chịa ha: gịnị mere ha ga-eji sị n’etiti ndị mmadụ, Òle ebe Chineke ha nọ? Joel 2:1, 15–17.
Ozi opi bụ ozi Ịlaịja. Ojiji dị iche iche nile e ji okwu “asaa” n’isi nke isii nke Joshua, bụ otu okwu ahụ ma ọ bụ mgbapụta metụtara ya nke okwu a sụgharịrị dịka “ugboro asaa” na Levitikọs iri abụọ na isii. Ma efere akụkọ ifo ndị ọkà mmụta okpukpe Laodikia na-ekesa na-ekwu na okwu a sụgharịrị dịka “ugboro asaa” na Levitikọs iri abụọ na isii na-anọchi anya naanị izu oke nke ike, ma ọ bụ izu oke, ma ọ bụ mgbanwe nzuzu ọzọ nke ịgọnarị ha na Miller ziri ezi n’itinye uru ọnụọgụgụ n’okwu ahụ a sụgharịrị dịka “ugboro asaa.” Ndị nchụàjà duru ndị mmadụ gburugburu obodo ahụ ugboro asaa, ọ bụghị n’uju ma ọ bụ n’ezughị oke gburugburu Jeriko. Okwu a sụgharịrị dịka “ugboro asaa” na-anọchi anya uru ọnụọgụgụ!
Na Jeriko, mgbe ndị mmadụ tiri mkpu, nke ahụ nọchiri anya oké mkpu nke ndị otu narị na iri anọ na anọ puku ahụ, ndị e si n’ugwu ahụ bee pụta na-enweghị aka n’akwụkwọ Daniel isi nke abụọ, bụ́ ndị na-akụ ma na-akụrisị oyiyi ahụ n’ibe.
Ma n’ụbọchị ndị eze ndị a ka Chineke nke eluigwe ga-eme ka alaeze guzosie ike, nke a gaghị ebibi ebibi ruo mgbe ebighị ebi: a gaghịkwa ahapụ alaeze ahụ n’aka ndị ọzọ, kama ọ ga-akụrisị ma loda alaeze ndị a niile, ọ ga-eguzokwa ruo mgbe ebighị ebi. N’ihi na ị hụrụ na e si n’ugwu bepụ nkume ahụ n’enweghị aka, nakwa na ọ kpọrisịrị ígwè, ọla, ụrọ, ọlaọcha, na ọlaedo n’iberibe; nnukwu Chineke emewo ka eze mara ihe ga-eme n’ọdịnihu: nrọ ahụ bụkwa eziokwu, nkọwa ya adịkwa n’ezi ntụkwasị obi. Daniel 2:44, 45.
Chineke jiri nlezianya depụta ọla ndị dị oké ọnụ ahịa a hụrụ na Jeriko dịka ọlaedo, ọlaọcha, ọla kọpa na ígwè. N’ụzọ amụma, ụrọ na-anọchi anya ndị nke Chineke, dịka e gosiri ya n’onyinyo site n’aka Rehab. Jeriko na-anọchi anya njedebe nke alaeze niile nke ụwa n’oge nnukwu mkpu nke puku narị anọ na iri anọ na anọ ahụ.
Ma ọlaọcha niile, na ọlaedo, na ihe nile e ji ọla kọpa na ígwè mee, ka edoro nsọ nye Onyenwe anyị: ha ga-abata n’ụlọakụ nke Onyenwe anyị. Joshua 6:19.
Jeriko na-anọchi anya ọrụ nke imeri Ala Nkwa ahụ, nke na-anọchite anya ọrụ nke ije dị ike nke mmụọ ozi nke atọ. Ọrụ ahụ gụnyere ịdọ aka ná ntị, ọbụbụ ọnụ, na ịzọpụta ndị nọ n’èzí ọkwa nchụàjà, dịka nwanyị akwụna ahụ, Rehab, nọchiri anya ya.
“Ọbụbụ ọnụ” amụma Joshua mezuru emezu n’ụbọchị Ehab na Ịlaịja. Ọbụbụ ọnụ a tụrụ megide iwughachi Jeriko nwere amụma doro anya na nwoke ga-eme otú ahụ ga-atụfu nwa ya nke nta mgbe ọ ga-eguzo ọnụ ụzọ ámá Jeriko, ma ọ ga-atụfukwa nwa ya nke okenye mgbe ọ ga-atọ ntọala ya. N’oge Ịlaịja, Haịel onye Betel mezuru amụma ahụ, nwa ya nke nta nwụrụ mgbe o guzobere ọnụ ụzọ ámá ahụ, nwa ya nke okenye nwụrụkwa mgbe ọ tọrọ ntọala ya. “Ọbụbụ ọnụ” a na-ejikọta na ozi Ịlaịja ka e gosipụtara site n’ọrụ iwughachi Jeriko.
Lee, aga m ezitere unu Ịlaịja, onye-amụma, tupu ụbọchị ukwu ahụ dị egwu nke Onyenwe anyị abịa: Ọ ga-eme ka obi ndị nna laghachikwute ụmụ ha, na obi ụmụ laghachikwute nna ha, ka m ghara ịbịa tie ụwa ihe ọjọọ nke ịbụ ọnụ. Malakaị 4:5, 6.
Ọbụbụọnụ nke akụkọ ihe mere eme ndị Millerite, nke e jikọtara na ozi Ịlaịja nke Miller, ka Joshua buru amụma ya, e mezukwara ya n’oge Ịlaịja na Ehab.
N’ụbọchị ya ka Haịel, onye Betel, wuru Jeriko: o tọrọ ntọala ya site n’aka Abiram, ọkpara ya, ma guzozie ọnụ ụzọ ámá ya site n’aka Segub, nwa ya nke ọdụdụ, dịka okwu nke Onyenwe anyị siri dị, nke Ọ gwara site n’ọnụ Joshua nwa Nun. 1 Ndị Eze 16:34.
Ọnwụ ọnụ nke iwughachi Jeriko apụghị ikewapụ ya n’ịpụta ìhè nke ike ahụ Chineke jiri mee ka mgbidi Jeriko daa. Nwanyị White kwuru, “Ndị ahụ Ọ pụrụ iche kwanyere ugwu site n’ime ka ha bụrụ ndị na-ahụ anya ngosipụta dị ịrịba ama nke ike Ya, dịka Izrel oge ochie mere, ma ndị ga-anwa ọbụna mgbe ahụ ileghara ntụziaka Ya doro anya anya, ga-abụ ndị a ga-edobe n’oké iwe Ya.” Ndị Millerite ka sonyere n’ịpụta ìhè nke ike Chineke nke ruru n’ókè ya na Mkpu Etiti Abalị, ma ha jụrụ iyi Mosis banyere ugboro asaa ahụ, nke Daniel kwa na-akọwapụta dị ka ọnụ Mosis.
Aha bụ ihe nnọchianya nke agwa n’Okwu Chineke, ma aha nwoke ahụ nke wughachiri Jeriko, tinyere aha nwa ya nwoke okenye na nke nke nta, juputara n’ihe ọmụma. Hiel pụtara Chineke dị ndụ nke ike, nke a na-egosikwa na Hiel bụ onye na-eso Chineke dị ndụ. Eziokwu ahụ bụ na e ji ya mara dịka onye Betel na-ejikọta ya na nzukọ. Abiram, nwa mbụ ya, pụtara nna nke ịdị elu, n’ihe gbasara ịbụ onye e buliri elu ma e mekwara ka o too. Nwa ya nke nta, Segub, pụtara ịdị elu na ibuli elu na ito. Aha atọ ahụ niile na-anọchi anya akụkụ ụfọdụ nke agwa Chineke, ma n’okirikiri amụma ahụ nke ha mezuru, ha na-anọchi anya nwoke nke na-ebuli onwe ya elu ma na-eto onwe ya karịa Chineke Onye Pụrụ Ime Ihe Niile, onye weturu Jeriko ala. “Ọnụ ụzọ ámá” n’amụma na-anọchi anya nzukọ.
“Nye mkpụrụobi dị umeala n’obi ma juputara n’okwukwe, ụlọ Chineke dị n’elu ụwa bụ ọnụ ụzọ ámá nke eluigwe. Abụ otuto, ekpere, na okwu ndị ndị nnọchiteanya Kraịst na-ekwu, bụ ụzọ Chineke họpụtara iji kwadebe otu ndị mmadụ maka nzukọ nke elu n’elu, maka ofufe ahụ ka elu nke ọ dịghị ihe ọ bụla na-emerụ emerụ pụrụ ịbanye n’ime ya.” Testimonies, volume 5, 491.
Mbido ọrụ nke ịmalite ụka malitere n’afọ 1860, dịka ndị ọkàakụkọ ihe mere eme nke Adventist, dịka Arthur White, nwa nwa Ellen White, siri gbaa akaebe.
“N’agbanyeghị na Ellen White edeela ma bipụtakwa ihe n’ogologo ụfọdụ banyere mkpa ọ dị ka e nwee usoro n’ịhazi ọrụ ụka (lee Early Writings, 97–104), nakwa na James White edobeela mkpa a n’ihu ndị kwere ekwe site n’okwuchukwu na isiokwu ndị e bipụtara na Review, ụka ahụ jiri nwayọọ nwayọọ mee mmegharị. Ihe a gosipụtara n’ụzọ izugbe ka anabatara nke ọma, ma mgbe ọ bịara n’itinye nke a n’ọrụ site n’ihe owuwu bara uru, e nwere mmegide na mmeghachi-azụ. Isiokwu mkpirikpi James White dere n’ọnwa Febrụwarị kpalitere ọ bụghị mmadụ ole na ole ka ha si n’ọnọdụ afọ ojuju pụta, ma ugbu a a na-ekwu ọtụtụ ihe.”
“J. N. Loughborough, onye ya na White na-arụkọ ọrụ na Michigan, bụ onye mbụ zara. Okwu ya bụ nke nkwenye, ma n’ụzọ nchebe:
“‘Otu onye na-ekwu, ọ bụrụ na unu hazie onwe unu n’ụzọ ga-eme ka unu nwee ike ijide akụnụba n’okpuru iwu, unu ga-abụ akụkụ nke Babilọn. Mba; aghọtara m na e nwere nnukwu ọdịiche n’etiti ịbụ anyị n’ọnọdụ ebe anyị pụrụ ichekwa akụnụba anyị n’okpuru iwu na iji iwu chekwaa ma manye echiche okpukpe anyị. Ọ bụrụ na ọ bụ ihe na-ezighị ezi ichekwa akụnụba chọọchị, gịnị mere na ọ bụghịkwa ihe na-ezighị ezi ka ndị mmadụ n’otu n’otu nwee akụnụba ọ bụla n’ụzọ iwu kwadoro?—Review and Herald, March 8, 1860.’”
“James White emechiela nkwupụta ya n’akwụkwọ Review, tinyere n’ihu ụka okwu gbasara mkpa ọ dị ịhazi ọrụ mbipụta ahụ, site n’okwu ndị a: ‘Ọ bụrụ na onye ọbụla na-emegide aro anyị, biko ka ha dee atụmatụ nke anyị dịka otu ndị mmadụ pụrụ isi mee ihe n’elu ya.’—Ibid., February 23, 1860. Onye ozioma mbụ nọ n’ọrụ n’èzí n’ubi ozi zara ya bụ R. F. Cottrell, onye nchịkọta akụkọ na-ede akwụkwọ ozi siri ike nke Review. Mmeghachi omume ya ozugbo bụ nke na-adịghị akwado ya n’ezie:”
“‘Nwannaanyị White arịọla ụmụnna ka ha kwuo okwu banyere amụma ya iji chekwaa akụ nke ụka. Amaghị m nke ọma ụdị usoro ọ na-ezube n’aro a, ma aghọtara m na ọ bụ ka e debanye anyị n’iwu dịka òtù okpukpe. Maka m onwe m, echere m na ọ ga-abụ ihe na-ezighị ezi ‘imepụtara anyị aha,’ ebe ọ bụ na nke ahụ dị n’ọkpụkpụ ntọala Babilọn. Echeghị m na Chineke ga-anabata ya.—Ibid., March 22, 1860.” Arthur White, Ellen G. White, volume 1, 420, 421.
Jems White malitere mgbalị ya ịghọ ụka n’afọ 1860, a na-anọchitekwa ụka anya site n’“ọnụ ụzọ ámá.” Ellen White na-ekwu nke a banyere afọ 1860.
“N’afọ 1860 ọnwụ gafere ọnụ ụzọ ụlọ anyị, wee gbajie alaka kacha nta n’osisi ezinụlọ anyị. Nwa obere Herbert, a mụrụ na Septemba 20, 1860, nwụrụ na Disemba 14 n’otu afọ ahụ.” Testimonies, olu 1, 103.
N’afọ 1863, ndị White tufuru kwa ọkpara ha. Mgbe ọ gbasịrị egwú ma ahụ ya ekpoo oke ọkụ, ọ gara n’ime ụlọ ebe a na-akwadebe chaatị ákwà ndị ahụ, ma dọọrọ ụra n’elu ụfọdụ ákwà mmiri mmiri ndị e ji akwadebe chaatị ndị ahụ. Chaatị nke 1843 na nke 1850 na-anọchi anya ntọala nke mmegharị Millerite. Chaatị e mepụtara n’afọ 1863 na-anọchi anya ịjụ “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii, dịka e gosipụtara ya na mbụ n’elu tebụl abụọ nke Habakuk. Ọ na-eweta ozi ntọala adịgboroja.
“Mgbe n’Ụbọchị Fraịde, Nọvemba 27, [1863] ndị mụrụ ya rutere Topsham, ha hụrụ ụmụ ha nwoke atọ na Adelia ka ha na-echere ha n’ụlọ nkwụsị ụgbọ oloko. O doro anya na ha niile nọ n’ezigbo ahụ ike, ma e wezụga Henry, onye nwere oyi. Ma n’Ụbọchị Tuzdee sochirinụ, Disemba 1, Henry dara ọrịa nke ukwuu n’ihi oyi akpa ume. Afọ ole na ole ka e mesịrị, Willie, nwanne ya nwoke nke nta, weghachiri akụkọ ahụ n’ụzọ a:”
“N’oge ndị mụrụ ha na-anọghị, Henry na Edson, n’okpuru nlekọta Nwanna Howland, nọ na-arụsi ọrụ ike n’itinye chaatị ndị ahụ n’elu akwa, ka ha dị njikere ire ere. Ha na-arụ ọrụ n’ụlọ ahịa e gbazitere, nke dị ihe dị ka otu ngọngọ ụlọ site n’ụlọ Howland. N’ikpeazụ ha nwetara ezumike ụbọchị ole na ole mgbe ha nọ na-eche ka e si Boston zipu chaatị ndị ọzọ.... Mgbe ọ [Henry] si n’ije ogologo ije laghachi n’akụkụ osimiri, o n’amaghị ama dinaa ala ma hie ụra n’elu akwa ole na ole mmiri juru, ndị e ji akwado chaatị akwụkwọ ndị ahụ n’azụ. Ifufe oyi na-abata site na windo ghe oghe. Enweghị uche a butere ya oke oyi.” Arthur White, Ellen G. White, volume 2, 70.
N’afọ 1863, mmegharị Millerite bịaruru n’ókè ya site n’ịkpụpụta ụka na site n’ịjụ eziokwu ndị bụ ntọala e gosiri n’elu tebụl abụọ nke Habakkuk. Onye ndu kachasị, dịka e ji Hiel onye Betel mee ihe nnọchianya ya, amalitelarị ọrụ iwulite ọnụ ụzọ ámá ahụ n’afọ 1860 ma tufuo nwa ya nke ọdụdụ n’ihi ime nke a. N’afọ 1863, chaatị adịgboroja ahụ ghọrọ ebe izu ike ebe nwa Hiel nke mbụ dinara hie ụra. O jidere oyi ma nwụọ n’otu afọ ahụ. Ọnwụ ya jikọtara kpọmkwem na ihi ụra n’elu chaatị ndị a na-emepụta n’oge ahụ. Ma chaatị a na-emepụta n’afọ 1863 bụ adịgboroja nke ntọala ahụ Elija, onye Miller nọchiri anya ya, wulitere.
Iwu Jọshua nyere megide iwughachi Jeriko ka e ji okwu a bụ “ịkpọ mmadụ ka ọ ṅụọ iyi” kwupụta ya. Ọ na-anọchi anya iyi na ọbụbụ ọnụ, ọ bụkwa otu okwu ahụ a sụgharịrị dị ka “ugboro asaa” n’akwụkwọ Levitikọs iri abụọ na isii. Ọ bụ ọbụbụ ọnụ nke na-eso ozi Ịlaịja, e mezukwara ọbụbụ ọnụ ahụ n’afọ 1860 na 1863 mgbe Adventizim Millerait wughachiri Jeriko site n’ịmepụta ụka iwu kwadoro nakwa site n’ịjụ nkume ịsụ ngọngọ nke Miller. Haịel bụ onye Betel, si otu a mee ka e mesie n’amụma ike ọrụ Haịel n’iwughachi Jeriko, dịka ọrụ iwulite ụka.
A kpọsara “ọnụ” Jọshụa n’otu njikọ na akụkọ agha Jeriko, agha a na-apụghị ịkọ n’emeghị ka e mata ugboro ugboro “ugboro asaa.”
N’afọ 1863, ozi ma ọ bụ “iyi” nke Mosis, dịka Ịlaịja siri gosi ya, ma nke William Miller nọchiri anya ya, mụtara “ọnụ.” A jụrụ ma ozi nke Mosis ma ọrụ nke Ịlaịja. Ịlaịja lọghachiri n’afọ 1989, ma e jikọtaghị ya ọzọ na Mosis ruo mgbe Septemba 11, 2001 gasịrị. A ka ga-agbachitere ọmụma ahụ, ma ọ siri ike nke ukwuu.
“Ndị ụkọchukwu ndị a na-edoghị nsọ na-akwado onwe ha imegide Chineke. Ha na-eto Kraịst na chi nke ụwa a n’otu ume ahụ. Ọ bụ ezie na n’ọnụ ha ha na-ekwupụta na ha na-anabata Kraịst, ha na-anabata Barabas, ma site n’omume ha na-asị, ‘Ọ bụghị Nwoke a, kama Barabas.’ Ka ndị niile na-agụ ahịrị ndị a lezie anya. Setan etoola onwe ya maka ihe ọ pụrụ ime. Ọ na-eche na ọ ga-agbaze ịdị n’otu ahụ Kraịst kpeere ekpere ka ọ dị n’ime nzukọ-ya. Ọ na-asị, ‘Aga m apụ bụrụ mmụọ ụgha iji duhie ndị m pụrụ, iji katọọ, ma maa ikpe, ma gbaghaa eziokwu.’ Ka nwa nke aghụghọ na àmà ụgha bụrụ onye a nabatara n’ime otu nzukọ nke natara nnukwu ìhè, nnukwu ihe-ebe-aka, nzukọ ahụ ga-ajụ ozi ahụ Onyenwe anyị zitere, ma nabata nkwupụta ndị na-enweghị ezi uche ọbụla, na echiche-ntinye ụgha, na ozizi ụgha. Setan na-achị ọchị n’ara ha n’ihi nzuzu ha, n’ihi na ọ maara ihe eziokwu bụ.”
“Ọtụtụ ga-eguzo n’elu ebe nkwusa anyị, n’aka ha ka ha ji ọwa ọkụ nke amụma ụgha, nke e sitere n’ọwa ọkụ ọjọọ nke Setan mụnye. Ọ bụrụ na a na-azụlite obi abụọ na enweghị okwukwe, a ga-ewepụ ndị ozi ntụkwasị-obi n’etiti ndị ahụ chere na ha maara ihe nke ukwuu. ‘A sị na ị maaraara,’ ka Kraịst kwuru, ‘ee, ọbụna gị, ma ọ dịkarịa ala n’ụbọchị a nke gị, ihe ndị metụtara udo gị! ma ugbu a, e zoro ha n’anya gị.’”
“Ma ọbụladị, ntọala Chineke guzosiri ike. Onye-nwe-anyị maara ndị bụ nke Ya. Onye ozi e doro nsọ aghaghị ịbụ onye aghụghọ ọ bụla na-adịghị n’ọnụ ya. Ọ ghaghị ịdị oghe dị ka ìhè ehihie, bụrụ onye dị ọcha pụọ n’ime mmetọ ọjọọ ọ bụla. Ozi a doro nsọ na ọrụ mbipụta a doro nsọ ga-abụ ike n’ịtụpụ ìhè nke eziokwu n’elu ọgbọ a gbagọrọ agbagọ. Ìhè, ụmụnna, ìhè karịa ka anyị chọrọ. Kụọ opi na Zayọn; kpọọ mkpu n’ugwu nsọ ahụ. Kpọkọta ndị agha nke Onyenwe anyị, ndị obi ha doro nsọ, ka ha nụ ihe Onyenwe anyị ga-agwa ndị Ya; n’ihi na O mụbara ìhè nye mmadụ niile ga-anụ. Ka ha were ngwa agha ma kwadebe onwe ha, ma bilie gaa n’agha—inyere Onyenwe anyị aka imegide ndị dị ike. Chineke n’onwe Ya ga-arụ ọrụ n’ihi Izrel. A ga-eme ka ire ụgha ọ bụla daa jụụ. Aka ndị mmụọ ozi ga-akwatu atụmatụ aghụghọ ndị a na-akpụ. Ebe e wusiri ike nke Setan agaghị emeri ma ọlị. Mmeri ga-esonyere ozi nke mmụọ ozi nke atọ. Dịka Onye-isi ndị agha nke Onyenwe anyị si kwatuo mgbidi Jeriko, otu a ka ndị nke Onyenwe anyị na-edebe iwu Ya ga-esi merie, a ga-emekwa ka ihe niile na-emegide ha daa. Ka mkpụrụ obi ọ bụla ghara ime mkpesa megide ndị ohu Chineke ndị bịakwutere ha na ozi e si n’eluigwe zite. Unu akwụsịkwala ịchọ mmejọ n’ime ha, na-asị, ‘Ha na-ekwusi okwu ike nke ukwuu; ha na-ekwu okwu siri ike nke ukwuu.’ Ha pụrụ ikwu okwu siri ike; ma ọ̀ bụghị na ọ dị mkpa? Chineke ga-eme ka ntị ndị na-anụ tingịa ma ọ bụrụ na ha ajụghị ige olu Ya ma ọ bụ ozi Ya ntị. Ọ ga-akatọ ndị na-eguzogide okwu Chineke.”
“Setan etinyela usoro ọ bụla o nwere ike ime ka ọ dịghị ihe ga-abata n’etiti anyị dịka otu ndị mmadụ iji dọọ anyị aka ná ntị ma baa anyị mba, ma gbaa anyị ume ka anyị wepụ njehie anyị. Ma e nwere otu ndị mmadụ ga-eburu Igbe Chineke. Ụfọdụ ga-apụ n’etiti anyị, ndị na-agaghịzi eburu Igbe ahụ. Ma ndị a apụghị iwulite mgbidi iji gbochie eziokwu; n’ihi na ọ ga-aga n’ihu ma n’elu ruo ọgwụgwụ. N’oge gara aga Chineke ebilitela ndị mmadụ, ma Ọ ka nwere ndị e nyere ohere nọ na-echere, ndị a kwadebere ime uche Ya—ndị ga-agabiga ihe mgbochi ndị dị naanị ka mgbidi e ji apịtị a na-agwakọtachaghị nke ọma tee. Mgbe Chineke tinyere Mmụọ Ya n’ahụ ndị mmadụ, ha ga-arụ ọrụ. Ha ga-ekwusa okwu nke Onyenwe anyị; ha ga-ebuli olu ha elu dịka opi. Eziokwu agaghị ada mbà ma ọ bụ tufuo ike ya n’aka ha. Ha ga-egosi ndị mmadụ njehie ha, na ụlọ Jekọb mmehie ha.” Testimonies to Ministers, 409–411.