Akụkọ Nzuzo nke Amaokwu nke Iri Anọ—Nọmba nke Iri na Asaa

“Igodo” nke na-emeghe olulu ahụ na-enweghị njedebe bụ agha Nineveh, nke mezuru n’afọ 627, afọ ise tupu Mohammed anwụọ n’afọ 632. Afọ ise ka e mesịrị, n’afọ 637, ndị agha ndị Alakụba jidere isi obodo Peasia, otu n’ime nnukwu ike abụọ ahụ nke sonyere n’agha Nineveh. Ihe omume a gbanwere nguzozi ike na Middle East n’ụzọ dị ukwuu. Agha Nineveh n’afọ 627 mere ka ike Alaeze Ukwu Peasia daa mbà, ma afọ iri ka e mesịrị Alaeze Ukwu Peasia kwụsịrị.

Otu narị afọ na afọ iri ise mgbe ọnwụ Mohammed n’afọ 632 gasịrị, n’Ọlụ Agha Abbasid nke afọ 782, ndị agha Abbasid (a kọrọ na ha dị ihe dị ka ndị ikom 95,000) bidoro nnukwu mwakpo n’ala Byzantine dị na Asia Minor (Turkey nke oge a). Ha gara n’ihu ruo Chrysopolis, nke dị kpọmkwem n’ofe Ọwara Bosporus site na Constantinople—na-abịaru isi obodo Byzantine nnọọ nso. Ndị Byzantine, n’okpuru Eze Nwanyị Ukwu Irene, tara nnukwu mmeri ọjọọ. N’ihi ya, a manyere ndị Byzantine ka ha bịanye aka na nkwekọrịta udo afọ atọ na-eweda ha ala, kwekọọ ịkwụ nnukwu ụtụ isi kwa afọ (ihe dị ka dinar ọlaedo 70,000–90,000) ma nyefee uwe silk na ndị e jidere dịka nkwụnye. Ọlụ agha a bụ otu n’ime mbata agha Abbasid kacha ukwuu ma kacha nwee ihe ịga nke ọma n’ala Byzantine n’oge narị afọ nke asatọ. O gosipụtara ike na-eto eto nke Ọchịchị Caliphate Abbasid na ọdịda na-aga n’ihu nke Alaeze Byzantine.

E nwere oge amụma abụọ pụrụ iche nke narị afọ otu na iri ise n’Ophe nke itoolu, n’ọjà nke ise. Nke mbụ sitere n’ọnwụ Mohammed n’afọ 632 ruo n’ịweda Eze Nwanyị Ukwu Irene nke Rom Ọwụwa Anyanwụ ala n’afọ 782. Isi nke itoolu na-akọwapụta ịrị elu nke Islam n’ụzọ zuru ezu nke ukwuu. Site n’ịjikọta agbụrụ dị iche iche n’afọ 606, ruo n’agha Nineveh n’afọ 627, ruo n’ọnwụ Mohammed n’afọ 632, ma mesịa ruo n’imeri Peshịa n’afọ 637, a na-esochi ịrị elu na ọdịda nke Islam nke ọma n’Okwu amụma Chineke. Islam nke Arabia bụ ike ahụ nọ n’amụma mbụ ahụ nke otu narị afọ na iri ise nke mmekpa ahụhụ. Ịjikọta agbụrụ dị iche iche site n’aka Mohammed n’afọ 606; mgbe ahụ agha Nineveh, “igodo” ahụ, n’afọ 627, nke e soro amụma Mohammed banyere mbibi ma Peshịa ma Rom n’ihe dị ka afọ 628, wee gaa n’ọnwụ ya n’afọ 632. Ụbọchị ndị a na-anọchi anya usoro ihe omume pụrụ iche n’akara Islam.

Mgbe afọ narị na iri ise gachara kemgbe Mohammed nwụsịrị n’afọ 632, isi ebe ike Alakụba si dị gbanwere site n’Arabia gaa Turkey, ka ọ na-achụpụ Rom nke Ọwụwa Anyanwụ laghachi ruo Constantinople. Ahụhụ mbụ ahụ nọchiri anya Alakụba nke Arabia, ma ahụhụ nke abụọ nọchiri anya Alakụba nke Turkey. N’ime ahụhụ mbụ ahụ, amụma oge abụọ ahụ nke otu narị afọ na afọ iri ise nke ọ bụla na-akọwapụta ọdịiche dị n’etiti Alakụba nke Arabia na Alakụba nke Turkey, dịka e si anọchi otu eziokwu ahụ anya n’ọdịiche dị n’etiti ahụhụ mbụ na nke abụọ.

Oge afọ narị na iri ise mbụ malitere site n’ịla n’iyi nke Peasia ma kwụsị mgbe Rom jigidere n’ime mgbidi Constantinople. Oge nke abụọ nke afọ narị na iri ise malitere site n’mmeri Osman (a na-akpọkwa ya Ottman) na Nicomedia. Mmeri Ottoman na Nicomedia na-ezo aka na Mgbochi Nicomedia (İzmit nke oge a, Turkey), nke mere site n’afọ 1333 ruo 1337 mgbe Sultan Orhan Gazi (nwa Osman I, onye guzobere Ottoman Beylik) gbara obodo Byzantine dị mkpa, Nicomedia, gburugburu agha. Obodo ahụ guzogidere ruo ọtụtụ afọ, ma n’ikpeazụ nyefere n’afọ 1337 n’ihi agụụ na ụkọ ihe oriri. E kwere ka ndị agha nche Byzantine pụọ gaa Constantinople. Nicomedia bụ otu n’ime ebe nchebe Byzantine ukwu ikpeazụ dị n’Asia Minor (Anatolia). Ọdịda ya kwụsịrị n’eziokwu ọchịchị Byzantine n’ọtụtụ akụkụ ọdịda anyanwụ Anatolia. Mmeri a mere ka ndị Ottoman nwee ike ime ka ike ha sie ike na Bithynia ma gbasaa n’ihu karịa ruo n’akụkụ ọdọ mmiri Bosporus. Ọ bụ nnukwu nzọụkwụ dị mkpa nke dugara n’imeri Constantinople n’ikpeazụ site n’aka Ottoman (nke mere ihe karịrị otu narị afọ ka e mesịrị, n’afọ 1453). A na-ahụkarị mgbochi ahụ dịka otu n’ime mmeri mbụ ndị dị mkpa nke gbanwere obere beylik Ottoman ahụ ka ọ bụrụ ike mpaghara na-ebili elu.

Ndị ọsụ ụzọ ahụ ghọtara nke ọma ma kụzie na nkebi okwu ahụ, “a tụdara ebe nsọ ya n’ala,” dị na Daniel isi nke asatọ na amaokwu nke iri na otu, mezuru site n’aka Constantine.

“Ụlọ nsọ” a kọwara ebe a bụ ụlọ nsọ Pantheon dị n’obodo Rom, ma “ebe” nke ụlọ nsọ ahụ bụ Rom. A “tụdara Rom n’ala” site n’aka Constantine mgbe ọ họpụtara ibuga isi obodo alaeze ya gaa Constantinople n’afọ 330. Amaokwu nke iri na otu jikọtara na Mkpughe iri na atọ amaokwu nke abụọ ma na-akọwapụta otu ihe omume ahụ.

Ajọ̣ ahụ bụ Rom nke ndị ọgọ mmụọ, ma Rom nke ndị ọgọ mmụọ nyefere “oche” nke ikike ya n’aka ụka Rom n’afọ 330, mgbe o bugharịrị isi obodo ahụ gaa n’ọwụwa anyanwụ, si otú a hapụ oghere ike nke ụka papal ji obi ụtọ were uru ya. Mgbe anyị malitere akara nke Rom ọwụwa anyanwụ site n’afọ 330 ruo 1453, anyị na-achọpụta na ná mmalite amụma nke Rom ọwụwa anyanwụ, a wedara obodo Rom n’ala site n’ịjụ Rom nke Constantine. E megharịrị mmechuihu ahụ n’oge Nwanyị Eze Ukwu Irene n’afọ 782, n’ọgwụgwụ narị afọ na afọ iri ise mbụ nke mmekpa ahụ. E megharịrị mmechuihu abụọ ahụ site n’aka Constantine onye ikpeazụ.

Opi nke ise na nke isii nke Mkpughe isi itoolu na-enye nkọwa gbasara ọdịda nke Rom nke ọwụwa anyanwụ, ebe ha na-akọkwa mbilite na ọdịda nke Alakụba. Mmụọ nsọ na-agwa anyị ka anyị mụọ “mbilite na ọdịda” nke alaeze dị n’akwụkwọ Daniel na Mkpughe. Alaeze ndị ahụ nwere àgwà pụrụ iche nke ha, nke jikọtara ya na “mbilite na ọdịda” ha pụrụ iche. E wetara ọdịda Juda site n’ọgụ atọ e lụrụ megide Jerusalem. E buuru ndị Hibru gaa Babilọn, ha ga-alaghachikwa n’okpuru iwu atọ, nke ga-ebido afọ 2,300 ahụ nke dugara n’ọrụ ozi ndị mmụọ ozi atọ batara n’akụkọ ihe mere eme site n’afọ 1798 ruo 1844. Babilọn dara n’abalị otu. Rom gbajisịrị, ma n’ime mgbajisi ya, e gosipụtara akụkụ abụọ nke Rom n’okpuru ọnọdụ nke ma Rom nke ọdịda anyanwụ ma ọ bụ Rom nke ọwụwa anyanwụ. Mbilite na ọdịda nke alaeze Ptolemy na alaeze Seleucid n’otu ụzọ n’ime atọ mbụ nke Daniel iri na otu bụ ihe atụ nke mbilite na ọdịda nke Rom nke ndị popu. Ihe àmà ahụ bụ naanị mmechi nke akụkọ Alẹksanda na mkposa Gris. N’adịghị ka Rom, Gris kewara n’akụkụ anọ nke mechara bụrụ abụọ. Rom kewara n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, ma mgbe nke ahụ gasịrị, e kewara Rom nke ọdịda anyanwụ n’amụma n’akụkụ atọ, na-anọchi anya ọchịchị Rom ugboro atọ. Maka Rom nke ọwụwa anyanwụ, Constantine kewara alaeze ya nye ụmụ ya nwoke atọ. O doro anya na Rom nke ọdịda anyanwụ na Rom nke ọwụwa anyanwụ bụ ahịrị yiri ibe ha na-anọchi anya ụka Rom na ọchịchị Rom. N’ime nkewa abụọ ahụ, e nwekwara nkewa ọzọ ugboro atọ. Gris bụ anọ ghọọ abụọ, Babilọn bụ abalị otu, Juda bụ ọgụ atọ. N’ihe banyere Alakụba, a na-egosi “mbilite” ha dị ka “ntọhapụ,” ma “ọdịda” ha bụ “mgbochi.”

Mbibi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ site n’afọ 330 ruo 476 na-anọchi anya mbibi na-aga n’ihu nke United States site n’afọ 1798 ruo n’iwu ụbọchị Sọnde. Afọ “330” na afọ “1798” bụ ha abụọ akara-ụzọ amụma a na-akpọ “oge e kenyere” ma ọ bụ “oge ọgwụgwụ” n’akwụkwọ Daniel. Afọ 330 na-akara mmalite nke Rom ọdịda anyanwụ na Rom ọdịda ọwụwa anyanwụ. Njedebe nke ha abụọ bụ ime ka onye ndu Rom daa n’ihere, dịka Constantine mere ka obodo Rom daa n’ihere ná mmalite. Afọ 476 bụ njedebe nke otu oge amụma nke na-egosi otú usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị Rom ahụ a ma ama siri daa n’okpuru nzọụkwụ atọ. Otu oge nke malitere site n’ịjụ obodo ahụ n’afọ 330 sochiri ya ime ka usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị ha dum daa n’ihere—republic ha dị ebube, nke bụbu isi ihe nganga nke Rom oge ochie, ka a kwaturu, ma n’ikpeazụ o rutere n’afọ 476, mgbe a gaghị enwekwa onye ọchịchị n’elu Rom nke si n’ezi agbụrụ ndị Rom pụta. Ahịrị abụọ nke Rom malitere n’afọ 330, ma akụkụ Akwụkwọ Nsọ ebe e debere ahịrị abụọ ahụ, gụnyekwara ahịrị amụma abụọ nke ọnwa ise. Ahịrị Rom ọdịda anyanwụ na-amalite ma na-ejedebe site n’ime ka ọ daa n’ihere n’ụzọ na-aga n’ihu. Ahịrị Rom ọdịda ọwụwa anyanwụ na-amalite ma na-ejedebe site n’ime ka ọ daa n’ihere n’ụzọ na-aga n’ihu n’afọ 1449, dịka Constantine onye ikpeazụ rịọrọ ka e kwe ya ka ọ chịkwaa.

Eze dị n’elu ha bụ Mohammed, n’ihi na e kọwapụtara ya n’amaokwu nke mbụ, ya mere ọ bụghị mmadụ Islam ọzọ ọ bụla; ọ bụ Mohammed bụ eze, eze pụtara alaeze, Islamkwa bụ alaeze Mohammed.

Alakụba bụ mkpịsị-igodo ahụ meghere olulu enweghi nsọtụ na 9/11, ọ bụkwa ya na-emepe olulu enweghi nsọtụ n’oge iwu Sọnde. N’etiti oge nke ịkàrà akara, anụ-ọhịa dragọn nke nkekọta ụwa pụtakwara n’olulu enweghi nsọtụ.

Anyị ga-aga n’ihu n’isiokwu na-esote.