Akụkọ Nzuzo nke Amaokwu nke Iri Anọ—Nọmba nke Iri na Asaa

“Igodo” nke na-emeghe olulu ahụ na-enweghị njedebe bụ agha Nineveh, nke mezuru n’afọ 627, afọ ise tupu Mohammed anwụọ n’afọ 632. Afọ ise ka e mesịrị, n’afọ 637, ndị agha ndị Alakụba jidere isi obodo Peasia, otu n’ime nnukwu ike abụọ ahụ nke sonyere n’agha Nineveh. Ihe omume a gbanwere nguzozi ike na Middle East n’ụzọ dị ukwuu. Agha Nineveh n’afọ 627 mere ka ike Alaeze Ukwu Peasia daa mbà, ma afọ iri ka e mesịrị Alaeze Ukwu Peasia kwụsịrị.

Otu narị afọ na afọ iri ise mgbe ọnwụ Mohammed n’afọ 632 gasịrị, n’Ọlụ Agha Abbasid nke afọ 782, ndị agha Abbasid (a kọrọ na ha dị ihe dị ka ndị ikom 95,000) bidoro nnukwu mwakpo n’ala Byzantine dị na Asia Minor (Turkey nke oge a). Ha gara n’ihu ruo Chrysopolis, nke dị kpọmkwem n’ofe Ọwara Bosporus site na Constantinople—na-abịaru isi obodo Byzantine nnọọ nso. Ndị Byzantine, n’okpuru Eze Nwanyị Ukwu Irene, tara nnukwu mmeri ọjọọ. N’ihi ya, a manyere ndị Byzantine ka ha bịanye aka na nkwekọrịta udo afọ atọ na-eweda ha ala, kwekọọ ịkwụ nnukwu ụtụ isi kwa afọ (ihe dị ka dinar ọlaedo 70,000–90,000) ma nyefee uwe silk na ndị e jidere dịka nkwụnye. Ọlụ agha a bụ otu n’ime mbata agha Abbasid kacha ukwuu ma kacha nwee ihe ịga nke ọma n’ala Byzantine n’oge narị afọ nke asatọ. O gosipụtara ike na-eto eto nke Ọchịchị Caliphate Abbasid na ọdịda na-aga n’ihu nke Alaeze Byzantine.

N’akwụkwọ Mkpughe isi nke itoolu, a kpọrọ “ọnwa ise” nke hà otu narị afọ na iri ise ugboro abụọ; otu ugboro n’amaokwu nke ise, ọzọkwa n’amaokwu nke iri.

E nwere oge amụma abụọ pụrụ iche nke narị afọ otu na iri ise n’Ophe nke itoolu, n’ọjà nke ise. Nke mbụ sitere n’ọnwụ Mohammed n’afọ 632 ruo n’ịweda Eze Nwanyị Ukwu Irene nke Rom Ọwụwa Anyanwụ ala n’afọ 782. Isi nke itoolu na-akọwapụta ịrị elu nke Islam n’ụzọ zuru ezu nke ukwuu. Site n’ịjikọta agbụrụ dị iche iche n’afọ 606, ruo n’agha Nineveh n’afọ 627, ruo n’ọnwụ Mohammed n’afọ 632, ma mesịa ruo n’imeri Peshịa n’afọ 637, a na-esochi ịrị elu na ọdịda nke Islam nke ọma n’Okwu amụma Chineke. Islam nke Arabia bụ ike ahụ nọ n’amụma mbụ ahụ nke otu narị afọ na iri ise nke mmekpa ahụhụ. Ịjikọta agbụrụ dị iche iche site n’aka Mohammed n’afọ 606; mgbe ahụ agha Nineveh, “igodo” ahụ, n’afọ 627, nke e soro amụma Mohammed banyere mbibi ma Peshịa ma Rom n’ihe dị ka afọ 628, wee gaa n’ọnwụ ya n’afọ 632. Ụbọchị ndị a na-anọchi anya usoro ihe omume pụrụ iche n’akara Islam.

Mgbe afọ narị na iri ise gachara kemgbe Mohammed nwụsịrị n’afọ 632, isi ebe ike Alakụba si dị gbanwere site n’Arabia gaa Turkey, ka ọ na-achụpụ Rom nke Ọwụwa Anyanwụ laghachi ruo Constantinople. Ahụhụ mbụ ahụ nọchiri anya Alakụba nke Arabia, ma ahụhụ nke abụọ nọchiri anya Alakụba nke Turkey. N’ime ahụhụ mbụ ahụ, amụma oge abụọ ahụ nke otu narị afọ na afọ iri ise nke ọ bụla na-akọwapụta ọdịiche dị n’etiti Alakụba nke Arabia na Alakụba nke Turkey, dịka e si anọchi otu eziokwu ahụ anya n’ọdịiche dị n’etiti ahụhụ mbụ na nke abụọ.

Oge afọ narị na iri ise mbụ malitere site n’ịla n’iyi nke Peasia ma kwụsị mgbe Rom jigidere n’ime mgbidi Constantinople. Oge nke abụọ nke afọ narị na iri ise malitere site n’mmeri Osman (a na-akpọkwa ya Ottman) na Nicomedia. Mmeri Ottoman na Nicomedia na-ezo aka na Mgbochi Nicomedia (İzmit nke oge a, Turkey), nke mere site n’afọ 1333 ruo 1337 mgbe Sultan Orhan Gazi (nwa Osman I, onye guzobere Ottoman Beylik) gbara obodo Byzantine dị mkpa, Nicomedia, gburugburu agha. Obodo ahụ guzogidere ruo ọtụtụ afọ, ma n’ikpeazụ nyefere n’afọ 1337 n’ihi agụụ na ụkọ ihe oriri. E kwere ka ndị agha nche Byzantine pụọ gaa Constantinople. Nicomedia bụ otu n’ime ebe nchebe Byzantine ukwu ikpeazụ dị n’Asia Minor (Anatolia). Ọdịda ya kwụsịrị n’eziokwu ọchịchị Byzantine n’ọtụtụ akụkụ ọdịda anyanwụ Anatolia. Mmeri a mere ka ndị Ottoman nwee ike ime ka ike ha sie ike na Bithynia ma gbasaa n’ihu karịa ruo n’akụkụ ọdọ mmiri Bosporus. Ọ bụ nnukwu nzọụkwụ dị mkpa nke dugara n’imeri Constantinople n’ikpeazụ site n’aka Ottoman (nke mere ihe karịrị otu narị afọ ka e mesịrị, n’afọ 1453). A na-ahụkarị mgbochi ahụ dịka otu n’ime mmeri mbụ ndị dị mkpa nke gbanwere obere beylik Ottoman ahụ ka ọ bụrụ ike mpaghara na-ebili elu.

Mgbe narị afọ na iri ise nke abụọ n’ime opi mbụ kwụsịrị na Julaị 27, 1449, Constantine ikpeazụ rịọrọ ikike n’aka sultan ndị Islam ka o wee rịgoro n’ocheeze nke Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, si otu a nwee otu mmechuihu ahụ Eze Nwanyị Irene tara ná ngwụcha narị afọ na iri ise mbụ nke oge abụọ ahụ “ọnwa ise” nke Mkpughe isi itoolu. Mmechuihu nke ‘Eze Nwanyị Irene’ na kwa nke ‘Constantine ikpeazụ’ bụ ihe nlereanya nke mmechuihu ndị Ottoman mesịrị, mgbe n’ọgwụgwụ amụma oge nke ahụhụ nke abụọ ha rịọrọ nchebe n’aka ike ukwu anọ nke Europe megide iyi egwu sitere n’Ijipt.

Ndị ọsụ ụzọ ahụ ghọtara nke ọma ma kụzie na nkebi okwu ahụ, “a tụdara ebe nsọ ya n’ala,” dị na Daniel isi nke asatọ na amaokwu nke iri na otu, mezuru site n’aka Constantine.

“Ụlọ nsọ” a kọwara ebe a bụ ụlọ nsọ Pantheon nke dị n’obodo Rom, “ebe” ụlọ nsọ ahụ dịkwa bụ Rom. Constantine “tụbara Rom n’ala” mgbe o kpebiri ibugharị isi obodo alaeze ya gaa Constantinople n’afọ 330. Amaokwu nke iri na otu jikọtara ya na Mkpughe iri na atọ, amaokwu nke abụọ na-akọwakwa otu ihe omume ahụ.

Ajọ̣ ahụ bụ Rom nke ndị ọgọ mmụọ, ma Rom nke ndị ọgọ mmụọ nyefere “oche” nke ikike ya n’aka ụka Rom n’afọ 330, mgbe o bugharịrị isi obodo ahụ gaa n’ọwụwa anyanwụ, si otú a hapụ oghere ike nke ụka papal ji obi ụtọ were uru ya. Mgbe anyị malitere akara nke Rom ọwụwa anyanwụ site n’afọ 330 ruo 1453, anyị na-achọpụta na ná mmalite amụma nke Rom ọwụwa anyanwụ, a wedara obodo Rom n’ala site n’ịjụ Rom nke Constantine. E megharịrị mmechuihu ahụ n’oge Nwanyị Eze Ukwu Irene n’afọ 782, n’ọgwụgwụ narị afọ na afọ iri ise mbụ nke mmekpa ahụ. E megharịrị mmechuihu abụọ ahụ site n’aka Constantine onye ikpeazụ.

Opi nke ise na nke isii nke Mkpughe isi itoolu na-enye nkọwa gbasara ọdịda nke Rom nke ọwụwa anyanwụ, ebe ha na-akọkwa mbilite na ọdịda nke Alakụba. Mmụọ nsọ na-agwa anyị ka anyị mụọ “mbilite na ọdịda” nke alaeze dị n’akwụkwọ Daniel na Mkpughe. Alaeze ndị ahụ nwere àgwà pụrụ iche nke ha, nke jikọtara ya na “mbilite na ọdịda” ha pụrụ iche. E wetara ọdịda Juda site n’ọgụ atọ e lụrụ megide Jerusalem. E buuru ndị Hibru gaa Babilọn, ha ga-alaghachikwa n’okpuru iwu atọ, nke ga-ebido afọ 2,300 ahụ nke dugara n’ọrụ ozi ndị mmụọ ozi atọ batara n’akụkọ ihe mere eme site n’afọ 1798 ruo 1844. Babilọn dara n’abalị otu. Rom gbajisịrị, ma n’ime mgbajisi ya, e gosipụtara akụkụ abụọ nke Rom n’okpuru ọnọdụ nke ma Rom nke ọdịda anyanwụ ma ọ bụ Rom nke ọwụwa anyanwụ. Mbilite na ọdịda nke alaeze Ptolemy na alaeze Seleucid n’otu ụzọ n’ime atọ mbụ nke Daniel iri na otu bụ ihe atụ nke mbilite na ọdịda nke Rom nke ndị popu. Ihe àmà ahụ bụ naanị mmechi nke akụkọ Alẹksanda na mkposa Gris. N’adịghị ka Rom, Gris kewara n’akụkụ anọ nke mechara bụrụ abụọ. Rom kewara n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, ma mgbe nke ahụ gasịrị, e kewara Rom nke ọdịda anyanwụ n’amụma n’akụkụ atọ, na-anọchi anya ọchịchị Rom ugboro atọ. Maka Rom nke ọwụwa anyanwụ, Constantine kewara alaeze ya nye ụmụ ya nwoke atọ. O doro anya na Rom nke ọdịda anyanwụ na Rom nke ọwụwa anyanwụ bụ ahịrị yiri ibe ha na-anọchi anya ụka Rom na ọchịchị Rom. N’ime nkewa abụọ ahụ, e nwekwara nkewa ọzọ ugboro atọ. Gris bụ anọ ghọọ abụọ, Babilọn bụ abalị otu, Juda bụ ọgụ atọ. N’ihe banyere Alakụba, a na-egosi “mbilite” ha dị ka “ntọhapụ,” ma “ọdịda” ha bụ “mgbochi.”

Mbili elu ha bidoro site n’aka Mohammed, e wee jide ha azụ n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840. A tọhapụrụ ha, e wee jide ha azụ ozugbo na 9/11. A tọhapụrụ ha ọzọ n’oge na-adịbeghị anya n’ụbọchị Ọktoba 7, 2023, ma kemgbe ahụ a na-ejide ha azụ na Gaza. A ga-atọhapụ Islam ọzọ iji kaa akara idobe onyinyo nke anụ ọhịa ahụ. Ahịrị akụkọ amụma nke Islam nke a na-anọchi anya n’isi nke itoolu ruo nke iri na otu n’akwụkwọ Mkpughe, na-akọwapụta akụkọ amụma nke Islam nke ahuhu nke atọ. “Akụkọ amụma nke Islam nke ahuhu nke atọ” ka a na-anọchikwa anya ya site n’aka mmụọ ozi nke asaa nakwa nke atọ. Mmụọ ozi nke atọ bịarutere n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844 mgbe mmụọ ozi nke asaa malitere ịfụ opì. Mmụọ ozi nke atọ na ahuhu nke atọ batara n’akụkọ amụma na 9/11. Site na 9/11 ruo n’iwu Sunday, akụkọ amụma nke ahuhu nke mbụ na nke abụọ adịla ma ka na-eme, na-emegharị onwe ha.

“Igodo” nke agha Nineve, na-adọta ike abụọ, Rom na Peshia, n’ime njikọ kpọmkwem na nke a na-apụghị ikewapụ ekewa na Islam. Nineve na-akọwapụta nke ọma karịa akụkụ Akwụkwọ Nsọ ọ bụla ọzọ mbibi na-aga n’ihu nke ma Rom ọdịda anyanwụ ma Rom ọdịda anyanwụ.

Herọd bụ ihe nnọchianya nke dragọn ahụ; ọ nọchiri anya Rome. Dragọn ahụ n’ọgwụgwụ ụwa bụ Mba Ndị Dị n’Otu. N’iwu Sọnde, alaeze nke isii na-ada, nke asaa amalite, ma ha na-enye alaeze ha nye alaeze nke asatọ n’emume ụbọchị ọmụmụ nke aka ha. A ka mụrụ alaeze nke asaa ọhụrụ, ma ozugbo ọ kwekọrọ inye alaeze ya nye akwụna Babilọn ruo otu elekere, dịka e gosiri n’ihe nnọchianya site n’Herọd nkwa ya na o ga-enye Salome ruo ọkara alaeze ya.

N’ebe ahụ kpọmkwem ebe United States dara, ka a mụrụ United Nations, ma mejuputa njikọ atọ ahụ. Herọd bụ dragọn ahụ, Herodias bụ papacy, United States bụkwa Salome. Herọd nọ n’ime njikọ alụmdi na nwunye na-akwadoghị iwu, n’ihi na ọ lụrụ nwunye nwanne ya nwoke; ma n’ogo amụma, ọ nọ n’ime mmekọrịta ikwu na ibe ya na Salome, n’ihi na o doro anya na ọchịchọ agụụ mmekọahụ jidere ya n’ebe ọ nọ na-agba egwú. Dragọn ahụ na-enwe mmekọrịta ma na nne ma na nwaanyị ahụ. Nke a dị mkpa ịhụ mgbe ị na-ekpebi na Rome ọdịda anyanwụ na Rome ọwụwa anyanwụ na-anọchi anya aghụghọ ụka na aghụghọ ọchịchị steeti n’usoro ha. Rome, alaeze nke anọ n’amụma Akwụkwọ Nsọ, tinyere papacy n’ocheeze n’ogo amụma, ma site n’ime nke a, o gosipụtara n’ụdị ihe atụ United States, onye ga-etinye papacy n’ocheeze ọzọ.

Mbibi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ site n’afọ 330 ruo 476 na-anọchi anya mbibi na-aga n’ihu nke United States site n’afọ 1798 ruo n’iwu ụbọchị Sọnde. Afọ “330” na afọ “1798” bụ ha abụọ akara-ụzọ amụma a na-akpọ “oge e kenyere” ma ọ bụ “oge ọgwụgwụ” n’akwụkwọ Daniel. Afọ 330 na-akara mmalite nke Rom ọdịda anyanwụ na Rom ọdịda ọwụwa anyanwụ. Njedebe nke ha abụọ bụ ime ka onye ndu Rom daa n’ihere, dịka Constantine mere ka obodo Rom daa n’ihere ná mmalite. Afọ 476 bụ njedebe nke otu oge amụma nke na-egosi otú usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị Rom ahụ a ma ama siri daa n’okpuru nzọụkwụ atọ. Otu oge nke malitere site n’ịjụ obodo ahụ n’afọ 330 sochiri ya ime ka usoro ndọrọ ndọrọ ọchịchị ha dum daa n’ihere—republic ha dị ebube, nke bụbu isi ihe nganga nke Rom oge ochie, ka a kwaturu, ma n’ikpeazụ o rutere n’afọ 476, mgbe a gaghị enwekwa onye ọchịchị n’elu Rom nke si n’ezi agbụrụ ndị Rom pụta. Ahịrị abụọ nke Rom malitere n’afọ 330, ma akụkụ Akwụkwọ Nsọ ebe e debere ahịrị abụọ ahụ, gụnyekwara ahịrị amụma abụọ nke ọnwa ise. Ahịrị Rom ọdịda anyanwụ na-amalite ma na-ejedebe site n’ime ka ọ daa n’ihere n’ụzọ na-aga n’ihu. Ahịrị Rom ọdịda ọwụwa anyanwụ na-amalite ma na-ejedebe site n’ime ka ọ daa n’ihere n’ụzọ na-aga n’ihu n’afọ 1449, dịka Constantine onye ikpeazụ rịọrọ ka e kwe ya ka ọ chịkwaa.

Otu n’ime oge ọnwa ise ahụ na-eduga n’ọgwụgwụ Alakụba Arabik dị ka ebe amụma na-elekwasị anya na ya, ma bụrụkwa mmalite Alakụba ndị Tọkị na 782. N’ụbọchị ahụ, a wedara Eze Nwanyị Ukwu Irene n’ala, n’ime ndakọrịta na iweda Constantine nke ikpeazụ n’ala na njedebe amụma nke abụọ nke ọnwa ise. Amụma abụọ nke ọnwa ise n’ime otu akụkọ nke amaokwu iri na ise. Otu na-egosi akụkọ ihe mere eme nke Alakụba Arabia, nke ọzọkwa Alakụba Tọkị. Ha abụọ na-ejedebe n’iweda Rom nke ọwụwa anyanwụ n’ala. Mmechi nke otu n’ime amụma ndị ahụ mezuru site n’iweda nwanyị n’ala, nke nke ọzọkwa site n’iweda nwoke n’ala. Ahịrị n’elu ahịrị, ha na-akọwapụta iweda nzukọ na ọchịchị Rom nke ọwụwa anyanwụ n’ala. Alakụba nke ahụhụ mbụ na-eweta mmeweda abụọ ahụ. Iweda Constantine nke ikpeazụ n’ala na 1449 na-amalite oge afọ anọ nke na-ejedebe na 1453, mgbe mgbidi Constantinople dara. 1449 na-anọchi anya mmeweda, ma na 1453 mgbidi ahụ dara, alaeze wee kwụsị.

Otu n’ime oge abụọ ahụ nke ọnwa ise na-amalite site n’ọnwụ Mohammed, onye e ji mara dị ka “eze nke nọ n’elu ha” n’amaokwu nke iri na otu.

Eze dị n’elu ha bụ Mohammed, n’ihi na e kọwapụtara ya n’amaokwu nke mbụ, ya mere ọ bụghị mmadụ Islam ọzọ ọ bụla; ọ bụ Mohammed bụ eze, eze pụtara alaeze, Islamkwa bụ alaeze Mohammed.

Nkwughachi nke ahuhu nke mbụ na nke abụọ n’ime ahuhu nke atọ kwekọrọ na nkwughachi nke mmụọ-ozi nke mbụ na nke abụọ n’ime mmụọ-ozi nke atọ. E nyere Mohammed, bụ́ eze ahụ, mkpịsị-igodo imeghe olulu enweghị ngwụcha, ma 9/11 na-egosi oge e nyere mmụọ-ozi nke atọ ike. Kraịst, dị ka mmụọ-ozi ahụ dị ike, wee rịdata mgbe ọkpọ mbụ nke Belam rutere n’akụkọ amụma. Mgbe ahụ ka e meghere olulu enweghị ngwụcha, Islam wee bụrụkwa isiokwu nke akụkọ ụwa ọzọ. Kraịst wee duru ndị Ya laghachi n’ụzọ ochie nke Jeremiah, ozi nke ahuhu nke atọ na nke mmụọ-ozi nke atọ wee malite ikwusa. N’afọ 2015, Trump kwupụtara ebumnuche ya ịgba ọsọ maka ịbụ onye isi ala, si otu a kpalite ike dragọn nke ndị globalist, olulu enweghị ngwụcha wee hapụ ekweghị na Chineke nke mechara gbuo Trump n’okporo ámá nke Sọdọm na Ijipt. N’oge iwu Ụka Sọnde, anụ ọhịa ahụ nke bụ nke asatọ, nke sitere na asaa ahụ, ga-arịgo site n’olulu enweghị ngwụcha. Mmalite nke oge akara nke narị puku iri anọ na anọ, na njedebe ya, na-egosi ịrị elu nke ike olulu enweghị ngwụcha.

Alakụba bụ mkpịsị-igodo ahụ meghere olulu enweghi nsọtụ na 9/11, ọ bụkwa ya na-emepe olulu enweghi nsọtụ n’oge iwu Sọnde. N’etiti oge nke ịkàrà akara, anụ-ọhịa dragọn nke nkekọta ụwa pụtakwara n’olulu enweghi nsọtụ.

E nyere Mohammed, eze alaeze nke Islam, igodo nke na-emepe akara-ụzọ atọ nile nke ike si n’olulu enweghị ngwụcha pụta. Agha Nineveh nke dị n’afọ 627 nọchiri anya agha dị n’etiti ike abụọ nke mebiri ike ndị agha abụọ ahụ, nke mere ka Islam bilie n’ike ngwa ngwa. A tụgharịrị igodo ahụ na 9/11, ịrị elu nke Islam wee malite, ọ bụ ezie na e mechibidoro ya n’oge na-adịghị anya mgbe nke ahụ gasịrị. E gosipụtara agha Nineveh n’ụdị ihe atụ na 9/11; n’ihi na n’ebe ahụ ka ịrị elu nke Islam malitere ka mmụọ ozi dị ike ahụ na-arịdata ime ka ụwa nwee ìhè site n’ebube Ya, kpakpando ahụ kwa, nke pụtara onye-ozi, si n’eluigwe daa. A na-egosikwa agha Nineveh n’ụdị ihe atụ na njedebe, mgbe iwu ụbọchị Sọnde bịara ma oge nke abụọ nke Oge Ọchịchịrị amalite, dịka anwụrụ nke okpukpe Islam na-ekpuchi anyanwụ.

A na-anọchi anya iwu Ụka site n’ihe atụ mgbe ozi nke mkpu etiti abalị rutere nzukọ ọmụma-ụlọikwuu Exeter. Mgbe ahụ mmegharị ikpeazụ nke iwulite onyinyo anụ ọhịa ahụ na-amalite. Nhazi ahụ, ma ọ bụ iwulite onyinyo ahụ, bidoro na 9/11, ma n’ọgwụgwụ oge ahụ, oge nke ikwusa mkpu etiti abalị bụkwa fractal nke oge ahụ dum nke nhazi onyinyo ahụ nke malitere na 9/11. Mmalite ahụ na-anọchi anya ọgwụgwụ ahụ. Ahụhụ mbụ na-anọchi anya ahụhụ nke atọ, dịka mmụọ ozi mbụ na-anọchi anya mmụọ ozi nke atọ. Agha Nineveh n’ọgwụgwụ oge nke ịka akara, na-akọwapụta agha Nineveh ná mmalite. Agha Nineveh n’oge iwu Ụka, bụ ọgwụgwụ oge nke ịka akara nke malitere na 9/11, ma ọ bụkwa ọgwụgwụ oge nke ikwusa mkpu etiti abalị. Ya mere, e ji agha Nineveh atụ n’mmalite nke ikwusa mkpu etiti abalị, nke na-akọwapụta nzọụkwụ ikpeazụ n’ịmepụta onyinyo anụ ọhịa ahụ na United States, ma n’oge iwu Ụka mmalite nke ịmepụta onyinyo anụ ọhịa ahụ n’ụwa na-amalite. Nineveh bụ isi igodo nke na-eme ka ahịrị dị iche iche kwekọọ, ndị na-achọta mmezu ha zuru okè n’akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu iri anọ.

Anyị ga-aga n’ihu n’isiokwu na-esote.