Akụkọ Ihe Mere Eme Zoro Ezo nke Amaokwu Iri Anọ — Nọmba Iri na Asatọ

“Isi” nke na-anọchi anya agha Nineveh n’ime Mkpughe isi nke itoolu mezuru site n’akụkọ ihe mere eme nke wetara oge ntụgharị, nke n’ezie bụ ihe isi na-eme. Ihe m na-ekwupụta bụ na agha Nineveh abụghị naanị isi akụkọ ihe mere eme nke gosiri mbilite nke Islam, kama na ọ bụkwa isi amụma. Ike na usoro amụma dị n’ime agha ahụ na-eweta ahịrị alaeze nile nke amụma Bible, dịka e si depụta ha n’ime Daniel na Mkpughe, ka ha kwekọọ n’usoro otu na isi nke iri na otu nke Daniel. N’ime ime nke a, ọ na-ekwe ka alaeze ndị ahụ nile gbaa ama banyere amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel isi nke iri na otu, ma nke ka mkpa—imeghe akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke mpụga nke amaokwu nke iri anọ.

Agha Nineveh n’afọ 627 kpọpụtara mmalite nke afọ iri ikpeazụ nke ike ndị Peshia, nke e meriri site n’aghụghọ agha nke Rom, nke ejikọrọ ya na igwe ojii nke nlekọta Chineke. Ọ kpọpụtara ebe mgbanwe ahụ, ebe ìgwè ndị Alakụba nke Mohammed malitere ibili. Agha ahụ wepụrụ ihe mgbochi nke dịrị adị, ihe mgbochi nke, n’ihe gbasara echiche, gaara anọgide, ma ọ bụrụ na Rom na Peshia ha abụọ jigidere ike ha. Ma ha emeghị otú ahụ.

N’ihe nnọchianya amụma nke Islam, anyị na-ahụ igbochi na ntọhapụ nke Islam site n’oge mbụ e webatara ya n’Akwụkwọ Nsọ, dịka Sera mere ka Abraham gbochie Hega na Ishmael.

Ọbụna tupu ihe ahụ eme, ihe mere e ji webata Hega n’akụkọ amụma ahụ bụ na Onyenwe anyị “egbochiela” Sera ịmụ nwa.

“Igodo” nke Mkpughe isi nke itoolu e nyere Mohammed, nke agha Nineveh mezuru n’ụzọ sochirinụ, na-anọchi anya iwepụ “mgbochi” e tinyere n’ebe Islam nọ n’oge ọbụla n’akụkọ ihe mere eme amụma.

A na-anọchi anya “ibili na ida” nke alaeze Mohammed, ọ bụghị nke ukwuu dịka ibili na ida, kama dịka ‘ntọhapụ’ na ‘mgbochi’. Mgbe a tọhapụrụ Islam n’amụma, e ji agha Nineveh kọwaa ntọhapụ ahụ.

N’ime opi asaa ahụ, ọ bụ naanị opi ahụhụ nke Islam ka na-agafe akụkọ ihe mere eme dịka ike na-adịgide adịgide site n’oge e bu ụzọ webata ha n’akụkọ amụma ruo n’imechi oge amara. Opi anọ mbụ nke bịara n’elu Rom ọdịda anyanwụ nọchiri Odoacer, Genseric, Atilla onye Hun, na Alaric; ya mere ha nọchiri anya ike ikpe anọ nke nlekọta Chineke n’ụbọchị ikpeazụ, ma ihe ha na ha hà n’oge a abụghị ụmụnna sitere kpọmkwem n’aka ike anọ ochie ahụ. Ọ bụghị otu a ka ọ dị n’ihe gbasara opi ahụhụ ahụ. Ozugbo Islam batara n’akụkọ ihe mere eme, ọ na-aga n’ihu n’usoro kpọmkwem nke ntọhapụ na igbochi ruo mgbe a tọhapụrụ ya kpamkpam n’imechi oge amara. N’ihe gbasara opi ahụhụ ahụ, “mkpịsị ugodi” nke ‘ntọhapụ’ ka e ji mara agha Nineveh.

Ndị pionia ahụ kpọmkwem mataara Julaị 27, 1299 dịka mmalite nke otu narị afọ na afọ iri ise nke kwụsịrị na Julaị 27, 1449, nke n’aka nke ya malitere narị afọ atọ na afọ iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise nke mechiri na Ọgọọst 11, 1840.

N’isiokwu gara aga anyị kpọpụtara mgbachi nke 1333 ruo 1337 nke Sultan Orhan Gazi (nwa Osman Mbụ, onye guzobere Ottoman Beylik) wetara n’elu Nicomedia, mgbe o gbachiri obodo Byzantium dị mkpa nke Nicomedia gburugburu. Mgbachi ahụ bụ mmechi nke agha a lụrụ megide Nicomedia nke malitere site n’aka nna ya Osman. Otu narị afọ na iri ise nke Mkpughe isi nke itoolu, amaokwu nke iri, malitere na July 27, 1299, ma dịka mmalite nke amụma, a ghaghị ilebara akụkọ ihe mere eme metụtara ụbọchị mmalite ahụ anya. Osman Mbụ (onye guzobere usoro eze Ottoman) bụ nna Sultan Orhan Gazi, onye n’ụbọchị July 27, 1299 nwetara mmeri mbụ dị mkpa megide Alaeze Byzantium n’Agha Bapheus nke mere na mpaghara Nicomedia, n’akụkụ obodo Nicomedia; obodo isi obodo dị oke mkpa n’akụkọ ihe mere eme Rom na Byzantium mbụ.

Na Julaị 27, 1299, ndị agha Osman meriri otu ndị agha Byzantine nke otu gọvanọ mpaghara duru. A na-ewere ọgụ ahụ dị ka otu n’ime ihe ịga nke ọma agha mbụ dị mkpa nke Osman n’onwe ya, mgbe ọ malitere ijikọta ọchịchị n’aka ya na Bithynia (n’ugwu ọdịda anyanwụ Anatolia). Ọ ghọrọ nzọụkwụ dị mkpa n’ime mgbanwe sitere n’obere beylik ndị Turkey (isi alaeze ebo) gaa n’ike na-ebili nke ga-emecha maa aka ma merie ókèala Byzantine. Ụbọchị ahụ na-akara mmalite nke oge uto maka Islam nke mechara duru n’ịtọlite Alaeze Ukwu Ottoman n’oge ọdịda Constantinople na 1453. Osman jiri ndị ọgụ ghazi (ndị na-awakpo ókèala nke mkpali Islam na-edu), ma n’ebe ahụ ka e bidoro ịkpụzi ndị agha ókèala ghazi ka ha bụrụ agha e haziri nke ọma karịa, nke toro n’ụzọ na-aga n’ihu site n’aka Osman, ma mesịa ruo n’aka nwa ya nwoke, Orhan. N’etiti akụkụ ndị ọzọ dị mkpa nke nketa Osman bụ na ọ kwere Islam ijidewanye ala na ihe onwunwe, n’adịghị ka agha ndị ọgụ ghazi, ndị amụma ha na-enweghị nhazi nke ịkpọọ ma gbapụ hapụrụ ha naanị ihe nkwata nke mmeri ha, ma ọ bụghị ókèala ọbụla.

N’ụbọchị Julaị 27, 1299, Osman malitere agha n’ógbè Nicomedia, ma afọ iri atọ na anọ ka e mesịrị, nwa ya nwoke malitere nnọchibido afọ anọ megide isi obodo ahụ, Nicomedia. Nna ya nọ na mmalite ya, nwa ya nọ na njedebe ya. Agha ahụ malitere megide ógbè a na-anọchi anya ya dịka Nicomedia ma kwụsị site n’ijide Nicomedia, isi obodo nke ógbè ahụ, bụ Nicomedia. Site n’afọ 1299 ruo 1337 bụ oge afọ iri atọ na asatọ, ma n’amụma, ọnụọgụgụ ahụ bụ “iri atọ na asatọ” na-anọchite anya ibili elu.

Otu narị afọ na iri afọ ise site na Julaị 27, 1299 ruo Julaị 27, 1449 na-anọchi anya oge nke dugara n’ịtọlite Alaeze Ottoman nke ahụhụ nke abụọ nke Mkpughe isi nke itoolu. Afọ iri atọ na asatọ nke mmeri na-aga n’ihu nke Nikomedia bidoro site n’aka nna (Osman) ma kwụsịrị n’aka nwa ya nwoke (Orphan). Oge ahụ na-egosi nzọụkwụ mbụ nke ịrị elu na-aga n’ihu nke otu isi ọchịchị agbụrụ ruo n’alọeze ukwu.

Afọ otu narị na iri ise ahụ site na Julaị 27, 1299 ruo Julaị 27, 1449, gụnyere mgbochi agha nke afọ anọ nke na-akara njedebe nke afọ iri atọ na asatọ ahụ. Mmalite nke imeri Nikomedia bụ site n’aka nna ahụ, Osman, a rụzuru njedebe ya site na mgbochi agha nke afọ anọ site na 1333 ruo 1337; mgbochi agha nke nwa Osman mere.

Mgbe afọ narị otu na iri ise ahụ kwụsịrị na July 27, 1449, eze ukwu Byzantium, Constantine nke iri na otu, maọbụ Constantine ikpeazụ nke Rome ọwụwa anyanwụ, rịọrọ ndị Turks ka ha nye ya ikikere iji were ocheeze ahụ. Site n’ụbọchị ahụ ruo n’ime mmeri e meriri Constantinople bụ afọ anọ. Afọ anọ ahụ kwụsịrị site na nnọchibido Constantinople, Constantine ikpeazụ nwụkwara n’ime nnọchibido ahụ. A na-anọchi anya ịrị elu nke Islam site n’afọ iri atọ na asatọ mbụ nke amụma afọ narị otu na iri ise ahụ, nke mechiri na nnọchibido afọ anọ. Mgbe afọ narị otu na iri ise ahụ kwụsịrị, Islam eruola n’ókè nke mere na e wedara Rome ọwụwa anyanwụ n’ala site n’ike ndị Turks nwere n’oge ahụ. Site n’ịwedara n’ala nke July 27, 1449, afọ anọ dugara n’ọdịda nke Rome ọwụwa anyanwụ ka e jiri nnọchibido were Constantinople. A na-akara njedebe nke afọ iri atọ na asatọ mbụ akara site na nnọchibido, a na-akarakwa ntọlite nke Alaeze Ottoman akara site na nnọchibido.

Ọnụ ọgụgụ iri atọ na asatọ dịka ihe nnọchianya, dị ka Mozis siri gosi ya n’Akwụkwọ Iwu nke Abụọ, na-anọchi anya afọ iri atọ na asatọ ikpeazụ nke ikpe ahụ nke afọ iri anọ nke ịwagharị n’ọzara. Ya mere, ọnụọgụ iri atọ na asatọ, dịka ihe nnọchianya, nwere njikọ na ọnụọgụ iri anọ. Osman weghaara ókèala Nicomedia na July 27, 1299, ma afọ iri atọ na asatọ ka e mesịrị, nwa ya nwoke weghaara isi obodo nke ókèala ahụ. Ókèala ahụ na isi obodo ahụ bụcha Nicomedia. Ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme na-akọwa ọgụ a dịka nke mbụ n’ime nzọụkwụ ‘abụọ’ nke na-egosi mmalite n’ezie nke ibili elu nke Alaeze Ottoman. Nzọụkwụ nke abụọ nke akụkọ ihe mere eme kọwara bụ ọgụ Nicaea na 1301. N’ebe ahụ, nna ahụ bụ Osman weghaara ókèala a kpọrọ Nicaea, ma na 1331, afọ iri atọ ka e mesịrị, nwa ya nwoke weghaara isi obodo ahụ, nke a kpọrọ Nicaea, bụbu isi obodo Rom.

N’ihe gbasara 1299 na agha Nicomedia, dịka nzọụkwụ mbụ n’ime nzọụkwụ abụọ, nzọụkwụ nke abụọ bịara afọ abụọ ka e mesịrị n’afọ 1301. 1299 bụ akara nke iri atọ na asatọ, ma afọ abụọ ka e mesịrị (iri anọ), nna ahụ weghaara ókèala Nicaea. Mmekọrịta dị n’etiti iri atọ na asatọ na iri anọ nke Izrel oge ochie n’ịbilite iji were ala ahụ e kwere ná nkwa ka a na-anọchi anya ya n’ime Julaị 27, 1299 na 1301. Nzọụkwụ abụọ mbụ ahụ nke mbilite Islam ka e ji agha ndị malitere na nna ahụ na-emeri ókèala ahụ ma nwa nwoke ahụ na-emeri isi obodo nke ókèala ahụ n’ọgwụgwụ ya kaa akara. Mgbe isi obodo abụọ ahụ dara, ha dara n’oge nnọchibido. Isi obodo abụọ ahụ bụ n’oge ụfọdụ isi obodo nke Rom nke ọwụwa anyanwụ.

July 27, 1299 na 1301 ruru ọgwụgwụ ha n’August 11, 1840, nke na-anọchi anya akụkọ ihe mere eme nke 1838, mgbe Litch bu ụzọ bipụta echiche ya na amụma ya banyere amụma ahụ nke otu narị afọ atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise, nke ga-emezu n’ikpeazụ n’August 11, 1840. Nzọụkwụ abụọ nke ibili elu maka ndị Millerites bụ afọ 1838 na 1840.

Amụma Litch nke ’38 na ọhụụ ya e degharịrị nke ’40 gụnyere nkwupụta ikpeazụ ya, nke o dere n’ụbọchị Ọgọst 1, ụbọchị iri tupu amụma ahụ e meziri. Ọ bụ mmezu nke amụma ahụ mere ka ụwa kwenye banyere ezi usoro amụma Akwụkwọ Nsọ. Afọ iri atọ na asatọ ahụ nke kara mbilite nke Izrel oge ochie gụnyere afọ abụọ ahụ site n’ịgafe Osimiri Uhie ruo n’nnupụisi mbụ ahụ na Kadesh.

A na-akọwa nnupụisi ahụ dịka ule ikpeazụ n’ime ule iri. Oge ule afọ abụọ nke ule iri, tinyere afọ iri atọ na asatọ n’ọzara, nọchiri anya afọ 1838 na 1840, ma afọ 1840 gụnyere oge ụbọchị iri.

Ma mmalite nke ịrị elu nke Islam site n’aka Osman na Julaị 27, 1299, na-amalite oge nke afọ iri atọ na asatọ nke na-ejedebe n’ọchibido nke afọ anọ na 1337. Julaị 27, 1299 bụ nke mbụ n’ime nzọụkwụ abụọ ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme na-akọwapụta dịka mmalite nke ịrị elu nke Alaeze Ottoman, ma nzọụkwụ nke abụọ bụ 1301. Nzọụkwụ abụọ ahụ nke agha Nicomedia na Nicaea na 1299 na 1301 na-anọchi anya 1838 na 1840 n’ụzọ amụma. Mmalite nke amụma ahụ na-egosi njedebe ya.

Nikomedia na Nikaea abụọ rụrụ ọrụ nwa oge dị ka isi obodo nke Rome ọwụwa anyanwụ n’akụkọ ihe mere eme ha dị iche iche. N’ezie, Konstantinopul mechara bụrụ isi obodo ọwụwa anyanwụ site n’afọ 330 ruo 1453. Nikomedia na Nikaea na-anọchite anya n’ụdị amụma ọdịda Konstantinopul; ha niile dara n’ihi mkpagbu agha nke Islam nke kpọpụtara njedebe nke mkpọsa ebe Islam buru ụzọ were ọchịchị n’ógbè ahụ ma emesịa were isi obodo ahụ.

Nnọchibido mbụ nke afọ anọ site n’afọ 1333 ruo n’afọ 1337 na-anọchi anya afọ anọ ahụ site n’afọ 1449 ruo n’afọ 1453 mgbe amụma ahụ bịara ná njedebe. Afọ narị atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise mgbe e mesịrị, a na-egbochi Islam ka ndị Millerite “bilie” n’okpuru ike amụma nke e gosipụtara n’àgwà ndị a kpọrọ “iri atọ na asatọ na iri anọ,” dịka e siri gosipụta ya n’akụkọ alfa nke akụkọ July 27, 1299 na July 27, 1449. Ibilite nke Islam na ibili nke ndị ozi Chineke nke ụbọchị ikpeazụ Ya ka a na-anọchi anya ya n’akara ọnụọgụ nke e wuru site na mmekọrịta ọnụọgụ nke 38 na 40.

N’Isi nke iri atọ na asaa nke Ezikiel, Islam bụ ozi nke ifufe ọwụwa anyanwụ nke a na-ekuru n’elu ọkpụkpụ akọrọ ndị nwụrụ anwụ, ka ha wee bilie guzo dịka ndị agha dị ike. Mgbe ozi Ezikiel rutere, ibili ahụ na-amalite, dịka o mere n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite nke 1838 na 1840. Ozi ahụ rutere na 9/11, ma n’iwu Ụka banyere Sọnde nke na-abịa n’oge adịghị anya, ọkpụkpụ ndị ahụ na-ebili guzo dịka ndị agha dị ike. Iwelite ndị agha Chineke dịka chọọchị mmeri n’ụbọchị ikpeazụ ka e ji 1838 na 1840 nọchite anya ya. 9/11 ruo n’iwu Sọnde ka e ji 1840 ruo 1844 nọchite anya ya, ma ọ na-anọchikwa anya oge ahụ site na Disemba 31, 2023 ruo n’ọkụ bọọlụ nke Nashville.

Site n’ịkewa alaeze ukwu ahụ site n’aka Kọnstantin nke mbụ (Onye Ukwu), ruo Kọnstantin ikpeazụ, ka akụkọ amụma nke Rom ọwụwa anyanwụ nọchiri anya ya. Ya mere, a na-akara oge amụma ahụ akara site n’aka nna na nwa n’ụzọ amụma ma ọ bụ n’ụzọ ihe nnọchianya, dị ka e siri gosipụta ya n’aha ha, ọ bụ ezie na e nweghị usoro ọbara sitere kpọmkwem n’etiti Kọnstantin Onye Ukwu na Kọnstantin nke iri na otu. A na-anọchikwa Kọnstantin mbụ na Kọnstantin ikpeazụ n’ụzọ amụma dị ka ihe nnọchianya alfa na omega, nna ahụ (alfa) họrọkwara Kọnstantinopul dịka isi obodo, nwa ahụ (omega) kwa nwụrụ n’oge nnọchibido ahụ mgbe Kọnstantinopul kwụsịrị ịbụ isi obodo. A na-akara oge amụma nke Rom ọwụwa anyanwụ akara site n’aka Kọnstantin mbụ na Kọnstantin ikpeazụ. Oge nke afọ 150 ahụ nke malitere n’ụbọchị Julaị 27, 1299 gụnyere oge nke afọ 38 ma kwụsị na nnọchibido nke afọ 40. Nnọchibido ahụ nọchiri anya 1449 ruo 1453 n’ụdị ihe atụ. Mgbasa agha nke Nikomedia malitere site n’ịmmeri ókèala ma kwụsị site n’ịmmeri isi obodo nke ókèala ahụ. Dịka o siri dị n’ihe banyere Kọnstantin mbụ na Kọnstantin ikpeazụ, mmeri Nikomedia malitere site n’aka nna (nke mbụ) ma kwụsị site n’aka nwa (nke ikpeazụ).

Mgbochi afọ anọ n’oge mbido nke otu narị afọ iri ise ahụ nke duru ruo n’afọ anọ site n’ime ka Constantine nke ikpeazụ daa n’ala n’afọ 1449 ruo n’afọ 1453, mgbe a gbara Constantinople gburugburu wee merie ya. Amụma oge nke ahụhụ nke abụọ, nke na-anọchi anya narị afọ atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise, malitere na July 27, 1449, ọ kwụsịrịkwa na August 11, 1840. Ụbọchị ahụ na-akara mmalite nke oge afọ anọ nke Sister White kpọrọ ngosipụta dị ebube nke ike Chineke.

E jidere Islam n’August 11, 1840, ma e nwere oge afọ anọ nke kwekọrọ ma na mwụsa nke Mmụọ Nsọ n’oge Pentikọst, ma na mbilite-nsọda nke mmụọ ozi ahụ dị ike nke Mkpughe iri na asatọ, mgbe Islam nke ahụhụ nke atọ tiri “nnukwu ụlọ” nke New York na 9/11. 9/11 na-akara mmalite oge mmechi-aka nke otu narị na iri anọ na puku anọ. Mmechi-aka ahụ bụ oge dịrị n’oge, ma njedebe nke oge mmechi-aka ahụ nwere àgwà ndị e ji amata mmalite nke oge ahụ. Mgbe Kraịst rịdatara na 9/11, ọ nọchiri anya Maịkel na-arịdata ibili ndị àmà abụọ ahụ n’ọnwụ na December 31, 2023, mgbe oge ikpeazụ nke mmechi-aka ahụ bidoro.

Igodo ahú nke bụ agha Nineveh na-anọchi anya ntọhapụ dị iche iche nke Islam, ndị ga-ewedata Rom nke ọwụwa anyanwụ ruo n’afọ 1453. N’ime otu narị afọ na afọ iri ise nke “ọnwa ise” nke amaokwu nke iri, ma mmalite ya ma ọgwụgwụ ya nwere oge nke afọ anọ. Oge abụọ ahụ nke afọ anọ jikọtara na njedebe nke afọ narị atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise, nke kpọrọ akara oge nke afọ anọ site n’afọ 1840 ruo 1844 mgbe Kraịst ga-eme ka “ụwa dum jiri ebube ya nwuo.” N’afọ 1844, a kwụsịrị itinye oge amụma n’ọrụ, n’ihi na oge ga-abụ “oge adịghịkwa.”

Ahịrị atọ ahụ nke oge afọ anọ dabara na oge nke ịkpọchi-akara site na 9/11 ruo n’iwu ụbọchị Sọnde, ha na-adabakwa kwa na fraktal nke 9/11 ruo n’iwu ụbọchị Sọnde nke a na-anọchi anya ya site na Disemba 31, 2023 ruo mgbe a ga-ahapụ Islam ọzọ ka o wetara bọl ọkụ nke Nashville.

A kọwawo ihe nlereanya amụma nke sitere na Disemba 31, 2023 ruo n’ihe bọọlụ ọkụ nke Nashville site n’oge amụma atọ nke afọ anọ, ndị ha niile kwekọrọ n’oge akara-ikpuchi sitere na 9/11 ruo n’iwu ụbọchị Sọnde. N’ihi ya, ndị àmà anọ na-akọwapụta akụkọ ihe mere eme sitere na Disemba 31, 2023 ruo n’ịwakpo Nashville, ma ọ bụ agha Nineveh ka bụ “igodo” nye onye ọ bụla n’ime ndị àmà ndị a. 1333, 1449, 1840 na 9/11 bụchara ebe ntụgharị— “igodo.”

Mgbe ọ ghọrọ eze ukwu n’afọ 284, n’afọ 293, Diocletian họpụtara Nicomedia dị ka isi obodo ọwụwa anyanwụ nke Alaeze Ukwu Rom mgbe o kewara alaeze ahụ n’iwu n’etiti Ọwụwa Anyanwụ na Ọdịda Anyanwụ, guzobe usoro Tetrarchy. Nicomedia rụrụ ọrụ dị ka isi obodo nchịkwa na agha kachasị mkpa n’Ọwụwa Anyanwụ ruo ọtụtụ iri afọ. Constantine Onye Ukwu jiri ya dịka ebe ndabere tupu o kpebie iwulite isi obodo ọhụrụ ahụ na Byzantium dị nso (nke ọ gbanwere aha ya bụrụ Constantinople n’afọ 330). Ọbụna mgbe Constantinople ghọrọ isi obodo kachasị mkpa, Nicomedia nọgidere bụrụ nnukwu etiti mpaghara, ebe ọ dị n’ọnọdụ agha dị mkpa n’ụsọ ọwụwa anyanwụ nke Osimiri Marmara. Ya mere, ọbụna ma ọ bụghị isi obodo na-adịgide adịgide dịka Rom ma ọ bụ Constantinople, e kenyere Nicomedia n’ụzọ gọọmenti dịka isi obodo ọwụwa anyanwụ n’oge mgbanwe dị oke mkpa n’akụkọ ihe mere eme nke Rom. Ná mmalite nke otu narị afọ na afọ iri ise ahụ, e meriri otu isi obodo nke Rom ọwụwa anyanwụ, ma ná njedebe ya, e meriri otu isi obodo nke Rom ọwụwa anyanwụ. Mmeri abụọ ahụ gụnyere nnọchibido.

Eze ukwu Diocletian mere Nicomedia isi obodo ọwụwa anyanwụ nke alaeze Rom n’ụzọ iwu kwadoro mgbe o tinyere usoro Tetrarchy n’ọrụ n’afọ 293. Usoro Tetrarchy ahụ mejupụtara nkewa ọdịda anyanwụ na ọwụwa anyanwụ nke alaeze ahụ; ma akụkụ ọwụwa anyanwụ ma nke ọdịda anyanwụ nwere eze ukwu okenye (Augusti) na eze ukwu nta (Caesar), iji mezue ọnụọgụ anọ nke okwu a bụ “tetrarchy” na-anọchi anya ya.

Diocletian bu akara omega nke ụka Smirna, Nero kwa bụ akara alpha. Constantine Ukwu bu akara alpha nke ụka Pegamos, Justinian kwa bụ akara omega.

Nkewa ‘n’iwu’ nke Rom n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ (nke na-adịgideghị) bụ ọrụ Diocletian mezuru, ma nkewa amụma nke Rom n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ bụ ọrụ Constantine mezuru. N’ime akụkọ ihe mere eme nke ụka ihe nnọchianya nke abụọ nke mkpagbu, nke Smyrna nọchiri anya ya, e kewara Rom n’iwu n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ; ma n’ime akụkọ ihe mere eme nke ụka ihe nnọchianya nke atọ nke ime nkwekọrịta, nke Pergamos nọchiri anya ya, e kewara Rom n’amụma n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. 293 bụ alfa, 330 bụkwa omega; ma n’ụbọchị Mee 11, 330, Constantine Ukwu raara Constantinople nye dịka isi obodo nke Alaeze Ukwu ahụ.

Nkewa iwu nke Diocletian mere na 293 dara n’iyi site n’agha obodo nke sochiri ya ruo n’Iwu Milan n’afọ 313, mgbe Constantine nke ọwụwa anyanwụ na Licinius nke ọdịda anyanwụ nyere Iwu Milan, nke mere ka Iso Ụzọ Kraịst bụrụ nke iwu kwadoro, ma kwụsịkwa n’ezie Tetrarchy ahụ—usoro nke ndị ọchịchị anọ na-arụkọ ọrụ ọnụ nke dara ma ghọọ ọgụ n’etiti ike abụọ bụ isi (Constantine n’Ọdịda Anyanwụ na Licinius n’Ọwụwa Anyanwụ). Nkewa iwu ahụ, nke butere ndakpọ, na-anọchi anya oge afọ iri abụọ site na nkewa ruo na nkewa, ma nkewa abụọ ahụ kpalitere ndakpọ nke usoro ahụ.

Nzuko Smaina malitere n’oge Nero n’afọ 64, mgbe Nero ji nnukwu ọkụ Rome kpagbuo ndị Kraịst, bụ́ ndị Nero boro ebubo na ha malitere ọkụ ahụ. Nero na-akara mmalite nke mkpagbu ahụ, ma bụrụkwa ihe nnọchianya nke mkpagbu ikpeazụ nke ụbọchị ikpeazụ. Mkpagbu ikpeazụ ahụ na-aga n’ihu ruo na mmechi nke oge ebere, mgbe ike papal ga-eru ọgwụgwụ ya, n’enweghị onye ga-enyere ya aka. N’ụzọ dị otu a, oge mbụ nke mkpagbu malitere site n’ịkpọ Rome ọkụ, ọ na-ejedebekwa na ịkpọ Rome ọkụ.

Ụka nke Smaina malitere site n’oge Nero n’afọ 64, mgbe Nero jiri nnukwu ọkụ Rome mee ihe iji kpagbuo ndị Kraịst, bụ́ ndị Nero boro ebubo na ọ bụ ha kpalitere ọkụ ahụ. Afọ narị abụọ na iri ise ka e mesịrị, ọ kwụsịrị n’afọ 313 site n’Iwu Milan. “Iwu” ahụ bụ njedebe nke oge afọ iri abụọ nke malitere site na nkewa iwu nke Diocletian mere, ọ bụkwa njedebe nke afọ narị abụọ na iri ise nke Smaina nke malitere na Nero. Afọ narị abụọ na iri ise nke mkpagbu nke ụka Smaina na Nero nọchiri anya ya gụnyere afọ iri nke mkpagbu kasị njọ nke Diocletian butere. Afọ iri ahụ nke mkpagbu bụ ọkara ikpeazụ nke afọ iri abụọ nke Diocletian nke malitere site na nkewa iwu alaeze ukwu ahụ n’afọ 293. Site na nkewa iwu n’etiti ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ nke Diocletian mere n’afọ 293 ka oge afọ iri abụọ malitere, oge ahụ mejupụtara oge abụọ nke afọ iri ọ bụla.

Diocletian kewara alaeze ukwu ahụ n’ụzọ iwu ka ọ bụrụ ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, si otu a bụrụ ihe nnọchianya amụma nke nkewa ahụ Constantine mezuru. Nkewa Diocletian bụ nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, ma ọ mejupụtara ndị ọchịchị abụọ n’ọwụwa anyanwụ na ndị ọchịchị abụọ n’ọdịda anyanwụ. Otu onye ọchịchị isi na otu onye ọchịchị nke abụọ maka mpaghara ọ bụla. N’ụbọchị February 23, 303, Diocletian wepụtara nke mbụ n’ime ọtụtụ ‘edicts’ megide Ndị Kraịst, nke kpọpụtara mmalite nke Mkpagbu Ukwu ahụ, (a na-akpọkwa ya Mkpagbu Diocletian), bụ mkpagbu Ndị Kraịst kacha njọ ma gbasaa nke ukwuu n’Alaeze Ukwu Rom.

Mkpagbu Ukwu ahụ gara n’ihu n’okpuru ndị nọchiri Diocletian (karịsịa Galerius) ruo n’afọ 313, mgbe ọ kwụsịrị site n’Iwu Milan. Nero bụ akara alfa nke mkpagbu, nke gosipụtara Diocletian dịka mkpagbu omega nke oge amụma nke ụka Smurna nọchiri anya ya. Mkpagbu ahụ kwụsịrị site n’alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nkwekọrịta dị n’etiti Constantine nke ọwụwa anyanwụ na Licinius nke ọdịda anyanwụ. N’ọnwa Febrụwarị afọ 313, Constantine na Licinius zutere na Milan ma wepụta Iwu Milan, nke nyere ndị Kraịst (na ndị ọzọ) nnwere onwe n’okwukwe n’ofe alaeze ukwu ahụ. Iji mee ka njikọ ha nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị sie ike, Licinius lụrụ Constantia (nwanne nwanyị Constantine n’akụkụ nna) n’oge nzukọ a ma ọ bụ gburugburu ya. Alụmdi na nwunye a bụ njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị Rom a ma ama—na-emechi nkwekọrịta ahụ n’etiti ndị eze ukwu abụọ ahụ ma nyere aka ime ka alaeze ukwu ahụ guzosie ike nwa oge mgbe ọtụtụ afọ nke agha obodo gasịrị. Njikọ ahụ anọgideghị ogologo oge. Constantine na Licinius mesịrị buso ibe ha agha, Constantine wee merie Licinius n’afọ 324, bụrụ onye ọchịchị naanị ya.

Site n’oge Nero ruo n’oge Constantine ka oge amụma nke Smaina nke afọ narị abụọ na iri ise mezuru, ma n’afọ 313 ka nzukọ Pergamos, ya bụ, nzukọ nke nkwekọrịta na ime nkwekọ n’ihe okwukwe, bidoro, nke kwụsịrị na nzukọ Taịataịra n’afọ 538. Afọ narị abụọ na iri ise nke Smaina nọchiri anya oge mkpagbu, ma n’ọnwụcha nke oge ahụ dum, mkpagbu Diocletian mezuru “ụbọchị iri” nke Mkpughe (afọ iri), ebe oge mkpagbu kacha njọ nọchiri anya fractal nke oge ahụ dum. Afọ iri ahụ bụ fractal nke afọ narị abụọ na iri ise ahụ. Afọ iri ahụ nọchiri anya omega nke mkpagbu Nero, ma n’isi njedebe ha ka nkewa omega nke alaeze ukwu ahụ bụrụ ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ.

Smyrna bidoro n’ịkụ Rome ọkụ n’afọ 64, ọ kwụsịkwara afọ narị abụọ na iri ise ka e mesịrị n’afọ 313 site n’Iwu Milan na alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Fraktal mkpagbu nke afọ iri bidoro n’afọ 303, ọ kwụsịkwara n’afọ 313 site n’Iwu Milan na alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Afọ iri abụọ ndị ahụ nke bidoro site na nkewa iwu nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 293 site n’aka Diocletian kwụsịrị n’afọ 313 site na alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Nkwekọrịta alụmdi na nwunye nke afọ 313 n’etiti ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ kwụsịrị na ịgba alụkwaghịm nke afọ 324, mgbe Constantine meriri Licinius nke ọdịda anyanwụ ma bụrụ naanị onye ọchịchị Rome. Ịgba alụkwaghịm amụma nke afọ 324 bịara afọ atọ mgbe iwu Sunday mbụ ahụ n’afọ 321 gasịrị.

Afọ iri na asaa ahụ site n’afọ 313 ruo n’afọ 330 na-egosi alụmdi na nwunye ndọrọ ndọrọ ọchịchị, na njedebe nke mkpagbu ahụ nke Smyrna na Nero nọchiri anya ya, na mmalite nke chọọchị nke nkwekọrịta, nke Pergamos nọchiri anya ya. Mmalite nke Pergamos n’afọ 313 n’oge alụmdi na nwunye ahụ, sochiri ya mmalite nke mkpagbu ahụ nke malitere na iwu mbụ nke ụbọchị Sọnde n’afọ 321. Nke ahụ sochiri ya ịgba alụkwaghịm amụma nke afọ 324, nke wetara ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ ka ha bụrụ otu alaeze n’okpuru Constantine. Afọ isii ka e mesịrị, n’afọ 330, nkewa ahụ n’ime ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ kwughachiri onwe ya n’amụma. Afọ iri na asaa ahụ na-anọchi anya oge alfa nke chọọchị Pergamos nke ga-aga n’ihu ruo mgbe chọọchị Thyatira rutere n’akụkọ ihe mere eme amụma n’afọ 538. Oge alfa ahụ ga-anọchi anya akụkọ ihe mere eme omega na njedebe nke oge ahụ site n’afọ 330 ruo n’afọ 538. Akụkọ ihe mere eme omega nke Pergamos na-anọchi anya oge nke afọ 496, 508, na 533.

Ptolemy nke agha Raphia chịrị “afọ iri na asaa,” ma e nwekwara “afọ iri na asaa” n’etiti agha Raphia na agha Panium. Afọ iri na asaa ndị ahụ na-adakọ n’ụzọ ihe nnọchianya na afọ iri na asaa sitere na 313 ruo 330. Afọ narị abụọ na iri ise nke Nero nke Smyrna dugara n’afọ iri na asaa mbụ nke nzukọ Pergamos, ma jikọọkwa na afọ narị abụọ na iri ise ahụ nke malitere n’iwu nke atọ na 457BC, nke bụ mmalite nke afọ 2300 nke Daniel isi nke asatọ na amaokwu nke iri na anọ, ma bụrụkwa ntọala na ogidi etiti nke Adventism. Ndị àmà abụọ nke afọ narị abụọ na iri ise na-adakọ na afọ narị abụọ na iri ise nke alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ, nke malitere na 1776 ma kwụsị n’afọ a na 2026.

Ndị ọsụ ụzọ nke Adventism ahụghị ma ọ bụ ghọta afọ iri na asaa ahụ nke 313 ruo 330, n’ihi na n’afọ 1844 ha aghọtabeghị ọbụna okwu gbasara Sabbath nke ụbọchị nke asaa ma ọ bụ ụbọchị anyanwụ. Ma ha matara afọ narị otu na iri ise ahụ nke amaokwu nke iri nke Mkpughe itoolu, ọ ghọkwara ebe mmalite nke oge nke dugara n’afọ narị atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise nke kwụsịrị n’August 11, 1840. Nghọta ahụ mụtara ngosipụta dị ike nke “ike Chineke.”

Ndị mbido ahụ amataghị oge nke abụọ nke otu narị afọ na afọ iri ise dị na Mkpughe itoolu. Nghọta ntọala ha nọchiri anya ikpo okwu ahụ nke e ji wulite “ìhè ọhụrụ” nke Mkpughe itoolu n’elu ya. A na-emepe ìhè ahụ site na “igodo” nke agha Nineve. “Igodo” ahụ na-enye onye na-amụ amụma ohere ịmata alaeze niile nke amụma Akwụkwọ Nsọ nke e gosipụtara na Daniel na Mkpughe. Babilọn, Midia na Peasia, Gris, alaeze Seleucid na Ptolemaic, alaeze Mohammed, ma nke ka mkpa, ọ na-ebuli alaeze Rom elu site n’ịkọwapụta ịrị elu na ọdịda ọ bụghị naanị nke Rom, kamakwa nke alaeze Rom nke ọwụwa anyanwụ na nke ọdịda anyanwụ, nakwa nke United States (onye amụma ụgha), papacy (anụ ọhịa ahụ), na United Nations (agwọ ukwu ahụ). Iịrị elu na ọdịda niile nke alaeze ndị a na-agba ama banyere mmegharị nke agwọ ukwu ahụ, anụ ọhịa ahụ, na onye amụma ụgha, ndị n’ikpeazụ na-ebute ụwa na Amagedọn. A na-anọchi anya mmegharị ahụ n’ime amaokwu isii ikpeazụ nke Daniel iri na otu, ma a na-anọchi anya mmalite mmegharị ahụ n’akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke amaokwu iri anọ.

Agha Nineve na-enye ebe ntụaka amụma iji dozie ihe-àmà nile nke alaeze ukwu Rom, alaeze ndị Rom nke ọwụwa anyanwụ na nke ọdịda anyanwụ, na Rom onye popu n’usoro ihe omume nke oge ọgwụgwụ. Ya mere, agha Nineve bụ igodo nke na-akọwa nke ọma ihe-àmà amụma dị iche iche banyere Rom, ma dịka amaokwu nke iri na anọ nke Daniel iri na otu siri dị, ọ bụ Rom na-eguzobe ọhụụ ahụ. Igodo nke na-ejikọta ahịrị ndị ahụ ọnụ bụ agha Nineve.

Anyi ga-amalite ikpokọta isiokwu ise gara aga nke na-ekwu banyere ahụhụ ndị dị na Mkpughe isi nke itoolu n’isiokwu anyị na-esote.