Akwụkwọ Daniel na Mkpughe na-emekọrịta ibe ha, nke pụtara na mgbe ha nọkọtara ọnụ, a na-emezu ha n’izozu oke.
“N’Akwụkwọ Mkpughe ka akwụkwọ niile nke Akwụkwọ Nsọ na-ezukọta ma kwụsị. N’ebe a ka mmeju nke akwụkwọ Daniel dị.” Acts of the Apostles, 585.
Alaeze ndị dị na amụma Baịbụl kwesịrị ịbụ ihe onye na-amụ amụma ga-etinye uche ya na ya, n’ihi na ọ bụ n’ebe ahụ ka e si nke mbụ kọwaa akụkọ ihe mere eme nke mpụta nke ụbọchị ikpeazụ.
“Ọ ka nnọọ mma ịmụta, n’ìhè nke okwu Chineke, ihe ndị na-achịkwa ibili na ida nke alaeze dị iche iche. Ka ndị ntorobịa mụchaa ihe ndekọ ndị a, ka ha hụkwa otú ezi ọganihu nke mba dị iche iche siri jikọta ya na nnabata nke ụkpụrụ ndị dị nsọ. Ka ọ mụtakwa akụkọ ihe mere eme nke nnukwu mmegharị mgbanwe ndị ahụ, ka ọ hụkwa otú ụkpụrụ ndị a, ọ bụ ezie na a na-eleda ha anya ma na-akpọkwa ha asị, ndị na-akwado ha ewebatara n’ụlọ mkpọrọ na n’elu osisi igbu mmadụ, si ọbụna site n’ime àjà ndị a merie.” Education, 238.
Akụkọ ihe mere eme dị nsọ, ma ọ bụ “mmegharị ukwu nke mgbanwe,” ma ọ bụ “mbilite na ọdịda nke alaeze dị iche iche;” akụkọ ihe mere eme dị nsọ bụ okwu nke ndụ ma ọ bụ ọnwụ n’Okwu Chineke. Pọl dere n’Akwụkwọ Ndị Tesalonaịka nke Abụọ isi nke abụọ na ndị na-adịghị ahụ eziokwu n’anya, ma ndị nke na-esite n’ebe ahụ nata aghụghọ siri ike; na-eme otú ahụ n’ihi na ha họrọ ịjụ ozi ahụ Pọl kọwara n’akụkụ Akwụkwọ Nsọ ahụ. Akụkụ Akwụkwọ Nsọ ahụ na-egosi mmekọrịta dị n’etiti Rom ndị ọgọ mmụọ na Rom nke popu, nke bụkwa mmekọrịta dị n’etiti Pegamọs na Tayaịtaịra, bụrụkwa mmekọrịta dị n’etiti ígwè na ụrọ, yana mmekọrịta dị n’etiti dragọn ahụ na ọchịchị popu. Mbilite nke Rom nke popu nke Tayaịtaịra na-anọchi anya ya, na ọdịda nke Rom ndị ọgọ mmụọ nke Pegamọs na-anọchi anya ya, bụ eziokwu nke ndị na-anata aghụghọ siri ike kpọrọ asị.
N’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, esemokwu dị n’etiti ndị Millerite na ndị Protestant nke rutere n’akụkụ chaatị ndị ọsụ ụzọ nke afọ 1843 gbasara ike akụkọ ihe mere eme nke e gosipụtara dịka “ndị na-apụnara ndị gị ihe” n’amaokwu nke iri na anọ nke Daniel isi nke iri na otu. Ọ̀ bụ ndị na-apụnara mmadụ ihe ahụ bụ ịrị elu nke Rom ndị ọgọ mmụọ dịka ndị Millerite siri kwusie ike, ka ọ bụ ọdịda nke ndị Seleucid dịka ndị Protestant siri kwuo?
“E kwewo ka mba ọ bụla bịaruteworo n’elu ikpo okwu nke omume ka e kwe ka o nọrọ n’ọnọdụ ya n’ụwa, ka e wee hụ ma ọ ga-emezu nzube nke ‘Onye Nche na Onye Nsọ.’ Amụma esoaworị ịrị elu na ọdịda nke nnukwu alaeze ukwu nile nke ụwa—Babilọn, Midia na Peshịa, Gris, na Rom. N’ihe gbasara nke ọ bụla n’ime ndị a, dịka ọ dịkwa n’ihe gbasara mba ndị nwere ike nta, akụkọ ihe mere eme megharịrị onwe ya. Nke ọ bụla nwere oge ule ya, nke ọ bụla dara ada, ebube ya kpọrọ nkụ, ike ya hapụrụ ya, onye ọzọ wee were ọnọdụ ya....”
“Site n’ịrị elu na ọdịda nke mba dị iche iche dịka e mere ka o doo anya n’ime peeji nke Akwụkwọ Nsọ Dị Nsọ, ha kwesịrị ịmụta otú ebube efu, nke dị naanị n’èzí na nke ụwa, si bụrụ ihe na-enweghị uru. Babilọn, ya na ike ya niile na ịma mma ya, nke ụwa anyị ahụbeghị ụdị ya ọzọ kemgbe ahụ,—ike na ịma mma nke n’anya ndị mmadụ nke ụbọchị ahụ yiri ihe siri ike ma na-adịgide adịgide,--lee otú o si la n’iyi kpamkpam! Dị ka ‘ifuru nke ahịhịa’ ka ọ lara n’iyi. Otu a ka ihe niile na-enweghị Chineke dịka ntọala ha si ala n’iyi. Naanị ihe ahụ e jikọtara na nzube Ya ma na-egosipụta agwa Ya ka pụrụ ịdịgide. Ụkpụrụ Ya bụ naanị ihe ndị kwụ chịm nke ụwa anyị maara.” Education, 177, 184.
Akụkọ ihe mere eme nke Akwụkwọ Nsọ bụ ọhụụ ahụ Solomọn kwuru na, ebe ọ na-anọghị, mmadụ na-ala n’iyi. Ndị Millerite matara ma kwusaa otu narị afọ na afọ iri ise ahụ e gosipụtara dị ka “ọnwa ise” n’Isi nke itoolu nke Mkpughe, amaokwu nke ise na nke iri, ma ha amịpụtaghị n’ụzọ miri emi akụkọ ihe mere eme e nọchiri anya ya n’isi nke itoolu nke Mkpughe. Ha kpọpụtara nke ọma ọnwa ise nke amaokwu nke iri, ma o doro anya na ha chere na n’ihi na amaokwu nke ise na nke iri abụọ nwere okwu ahụ bụ “ọnwa ise,” na nke a naanị ya na-anọchi anya nkwusioru ike e tinyere n’amụma banyere ịkpa ahụhụ e nọchiri anya ya n’amaokwu abụọ ahụ. Ugbu a, a pụrụ igosi ya n’ụzọ dị mfe na mgbe amaokwu nke ise na-anọchi anya “ọnwa ise,” ọ na-anọchi anya otu narị afọ na afọ iri ise nke malitere n’ọnwụ Mohammed n’afọ 632, ma kwụsị n’afọ 782 site n’ịtụda ugwu nke Eze Nwanyị Ukwu Irene nke Alaeze Ukwu Byzantine, ma ọ bụ alaeze Rom nke ọwụwa anyanwụ.
Ndị ọsụ ụzọ ziri ezi n’itinye amaokwu nke iri n’ọrụ dịka agha Nicomedia n’ụbọchị 27 Julaị, 1299, dị ka mmalite nke otu narị afọ na iri ise nke mechara na mmechuihu nke Constantine ikpeazụ nke chịrị na Constantinople n’ụbọchị 27 Julaị, 1449. Ahịrị n’elu ahịrị, oge nke otu narị afọ na iri ise na-akọwapụta Islam nke ụwa nile, dịka e sere ya n’ihe nnọchianya nke ma ahụhụ mbụ, bụ Islam nke Arabia, na ahụhụ nke abụọ, bụ Islam nke Turkey. Islam ahụ nke mechuru ma eze ukwu ma eze nwaanyị ọnụ na-egosipụtakwa mmeri Islam nke ụwa nile n’ihe banyere alaeze nke mejupụtara nwanyị, nke Irene nọchiri anya ya, na nwoke, nke Constantine ikpeazụ nọchiri anya ya.
N’ime otu narị afọ na iri ise ahụ nke na-ejedebe n’ime mmechuihu Irene, Islam nke Arabia na-achịkwa mpaghara ma ọ bụ ókèala nke Byzantium, na-ahapụ Irene n’ọnọdụ mmechuihu dị ukwuu nke mere na a manyere ya ịkwụ ụtụ ruo afọ atọ, tinyere mmegbu ndị ọzọ. Mgbe mmechuihu Constantine nke ikpeazụ mere, ọ kpọrọ akara mmalite nke oge afọ anọ nke na-ejedebe n’ọkpụkpụ mgbede na nkwatu isi obodo Rom nke ọwụwa anyanwụ. N’ọnọdụ abụọ ahụ, ọ bụ Islam—Islam Arabian maka Irene na Islam Turkish maka Constantine nke ikpeazụ. N’ụbọchị ikpeazụ ndị a, Islam zuru ụwa ọnụ, dịka ndị àmà abụọ nke Islam Arabian na Islam Turkish, e gosipụtara n’ihe ọjọọ nke mbụ na nke abụọ; ga-ebu ụzọ were ókèala ahụ, emesịa isi obodo ahụ. Njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke ụbọchị ikpeazụ ahụ, nke Constantine nke Rom nke ọwụwa anyanwụ na-anọchi anya ya, lụrụ n’ụzọ ihe nnọchianya na njikọ okpukpe nke ụbọchị ikpeazụ ahụ, nke Irene nke Rom nke ọwụwa anyanwụ na-anọchi anya ya. Ana m eji okwu njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke okpukpe gosi na ihe nnọchianya nke onyinyo anụ ọhịa ahụ na-apụta mbụ na United States ma emesịa n’ụwa. Onyinyo anụ ọhịa ahụ bụ alụmdi na nwunye ihe nnọchianya nke Constantine na Irene, ndị a na-emechuihu ha abụọ site n’ịla ókèala ha na isi obodo ha n’aka Islam.
A na-amata alụmdi na nwunye ha site n’ịkwekọ akụkọ ihe mere eme abụọ ahụ ọnụ, a gosikwara ya n’ụdị site n’alụmdi na nwunye dị n’etiti Constantia na Licinius n’afọ 313 mgbe e tinyere Iwu Milan n’ọrụ, ma chọọchị ihe nnọchianya nke Smyrna kwụsịrị, chọọchị ihe nnọchianya nke Pergamos amalitekwara. Ndị Pọl kpọrọ ndị na-anata aghụghọ siri ike na-ajụ ịhụ ozi ịdọ aka ná ntị nke Pọl, nke gụnyere ọdịda n’okwukwe, tupu e kpughee nwoke nke mmehie ahụ. Ọdịda n’okwukwe ahụ na-eme n’akụkọ ihe mere eme nke Pergamos, e kpughekwara nwoke nke mmehie ahụ n’afọ 538, mgbe ahụ ka chọọchị nke Thyatira malitere.
Ka onye ọ bula ghara iduhie unu n’ụzọ ọ bula: n’ihi na ụbọchị ahụ agaghị abịa, ma ọ bụrụ na ibu-ọzọ ahụ ebu ụzọ abịa, ka e wee kpughee nwoke ahụ nke mmehie, nwa nke ịla n’iyi; onye ahụ na-emegide ma na-ebuli onwe ya elu karịa ihe ọ bụla a na-akpọ Chineke, ma ọ bụ nke a na-efe ofufe; nke mere na ọ na-anọdụ ala n’ụlọ nsọ Chineke dịka Chineke, na-egosi onwe ya na ọ bụ Chineke. 2 Ndị Tesalonaịka 2:3, 4.
Akụkọ ihe mere eme nke Rom nke ọwụwa anyanwụ na-enye ndị àmà abụọ nke eziokwu amụma ahụ nke a na-egosikwa n’ime mmekọrịta ihe atụ nke Rom nke ọwụwa anyanwụ na Rom nke ọdịda anyanwụ. N’ime mmekọrịta ahụ, Rom nke ọdịda anyanwụ bụ ụka, Rom nke ọwụwa anyanwụ bụkwa alaeze. Rom bụ ngwakọta nke ụka na alaeze, dị ka e sere ya n’onyinyo site n’ígwè na ụrọ n’isi nke abụọ nke Daniel.
Ihe kpatara e ji nwee ike ịhụ n’ezie na n’ụbọchị ikpeazụ Islam zuru ụwa ọnụ na-abịa imegide ike a na-anọchi anya ya dịka njikọ nke ụka na ọchịchị, na-ewere ókèala ya na isi obodo ya, na-akwado ya site n’akaebe abụọ ọzọ sitere n’akụkọ nsọ nke Mkpughe isi itoolu. Osman meriri ókèala Nicomedia na July 27, 1299, ma o wee merikwa ókèala Nicaea afọ abụọ ka e mesịrị n’afọ 1301. Nwa ya nwoke meriri isi obodo Nicaea n’afọ 1331, otu nwa ahụkwa meriri isi obodo Nicomedia n’ime nnọchibido afọ anọ nke kwụsịrị n’afọ 1337. Ndị ọsụ ụzọ depụtara July 27, 1299 na Osman, ma ha eleghị agha sochirinụ anya, ya bụ agha Nicaea, dịka nzọụkwụ nke abụọ n’akụkọ ihe mere eme n’ịtọlite Alaeze Ottoman. July 27, 1299 bụ nzọụkwụ mbụ n’ime ọtụtụ nzọụkwụ iji ruo n’iwu Sunday. Nzọụkwụ abụọ mbụ nke Islam ndị Turkey kpọpụtara mmalite nke amụma nke kwụsịrị n’afọ 1449, mesịa ọzọ n’afọ 1840, mesịa ọzọ na 9/11, ma mesịa ọzọ na December 31, 2023.
Nke mbụ n’ime nzọụkwụ abụọ ahụ gosiri ọ bụghị naanị mmalite nke afọ otu narị na iri ise, kama o gosikwara mmalite nke afọ iri atọ na asatọ. Ọ malitere mgbe Osman weghaara ókèala Nicomedia, ọ kwụsịrịkwa afọ iri atọ na asatọ ka e mesịrị mgbe nwa Osman weghaara obodo isi Nicomedia na ngwụcha nnọchibido afọ anọ n’afọ 1337. Ọnụọgụ iri atọ na asatọ na-anọchi anya “ibilite,” nzọụkwụ mbụ ahụ nke Osman ji weghara ókèala ahụ kpọkwara ibilite nke Alakụba ndị Turkey. N’ime nzọụkwụ mbụ ahụ nke afọ iri atọ na asatọ, “afọ anọ” nke nnọchibido na-akara njedebe. N’ụzọ ikpeazụ nke afọ otu narị na iri ise, a na-eweta mmechuihu ahụ, afọ anọ ka e mesịrị, n’afọ 1453, a na-eweghara obodo isi nke Rom nke ọwụwa anyanwụ.
Ma ọ̀ bụ ndị Ottoman Turks na 1453, ma ọ bụ nwa Osman nke meriri Nicomedia na 1337 ma meriekwa Nicaea na 1331, n’ọnọdụ atọ ahụ niile, obodo-isi ọ bụla n’ime ha arụwo ọrụ n’oge ụfọdụ n’akụkọ ihe mere eme dịka isi obodo Rom nke ọwụwa anyanwụ. Ahịrị atọ ahụ niile na-akọwapụta mmeri e meriri Rom nke ọwụwa anyanwụ. Nke ọ bụla n’ime ahịrị atọ ahụ na-egosi Alakụba ka ọ na-ebu ụzọ merie ókèala, ma emesịa isi obodo Rom nke ọwụwa anyanwụ. Aha isi obodo atọ ahụ niile bụ otu aha ahụ ka aha ókèala ahụ. Nke ọ bụla n’ime ahịrị atọ ahụ nwere ndị ọgụgụ isi akụkọ ihe mere eme pụrụ iche nke alfa na omega. N’agbanyeghị na ha na-akọwa mmekọrịta dị n’etiti ụka na steeti, tinyere iweda eze-ukwu na eze-nwanyị ala site n’aka Alakụba, iweda n’amụma ahụ na-ejikọta ahịrị ha na Rom nke ọdịda anyanwụ, nke Constantine Onye Ukwu wedakwara ala mgbe ọ họọrọ Constantinople kama obodo Rom na 330. Iweda ikpeazụ nke Rom nke ọdịda anyanwụ bịara na 476 site n’aka eze-ukwu ikpeazụ, ma site n’ebe ahụ gaa n’ihu, ọ gara n’ihu ịdaba ngwa ngwa.
Rom nke ọdịda anyanwụ, n’ihe metụtara Rom nke ọwụwa anyanwụ, bụ ụka; ọwụwa anyanwụ bụ steeti. Nlelị n’mmalite na 330, emesịa nlelị na 476, ma mesịa na 782, ma ọzọkwa na 1449. Ahịrị nlelị malitere site n’ịkewa otu alaeze, nke n’afọ 476 soro ya bụrụ nlelị nke ida eze-ukwu ahụ, ya mere kwa alaeze-ukwu ahụ, ka e wee soro ya site n’aka Alakụba wetara nlelị mbụ n’ókèala nke ọwụwa anyanwụ na 782, ma emesịa n’isi obodo nke ọwụwa anyanwụ na 1453.
Alakụba nke amụma Baịbụl na-eme ka e pụta ìhè ahịrị nke Rom nke ọwụwa anyanwụ na nke ọdịda anyanwụ, ma ìhè Alakụba na-amịpụta taa kwekọrọ na ya, ma ọ dịkwa anya nke ukwuu karịa ihe ìhè ntọala nke Alakụba bụụrụ ndị ọsụ ụzọ Millerite. Oge nnwale ahụ nke malitere n’afọ 2024 site n’ajụjụ onye bụ “ndị na-apụnara mmadụ ihe nke ndị gị nke ga-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike” bụ alfa nke oge nnwale ahụ, ma ugbu a, n’ọgwụgwụ oge nnwale ahụ, ìhè sitere n’isiokwu Alakụba nke Mkpughe isi nke itoolu na-agbakwụnye ndị àmà nke Rom nke ọdịda anyanwụ na nke ọwụwa anyanwụ ndị a na-enyochabeghị ma ọlị ruo ụbọchị ikpeazụ ndị a ugbu a.
Ahịrị amụma nke Alakụba, dịka e gosiri ha n’isi nke itoolu ruo nke iri na otu, na-achịkọta ahịrị akụkọ ihe mere eme ndị dị n’amaokwu nke iri ruo nke iri na isii nke Daniel iri na otu, site n’inye àmà ndị na-ejikọta na ahịrị ndị a na-atụlerị n’isiokwu ndị a. Ma n’ime ihe atụ amụma nke ịrị elu Alakụba ka ịrị elu nke ma mmegharị ndị Millerite ma mmegharị nke puku narị na iri anọ na anọ dịkwa. Oge abụọ nke afọ anọ, ndị e debere nke ọma n’ime ma bụrụkwa akụkụ nke amụma oge dị n’Mkpughe itoolu, na-agba àmà banyere afọ anọ ahụ site n’afọ 1840 ruo n’afọ 1844. N’afọ 1844, oge amụma adịkwaghị, ya mere a na-akọwa oge ihe nnọchianya ahụ nke afọ anọ site n’àgwà amụma ya, ọ bụghị site n’oge. Oge afọ anọ mbụ ahụ na-akọwa Alakụba na-emeri Nicomedia, bụbu isi obodo nke alaeze Rom nke ọwụwa anyanwụ, n’afọ 1337, afọ iri atọ na asatọ mgbe nna ya merichara mpaghara ahụ. Afọ anọ nke abụọ ahụ na-akọwa mmechuihu nke ndị ọchịchị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke okpukpe nke Rome nke ọwụwa anyanwụ n’afọ 1449, nke Alakụba kpatara; afọ anọ nke atọkwa na-akọwa ngosipụta dị ebube nke ike Chineke mgbe mmụọ ozi ahụ nke ji ebube ya mee ka ụwa na-enwu gbaa rịdatara n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840.
Akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite banyere mmụọ ozi nke mbụ na nke abụọ kwekọrọ na akụkọ ihe mere eme nke mmụọ ozi nke atọ n’oge a na-akàrà otu narị puku na puku iri anọ na anọ ahụ. Ọrụ ikpeazụ ahụ nke ịkàrà bụ ihichapụ mmehie, ọ bụ njikọta nke Ịdị-nsọ na mmadụ, ọ na-eme kwa n’oge agha nke Alakụba na-eweta.
O meghere olulu nke enweghị ngwụcha ahụ; anwụrụ si n’olulu ahụ bilie, dịka anwụrụ nke nnukwu ọkụ-ite; anyanwụ na ikuku wee gbaa ọchịchịrị n’ihi anwụrụ si n’olulu ahụ. N’ime anwụrụ ahụkwa ka igurube pụtara bịa n’elu ụwa: e nyekwara ha ike, dịka akpị nke ụwa nwere ike. E nyekwara ha iwu ka ha ghara imerụ ahịhịa nke ụwa, ma ọ bụ ihe ọbụla na-acha akwụkwọ ndụ ndụ, ma ọ bụ osisi ọbụla; kama naanị ndị mmadụ ahụ na-enweghị akara nke Chineke n’egedege ihu ha. Mkpughe 9:2–4.
Mmezu zuru okè nke amụma ọ bụla dị n’ụbọchị ikpeazụ, ya mere akụkụ Akwụkwọ Nsọ a na-akọwapụta ịkabido akara nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ. Amụma banyere Islam dị na Mkpughe isi nke itoolu na-enye mkpịsị ugodi akụkọ ihe mere eme nke na-eweta ihe atụ zuru ezu karịa niile banyere ike ahụ nke na-ejikọta nguzobe ọhụụ ahụ ọnụ n’ime akụkọ ihe mere eme nke kwụsịrị na Ọgọst 11, 1840, mgbe e jidere Islam ka ọ ghara ịga n’ihu. Site n’ebe ahụ, àmà nke Mkpughe isi nke itoolu gbasara ruo n’isi nke iri na akụkọ ihe mere eme nke mmụọ ozi mbụ na nke abụọ. Mgbe ahụ, n’isi nke iri na otu, ahuhu nke atọ ahụ na-abịa na mberede n’iwu ụbọchị Sọnde, nke bụ mgbe mkpu ukwu nke mmụọ ozi nke atọ malitere. Isi nke itoolu bụ mkpịsị ugodi Islam n’ịhazi ịrị elu na ọdịda nke alaeze dịka e si depụta ha n’ime Daniel na Mkpughe. Isi nke iri na nke iri na otu na-akọwapụta ahụmịhe nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ, bụ ụmụ agbọghọ amamihe. Isi nke itoolu na-akọwapụta akara ahụ nke na-eguzobe ọhụụ mpụga, isi nke iri na nke iri na otu kwa na-akọwapụta ọhụụ ime nke metụtara iso Nwa Atụrụ ahụ banye n’Ebe Kachasị Nsọ.
Mkpughe nke iri nke Mkpughe na-amalite na Kraịst dịka mmụọ ozi dị ike nke na-arịdata ya na obere akwụkwọ e meghere emepe. E mezuru ihe omume ahụ n’August 11, 1840, na njedebe nke amụma nke Mkpughe itoolu nke na-akọwa narị afọ atọ na iri itoolu na otu na afọ, na ụbọchị iri na ise. Mkpughe iri na-akọwa akụkọ ihe mere eme site n’ebe ahụ gaa n’ihu ruo mgbe ozi ahụ ghọrọ ilu n’afọ́ John n’October 22, 1844. Afọ anọ ahụ site na 1840 ruo 1844 na-amalite na mbata nke mmụọ ozi mbụ ma kwụsị na mbata nke mmụọ ozi nke atọ. Afọ anọ ndị ahụ nke sochiri mezuru nke August 11, 1840 ka e jiri afọ anọ site na July 27, 1449 ruo 1453 nọchite anya ha na mmalite nke narị afọ atọ na iri itoolu na otu na afọ, na ụbọchị iri na ise. Oge afọ anọ abụọ ahụ kwekọrọkwa na afọ anọ nke nnọchibido Nicomedia site na 1333 ruo 1337. N’ihe nnọchianya, e meriri Rom nke ọwụwa anyanwụ ugboro atọ site n’aka Islam. Nke mbụ bụ na nnọchibido Nicaea na 1331, mgbe ahụ nnọchibido Nicomedia nke afọ anọ na 1337, ma mesịa nnọchibido Constantinople na 1453.
Diocletian kewara Rome n’iwu n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 393, Constantine kwa kewara Rome n’amụma n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 330. N’afọ 395, n’ịgbaso ọnwụ eze ukwu Theodosius Mbụ, e kewara alaeze ukwu ahụ n’ụzọ iwu kwadoro na nke na-adịgide adịgide, dịka o nyefere akụkụ ọwụwa anyanwụ na nke ọdịda anyanwụ n’aka ụmụ ya ndị ikom abụọ. Chọọchị Katọlik kewara n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 1054 n’oge “nnukwu nkewa” ahụ. Nkewa ahụ bụ nke mere nwayọ nwayọ, dịka mbibi nke sochiri ya siri bụrụkwa. Nkewa ahụ ka dị ruo taa. N’ime afọ iri ise site n’ụbọchị ahụ, chọọchị ọdịda anyanwụ dị na Rome malitere ihe dị ka afọ narị abụọ nke agha ntụte megide Alakụba. Rome ọdịda anyanwụ dara mgbe o tufuru eze ukwu ikpeazụ ya n’afọ 476. Rome ọwụwa anyanwụ dara n’afọ 1453. Rome Papal dara n’afọ 1798. Rome ọgọ mmụọ kewara ruo n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 393, 330 na 395. Rome Papal kewara ruo n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 1054. Sister White na-akọwapụta mbilite na ọdịda nke alaeze dị iche iche dịka isi ebe a na-ezo aka na ya n’ịmụ Okwu Chineke.
Alaeze ndị e wepụtara n’ìhè nke akụkọ ihe mere eme site n’isi nke itoolu nke Mkpughe na-eme ka arụmụka ahụ sie ike na ọ bụ Rom na-eguzobe ọhụụ ahụ. Njikọ amụma dị n’etiti Islam na puku narị na iri anọ na anọ bụ ihe akaebe nke ozi mkpu etiti abalị ahụ, nke e jiri Kraịst na-abanye na Jerusalem n’elu ịnyịnya ibu mee ihe nnọchianya ya, ka a na-anọchi anya ya site n’amụma oge nke malitere n’oge ahuhu mbụ ahụ, gara n’ihu n’akụkụ nke abụọ nke amụma ahụ n’ahuhu nke abụọ ahụ, ma ruo n’imezu ya n’akụkọ ihe mere eme nke afọ anọ ebe mmegharị Millerite nke mmụọ ozi mbụ na nke abụọ malitere site n’imezu nke amụma ahụ n’onwe ya. Amụma ahụ malitere site n’akara “afọ iri atọ na asatọ na afọ abụọ” (1299 na 1301) nke na-egosi mbilite Islam, ma o kwụsịrị site n’akara “afọ iri atọ na asatọ na afọ abụọ” (1838 na 1840) nke na-egosi mbilite ndị Millerite.
N’afọ 1844, na njedebe nke afọ anọ nke ndị Millerites, nke e ji nnọchibido nke 1333 ruo 1337, na 1449 ruo nnọchibido nke 1453 gosi ihe atụ ya, oge amụma ekwesịghịkwa itinye n’ọrụ ọzọ. Ibulite ọkọlọtọ nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ jikọtara kpọmkwem na amụma ahụ ebe e buliri Islam elu.
Juda, ọ bụ gị ka ụmụnne gị ga-eto; aka gị ga-adị n’olu ndị iro gị; ụmụ nna gị ga-akpọ isiala n’ihu gị. Juda bụ nwa ọdụm: site n’anụ ọ dọtara, nwa m, i siri pụta; ọ hulatara ala, ọ dinara dịka ọdụm, dịkwa ka ọdụm agadi; ònye ga-akpalite ya? Mkpisi-eze agaghị esi na Juda pụọ, ma ọ bụ onye na-enye iwu agaghị esi n’etiti ụkwụ ya pụọ, ruo mgbe Shilo ga-abịa; ọ bụkwa n’ebe ọ nọ ka nchịkọta nke ndị mmadụ ga-adị. Na-ekekọta nwa inyinya ibu ya n’osisi vaịn, na nwa inyinya ibu nne-ya n’osisi vaịn ọma; o ji mmanya saa uwe ya, jirikwa ọbara mkpụrụ vaịn saa uwe ya niile: Anya ya ga-acha uhie n’ihi mmanya, ezé ya ga-adịkwa ọcha n’ihi mmiri ara ehi. Jenesis 49:8–12.
Puku narị na iri anọ na anọ ahụ na-egosipụta agwa Kraịst nke ọma n’ụzọ zuru oke, ma Kraịst bụkwa, n’etiti ihe nnọchianya ndị ọzọ, “vine a họpụtara ahọpụta.” A kọwara Ishmael dịka nwoke “ọhịa” n’Akwụkwọ Jenesis 16:12.
Ọ ga-abụkwa nwoke ọhịa; aka ya ga-adịgide imegide mmadụ nile, aka mmadụ nile kwa imegide ya; ọ ga-ebikwa n’ihu ụmụnne ya nile.
Okwu a sụgharịrị dịka “ọhịa” bụ ịnyịnya ibu ọhịa nke Arabia. Ndị nnọchi anya Kraịst n’ụbọchị ikpeazụ na-agba n’elu ozi nke ịnyịnya ibu ọhịa nke Arabia, ịnyịnya ibu ahụ Kraịst ji banye Jerusalem, ịnyịnya ibu ahụ nke mechara kwuo okwu mgbe Belam tiri ya ugboro nke atọ. Ozi ahụ nke nyere ike nye ozi mmụọ ozi mbụ n’afọ 1840 ahụghị amụma narị afọ na iri ise dị mkpa ma dịrị mkpa n’otu akụkọ amụma ahụ n’onwe ya ebe ozi ahụ nke nyere ike nye mmegharị ahụ dị. Ha ahụghịkwa oge abụọ nke afọ anọ n’ime otu amụma oge ahụ ahụ nke nọchiri anya akụkọ ihe mere eme site n’afọ 1840 ruo 1844. Ọdụm nke ebo Juda na-emepe ugbu a ìhè sitere n’“ụzọ ochie” nke a na-ahụbeghị mbụ, ọ bụkwa ìhè kwekọrọ n’ìhè ahụ nke na-emepe kemgbe Disemba 31, 2023. Ọ na-ewepụ obi abụọ ọbụla banyere ma ọ bụ Islam ka na-akụ Nashville. Ìhè ahụ na-eme ka ihe nnọchianya Rome pụta ìhè, si otu a bụrụ nkwupụta omega nye esemokwu alpha nke n’afọ 2024 banyere ndị ohi nke ndị gị, ọ bụkwa ihe nnọchianya omega nke arụmụka banyere otu ihe nnọchianya ahụ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite. Ọ na-akọwapụta na Islam nke amụma oge nke Mkpughe isi nke itoolu bụ ozi mpụga n’oge akụkọ ihe mere eme nke ime nke oge nke akara nke otu narị puku iri anọ na anọ. Anyị anọwo na-akụzi eziokwu a kemgbe oge ụfọdụ, ma ugbu a a pụrụ igosi ya n’otu ahịrị nke na-amalite na Mkpughe isi nke itoolu ma kwụsị na Mkpughe isi nke iri na otu. Oge nke atọ nke afọ anọ jikọtara ya na amụma oge Islam nke mezuru site n’afọ 1840 ruo 1844 na-egosi oge nke akara nke otu narị puku iri anọ na anọ. Site n’ala ọma jijiji ukwu nke Mkpughe isi nke iri na otu, a na-ebuli otu narị puku iri anọ na anọ elu dịka ọkọlọtọ.
N’Isi Ezekiel iri atọ na asaa, iwulite ndị nke Chineke dị ka agha bụ usoro nzọụkwụ abụọ nke e jirila okike Adam mee ihe nnọchianya ya. Nke mbụ, e si n’ụrọ kpụpụta Adam, emesịa Kraịst fụnye ya ume nke ndụ. N’Ezekiel, amụma mbụ na-akpụ ozu ndị ahụ, ma ha ka bụ ndị nwụrụ anwụ. Mgbe ahụ, a fụnyere ifufe anọ ahụ n’ahụ ndị ahụ, ha wee bilie dị ka agha dị ike. Ọnụọgụ iri atọ na asatọ na iri anọ na-anọchite anya nzọụkwụ abụọ ahụ.
Anyị ga-aga n’ihu n’ihe ndị a n’isiokwu na-esonụ.
Mgbe ihe ndị a gasịrị, e nwere ememme nke ndị Juu; Jisọs wee rịgoro Jerusalem. Ugbu a, n’Jerusalem, n’akụkụ ọnụ ụzọ atụrụ, e nwere ọdọ mmiri, nke a na-akpọ n’asụsụ Hibru Betesda, nke nwere ụlọ-nzukọ ise. N’ime ndị a ka nnukwu ìgwè ndị na-adịghị ike dina, ndị ìsì, ndị ngwụrọ, ndị akpọnwụwo akpọnwụ, na-eche ịkpali nke mmiri. N’ihi na mmụọ ozi na-arịdata n’oge ụfọdụ n’ime ọdọ mmiri ahụ, na-akpaghasị mmiri ahụ: onye ọ bụla nke buru ụzọ banye n’ime ya mgbe a kpaghasịrị mmiri ahụ, a na-eme ka ọ bụrụ onye zuru oke n’agbanyeghị ọrịa ọ bụla o nwere. Ma otu nwoke nọ ebe ahụ, onye nọworo n’ọrịa afọ iri atọ na asatọ. Mgbe Jisọs hụrụ ya ka ọ dina, ma mara na ọ nọwo ogologo oge ugbu a n’ọnọdụ ahụ, Ọ sịrị ya, Ì chọrọ ka e mee ka ị bụrụ onye zuru oke? Nwoke ahụ na-adịghị ike zara Ya, Onyenwe m, enweghị m onye ọ bụla, mgbe a kpaghasịrị mmiri ahụ, ga-etinye m n’ime ọdọ mmiri ahụ: ma ka m na-abịa, onye ọzọ na-ebuda ụzọ rịdata tupu m. Jisọs sịrị ya, Bilie, bulie ihe ndina gị, gagharịa. Ozugbo ahụ, e mere nwoke ahụ ka ọ bụrụ onye zuru oke, o buliekwa ihe ndina ya, wee gagharịa: ma ụbọchị ahụ bụ ụbọchị izu ike. Jọn 5:1–9.
Ugbu a, bilienụ, ka m kwuru, gabigakwa iyi Zered. Anyị wee gabiga iyi Zered. Oge ahụ anyị siri na Kadeshbarnea bịa ruo mgbe anyị gabigara iyi Zered bụ afọ iri atọ na asatọ; ruo mgbe ọgbọ ahụ dum nke ndị ikom agha lara n’iyi site n’etiti ìgwè ahụ, dịka Onyenwe anyị ṅụrụ ha iyi. Deuteronomi 2:13, 14.