Akụkọ Ihe Mere E Zoro Ezo nke Amaokwu Nke Iri Anọ - Ọnụọgụgụ Nke Iri Abụọ na Ise

Anọ m na-adọta site n’otu akụkụ dị n’ime Testimonies nke na-enye ahịrị eziokwu dị iche iche n’ihe metụtara ahụmahụ Ezekiel, Aịzaya, na Jọn n’ime ebe nsọ ahụ. Jọn tụgharịrị ịhụ olu dị n’azụ ya n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke mbụ.

Site n’agwaetiti Patmọs, ma mesịa banye n’ebe nsọ nke eluigwe, ebe Jọn hụrụ ọhụụ ahụ nke Kraịst nke Nwannaanyị White gwara anyị banyere ya, bụ otu ọhụụ ahụ Daniel hụrụ n’isi nke iri nke akwụkwọ ya.

Amaokwu itoolu mbụ na-akọwa otú e si emeghe Mkpughe nke Jisọs Kraịst obere oge tupu mmechi nke oge e nyere mmadụ ka o kpebie. E nyere mkpughe ahụ site n’aka Chineke nye Jisọs, onye nyefere ya Gebriel, onye nyefere ya Jọn ya na iwu ka Jọn zigara ozi ahụ ụka asaa ahụ. Aịzaịa natara iwu ya ime otu ihe ahụ n’isi nke isii, Ezikiel kwa natara otu iwu ahụ n’isi nke abụọ na nke atọ. Jọn bụ onye mkpọrọ mgbe ọ natara iwu ya; Ezikiel na Daniel bụ ndị a dọọrọ n’agha na Babilọn, Aịzaịa kwa na-ebi n’oge akụkọ ihe mere eme nke Ehaz, eze ọjọọ nke Juda.

Ndị àmà anọ nke Akwụkwọ Nsọ na-agba ama eziokwu ahụ na e nyere ozi nke Mkpughe nke Jizọs Kraịst nye ndị ahụ e ji ahụmịhe ndị amụma ndị a nọ n’ebe nsọ mee ihe nnọchianya ha. Ọ bụ mgbe anyị banyere n’ebe nsọ nke eluigwe ka a na-enye anyị ozi ahụ a họpụtara anyị ikwusa. “Ọkụ nke ite-ọkụ” nke na-anwale “mkpụrụ obi ọ bụla” bụ ite-ọkụ nke Malakaị isi nke atọ.

Onye na-anụcha ọlaọcha maara na ọlaọcha ahụ anọwo n’ime ọkụ ahụ oge ziri ezi mgbe ọ dị ọcha nke ukwuu nke na ọ na-egosipụta ihu onye na-anụcha ya. Eziokwu a gbasara otú e si anụcha ọlaọcha n’oge ochie kwekọrọ na ngwaa na-akpata ihe, “marah,” nke Daniel hụrụ n’isi nke iri. N’ụbọchị ikpeazụ ndị a, Onyenwe anyị na-eduba ndị Ya banye n’ebe nsọ ahụ iji nwalee, sachapụ, ma kpochapụ ndị a na-ahọpụta ka ha bụrụ akụkụ nke ọkọlọtọ nke otu narị puku mmadụ iri anọ na anọ ahụ. N’oge a, “Ọ ga-arụ ọrụ na” anyị, “ma ọ bụrụ na” anyị “ga-ewepụ ajọ omume ma bụrụ ndị dị ọcha n’obi na ná ndụ.” Ụfọdụ, dịka n’isi nke iri nke Daniel, na-agbapụ n’ahụmahụ ahụ, ma ndị ahụ, nke Daniel nọchiri anya ha, na-ahụ nnukwu ọhụụ enyo ahụ nke mkpughe nke Jisọs Kraịst ga, dịka Aịzaya si kọwaa ya, nwee otu icheku ọkụ sitere n’ebe ịchụàjà ahụ metụta egbugbere ọnụ ha, a ga-asachapụkwa ha ma kwadebe ha inye ozi nye ma ụka dapụrụ n’ezi okwukwe, ma mesịa ụwa.

A na-ebute ozi a nye mkpụrụobi ndị ahụ kwesịrị ntụkwasị obi nọ n’ebe nsọ. Levitikọs iri abụọ na atọ, mgbe e kwekọrọ ya na oge Pentikọst, e mere ya ka ọ bụrụ ngosipụta nke Igbe ọgbụgba ndụ dị n’Ebe Kachasị Nsọ. Site n’okwukwe, nhazi nke ozi nke isi ahụ na-akọwapụta akara ụzọ atọ n’ime akụkọ ihe mere eme dị nsọ, nke ule ọkụ ahụ mezuru. N’ezie dị omimi nke Chukwu nyere—nhazi amụma nke isi nke iri abụọ na atọ na-enye onye na-amụ amụma aka ịchọta Ezekiel n’amaokwu nke mbụ nke isi nke mbụ.

Dịka onye nchụàjà n’oge nsigbụ nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ, Ịzikiel nọ n’afọ nke iri atọ nke okirikiri Jubili nke iri na asaa, afọ ise tupu nke atọ n’ime mwakpo atọ Nebukadneza mere megide Jerusalem n’afọ 587 T.K. Afọ nke iri atọ a kpọrọ n’amaokwu ahụ bụ afọ iri atọ ka emechara nnukwu nloghachi-ndụ ime mmụọ kacha ukwuu n’akụkọ ihe mere eme nke Agba Ochie, ọ dịkwa n’ụbọchị nke ise nke afọ nke ise, ya mere na-etinye ọnụọgụ ise n’elu àmà Ịzikiel. N’amaokwu mmeghe abụọ ahụ, anyị hụrụ ka a kpọrọ iri atọ otu ugboro, a kpọkwara ọnụọgụ ise ugboro atọ. N’usoro Levitikọs iri abụọ na atọ nke e kwekọrọ n’oge Pentikọst, ule nke abụọ nke iri atọ nọchiri anya ya na-eru ememme opi, ụbọchị ise ahụ ruo n’ịrịgo elu nke Kraịst, mgbe ahụ ụbọchị ise ruo n’ụbọchị mkpuchi mmehie, mgbe ahụkwa ụbọchị ise ruo n’akara ụzọ nke na-anọchi anya ma mmiri ozuzo mbụ (Pentikọst) ma nke ikpeazụ (Ụlọikwuu). Usoro ahụ na-egosi iri atọ, nke nzọụkwụ ise atọ sochiri. Ịzikiel nọ n’ụlọ nsọ, usoro Levitikọs iri abụọ na atọ bụkwa Igbe ahụ.

Akụkọ ihe mere eme na-agba àmà n’eziokwu ahụ na Ezekiel, n’oge ahụ, nọ afọ ise tupu nnọchibido ihe nnọchianya nke na-agwụcha n’ịbụ ụdị iwu Ụka nke Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya, dị ka e gosiri ya site n’mbibi nke Jerusalem. Ọnụ ọgụgụ “ise” bụ isi ihe dị mkpa n’usoro Leviticus iri abụọ na atọ, dịka ọ dịkwa otu a n’ihe banyere ọnụ ọgụgụ iri atọ.

E gosiwo n’isiokwu ndị a na mgbe e dobere amaokwu iri abụọ na abụọ mbụ nke isi ahụ n’usoro kwekọrọ na amaokwu iri abụọ na abụọ ikpeazụ, ma e mesịa, a doziekwa ahịrị abụọ ahụ nke amaokwu iri abụọ na abụọ n’usoro kwekọrọ na oge Pentikọst, na a na-egosi nke ọma usoro ule nke nzọụkwụ atọ, nke bụ ọkụ ọkụ nke ite-ọkụ Malakaị. Nzọụkwụ atọ ahụ nwere alfa na omega n’nzọụkwụ mbụ na nke atọ, nke mejupụtara usoro nke akara ụzọ anọ na-anọchi anya otu nzọụkwụ.

Ngabiga, nke emume Achịcha Na-ekoghị Iko sochiri, nke onyinye mkpụrụ mbu nke ọka bali sochiri, emesịa ụbọchị ‘ise’ ruo na njedebe nke emume Achịcha Na-ekoghị Iko. Akara ụzọ anọ ahụ mejupụtara ule mbụ, ma Jizọs na-egosipụtakwa mgbe niile njedebe site na mmalite, ule nke atọ kwa bụkwa nke e ji akara ụzọ anọ mee. Emume Opi, emesịa nrigo nke Kraịst nke ụbọchị Mkpuchi Mmehie sochiri, emesịa ụbọchị ise ka e mesịrị ọbịbịa nke Pentikọst na Ụlọnsọkọta. Pentikọst bụ akara nke mmiri ozuzo mbụ, Ụlọnsọkọta bụkwa akara nke mmiri ozuzo ikpeazụ. N’ụdị Levitikọs iri abụọ na atọ, Pentikọst na Ụlọnsọkọta na-adakọ ọnụ.

Usoro ikpeazụ nke nnwale na ime ka ọ dị ọcha malitere n’ụbọchị Disemba 31, 2023. Nnwale mbụ bụ nnwale ntọala, nke e ji esemokwu banyere “ndị na-apụnara mmadụ ihe n’etiti ndị gị” nọchie anya ya, nke kewara òtù ahụ a nwalerela na mbụ site n’ịda mba nke July 18, 2020.

N’ime Levitikọs iri abụọ na atọ, a na-anọchi ule mbụ anya site n’ọgwakọta amụma nke ihe atọ, nke ngwụcha achịcha na-ekoghị eko sochiri ụbọchị ise ka e mesịrị. Ngabiga bụ ụbọchị mbụ, emume achịcha na-ekoghị eko bụ ụbọchị nke abụọ, àjà mkpụrụ mbụ bụkwa ụbọchị nke atọ. Ụbọchị ise ka e mesịrị, emume achịcha na-ekoghị eko kwụsịrị. A na-anọchikwa nhazi amụma nke nke mbụ n’ime ule atọ ahụ anya n’ule nke atọ na nke ikpeazụ. N’akara-ụzọ nke atọ ahụ, nke mejupụtara akara-ụzọ atọ nke otu sochiri, emume opi bụ ụbọchị mbụ, ma nrigo Kraịst n’eluigwe bụ ụbọchị ise ka e mesịrị; mgbe ahụ, ụbọchị mkpuchị mmehie sochiri ụbọchị ise ka e mesịrị; ọzọkwa, ụbọchị ise ka e mesịrị, ma Pentikọst ma emume Ụlọikwuu na-akara iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya, nke a na-anọchi anya ya n’akwụkwọ Ezekiel dịka mbibi Jerusalem.

N’etiti njedebe nke emume achịcha na-ekoghị eko na emume opi, e nwere ụbọchị iri atọ, nke na-anọchi anya ọ bụghị naanị akara nke onye nchụàjà, kama kwa ule nke abụọ n’ime ule atọ ndị e gosipụtara n’ime ihe osise nke Chukwu.

Baptizim nke Kraịst na-egosi akara ụzọ atọ nke Ngabiga, achịcha na-ekoghị eko na mkpụrụ mbụ, n’ihi na akara ụzọ atọ ahụ na-anọchi anya ọnwụ Kraịst, ili Ya, na mbilite n’ọnwụ Ya. Nzọụkwụ atọ ahụ, nke ụbọchị ise na-esochi ruo n’nzọụkwụ nke anọ, bụ nke njedebe ememme achịcha na-ekoghị eko na-anọchi anya ya. Baptizim ahụ na-eweta nzọụkwụ atọ ahụ n’otu mkpirikpi oge mgbe Jọn mere Mesaya ya baptizim. Ememme oge opupu ihe ubi na-ekewa nzọụkwụ atọ ahụ site n’otu ụbọchị nke ọ bụla, ememme oge mgbụsịakwụkwọkwa na-ekewa nzọụkwụ atọ ahụ site n’ụbọchị ise.

Mgbe anyị tinyere ule mbụ nke ememme mmiri dịka ngwakọta nke akara-ụzọ atọ nke otu akara-ụzọ na-eso ụbọchị ise e mesịrị; ma emesia tinye ememme mgbụsịakwụkwọ dịka akara-ụzọ atọ nke otu akara-ụzọ na-eso ụbọchị ise e mesịrị, a na-eguzobe usoro amụma nke mejupụtara akara-ụzọ alpha nke atọ nke ụbọchị ise na-eso, nke ụbọchị iri atọ na-esokwa, ma ule nke atọ nke ememme mgbụsịakwụkwọ dịka akara-ụzọ nke atọ nke ụbọchị ise na-eso—usoro ahụ na-egosi ule mbụ dịka nke na-ekpuchi ngụkọta ụbọchị ise, nke ule nke abụọ nke ụbọchị iri atọ na-esochi ya nke na-eru ruo akara-ụzọ nke atọ nke ụbọchị ise. Ise tinyere iri atọ, tinyere ise bụ iri anọ (5 + 30 + 5 = 40).

Baptizim nke Kraịst sochiri ozugbo ụbọchị iri anọ, nke mechiri site n’ule atọ. A pụrụ ịmata ọtụtụ ihe karịa n’usoro Levitikọs iri abụọ na atọ mgbe ejikọtara ya na oge Pentikọst, ma n’ọkwa ọzọ isi ahụ na-anọchi anya Igbe Ọgbụgba Ndụ n’Ebe Kachasị Nsọ.

Ememme opupu ihe ubi na ememme mgbụsịakwụkwọ dị na Levitikọs iri abụọ na atọ ka edobere n’etiti ụbọchị izuike abụọ. Ụbọchị izuike abụọ ahụ na-anọchi anya cherubim mkpuchi abụọ ahụ, ma ihe ịrịba ama nke oge Pentikọst kwekọrọ na Levitikọs iri abụọ na atọ na-anọchi anya Igbe ahụ na cherubim mkpuchi abụọ ahụ. E duuru Ezekiel banye n’ebe nsọ n’isi nke mbụ, ma mgbe e duuru ya n’ebe ahụ, a hụrụ ya ka ọ nọ ụbọchị ise tupu nnọchibido ahụ nke butere mbibi Jerusalem, nke na-anọchi anya iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya. A na-anọchi anya iwu Sọnde ahụ site na Pentikọst na Ụlọikwuu dị na Levitikọs iri abụọ na atọ. Ezekiel nọ n’afọ nke iri atọ, ma iri atọ bụ oge ule nke abụọ n’ime ule atọ ndị mejupụtara ọkụ-ọkụ nke Malakaị atọ. A na-anọchi anya ule nke abụọ ahụ site n’ụbọchị iri atọ, dịka Ezekiel nọ n’afọ nke iri atọ nke okirikiri Jubili nke iri na asaa nke malitere n’Ememme Ngabiga Ukwu Josaya, dịka ndị ọkàakụkọ ihe mere eme si kpọọ ya. Ezekiel nọ afọ ise tupu nnọchibido ahụ nke dịrị ọnwa iri na asatọ, ma ọ nọ n’ụlọ nsọ, nke bụ etiti ule atọ ikpeazụ ndị na-eme ka ndị fọdụrụ dị ọcha ma sachapụ ha. Pita nọ na Sizeria-Filipaị (Panium), kwa n’etiti ule atọ, dịka Panium (Sizeria-Filipaị), ugwu Nnwogharị na obe si anọchi anya ya.

N’afọ 592 T.K., e mere ka Izekiel bụrụ “onye ogbi” n’ụzọ karịrị nke mmadụ, ọ na-asụkwa naanị mgbe Chineke meghere ọnụ ya. Ọnọdụ ahụ gara n’ihu ruo n’ịda Jerusalem n’afọ 585/6 T.K. Chineke mere ka o kwuo okwu mgbe nnọchibido ahụ malitere, n’ụbọchị “ihe ọchịchọ nke” “anya” ya nwụrụ, ma e kweghị ya ikwu okwu n’ụzọ zuru oke ruo mgbe Jerusalem, “ihe ọchịchọ nke” “anya” Izrel, dara. Ịda Jerusalem na-anọchi anya iwu Sọnde nke na-abịa ngwa ngwa, ọ bụkwa n’ebe ahụ ka nna Jọn Baptist, onye nchụàjà nke usuu nke asatọ, onye e mere ogbi mgbe ọ na-eje ozi n’ụlọ nsọ, nke bụkwa ebe Izekiel nọ (n’ọhụụ), ka e mekwara ogbi ruo ihe dị ka ọnwa itoolu. Ọ bụ n’ụbọchị nke asatọ mgbe a mụsịrị Jọn, mgbe a na-ebí ya úgwù, ka e kweere ya ikwu okwu. Ndị amụma abụọ e mere ogbi mgbe ha nọ n’ebe nsọ. Onye amụma nke atọ e mere ogbi mgbe ọ na-ele Kraịst anya n’ebe nsọ bụ Daniel. N’isi nke iri, Daniel nọ n’ebe nsọ, ma dịka a na-emetụ ya aka nke ugboro abụọ n’ime ugboro atọ, e mere ya ogbi. N’etiti etiti ka e mere Daniel ogbi.

A na-ahụ akara ngosi nke “ikwu okwu” n’iwu Sọnde nke na-abịa ngwa ngwa mgbe United States na-ekwu okwu dịka agwọ ukwu ahụ, ịnyịnya ibu Belam na-ekwu okwu, ọhụụ Habakuk na-ekwu okwu ma ọ naghị agha ụgha. Ndị amụma atọ ahụ ndị ogbi, e mere ndị ogbi mgbe ha nọ n’ebe nsọ, na-ekwu okwu n’oge mbibi Jerusalem. N’ihe banyere Zachariah, ọ na-ekwu okwu iji kọwaa na aha ọhụrụ nke nwa ya nwoke ziri ezi, si otú a na-anọchite anya ndị Filadelfia a na-enye aha ọhụrụ.

E nyere Zekaraya mbadamba ọ ga-ede aha ezinụlọ ọhụrụ nke Jọn.

Aha ọhụrụ Jọn kwekọrọ na ụka Filadelfịa, aha Zekaraịa kwekọkwara na Laodisia dịka a na-anọchi anya ya n’ime ekweghị-ekwe Zekaraịa n’ozi nke mmụọ-ozi nke atọ. Ndị amụma niile na-ekwu maka ụbọchị ikpeazụ, ụbọchị ikpeazụ ahụkwa bụ akụkọ ihe mere eme nke mmụọ-ozi nke atọ. Ya mere, mmụọ-ozi ahụ nke wetara ozi ahụ ga-abụrịrị mmụọ-ozi nke atọ. Zekaraịa jụrụ ịghọta na Onyenwe anyị ga-agabiga ụka Ndị Adventist nke Ụbọchị nke Asaa nke Laodisia. E nwere ihe ndị ọzọ a ga-ekwu gbasara mweghachi nke olu n’ime ndị amụma ndị a, ma anyị ga-anọgide na-aga n’ihu n’ịbịaru nghọta nke ahịrị amụma Josaịa nso.

Anyị atụlewo okirikiri Jubili nke iri na asaa nke malitere n’oge Emume Ngabiga Josaya n’afọ 622 T.K., ma akara Josaya na-amalite tupu afọ 622 T.K. nnọọ. Nnupụisi nke Izrel nke wetara Sọl n’ocheeze dịka eze mbụ nke Izrel gosiri afọ iri anọ nke eze Sọl ga-achị, nke e sochiri ya na afọ iri anọ nke eze Devid ga-achị, nke e sochiri ya kwa na afọ iri anọ nke Solomọn ga-achị. Ịjụ Chineke nke kpasuru onye-amụma Samuel iwe nke ukwuu mere n’afọ 1097 T.K., ma ọ na-amalite akara amụma nke nnupụisi nke kwụsịrị n’obe mgbe ndị Juu kwupụtara na ha enweghị eze ọzọ ma e wezụga Siza.

N’afọ 1097, ndị eze atọ ga-achị afọ iri anọ nke ọ bụla ruo ọnwụ Solomọn n’afọ 977 T.K., mgbe alaeze ahụ mesịrị kewaa n’ugwu na n’ebe ndịda.

Ọchịchị Sọlọmọn malitere n’afọ 971 T.K.; e tọrọ ntọala Ụlọ Nsọ ahụ n’afọ nke anọ nke Sọlọmọn (967 T.K.). Owuwu ahụ weere afọ asaa (1 Ndị Eze 6:37–38), e mezukwara Ụlọ Nsọ ahụ n’ọnwa nke asatọ n’afọ nke iri na otu nke Sọlọmọn. Nraranye ọchịchị ahụ n’ụzọ iwu mere n’ọnwa nke asaa (ọnwa Etanim), n’oge Ememme Ụlọikwuu (1 Ndị Eze 8; 2 Ihe E Mere 5–7). Ndị eze, Ụlọ Nsọ ahụ, na mba ahụ, nke ọ bụla, ka a na-anọchi anya ya n’akụkọ ihe mere eme site n’oge afọ narị anọ na iri itoolu, nke na-akara nke ọma oge amụma n’ihe metụtara ma ndị eze, ma Ụlọ Nsọ ahụ, ma ọ bụ mba ahụ.

A dọọrọ Daniel n’agha n’afọ 607 T.K., ọ bụ ezie na ọtụtụ n’ime ndị na-atụkọta oge Akwụkwọ Nsọ na-akọwa ya dịka 605 T.K. Akụkọ ihe mere eme aghaghị ikwekọ na àmà amụma ahụ, ma ihe nnọchianya nke ihe omume ndị e depụtara n’akụkọ ihe mere eme n’ahịrị akụkọ ihe mere eme nke malitere site n’ọchịchọ inwe eze n’afọ 1097 T.K. na-achọ n’aka ọtụtụ ndị àmà amụma na 607 T.K. bụ ngụnye ziri ezi, ọ bụghịkwa 605 T.K. Afọ 607 T.K. na-akara njedebe nke afọ narị anọ na iri itoolu n’ahịrị ndị eze, ma ọ na-amalitekwa otu n’ime nnọchiteanya atọ bụ isi nke afọ iri asaa ndị na-apụta n’ahịrị ahụ. Afọ 607 T.K. na-akara njedebe nke afọ iri asaa ahụ nke malitere site n’agha e dọọrọ Manase n’afọ 677 T.K. Nnọchiteanya mbụ nke akara afọ narị anọ na iri itoolu ahụ (nke nwere ndị àmà atọ n’ahịrị ahụ), na-eru ọgwụgwụ ebe otu n’ime ndị àmà atọ nke afọ iri asaa na-akwụsị ma àmà ọzọ nke afọ iri asaa amalite; usoro mgbakọ na mwepụ ahụ na-agba akaebe nye 607 T.K., n’agbanyeghị echiche ahụ na a dọọrọ Daniel n’agha n’afọ 605 T.K.

N’ime ahịrị ahụ nke nwere oge nke afọ 490 jikọtara ya na ndị eze site n’afọ 1097 T.K. ruo n’afọ 607 T.K., e nwekwara afọ 490 site n’ido nsọ Ụlọ Nsọ Sọlọmọn ruo n’ido nsọ Ụlọ Nsọ nke mgbe mbula n’agha gasịrị site n’aka Zerubbabel n’afọ 516 T.K. Afọ 490 ahụ mejupụtara afọ 420 site n’ido nsọ Sọlọmọn n’afọ nke iri na otu nke ọchịchị ya, tinyere afọ 70 nke Ụlọ Nsọ ahụ tọgbọrọ n’efu n’oge mbula n’agha, nke ha hà ọnụ bụrụ afọ 490. Iwu nke atọ nke Ataksaksis bịara afọ 59 ka e mesịrị, n’afọ 457 T.K., ma bụrụ akara mmalite nke afọ 490 ndị e “kpebiri” (e bipụrụ, Daniel 9:24) nye ndị Chineke, nke kwụsịrị n’afọ 34 n’oge a tụrụ Stivin nkume. N’ezie, e nwere ọtụtụ ndịàmà oge ndị ọzọ miri emi n’ahịrị amụma ahụ nke na-amalite n’okwukwe ndapụ isi nke ịjụ Chineke na Mmụọ nke Amụma n’afọ 1097 T.K. ma na-agwụ mgbe Stivin hụrụ Kraịst ka o guzo n’aka nri Chineke. N’ime àmà a ka anyị na-ahụ wiil amụma nke Josaya.

Ana m asị “ndapụ n’ezi okwukwe nke ntọala,” n’ihi na mmalite nke ahịrị ahụ na-egosi mgbe Izrel jụrụ Chineke dịka Eze, n’ọchịchọ ha inwe eze nke ụwa, si otu a kpọọ akara ntọala ọchịchị eze mmadụ nke Izrel. Ana m edeekwa nke a n’ihi na wiil Josaịa, nke pụtara “ntọala nke Chineke,” bụ ihe nnọchianya nke ma ntọala ahụ ma ndapụ n’ezi okwukwe nke ntọala n’etiti ndị Chineke.

Mgbe Solomon nwụsịrị, ma ebo iri na abụọ ahụ kewara n’ugwu na n’ebe ndịda, onye-amụma ahụ na-erubeghị isi baara nraranye Jeroboam nyefere usoro ofufe adịgboroja mba, ma mbaa ya ahụ nwere amụma banyere eze ga-abịa nke a ga-akpọ Josaya. N’oge ndapụ n’ezi-okwukwe nke Jeroboam na ebo iri nke ugwu nke tọrọ ntọala, e buru amụma banyere Josaya na mgbake ya nke Ememme Ngabiga Ukwu nke afọ 622 BC na-akara. E wetara mgbake ahụ site n’ịchọpụta akwụkwọ Mozis dere na site n’ikwupụta ikpe megide ndị Chineke n’ihi ndapụ n’ezi-okwukwe ha na-aga n’ihu. Mgbe a gụrụ eze Josaya okwu ndị sitere n’akwụkwọ Mozis dere, nke ahụ mụtara mgbake kasịnụ n’akụkọ ihe mere eme nke Agba Ochie. Amụma ahụ banyere nwatakịrị ga-amụ n’ọdịnihu nke a ga-akpọ Josaya nwekwara ikpe-ama amụma megide ndapụ n’ezi-okwukwe nke tọrọ ntọala nke onye-amụma ahụ na-erubeghị isi boro eze Jeroboam.

Ọbụbụ ọnụ nke Mosis, dịka Daniel si kpọọ ya, bụ “oge asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii, ọ ghọkwara nchọpụta ntọala nke William Miller, onye bụ ihe nnọchianya nke eziokwu ntọala nile nke Adventizim. Inye ike ozi Miller n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840, sitere n’ọrụ “Josaya” Litch n’afọ 1838 na 1840. N’afọ 1863, a wepụrụ ntọala ndị ahụ n’akụkụ, “oge asaa” wee bụrụ ihe nnọchianya ọ bụghị naanị nke eziokwu ntọala nile nke ndị Millerait Filadelfia, kama kwa ihe nnọchianya nke nnupụisi nke Millerizim Laodisia megide ntọala ndị ahụ. Akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerait nke mmụọ ozi mbụ na nke abụọ nwere ihe nnọchianya nke “Josaya,” nke a ga-emeghachi n’ụzọ ziri ezi ruo n’akwụkwọ ozi ọ bụla n’akụkọ ihe mere eme nke puku mmadụ narị anọ na iri anọ na anọ. Wiil Josaya na-alaghachi azụ ruo n’ime amoosu nke eze Sọl, ma sitekwa n’ebe ahụ ruo n’ịtụpụ n’èzí nke ụka Seventh-day Adventist nke Laodisia n’oge iwu ụbọchị Ụka. Wiil Josaya n’akwụkwọ Ezikiel nọ ugbu a n’usoro a na-ekpughe ya, dịka njedebe kasịnụ nke ịka akara nke puku mmadụ narị anọ na iri anọ na anọ.

Anyi ga-aga n’ihu n’ihe ndị a n’isiokwu na-esote.