E nwere ọtụtụ ahịrị amụma na eziokwu dị ịtụnanya ma dịkwa mkpa n’akwụkwọ Ezekiel. N’ime ihe atụ nile nke Akwụkwọ Nsọ banyere ndị amụma nọ n’ime ụlọ nsọ, Ezekiel bụ onye, karịa ndị ọzọ niile, na-akọwapụta ụkwụ ígwè ndị ahụ dị n’ime ụkwụ ígwè. Ụkwụ ígwè ndị ahụ, dị ka Nwanneanyị White si kwuo, na-anọchite anya mgbagwoju anya nke imekọrịta ọrụ mmadụ, nke na-egosi usoro ihe omume dị n’oge mmiri ozuzo ikpeazụ. Ihe omume ndị ahụ ka onye amụma nọchiri anya mgbe ọ ghọrọ akụkụ nke amụma ahụ n’ime ilu e mere n’omume, dịka mgbe Ezekiel dinara n’akụkụ ekpe ya, ma mesịa n’akụkụ aka nri ya, n’ihe atụ nke isi nke anọ gbasara nnọchibido Jerusalem. E nwekwara ụbọchị iri na atọ pụrụ iche nke na-akọwapụta akụkọ ihe mere eme Ezekiel, ma n’ime ime otú ahụ na-enye akara-ụzọ nke oge mmiri ozuzo ikpeazụ, mgbe a na-akara otu narị na puku iri anọ na anọ akara. E nwere eziokwu ndị a na-ebuga ọ bụghị naanị site n’ụbọchị, kama sitekwa n’ọnụ ọgụgụ dịka iri na asaa, iri na itoolu, iri abụọ na ise, iri asaa, iri anọ, narị atọ na iri itoolu, na n’ezie, iri atọ. Ọnụ ọgụgụ ọzọ nke, ikekwe, bụ nke kachasị mkpa n’akwụkwọ Ezekiel bụ ọnụọgụ otu narị na iri ise. Ma otu ọ dị, ọnụọgụ otu narị na iri ise adịghị ahụ n’akwụkwọ Ezekiel. N’agbanyeghị nke ahụ, ahịrị n’elu ahịrị—ọ dị ebe ahụ.

Ọnụọgụgụ otu narị na iri ise ka etinyere n’amụma n’ime akara nke nnọchibido ahụ, ma nnọchibido ahụ bụ akara amụma pụrụ iche; ma ọ bụ, ọ bụrụ na ị chọrọ, nnọchibido ahụ bụ otu wiil. Akara amụma nke akụkọ ihe mere eme ga-enwe mgbe niile alpha na omega, ma n’ịdị otu a, àgwà nke alpha na omega aghaghị igosipụta n’mmalite na n’ọgwụgwụ akara ahụ, ma ọ bụghị ya, ọ bụghị akara. Ihe omume alpha nke nnọchibido ahụ bụ ọnwụ nwunye Ezekiel, ma njedebe nke nnọchibido ahụ bụ ọnwụ nwunye Kraịst, dịka e sere ya onyinyo n’ime mbibi Jerusalem.

Mụ onwe m, Jọn, hụkwara obodo nsọ ahụ, bụ́ Jerusalem ọhụrụ, ka ọ na-esi n’aka Chineke si n’eluigwe arịdata, a kwadebere ya dịka nwunye a chọrọ mma nye di ya. M wee nụ nnukwu olu sitere n’eluigwe na-asị, Lee, ụlọikwuu Chineke dị n’etiti mmadụ, ọ ga-ebikwa n’etiti ha, ha ga-abụkwa ndị nke ya, Chineke n’onwe ya ga-anọnyere ha, bụrụkwa Chineke ha. Chineke ga-ehichapụkwa anya mmiri niile n’anya ha; ọnwụ agaghị adịkwa ọzọ, mwute agaghị adịkwa, ma ọ bụ ịkwa ákwá, ma ọ bụ ihe mgbu agaghị adịkwa ọzọ: n’ihi na ihe mbụ ndị ahụ agabigawo. Onye ahụ nke nọ ọdụ n’ocheeze wee sị, Lee, ana m eme ka ihe niile bụrụ ọhụụ. O wee sị m, Dee: n’ihi na okwu ndị a bụ eziokwu na ndị kwesịrị ntụkwasị obi. O wee sị m, O mezuwo. Abụ m Alfa na Omega, mmalite na ọgwụgwụ. Onye akpịrị na-akpọ nkụ ka m ga-enye n’efu mmiri sitere n’isi iyi nke mmiri nke ndụ. Onye na-emeri emeri ga-eketa ihe niile; m ga-abụkwa Chineke ya, ọ ga-abụkwa nwa m. Ma ndị ụjọ, na ndị na-ekweghị ekwe, na ndị arụ, na ndị na-egbu mmadụ, na ndị na-akwa iko, na ndị dibịa afa, na ndị na-ekpere arụsị, na ndị ụgha niile, òkè ha ga-adị n’ime ọdọ ahụ nke ọkụ na sọlfọ na-ere: nke a bụ ọnwụ nke abụọ. Otu n’ime ndị mmụọ ozi asaa ahụ ndị nwere efere asaa juputara n’ime ọrịa otiti asaa ikpeazụ wee bịakwute m, gwa m okwu, sị, Bịa ebe a, ka m gosi gị nwunye ahụ, bụ́ nwunye Nwa Atụrụ ahụ. Mkpughe 21:2–9.

Nwunye Ezikiel nwụrụ n’mbido nnọchibido ahụ, a kọwakwara ya ebe ahụ dị ka “ihe ọchịchọ” nke “anya” Ezikiel; ma n’mbibi Jerusalem e gosipụtara n’otu isiakwụkwọ ahụ, a kọwara Jerusalem dị ka “ihe ọchịchọ” nke “anya” Izrel.

Ọzọkwa, n’afọ nke itoolu, n’ọnwa nke iri, n’ụbọchị nke iri nke ọnwa, okwu nke Onyenwe anyị bịakwutere m, sị, … Ọzọkwa, okwu nke Onyenwe anyị bịakwutere m, sị, Nwa nke mmadụ, lee, ana m anapụ gị ihe anya gị na-achọsi ike site n’ihe otiti; ma ị gaghị eru uju ma ọ bụ bee akwa, anya mmiri gị agaghịkwa asọpụta. Jide onwe gị ka ị ghara iti mkpu; emela iru uju maka ndị nwụrụ anwụ; kee ihe mkpuchi isi gị n’isi gị, yikwasịkwa akpụkpọ ụkwụ gị n’ụkwụ gị, ekpuchila egbugbere ọnụ gị, erikwala achịcha ndị mmadụ. Ya mere, agwara m ndị mmadụ okwu ahụ n’ụtụtụ; ma n’anyasị nwunye m nwụrụ; emekwara m n’ụtụtụ dịka e nyere m iwu. Ndị mmadụ wee sị m, Ị̀ gaghị agwa anyị ihe ihe ndị a pụtara nye anyị, ebe ị na-eme otu a?

Mgbe ahụ, azara m ha, si, Okwu nke Onyenwe anyị bịakwutere m, na-asị, Gwa ụlọ Izrel, Otu a ka Onye-nwe Chineke kwuru: Lee, M ga-emetọ ebe nsọ m, ịma mma nke ike unu, ọchịchọ nke anya unu, na nke mkpụrụ obi unu na-enwe ọmịiko n’ebe ọ nọ; ụmụ unu ndị ikom na ụmụ unu ndị inyom unu hapụrụ ga-ada site n mma agha. Unu ga-emekwa dịka m mere: unu agaghị ekpuchi egbugbere ọnụ unu, unu agaghị eri achịcha ndị mmadụ. Ihe mkpuchi isi unu ga-adị n’isi unu, akpụkpọ ụkwụ unu ga-adịkwa n’ụkwụ unu: unu agaghị eru uju ma ọ bụ kwaa ákwá; kama, unu ga-ala n’iyi n’ime ajọ omume unu, ma kwaa arịrị n’ebe ibe unu nọ.

Ya mere, Ịzikiel ga-abụrịrị unu ihe ịrịba-ama: dị ka ihe niile ọ meworo, otu a ka unu ga-eme: ma mgbe nke a bịara, unu ga-amata na abụ m Onyenwe anyị Chineke. Ọzọkwa, gị, nwa nke mmadụ, ọ̀ gaghị abụ n’ụbọchị ahụ mgbe m wepụrụ n’aka ha ike ha, ọṅụ nke ebube ha, ọchịchọ nke anya ha, na ihe ahụ nke ha na-etinye obi ha n’ime ya, ụmụ ha ndị ikom na ụmụ ha ndị inyom, na onye ahụ nke gbanarịrị n’ụbọchị ahụ ga-abịakwute gị, ime ka i jiri ntị gị nụ ya? N’ụbọchị ahụ ka a ga-emeghe ọnụ gị nye onye ahụ nke gbanarịrị, ị ga-ekwukwa, ma ị gaghị adịkwa ogbi ọzọ: ị ga-abụkwa ha ihe ịrịba-ama; ha ga-amatakwa na abụ m Jehova. Ịzikiel 24:1, 15–27.

Alfa nke nnọchibido ahụ bụ ọnwụ nke ihe Ezikiel na-achọsi ike, ma omega ya bụ ọnwụ nke ihe Izrel na-achọsi ike.

Ịnụ, Ma Ọ Bụghị Ịnụ

E nwere ugboro ise e si n’ụzọ ụfọdụ gosi ndị okenye ma ọ bụ ndị mmadụ dịka ndị na-ege Ezikiel ntị. N’Ezikiel 8:1, ndị okenye Juda nọdụrụ n’ihu ya. N’Ezikiel 14:1 ndị okenye bịara wee nọdụ n’ihu ya. N’Ezikiel 20:1 ndị okenye Izrel bịara ịjụ ase n’aka Onyenwe anyị. N’Ezikiel 37:18, Chineke gwara Ezikiel, sị: “Mgbe ụmụ nke ndị gị ga-agwa gị okwu, sị, Ị gaghị egosi anyị ihe ndị a pụtara?” N’isi nke iri abụọ na anọ ndị mmadụ jụrụ kpọmkwem, sị: “Ị gaghị agwa anyị ihe ihe ndị a bụ nye anyị, nke mere i ji eme otú a?” N’otu n’otu n’ime ugboro ise ndị a, ndị okenye ma ọ bụ ndị mmadụ nọ n’ọnọdụ Laodisia.

Ọ si, Gaa, gwa ndị a, Sịnụ, Nụnụ n’ezie, ma unu aghọtakwala; hụhụnụ n’ezie, ma unu aghọtala. Mee ka obi ndị a ba abụba, mee ka ntị ha dị arọ, mechiekwa anya ha; ka ha ghara iji anya ha hụ, ma jiri ntị ha nụ, ma jiri obi ha ghọta, ma chegharịa, ka a gwọọkwa ha. Aịsaịa 6:9, 10.

Ihe nnọchianya ise nke ndị mmadụ na-anụ ma ha anaghị anụ, na ihe nnọchianya ise nke ndị mmadụ na-ahụ ma ha anaghị ahụ, kwekọrọ na nzọụkwụ ise nke ndị jụrụ ịhụ na ịnụ n’ihe-ama Isaiah.

Ma okwu nke Onyenwe anyị ghọrọụrụ ha iwu n’elu iwu, iwu n’elu iwu; ahịrị n’elu ahịrị, ahịrị n’elu ahịrị; ntakịrị n’ebe a, ntakịrị n’ebe ahụ; ka ha wee jee, daa azụ, bụrụ ndị a gbajiri agbaji, bụrụkwa ndị e jidere n’ọnyà, ma kpọrọ ha n’agha. Aịzaya 28:13.

Ọtụtụ n’ime ha ga-asụ ngọngọ, daa, mebie, jide n’ọnya, e wee dọba ha n’agha. Aịsaịa 8:15.

Ihe-ịrịba-ama

N’isi nke iri abụọ na anọ nke Ezekiel, oge ahụ nke malitere na nnọchibido na ọnwụ nwunye Ezekiel—ihe ọchịchọ anya ya—na-agwụ na ọnwụ Jerusalem—ihe ọchịchọ anya Izrel. Nnọchibido ahụ nke otu afọ na ọkara nwere akara njirimara nke Alfa na Omega, oge ahụ kwa na-amalite ma na-agwụ na ihe ịrịba ama. Dị ka ọ dị na Ezekiel isi nke iri abụọ na anọ, Jizọs na-akọwa ihe ịrịba ama nke nnọchibido ahụ na Matiu isi nke iri abụọ na anọ.

“A gwara okwu Kraịst n’ọnụ n’ịntị nnukwu ìgwè mmadụ; ma mgbe Ọ nọ naanị Ya, Pita, Jọn, Jemis, na Andru bịakwutere Ya ka Ọ nọ ọdụ n’Ugwu Oliv. Ha sịrị, ‘Gwa anyị, òlee mgbe ihe ndị a ga-adị? gịnịkwa ga-abụ ihe ịrịba ama nke ọbịbịa Gị, na nke ọgwụgwụ ụwa?’ Jisọs azaghị ndị na-eso ụzọ Ya site n’ịtụle iche iche mbibi nke Jerusalem na nnukwu ụbọchị nke ọbịbịa Ya. Ọ jikọtara nkọwa nke ihe omume abụọ ndị a ọnụ. Ọ bụrụ na O mepere ndị na-eso ụzọ Ya ihe ndị ga-eme n’ọdịnihu dịka O si hụ ha, ha agaraghị enwe ike idi anya ahụ. N’ebere Ya n’ebe ha nọ, Ọ gwakọtara nkọwa nke ọdachi ukwu abụọ ahụ, hapụ ndị na-eso ụzọ Ya ka ha nyochaa ihe ọ pụtara n’onwe ha. Mgbe Ọ zoro aka na mbibi nke Jerusalem, okwu amụma Ya rutere karịa ihe omume ahụ ruo n’ọkụ ikpeazụ ahụ n’ụbọchị ahụ mgbe Onyenwe anyị ga-ebili n’ebe Ọ nọ ịta ụwa ahụhụ n’ihi ajọ omume ha, mgbe ụwa ga-ekpughe ọbara ya, ma ọ gakwaghị ekpuchi ndị e gburu n’ime ya. E nyere okwu a dum, ọ bụghị naanị n’ihi ndị na-eso ụzọ ahụ, kama n’ihi ndị ga-adị ndụ n’ime ihe nkiri ikpeazụ nke akụkọ ihe mere eme nke ụwa a.”

Mgbe Ọ tụgharịrị gakwuru ndị na-eso ụzọ Ya, Kraịst sịrị, “Lezienụ anya ka onye ọbụla ghara iduhie unu. N’ihi na ọtụtụ ga-abịa n’aha M, na-asị, Abụ m Kraịst; ha ga-eduhiekwa ọtụtụ mmadụ.” Ọtụtụ ndị mesaịa ụgha ga-apụta, na-ekwu na ha na-arụ ọrụ ebube, ma na-ekwupụtakwa na oge mgbapụta nke mba ndị Juu eruola. Ndị a ga-eduhie ọtụtụ mmadụ. E mezuru okwu Kraịst. N’etiti ọnwụ Ya na mgbachi nke Jerusalem ọtụtụ ndị mesaịa ụgha pụtara. Ma e nyerekwa ịdọ aka ná ntị a ndị bi n’oge a nke ụwa. Otu aghụghọ ahụ e mere tupu mbibi Jerusalem ka emewo ya n’ime ọgbọ niile, a ga-emekwa ya ọzọ.

“‘Unu ga-anụ kwa akụkọ agha na asịrị agha: hụnụ na obi adịghị unu mgbagwoju anya: n’ihi na ihe ndị a niile ga-emezu, ma ọgwụgwụ erubeghị.’ Tupu mbibi Jerusalem, ndị mmadụ lụrụ ọgụ maka ịdị elu n’oche ọchịchị. E gburu ndị eze ukwu. E gbukwara ndị e chere na ha na-eguzo nso n’ocheeze. E nwere agha na asịrị agha. ‘Ihe ndị a niile ga-emezu,’ ka Kraịst kwuru, ‘ma ọgwụgwụ [nke mba ndị Juu dịka mba] erubeghị. N’ihi na mba ga-ebili imegide mba, alaeze imegidekwa alaeze: a ga-enwekwa ụnwụ, na ajọ ọrịa, na ala ọma jijiji, n’ebe dị iche iche. Ihe ndị a niile bụ mmalite nke ihe mgbu.’ Kraịst kwuru, Dị ka ndị rabaị si ahụ ihe ịrịba ama ndị a, ha ga-akpọsa ha dịka ikpe Chineke na-ekpe mba ndị ọzọ n’ihi ijide ndị Ya a họpụtara n’agbụ ohu. Ha ga-ekwupụta na ihe ịrịba ama ndị a bụ akara nke ọbịbịa Mesaịa. Ekwela ka e duhie unu; ha bụ mmalite nke ikpe Ya. Ndị mmadụ eleela onwe ha anya. Ha echegharịghị ma tọghatakwa ka M wee gwọọ ha. Ihe ịrịba ama ndị ahụ ha na-anọchi anya dị ka akara nke ntọhapụ ha n’agbụ ohu bụ ihe ịrịba ama nke mbibi ha.” The Desire of Ages, 628.

Mgbachi Jerusalɛm n’afọ 66, nwere ihe ịrịba ama nke Rom na-etinye ọkọlọtọ ha n’ogige ebe nsọ ahụ dị. Nkọwa Jisọs banyere ihe omume ndị dị n’oge afọ 66 ruo 70, jikọtara mbibi nke afọ 70 na Ọbịbịa Ya nke Abụọ; ma e nwekwara ihe ịrịba ama metụtara Ọbịbịa Ya nke Abụọ.

“N’oge adịghị anya, anya anyị dọtara gaa n’Ọwụwa Anyanwụ, n’ihi na obere igwe ojii ojii apụtawo, nke hà ya dị ihe dị ka ọkara nha aka mmadụ, nke anyị niile maara na ọ bụ Ihe Ịrịba Ama nke Nwa nke Mmadụ.” The Day Star, 1846.

Mmalite na njedebe nke akụkọ ihe mere eme nke AD 66 ruo 70 nwere ihe-ịrịba-ama jikọtara na mmalite nke nnọchibido na mbibi nke obodo ahụ, nke kwekọrọ na ihe-ịrịba-ama alfa na omega nke ọnwụ nke ihe anya na-achọsi ike n’afọ 587 BC na 586 BC.

Akụkọ ihe mere eme nke nnọchibido nke otu afọ na ọkara bụ “ihe ịrịba ama” maka ụbọchị ikpeazụ. Ụmụ agbọghọ amaghị ihe, ndị e sere onyinyo ha n’akụkọ ihe mere eme nke Ezikiel, na-achọta ihe kwekọrọ na ha n’akụkọ ihe mere eme nke ụmụ agbọghọ amamihe ndị hụrụ ihe ịrịba ama nke nnọchibido ahụ n’afọ 66 wee gbaga n’ebe nchekwa. Nnọchibido nke otu afọ na ọkara bụ ihe ịrịba ama nke na-eme ka klaasị abụọ nke ndị na-efe ofufe pụta ìhè. Otu klaasị ga-aghọta ihe ịrịba ama ahụ; klaasị nke ọzọ, nke Aịzaya kọwara dịka “ọtụtụ,” agaghị ahụ ma ọ bụ nụ.

Ọtụtụ na Ole na Ole

Mgbe ahụ eze gwara ndị odibo ya, Kegide ya aka na ụkwụ, kpọpụnụ ya, tụbakwa ya n’ọchịchịrị nke dị n’èzí; n’ebe ahụ ka ịkwa ákwá na ịta ikikere ezé ga-adị. N’ihi na a kpọrọ ọtụtụ mmadụ, ma ọ bụ naanị mmadụ ole na ole ka a họpụtara. Matiu 22:13, 14.

Ya mere, ndị ikpeazụ ga-abụ ndị mbụ, ndị mbụ abụkwa ndị ikpeazụ: n’ihi na a kpọrọ ọtụtụ, ma a họrọ ole na ole. Matiu 20:16.

Ihu na Ịnu

E nwere ilu ise e mere n’omume n’akwụkwọ Ezikiel, ma Ezikiel kwukwara ugboro ise nye ndị ndu na ndị mmadụ. Ndị àmà abụọ ahụ na-akọwapụta ụmụ agbọghọ-amaghị-ama ise ahụ ndị jụrụ “ịhụ” ma jụkwa “ịnụ.” Ha jụrụ ịhụ ma ọ bụ ịnụ ihe ọmụma a na-amụba mgbe Jisọs, onye dịka Ọdụm nke ebo Juda, mepere Akara Okwu amụma Ya.

Ụwa Ga-ahụ ma Nụkọta

Unu niile bi n’ụwa, na ndị niile na-ebi n’elu ụwa, lezienụ anya, mgbe O weliri ọkọlọtọ n’elu ugwu; ma mgbe Ọ fụrụ opi, nụnụ ya. Aịzaya 18:3.

N’ụbọchị ahụ, ndị ntị chiri ga-anụ okwu nile nke akwụkwọ ahụ, anya ndị ìsì ga-esikwa n’ọchịchịrị na n’ìhè-gbajiri agbaji hụ ụzọ. Aịzaya 29:18.

Ndị M m Ìsì na Ndị Nzuzu enweghị Ihe Ọmụma

Ruo olee mgbe m ga-ahụ ọkọlọtọ ahụ, ma nụ ụda opi ahụ? N’ihi na ndị m bụ ndị nzuzu, ha amatabeghị m; ha bụ ụmụaka na-enweghị uche, ha enweghịkwa nghọta ọ bụla: ha maara ihe n’ime ime ihe ọjọọ, ma ime ezi ihe ha enweghị amamihe banyere ya. Jeremiah 4:21, 22.

Kpọsaanụ ihe a n’ụlọ Jekọb, kpọsakwa ya n’ime Juda, sị, Nụrụnụ ugbu a nke a, unu ndị mmadụ nzuzu, ndị na-enweghị nghọta; ndị nwere anya ma ha adịghị ahụ ụzọ; ndị nwere ntị ma ha adịghị anụ ihe. Jeremiah 5:20, 21.

Ụlọ Nnupụisi

Okwu Onyenwe anyị bịakwutere m ọzọ, sị, Nwa nke mmadụ, i bi n’etiti ụlọ nnupụisi, ndị nwere anya ịhụ ma ha anaghị ahụ; ha nwere ntị ịnụ ma ha anaghị anụ: n’ihi na ha bụ ụlọ nnupụisi. Ezikiel 12:1, 2.

Ya mere, ana m agwa ha okwu n’ilu; n’ihi na, n’agbanyeghị na ha na-ahụ, ha adịghị ahụ ụzọ n’ezie; ma n’agbanyeghị na ha na-anụ, ha adịghị anụ nke ọma, ma ọ bụkwa ghọta. Ma amụma Esaias mezuru n’ime ha, nke na-asị, N’ịnụ unu ga-anụ, ma unu agaghị aghọta; ma n’ịhụ unu ga-ahụ, ma unu agaghị amata: N’ihi na obi ndị a aghọwo nke siri ike, ntị ha adịkwaghị ike ịnụ ihe, anya ha kwa ka ha mechiri; ka o wee ghara ịbụ na mgbe ọbụla ha ga-eji anya ha hụ, ma jiri ntị ha nụ, ma jiri obi ha ghọta, ma tụgharịa, ka M wee gwọọ ha.

Ma ngọziri agọzi ka anya unu dị, n’ihi na ha na-ahụ; na ntị unu, n’ihi na ha na-anụ. N’ihi na n’ezie asị m unu, na ọtụtụ ndị amụma na ndị ezi omume chọsiri ike ịhụ ihe ndị a unu na-ahụ, ma ha ahụghị ha; na ịnụ ihe ndị a unu na-anụ, ma ha anụghị ha. Matiu 13:13–17.

Ụzọ Ochie

Otú a ka Onyenwe anyị kwuru, Guzonu n’ụzọ dị iche iche, hụkwa, jụkwa ajụjụ banyere ụzọ ochie ahụ, ebe ụzọ ọma ahụ dị, gagidekwa n’ime ya, unu ga-ahụkwa izu ike nye mkpụrụ obi unu. Ma ha sịrị, Anyị agaghị agagharị n’ime ya. Ọzọkwa, etinyere m ndị nche n’elu unu, na-asị, Nụrụ ụda opi ahụ. Ma ha sịrị, Anyị agaghị anụ. Jeremiah 6:16, 17.

Ozi nke 1840–1844

“A ghaghị ime ka ozi niile e nyere site n’afọ 1840–1844 bụrụ ndị dị ike ugbu a, n’ihi na e nwere ọtụtụ mmadụ ndị tufuru nghọta ha. Ozi ndị a ga-erurịrị ụka niile.

“Kraịst sịrị, ‘Ngọzi dịrị anya unu, n’ihi na ha na-ahụ; na ntị unu, n’ihi na ha na-anụ. N’ihi na n’eziokwu asị m unu, na ọtụtụ ndị amụma na ndị ezi omume achọwo ịhụ ihe ndị unu na-ahụ, ma ha ahụghị ha; na ịnụ ihe ndị unu na-anụ, ma ha anụghị ha’ [Matthew 13:16, 17]. Ngọzi dịrị anya ndị ahụ hụrụ ihe ndị ahụ e hụrụ n’afọ 1843 na 1844.”

“E nyere ozi ahụ. Ọ gaghịkwa adịkwa oge ọ bụla e ga-egbu n’ịkwughachi ozi ahụ, n’ihi na ihe ịrịba ama nke oge ndị a na-emezu; a ghaghị imecha ọrụ mmechi ahụ. A ga-arụ nnukwu ọrụ n’oge dị mkpirikpi. N’oge na-adịghị anya, a ga-enye ozi site n’ịchịkọta Chineke nke ga-ebili bụrụ oké mkpu. Mgbe ahụ Daniel ga-eguzo n’òkè ya, ka o nye àmà ya.” Manuscript Releases, volume 21, 437.

Ihe Ịrịba Ama nke Nnọchibido

E nwere ugboro ise n’akwụkwọ Ezikiel ebe o “mere n’omume” ilu nke ndị mmadụ jụrụ ịhụ, ma e nwekwara ugboro ise o “kwuru okwu” nye ndị ahụ, ndị jụrụ ịnụ. A kpọrọ ndị akaebe abụọ ahụ—ilu e mere n’omume na okwu a kwuru—n’ihu ụmụ agbọghọ ise ndị nzuzu. Otu n’ime ilu ndị e mere n’omume ahụ, nke dị n’isi nke anọ, na-anọchi anya “ihe ịrịba ama” nke nnọchibido, nke na-adọ aka ná ntị banyere mbibi na-abịa. Ozi Ezikiel bụ ozi a na-ezigara Laodisia.

“Ihe ịrịba ama” e nyere Laodisia bụ “ihe ịrịba ama nke nnọchibido,” a na-anọchi nnọchibido nke ụbọchị ikpeazụ anya site n’aka ọtụtụ ndị àmà. Naanị ihe ịrịba ama e nyere ndị Juu nke ụbọchị Kraịst bụ ihe ịrịba ama nke Jona, onye na-anọchi anya ilu e mere n’omume banyere ụbọchị atọ n’ime afo nnukwu azụ.

Mgbe ahụ ụfọdụ n’ime ndị odeakwụkwọ na ndị Farisii zara ya, sị, Onye Ozizi, anyị chọrọ ịhụ ihe ịrịba ama n’aka gị. Ma ọ zara, sị ha, Ọgbọ ọjọọ na nke na-akwa iko na-achọ ihe ịrịba ama; ma ọ dịghị ihe ịrịba ama a ga-enye ya, ma e wezụga ihe ịrịba ama nke Jona onye amụma: N’ihi na dị ka Jona nọ ụbọchị atọ na abalị atọ n’afọ nnukwu azụ ahụ; otu a ka Nwa nke mmadụ ga-adị ụbọchị atọ na abalị atọ n’ime obi ụwa. Matiu 12:38–40.

Ihe Ịrịba Ama nke Jona

Ihe ịrịba ama Jona bụ ilu e mere n’omume, nke na-anọchi anya mbilite n’ọnwụ sitere n’ọnwụ. Jọn na-anọchi anya otu eziokwu ahụ, n’ihi na a tụbara ya n’ite mmanụ na-esi ọkụ, ma o si n’ime ya pụta ndụ. Daniel n’olulu ọdụm na ndị ezi omume atọ n’ọkụ Nebukadneza na-anọchi anya mbilite n’ọnwụ sitere n’ọnwụ. Ha niile na-anọchi anya otu narị puku iri anọ na anọ ahụ ndị a kpọlitere n’ọnwụ n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke iri na otu.

“Echiche nke Onye nzọpụta laghachiri ugbu a site n’ịtụgharị uche banyere oge gara aga na nke na-abịa n’ihu. Mgbe ndị mmadụ nọ na-agbalị ịkọwa ihe ha hụrụ na ihe ha nụrụ dịka mmetụ e mere n’uche ha si dị, nakwa dịka ìhè ha nwere si dị, ‘Jizọs zara sị, Olu a abịaghị n’ihi m, kama ọ bụ n’ihi unu.’ Nke a bụ ihe àmà kasị elu nke Mesaya-ya, ihe ịrịba ama nke Nna ahụ na Jizọs ekwuola eziokwu, nakwa na Ọ bụ Ọkpara Chineke. Ndị Juu ọ̀ ga-esi n’akaebe a nke Eluigwe dị elu tụgharịa? Ha jụtala Onye nzọpụta otu ugboro, Gịnị bụ ihe ịrịba ama ị na-egosi ka anyị wee hụ ma kwere? E nyewo ọtụtụ ihe ịrịba ama a na-apụghị ịgụ ọnụ n’oge ozi nile nke Kraịst; ma ha mechiri anya ha ma mee ka obi ha sie ike ka a ghara ime ka ha kwenye. Ọrụ ebube kasị elu ahụ nke mbilite n’ọnwụ Lazarọs ewepụghị ekweghị ekwe ha, kama o juputara ha n’obi ọjọọ ka ukwuu; ma ugbu a ebe Nna ahụ ekwuola okwu, ma ha enweghị ike ịrịọ ihe ịrịba ama ọzọ, obi ha emeghị ka ọ dị nro, ha ka jụkwara ikwere.” Spirit of Prophecy, mpịakọta nke 3, 79.

Lazaọs bụ ihe ịrịba ama nke mbilite n’ọnwụ dịka e mere ya n’omume site na Jona n’afọ nnukwu azụ ahụ. Olu nke Nna, n’ihe metụtara Lazaọs a kpọlitere n’ọnwụ, na-anọchi anya njikọta nke Chineke na mmadụ, nke bụ n’ezie ọdịdị Kraịst, onye were anụ ahụ mmadụ n’ahụ Ya. Njikọta nke Chineke na mmadụ bụ ọkọlọtọ nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ, ma Lazaọs bụ ihe ịrịba ama nke ike mbilite n’ọnwụ nke na-emezu ijikọta Onye Okike na ihe e kere eke.

“Site n’ịkpọlite Lazarọs, e duru ọtụtụ mmadụ ka ha kweere na Jisọs. Ọ bụ atụmatụ Chineke na Lazarọs ga-anwụ ma lie ya n’ili tupu Onye Nzọpụta ahụ abịa. Ịkpọlite Lazarọs bụ ọrụ ebube kasịnụ nke Kraịst, ma n’ihi ya ọtụtụ ndị nyere Chineke otuto.” Manuscript Releases, volume 21, 111.

Lazas duuru ije nke mmeri n’ime Jerusalem, ọ bụkwa “ihe-iriba-ama” dị ndụ nke mbilite n’ọnwụ nke Jona na-egosi.

“Lazarọs, onye ahụ́ ya hụworo ire ere n’ili, ma onye ugbu a na-aṅụrị ọṅụ n’ike nke ịbụ nwoke dị ebube, duuru anụmanụ ahụ Onye Nzọpụta nọkwasịrị.” The Desire of Ages, 572.

Nbanye mmeri ahụ kwekọrọ na nzukọ ogige Exeter, nke bụ mmezu mbụ nke ilu ndị amaghị iri ahụ, ya mere ọ na-eme ka “ihe ịrịba ama” nke Jona na Lazarọs kwekọọ na omega na mmezu zuru okè nke nkwusa ozi ahụ, “Lee, Onye Na-alụ Nwanyị Abịawo!”

“A na-akpọkarị m gaa n’akụkọ ilu ahụ banyere ụmụ agbọghọ iri na-amaghị nwoke, ise n’ime ha bụ ndị nwere amamihe, ise kwa bụ ndị nzuzu. Akụkọ ilu a emezuwo ma ga-emezukwa ruo kpọmkwem n’akwụkwọ ozi ya, n’ihi na o nwere nnọọ itinye pụrụ iche n’oge a, ma, dịka ozi nke mmụọ ozi nke atọ, emezuwo ya ma ga-anọgide bụrụ eziokwu nke oge a ruo na njedebe nke oge.” Review and Herald, Ọgọst 19, 1890.

Jona, Lazarọs na Samuel Snow ịbịa n’oge emechara na nzukọ ogige Exeter kwekọrọ na “ihe ịrịba ama nke nnọchibido” nke Ezikiel. Lazarọs duru Kraịst banye n’ime Jerusalem n’elu ịnyịnya ibu.

“Bates bụ otu n’ime ndị ndu dị mkpa n’ọgbakọ mkpagharị Exeter (New Hampshire) n’ọnwa Ọgọst, 1844, mgbe e gosipụtara ‘mkpu ezi etiti abalị’ mbụ. O mere na Bates bụ onye nkwusa a họpụtara maka ozi nke ụtụtụ ahụ n’ọgbakọ mkpagharị ahụ. Ọ nọ na-arịọ ndị na-ege ya ntị ume ka ha bụrụ ndị kwesiri ntụkwasị obi ma na-eji nwayọọ na-emesi ha obi ike na Chineke na-anwale ha naanị, na ha nọ n’oge ichere ahụ, na echiche ndị yiri nke ahụ, mgbe Samuel S. Snow bịarutere n’ọgbakọ ahụ n’elu ịnyịnya. N’ịnọ ọdụ n’akụkụ nwanne ya nwanyị, Oriakụ John Couch, Snow kwughachiri nkwenye ya na Kraịst ga-apụta n’oge ahụ a kara aka. N’ịbụ onye a kpaliri nke ukwuu, Oriakụ Couch mere ka ndị na-ege ntị tụọ ụjọ site n’ịbilite ma kwupụta, ‘Lee nwoke nwere ozi sitere n’aka Chineke!’” Leroy Froom, The Prophetic Faith of our Fathers, volume 4, 549.

N’ọnwa Eprel, 1521, Martin Luther jiri ụgbọ ịnyịnya gara Nzukọ Diet nke Worms, ebe ọ jụrụ ọdịnala na omenala ndị poopu ma kwuo sị, “Ọ gwụla ma e mee ka m kwenye site n’ịgba-ama nke Akwụkwọ Nsọ ma ọ bụ site n’ezi uche doro anya… enweghị m ike, agaghịkwa m alaghachi n’ihe ọbụla m kwuru, n’ihi na ọ bụghị ihe dị nchebe ma ọ bụ ihe ziri ezi imegide akọ na uche. N’ebe a ka m guzo. Enweghị m ihe ọzọ m pụrụ ime. Ka Chineke nyere m aka. Amen.”

Dịka ndị Farisii si gbochie mbata mmeri nke Kraịst, otu a ka ndị ọchịchị popu siri gbochie mbata Luther. Luther wee gbanwee aha ya (akara nke ịka akara), e wee zoo ya ebe nzuzo mgbe ọ nọ na-asụgharị Agba Ọhụrụ n’asụsụ German. Igosipụta ya n’ihu Nzukọ Worms bụ ihe atụ nke Mkpu Etiti Abalị nke dugara n’iwu ọnwụ sitere n’aka ndị ọchịchị ụka na steeti nke oge ahụ, si otú a bụrụkwa ihe atụ nke iwu Ụka. Mgbe ọnwa iri gachara n’ime nzuzo n’okpuru aha “Junker Jörg,” iyi egwu sitere n’aka ndị ọchịchị agbanweela, nke kacha ukwuu bụrụ nsogbu agha abụọ Charles V, onye rụrụ arụ, chere ihu. Ihe iyi egwu agha abụọ ahụ bụ France na Islam, na-anọchi anya otu njikọ ajọ ahụ nke socialism na Islam nke taa na-eche mmadụ niile ihu.

“Ọrụ Chineke n’ụwa na-egosi, site n’ọgbọ ruo n’ọgbọ, myirịta pụtara ìhè n’ime mgbanwe ukwu ọ bụla ma ọ bụ ije okpukpe ọ bụla. Ụkpụrụ nke Chineke si emeso mmadụ na-adị otu mgbe nile. Mmegharị ndị dị mkpa nke ugbu a nwere ihe ha na ha hà na nke oge gara aga, ahụmahụ nke nzukọ-nsọ n’oge ndị mbụ nwekwara ihe ọmụmụ bara nnukwu uru nye oge anyị ugbu a.” The Great Controversy, 343.

Ịnyịnya-ibu nke Lazarọs duru bịara Kraịst n’ime Jerusalem, ụgbọ ịnyịnya nke ịnyịnya dọtara wetara Luther gaa Nzukọ Diet nke Worms, ma ịnyịnya wetara Snow n’ogbako ọmụmụ Exeter, si otu a gosi ịnyịnya-ibu na ịnyịnya—ha abụọ bụ ndị otu ezinụlọ “Equidae” n’ime ụdị “Equus”—dị ka ihe ịrịba ama nke ozi nke Mkpu Etiti Abalị.

Ṅụrịa ọṅụ nke ukwuu, ada Zayọn; tie mkpu, ada Jerusalem: lee, Eze gị na-abịakwute gị: ọ bụ onye ezi omume, na-enwekwa nzọpụta; dị umeala n’obi, na-agba ịnyịnya ibu, ee, n’elu nwa ịnyịnya ibu, nwa nke ịnyịnya ibu. Zekaraya 9:9.

Ihe ịrịba ama nke ozi Mkpu Etiti Abalị bụ ịbịarute nke ịnyịnya ibu ma ọ bụ ịnyịnya, ha abụọ bụ akara nke Islam. Oziọma a họpụtara nke ezi ozi nke mkpu etiti abalị bịara n’elu ịnyịnya, kwekọrọ na Kraịst bịarutere n’elu ịnyịnya ibu. A na-akara “nnọchibido” nke ụbọchị ikpeazụ site n’imezu ihe Ellen White kọwara, bụ na a ga-eji “bọọlụ ọkụ” tie obodo Nashville.

Gịnị mere nnọchibido ahụ ji malite n’ọkụ bọl nke Nashville? Ọ̀ bụ n’ihi na a na-anọchi Islam anya site n’ịnyịnya ibu na ịnyịnya n’Okwu amụma nke Chineke?

Smīna

Emperor Nero na-akara mmalite nke ụka Smaina mgbe a kpọrọ obodo Rom ọkụ n’afọ 64. Ụbọchị ahụ na-akara mmalite nke mkpagbu a kpara megide ụka Ndị Kraịst n’ime oge narị afọ abụọ na iri ise nke kwụsịrị na Iwu Milan n’afọ 313. Nhazi nke onyinyo anụ ọhịa ahụ na-anọchi anya waymark alfa nke na-ebute oge nke na-ejedebe na waymark omega nke akara anụ ọhịa ahụ na-anọchi anya n’iwu Ụbọchị Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya. A na-amata oge ahụ dịka nke malitere site na “iwu dị iche iche.”

“Ọ bụrụ na onye na-agụ ya chọrọ ịghọta ndị ọrụ a ga-eji rụọ ọrụ n’asọmpi ahụ na-abịa n’oge na-adịghị anya, naanị ihe ọ ga-eme bụ ịchọpụta akụkọ banyere ụzọ ndị Rom jiri mee otu ihe ahụ n’oge gara aga. Ọ bụrụ na ọ chọrọ ịma otú ndị Papist na ndị Protestant jikọtara ọnụ ga-esi emeso ndị jụrụ ozizi ha, ka ọ hụ mmụọ nke Rom gosipụtara n’ebe Ụbọchị Izu Ike na ndị na-agbachitere ya nọ.”

“Iwu eze, kansụl izugbe, na ụkpụrụ-nsọ chọọchị ndị ike ọchịchị ụwa kwadoro bụ nzọụkwụ ndị ememme ndị ọgọ mmụọ si n’ime ha ruo n’ọnọdụ nsọpụrụ ya n’ụwa Ndị Kraịst. Ntụziaka ọha mbụ nke manyere idebe Ụbọchị Sọnde bụ iwu Constantine nyere. (A.D. 321; lee nkọwa Mgbakwunye maka ibe 53.) Iwu a chọrọ ka ndị bi n’obodo zuru ike n’‘ụbọchị anyanwụ a na-asọpụrụ,’ ma o kwere ka ndị ime obodo gaa n’ihu n’ọrụ ugbo ha. Ọ bụ ezie na, n’eziokwu, ọ bụ iwu ndị ọgọ mmụọ, eze ukwu mere ka a manye ya mgbe ọ nara Iso Ụzọ Kraịst n’aha naanị ya.” The Great Controversy, 574.

Iwu eze mbụ nke kara akara mgbanwe sitere n’ụka Smaina gaa n’ụka Pegamọs bụ Iwu Milan nke afọ 313. Ọ nọchiri anya nzọụkwụ mbụ nke duru gaa n’iwu Sọnde mbụ nke afọ 321. Mbibi nke Jerusalem bụ ihe atụ amụma nke iwu Sọnde, ma ndị akaebe amụma abụọ na-akọwa nnọchibido nke bu ụzọ mbibi ahụ. Nnọchibido abụọ ahụ, nke nnọchibido nke atọ nke Babilọn n’afọ 587 BC na nnọchibido nke abụọ nke Rom n’afọ 70 nọchiri anya, na-egosi na akara ụzọ nke na-ebute akara ụzọ nke iwu Sọnde bụ nnọchibido amụma.

Nebukadneza gbara Jehoiakim gburugburu n’agha, emesịa Jehoiachin, ma n’ikpeazụ Zedekaya. Cestius gbara gburugburu n’agha n’afọ 66, ma mezuo ihe-iriba-ama ahụ Jizọs nyere nzukọ ahụ, dịka nnọchibido nke atọ nke afọ 587 T.K. nwere ihe-iriba-ama nke ọnwụ nwunye Ezikiel. Akara-ụzọ nke na-ebute mbibi Jerusalem bụ nnọchibido, ọ bụkwa “ihe-iriba-ama.” Akara-ụzọ nke buru ụzọ bịa tupu iwu Sọnde nke afọ 321 bụ Iwu Milan, ebe mgbanwe si n’otu nzukọ (Smyrna) nke na-enweghị ikpe ọmụma bata na Pegamọs, ihe nnọchianya nke nzukọ emebiworo emebi.

Ya mere, Iwu Milan bụ mmalite nke nnọchibido amụma, ọ bụkwa ihe ịrịba ama. Ọ na-akọwakwa ebe ngagharị Laodisia nke puku mmadụ iri na anọ na puku anọ si agafee banye n’ime ngagharị Filadelfia nke puku mmadụ iri na anọ na puku anọ.

Filadelfia na Smaina na-anọchi anya naanị ụka abụọ n’ime ụka asaa nke Mkpughe nke a na-enweghị ikpe ọmụma ọ bụla. Eziokwu a, n’aka nke ọzọ, na-akọwapụta mgbanwe ahụ dị ka mgbanwe nke ụka na-alụ agha ruo n’ụka na-emeri emeri. Mgbanwe ahụ kwekọrọ na Iwu Milan, ebe mmegharị nke ụbọchị ikpeazụ nke otu narị puku na iri anọ na anọ ahụ ghọọ ụka nke asatọ ahụ, nke sitere n’ime asaa ahụ. Filadelfia na Smaina bụkwa naanị ụka abụọ ahụ na-alụ ọgụ megide ndị na-ekwu na ha bụ ndị Juu, ma n’eziokwu ha bụ ndị ụlọ nzukọ Setan.

Ihe ịrịba ama ahụ nke 313 na-adakọtakwa na nzukọ ọmụma n’ụlọikwuu nke Exeter, nke mere site n’ụbọchị 12 ruo 17 nke Ọgọst, n’afọ 1844. Mgbe nzukọ ahụ n’ụlọikwuu kwụsịrị, ozi ahụ gbasara n’akụkụ ụsọ oké osimiri ọwụwa anyanwụ nke United States dịka ebili mmiri siri ike, ruo mgbe ụzọ mechiri n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844.

“Dị ka ebili mmiri ukwu, mmegharị ahụ sárá n’elu ala ahụ. Site n’obodo ruo n’obodo, site n’obere ime obodo ruo n’obere ime obodo, ọbụna ruo n’ebe ndị dịpụrụ adịpụ n’ime ime ala ka ọ gara, ruo mgbe a kpaliri ndị Chineke na-eche nche n’uju. Ịtụgharị uche n’ụzọ na-ezighị ezi laa n’iyi n’ihu nkwusa a dịka ntu oyi nke ụtụtụ n’ihu anyanwụ na-awapụta. Ndị kwere ekwe hụrụ ka e wepụrụ obi abụọ ha na mgbagwoju anya ha, olileanya na obi ike wee mee ka obi ha dị ndụ. Ọrụ ahụ nweere onwe ya pụọ n’ókè gabigara ókè ndị ahụ nke a na-egosipụta mgbe niile mgbe mkpali mmadụ dị ma enweghị mmetụta na-achịkwa nke Okwu na Mmụọ nke Chineke. O yiri, n’àgwà ya, oge ndị ahụ nke iweda onwe ala na ịlaghachikwute Onyenwe anyị nke n’etiti Izrel oge ochie na-esochi ozi nke ịdọ aka ná ntị sitere n’aka ndị ohu Ya. Ọ bu n’ime ya njirimara ndị na-akara ọrụ Chineke n’oge ọ bụla. E nwere obere ọṅụ dị ukwuu nke mmetụta, kama e nwere ịchọcha obi miri emi, nkwupụta mmehie, na ịhapụ ụwa. Ikwadebe izute Onyenwe anyị bụ ibu dị n’obi nke mmụọ ndị nọ n’ọnwụnwa dị ukwuu. E nwere ekpere na-adịgide adịgide na nraranye zuru ezu nye Chineke.” The Great Controversy, 400, 401.

Imechi ụzọ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844 bụ ihe nnọchianya nke iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya, ma ihe ịrịba ama nke butere ụzọ e mechiri emechi nke Ọktoba 22 bụ nzukọ ogige Exeter. Ya mere, nzukọ ogige Exeter kwekọrọ na Iwu Milan. Ọ na-ekwekọkwa na nbata mmeri nke Kraịst.

“Mkpu etiti abalị ahụ abụghị nke e ji arụmụka buru ya nke ukwuu, ọ bụ ezie na ihe àmà nke Akwụkwọ Nsọ doro anya ma bụrụ nke na-ekpebi okwu ahụ kpamkpam. E nwere ike na-akpali akpali so ya, nke kpaliri mkpụrụ obi. Enweghị obi abụọ, enweghị ajụjụ. N’oge Kraịst banyere mmeri ya n’ime Jerusalem, ndị ahụ a kpọkọtara site n’akụkụ niile nke ala ahụ iji debe ememme ahụ, gbakọtara n’Ugwu Olive, ma ka ha sonyere igwe mmadụ ahụ na-eso Jisọs, ha nataara mkpali nke oge ahụ, ma nyere aka ime ka mkpu ahụ bawanye, ‘Ngọzi nādiri onye ahụ nke na-abịa n’aha Onyenwe anyị!’ [Matthew 21:9.] N’ụzọ dị otu a kwa ka ndị na-ekweghị ekwe ndị bịara nzukọ ndị Adventist—ụfọdụ n’ihi ọchịchọ ịmata, ụfọdụkwa naanị iji kparịa—nụrụ ike na-eme ka mmadụ kwenye nke so ozi ahụ, ‘Lee, Nwoke Akwụkwọ Nsọ na-abịa!’” Spirit of Prophecy, olu nke 4, 250.

Iwu Milan na-akara nnọchibido amụma nke Nebukadneza sere onyinyo ya n’afọ 587 BC na nke Cestius n’afọ 66. Nnọchibido abụọ ahụ butere mbibi Jerusalem n’afọ 586 BC na 70, n’usoro. Nnọchibido Cestius kwụsịrị, ma afọ atọ na ọkara ka e mesịrị, nnọchibido ahụ malitegharịrị n’okpuru Titus, si otú a nye oge amụma nke na-amalite site n’aka onye ọchịchị Rom nke alfa ma na-ejedebe n’aka onye ọchịchị nke omega. Afọ atọ na ọkara ahụ na-anọchi anya ịzọda Jerusalem n’okpuru papacy, na iwu Sunday na-abịa n’oge na-adịghị anya mgbe a gwọrọ ọnya ya na-egbu egbu nke papacy ma ọ chịa ọzọ ruo afọ atọ na ọkara ihe nnọchianya.

Ma ogige ahụ nke dị n’èzí ụlọ nsọ hapụ ya, atụkwala ya; n’ihi na e nyewo ya n’aka ndị mba ọzọ: ha ga-azọkwa obodo nsọ ahụ n’okpuru ụkwụ ọnwa iri anọ na abụọ. Mkpughe 11:2.

N’afọ 538, ma e mesịa kwa n’oge iwu Sọnde na-abịa, ịzọda Jerusalem n’okpuru ụkwụ malitere. E ji afọ 321, mgbe Constantine Onye Ukwu nyere iwu Sọnde mbụ, nọchite anya iwu Sọnde abụọ ahụ. N’afọ 538, e nyere ndị poopu ike ịkpagbu (ịzọda n’okpuru ụkwụ) ụka Chineke afọ atọ na ọkara, dịka akụkọ ihe mere eme sitere n’oge Cestius ruo n’oge Titus siri nọchite anya ya. N’afọ 538, ndị poopu nyere iwu Sọnde na Kansụl nke atọ nke Orleans. Iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya na-egosi mgbe e nyere ndị poopu ike ọzọ ịzọda ụlọ nsọ n’okpuru ụkwụ (ịkpagbu).

313 na-akọwa iwu eze mbụ nke dugara n’iwu Sọnde mbụ n’afọ 321. Mgbe ahụ, n’afọ 330, e kewara alaeze ahụ n’amụma n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, si otú a na-akara nkwubi-azụ omega nke oge nke abụọ nke mkpagbu ndị paapụ nke “ọnwa iri anọ na abụọ” ihe nnọchianya—oge mkpagbu na ịzọ ụkwụ n’ala nke malitere n’iwu Sọnde alpha na United States.

Mmụọ-ozi nke atọ sochiri ha, na-ekwu n’oké olu, Ọ bụrụ na onye ọ bụla fee anụ ọhịa ahụ na oyiyi ya ofufe, ma nata akara ya n’egedege ihu ya, ma ọ bụ n’aka ya, Onye ahụ ga-aṅụkwa mmanya nke iwe Chineke, nke a wụsara n’enweghị ngwakọta n’ime iko ọnụma Ya; a ga-emekwa ka ọ taa ahụhụ n’ọkụ na nkume sọlfọ n’ihu ndị mmụọ-ozi dị nsọ, nakwa n’ihu Nwa Atụrụ ahụ: Anwụrụ ọkụ nke ahụhụ ha na-arịgo ruo mgbe ebighị ebi na mgbe nile: ha enweghịkwa izu ike ehihie ma ọ bụ abalị, ndị na-efe anụ ọhịa ahụ na oyiyi ya ofufe, na onye ọ bụla na-anata akara aha ya. Nke a bụ ntachi obi nke ndị nsọ: ebe a ka ndị ahụ nọ, ndị na-edebe ihe Chineke nyere n’iwu, na okwukwe Jisọs. Mkpughe 14:9–12.

Ala Dị Larịị

Nkọwa Latịn nke “Milan” pụtara etiti ala dị larịị. N’etiti ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ, n’afọ 313, Constantine nke ọdịda anyanwụ chọrọ njikọ aka ya na Licinius nke ọwụwa anyanwụ. Iwu ahụ nọchiri anya mgbalị ime ka ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ bịakọta ọnụ, ma e kwadoro iwu ahụ site n’alụmdi na nwunye nke nkwekọrịta, mgbe Constantia, ọkara nwanne nwanyị Constantine, lụrụ Licinius. Ma dịka alụmdi na nwunye nkwekọrịta mbụ nke Daniel iri na otu n’etiti ndị Seleucid nke ugwu na Ptolemy nke ndịda, alụmdi na nwunye ahụ ka e debere ka ọ daa, dịka a mezuru ilu ochie ahụ nke na-asị, “ọwụwa anyanwụ bụ ọwụwa anyanwụ, ọdịda anyanwụ bụkwa ọdịda anyanwụ, ma ha abụọ agaghị ezukọ ọnụ.”

Afọ “330” ka e gosipụtara ozugbo n’ime Daniel isi nke iri na otu, amaokwu nke iri abụọ na anọ, iri abụọ na asaa, na iri abụọ na itoolu. Nke a na-ebute afọ iri na asaa ahụ, site na 313 ruo 330, n’ime ahịrị amụma nke Daniel isi nke iri na otu, ma site n’ihe amụma na-achọ n’ike ya, ọ na-akọwapụta alụmdi-na-nwunye nkwekọrịta ahụ nke ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 313 dịka ihe yiri alụmdi-na-nwunye nkwekọrịta mbụ dị n’otu isi ahụ.

“Amụma dị n’isi nke iri na otu nke Daniel eruwo nso n’imezu ya kpamkpam. Ọtụtụ n’ime akụkọ ihe mere eme nke mezuru n’imezu amụma a ga-emegharị ọzọ.” Manuscript Releases, number 13, 394.

Antiochus II Theos, onye chịrị site n’afọ 261–246 T.K., wepụrụ nwunye mbụ ya Laodice I n’akụkụ n’ihi Berenice, ada Ptolemy II Philadelphus nke Ijipt. Alụmdi na nwunye ahụ bụ akụkụ nke nkwekọrịta udo nke kwụsịrị Agha Siria nke Abụọ n’afọ 252 T.K. Mgbe Constantine mechara merie Licinius n’afọ 324, alụmdi na nwunye ahụ kwụsịrị, dịka alụmdi na nwunye Antiochus na Bernice kwụsịrị, mgbe Laodice, nwunye mbụ ahụ, jiri nsí gbuo Antiochus n’afọ 246 T.K. Alụmdi na nwunye ahụ nke gosiri njedebe nke agha Siria nke abụọ, na igbu Antiochus, ma emesịa Bernice, nwa ya na ndị Ijipt so ya, gosiri mmalite nke agha Siria nke atọ. Alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke afọ 313 kwụsịrị oge mkpagbu nke ụka Smaina nọchiri anya ya, ma malite oge nkwekọrịta na ndaba n’ala nke ụka Pegamos nọchiri anya ya.

Alụmdi na nwunye ahụ n’mbido akụkọ ihe mere eme nke ndị Seleucid bụ ihe nnọchianya nke alụmdi na nwunye nkwekọrịta ahụ n’ọgwụgwụ alaeze Seleucid, mgbe Antiochus the Great nyere nwa ya nwanyị, Cleopatra I, ka ọ bụrụ nwunye Ptolemy V Epiphanes. Alụmdi na nwunye ahụ mere na Raphia n’afọ 193 BC, ma njikọ ahụ kwụsịrị ngwa ngwa, dịka alụmdi na nwunye nkwekọrịta mbụ ahụ dị n’etiti eze ugwu na eze ndịda kwụsịrịkwa. Alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke alfa na omega nke alaeze Seleucid bụ ihe nnọchianya nke alụmdi na nwunye nkwekọrịta e mesịrị kpọrọ aha n’akụkọ amụma nke Daniel iri na otu, mgbe Octavian nyere nwanne ya nwanyị, Octavia Minor, ka ọ bụrụ nwunye Mark Antony n’afọ 40 BC. Mark Antony na Octavian nọ n’asọmpi ọgụ maka ike n’elu mpaghara ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ nke Rome, nke bidoro n’afọ 44 BC site n’igbu Julius Caesar. E guzobere nkwekọrịta Brundisium n’oge alụmdi na nwunye ahụ n’afọ 40 BC, ma afọ asatọ ka e mesịrị, n’afọ 32 BC, Mark Antony gbara Octavia alụkwaghịm n’usoro iwu, ma kpalite agha Actium n’afọ 31 BC, ebe Mark Antony na Cleopatra abụọ ahụ, (Cleopatra ikpeazụ kpamkpam ahụ) rutere na njedebe ha.

Nkwekọrịta alụmdi na nwunye omega nke alaeze Seleucid webatara Cleopatra mbụ, onye nọchiri anya Cleopatra ikpeazụ, onye usoro ọmụmụ ya ghọrọ njikọ gaa na nkwekọrịta alụmdi na nwunye alpha amụma nke alaeze Rom n’afọ 40 T.K. Alụmdi na nwunye nkwekọrịta atọ ahụ nọchiri anya alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke Iwu Milan. Iwu Milan na-akara mmalite nke nnọchibido amụma, ọ na-anọchi anya ihe ịrịba ama amụma, ọ na-akara mgbanwe site n’ọgbakọ ezi omume gaa n’ọgbakọ ajọ omume, ya mere ọ na-adaba n’ihe omimi nke onye nke asatọ sitere na ndị asaa. Ọ na-akara alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke na-akwụsị agha, ruo mgbe ịgba alụkwaghịm nke alụmdi na nwunye nkwekọrịta ahụ ga-akara mmalite nke agha. N’alụmdi na nwunye Rom abụọ ahụ, ịgba alụkwaghịm ahụ na-eme ka ịdị n’otu nke alaeze ahụ pụta. Afọ 313 na-akwa kwa akara nzukọ ogige Exeter ebe nkwusa nke ozi nke Mkpu Etiti Abalị malitere ma duru gaa n’ọnụ ụzọ emechiri emechi nke Ọktoba 22.

Anyi ga-anọgide ịtụle eziokwu ndị a n’isiokwu na-esonụ.