Pita nọ na Panium (Sizaria Filipi), nanị ụbọchị isii ma ọ bụ asatọ tupu oge nke dị n’etiti oge atọ ahụ Pita, Jọn na Jemes soro Jizọs gaa nanị ha. Nke mbụ bụ ngosipụta ike Ya mgbe e mere ka ada Jaịrọs dị afọ iri na abụọ si n’ọnwụ bilie; nke abụọ bụ ngosipụta ebube Ya n’Ugwu Nnwogha; nke atọkwa bụ Getsemeni, ngosipụta ahụhụ Ya. Na Panium n’isi nke iri na otu, ọnọdụ Pita dabara nnọọ tupu obe nke amaokwu nke iri na isii. Ugwu ahụ bụ ebe etiti njem atọ ahụ nanị ndị na-eso ụzọ atọ ahụ so gaa. N’ugwu ahụ, Nna nke eluigwe kwukwara okwu nke ugboro abụọ n’ime ugboro atọ; Nna ahụ kwuru okwu n’oge baptizim, n’ugwu ahụ, ma mesịa kwuo okwu obere oge tupu obe. Ugboro abụọ ka Pita nọ n’ebe etiti ihe omume atọ a kapịrị ọnụ. Ọ bụkwa ebe etiti isi nke iri na otu ruo n’isi nke iri abụọ na abụọ nke akwụkwọ Matiu.

Ndị Asiria

Ugwu ahụ buru mbata mmeri ahụ ụzọ, bụ́ nke malitere site n’ịtọpụ ịnyịnya ibu ahụ ka o buru àjà ahụ banye na Jerusalem, dị ka ịnyịnya ibu Ebreham si buru nkụ maka àjà ahụ n’elu Moraịa, bụ́ ebe ụlọ nsọ dị na Jerusalem dị n’oge ochie. Ememme ịfụ opi n’usoro Levitikọs iri abụọ na atọ na-egosi ntọpụ ịnyịnya ibu ahụ, ya mere ahụmahụ Ugwu Nnwogha ahụ buru mbata mmeri ahụ ụzọ, wee si otú ahụ tinye Pita n’akụkọ ihe mere eme nke ụbọchị iri atọ nke Levitikọs iri abụọ na atọ, nke kwekọrọ n’oge Pentikọst. N’ime ụbọchị iri atọ ahụ, a na-eme ka ndị a na-atụle maka isonye n’otu ndị nchụàjà iri asatọ ahụ nwere obi ike chee ụlọ nsọ ahụ (ule etiti ahụ) ihu. N’agba àmà banyere nnupụisi Eze Ụzaya n’ebe nsọ ahụ, a kọwara ndị nchụàjà iri asatọ ahụ dị ka ndị nwere obi ike, nke na-enye echiche na e nwere ndị nchụàjà na-esonyeghị.

Azaraịa onye nchụàjà sooro ya banye, ya na ndị nchụàjà Jehova iri asatọ, ndị bụ ndị dike: Ha wee guzogide Eze Uzaya, sị ya, Ọ bụghị nke gị, Uzaya, isurere Jehova ihe nsure-ọkụ; kama ọ bụ nke ndị nchụàjà, ụmụ Erọn, ndị e doro nsọ ka ha sure ihe nsure-ọkụ: pụọ n’ebe nsọ ahụ; n’ihi na i mehiwo; ọ gaghị abụkwa ihe nsọpụrụ nye gị site n’aka Jehova Chineke. 2 Ihe E Mere 26:17, 18.

Ndị nchụàjà dike bụ ndị na-eso Nwa Atụrụ ahụ n’ebe ọ bụla Ọ na-aga.

Ndị a bụ ndị e metọghị site n’ebe ụmụ nwanyị nọ; n’ihi na ha bụ ndị na-amaghị nwoke. Ndị a bụ ndị na-eso Nwa Atụrụ ahụ ebe ọ bụla Ọ na-aga. A zụtara ndị a n’etiti mmadụ, ka ha bụrụ mkpụrụ mbu nye Chineke na nye Nwa Atụrụ ahụ. Mkpughe 14:4.

Ọdụm nke ebo Judah na-eduru ndị Ya banye n’Ebe Kachasị Nsọ ma mee ka ha legide anya n’igbe ọgbụgba ndụ ahụ ma tụlee Onyeisi Nchụàjà nọ n’ebe ahụ na-eje ozi n’ọrụ ikpeazụ Ya nke ihichapụ mmehie. A kpọlitere Peter n’ọnwụ n’abalị 31 nke Disemba, 2023, e mesịakwa mee ka o chee ule ntọala ahụ ihu n’ihe metụtara ọrụ Rome n’ịtọlite ọhụụ mpụga nke amụma. Mgbe ahụ, ule nke abụọ nke ụlọ nsọ bịaruru Peter, ọ bụkwa n’ebe ahụ ka a na-egosipụta ọhụụ nke ahịrị dị n’ime n’ọhụụ enyo nke dị na Daniel isi iri.

Pita agọnarịwo Onyenwe ya na Julaị 18, 2020, o mekwara nke a ugboro atọ.

“Ugboro atọ Pita gọnarịrị Onyenwe ya n’ihu ọha, ugboro atọkwa Jisọs si n’aka ya nata nkwenye nke ịhụnanya ya na iguzosi ike n’ihe ya, na-etinye n’obi ya ajụjụ ahụ dị nkọ, dị ka àkụ e ji agịga agbaa, n’ime obi ya e merụrụ ahụ. N’ihu ndị na-eso ụzọ ahụ gbakọtara, Jisọs kpughere ịdị omimi nke nchegharị Pita, ma gosi otú e si mebie nganga kpamkpam n’ime onye na-eso ụzọ ahụ nke búbu onye na-anya isi.” The Desire of Ages, 812.

Pita nọchiri anya ìgwè abụọ nke ndị na-efe ofufe.

“N’akụkọ ihe mere eme nke onyeozi Pita, e nwere nkuzi maka nke ọ bụla n’ime òtù ndị ahụ Faresi na onye ọnaụtụ nọchiri anya ha. N’oge mbụ ọ bụ onye na-eso ụzọ, Pita chere na ya siri ike. Dị ka Faresi ahụ, n’echiche nke onwe ya, ọ bụ ‘ọ bụghị dịka ndị ọzọ mmadụ si dị.’ Mgbe Kraịst, n’abalị tupu e nyefee Ya, buru ụzọ dọọ ndị na-eso ụzọ Ya aka ná ntị, sị, ‘Unu niile ga-asọ ngọngọ n’ihi M n’abalị a,’ Pita ji ntụkwasị obi kwupụta, sị, ‘Ọ bụ ezie na mmadụ niile ga-asọ ngọngọ, ma ọ bụghị m.’ Mak 14:27, 29. Pita amaghị ihe ize ndụ nke ya. Ịtụkwasị onwe ya obi duhiere ya. O chere na ya pụrụ iguzogide ọnwụnwa; ma n’ime awa ole na ole dị mkpirikpi ule ahụ bịara, o wee jiri ịkọcha ọnụ na ịṅụ iyi gọnarị Onyenwe ya.” Christ’s Object Lessons, 152.

Onye ọna ụtụ ahụ laghachiri n'ụlọ ya dị ka onye a gụworo n'onye ezi omume.

“Onye Farisii na onye ọnaụtụ na-anọchi anya òtù ukwu abụọ nke a na-ekewa ndị na-abịa ife Chineke n’ime ha. A hụrụ ndị nnọchi anya mbụ abụọ ha n’ime ụmụ abụọ mbụ a mụrụ n’ụwa.” Christ’s Object Lessons, 152.

Ebel na onye ọnaụtụ bụ ihe nnọchianya nke izi ezi site n’okwukwe.

Ma onye ọnaụtụ isi ahụ, ebe o guzoro n’ebe dị anya, achọghị ọbụna ilie anya ya elu n’eluigwe, kama ọ na-akụ aka n’obi ya, na-asị, Chineke, meere m ebere, m bụ onye mmehie. Ana m asị unu, nwoke a laghachiri n’ụlọ ya e gụrụ ya dịka onye ezi omume kama nke ọzọ: n’ihi na onye ọ bụla nke na-ebuli onwe ya elu ka a ga-eweda ya ala; ma onye na-eweda onwe ya ala ka a ga-ebuli elu. Luk 18:13, 14.

Ozi nke 1888 sooro mbilite nke mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na asatọ.

“Onyenwe anyị n’ebere Ya dị ukwuu zitere ndị Ya ozi kachasị oke ọnụ site n’aka ndị Okenye Waggoner na Jones. Ozi a bụ iji weta n’ihu ụwa n’ụzọ pụtara ìhè karịa Onye Nzọpụta e weliri elu, àjà maka mmehie nke ụwa dum. Ọ gosipụtara izi ezi site n’okwukwe n’ime Onye Nkwado ahụ; ọ kpọrọ ndị mmadụ ka ha nata ezi omume nke Kraịst, nke a na-eme ka ọ pụta ìhè n’ime nrubeisi nye iwu nile nke Chineke. Ọtụtụ efunahụla ịhụ Jizọs n’anya ha. Ọ dị ha mkpa ka e duzie anya ha n’ebe onye Ya dị nsọ nọ, n’ebe uru Ya dị, na n’ebe ịhụnanya Ya na-adịghị agbanwe agbanwe dị maka ezi-na-ụlọ mmadụ. E nyewo ike nile n’aka Ya, ka O wee kesaa mmadụ onyinye bara ụba, na-enye onye ọrụ mmadụ nke na-enweghị enyemaka onyinye dị oké ọnụ ahịa nke ezi omume nke Ya. Nke a bụ ozi ahụ Chineke nyere iwu ka e nye ụwa. Ọ bụ ozi mmụọ ozi nke atọ, nke a ga-ekwusa n’oké olu, ma soro ya ịwụsa Mmụọ Ya n’ọ̀tụ̀tụ̀ buru ibu.” Testimonies to Ministers, 91.

Ozi Laodisia

“Ozi e nyere anyị site n’aka A. T. Jones, na E. J. Waggoner, bụ ozi Chineke nye chọọchị Laodisia, ma ahụhụ ga-adịrị onye ọbụla na-ekwu na ọ kwere eziokwu ma o gosighịkwa ndị ọzọ ìhè ndị ahụ Chineke nyere.” The 1888 Materials, 1053.

Ozi nke Mmiri Ikpeazụ

“A ga-awụkwasị ndị nke Chineke mmiri ozuzo ikpeazụ. Mmụọ-ozi dị ike ga-esite n’eluigwe rịdata, a ga-ejikwa ebube ya mee ka ụwa niile mụo ìhè.” Review and Herald, Eprel 21, 1891.

Obodo New York na 9/11

“Ugbu a ka okwu a na-abịa na ekwupụtala m na a ga-eji nnukwu ebili mmiri bibie New York? Nke a abụghị ihe m kwuru mgbe ọ bụla. Ekwuwo m, dịka m lere nnukwu ụlọ ndị ahụ a na-ewuli n’ebe ahụ, ala n’ala, sị, ‘Lee ụdị ihe egwu dị ukwuu ga-eme mgbe Onyenweanyị ga-ebili iji maa jijiji ụwa nke ukwuu! Mgbe ahụ ka a ga-emezu okwu ndị dị na Mkpughe 18:1–3.’ Isi nke iri na asatọ dum nke Mkpughe bụ ịdọ aka ná ntị banyere ihe na-abịa n’elu ụwa. Ma enweghị m ìhè pụrụ iche gbasara ihe na-abịa n’elu New York, naanị na amaara m na otu ụbọchị a ga-akwatu nnukwu ụlọ ndị ahụ dị n’ebe ahụ site n’ịtụgharị na ịtụgharịgharị nke ike Chineke. Site n’ìhè e nyere m, amaara m na mbibi dị n’ime ụwa. Otu okwu sitere n’ọnụ Onyenweanyị, otu mmetụ nke ike ya dị ukwuu, ma ụlọ ndị a dị arọ ga-ada. Ihe omume ga-eme nke ịdị egwu ha karịrị ihe anyị pụrụ ichetụ n’echiche.” Review and Herald, July 5, 1906.

Pita onye ọna ụtụ na-anọchite anya mkpụrụ obi a na-agụ dị ka onye ezi omume site n’okwukwe, ịgụ mmadụ dị ka onye ezi omume site n’okwukwe bụkwa ozi mmụọ ozi nke atọ; ọ bụ ozi Laodisia nke rutere na 9/11, mgbe nnukwu ụlọ ndị dị na New York dara ala, e mezukwara Mkpughe 18:1–3. Mgbe ahụ, mmiri ozuzo nke ikpeazụ malitere izo ntakịrị ntakịrị, a malitekwara ịka ndị ahụ dị otu narị puku na puku iri anọ na anọ akara. N’ọgwụgwụ oge ịka ndị ahụ dị otu narị puku na puku iri anọ na anọ akara, mmụọ ozi nke Mkpughe isi iri na asatọ rịdatara dị ka Maịkel onyeisi ndị mmụọ ozi ma mee ka Pita si n’ọnwụ bilie site n’ule atọ. Ule nke mbụ malitere na Disemba 31, 2023, ma nọchite anya eziokwu ntọala ahụ nke bụ na Rom bụ ike ahụ dị n’amaokwu iri na anọ nke Daniel isi iri na otu nke na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike. Ọhụụ ahụ bụ ọhụụ chazon ahụ nke na-anọchite anya ahịrị amụma nke mpụga, nke Solomọn kwuru na ọ bụ ndụ ma ọ bụ ọnwụ.

Ebe ọhụhụ [chazon] na-adịghị, ndị mmadụ na-ala n’iyi; ma onye na-edebe iwu, ngọzi na-adịrị ya. Ilu 29:18.

Ule nke abụọ nke Pita bụ ule ụlọ nsọ, nke chọrọ ka mmadụ site n’okwukwe banye n’Ebe Kachasị Nsọ, dị ka Nwanne Nwanyị White gosipụtara n’ọhụụ ndị mbụ ọ hụrụ. N’ebe ahụ, ọ hụrụ iwu Ụbọchị Izu Ike nke ụbọchị nke asaa ka ọ na-enwu gbaa karịa iwu itoolu ndị ọzọ. Ozizi ahụ, n’oge mmeghe nke ikpe ahụ, na-anọchi anya ozizi banyere ịghọ mmadụ nke na-enwu gbaa karịa ozizi amụma ndị ọzọ n’ụbọchị ndị ikpeazụ, n’oge mmechi nke ikpe ahụ. A na-eji ihe atụ dị iche iche anọchi anya ịghọ mmadụ nke Kraịst, Onye bụ Chineke, bụ́ onye weere anụ ahụ dara ada nke mmehie yikwasị Onwe Ya, ọ bụ ezie na Ọ maghị mmehie. Nke kasị mkpa n’ime ha bụ ozizi banyere oge asaa. Ozizi banyere oge asaa bụ alfa nke nchọpụta Miller banyere amụma, n’afọ 1856, ọ bụkwa ya bụ ozizi nọchiri anya ozizi omega nke akụkọ ihe mere eme nke ndị na-eso Miller, ebe òtù Adventist Filadelfia nke ndị na-eso Miller nupụrụ isi ruo afọ asaa wee ghọọ Ụka Adventist Ụbọchị nke Asaa nke Laodisia n’afọ 1863.

Osisi abụọ nke Ezikiel iri atọ na asaa na-anọchi anya ikpe abụọ ahụ nke afọ 2,520 e wetara megide alaeze ugwu na alaeze ndịda. Alaeze ugwu na-anọchi anya anụ ahụ nke mmadụ, alaeze ndịda kwa na-anọchi anya uche ahụ e kere ka e jikọta ya na uche Kraịst; ya mere, Aịdị Chineke ga-ejikọta na mmadụ. Nke ahụ bụ ozizi nke mbata n’anụ ahụ, n’ụdị nnọchi anya e mere ka ọ dị mfe. Oge asaa ahụ bụ alfa na omega nke akụkọ ihe mere eme Millerite, ma ebe ọ na-anọchi anya mbata n’anụ ahụ, ọ bụkwa omega nke akụkọ ihe mere eme Seventh-day Adventist n’ihe gbasara ozizi alfa nke Sabbath n’afọ 1844. Otu bụ akara nke Sabbath ụbọchị nke asaa, nke ọzọ bụkwa akara nke Sabbath afọ nke asaa.

A gbanwere aha Pita na Panium, nke bụ nzọụkwụ nke abụọ n’ihe nnọchianya Abraham banyere ọgbụgba-ndụ mbụ ya na ndị a họpụtara, ma Pita aghọọ onye nnọchi anya ọgbụgba-ndụ ikpeazụ ya na ndị a họpụtara n’nzọụkwụ nke abụọ ya. Nke a bụ nzọụkwụ nke abụọ n’usoro isi nke iri na otu ruo iri abụọ na abụọ, ọ bụkwa nke abụọ n’ime ugboro atọ Pita, Jemis na Jọn sooro Jizọs pụọ iche n’ebe ndị ọzọ na-eso ụzọ nọ, nakwa nke abụọ n’ime ugboro atọ Nna nke eluigwe kwuru okwu. Usoro Nero na-akwụsị n’etiti etiti agha ndị dị na Raphia na Panium, n’ihi na ọ kwekọrọ na oge abụọ ndị ọzọ nke afọ 250 nke malitere na 457 BC na 1776. 457 BC kwụsịrị na 207 BC, 1776 kwa na-akwụsị na 2026. Pita dị na 207 BC, 2026, 313 na ule ụlọ nsọ nke na-ebute ule nke atọ na ule ikpeazụ nke ịtọghe ịnyịnya ibu, nke a na-anọchi anya ya dịka emume opi.

Ọnwale Pita bụ iso Kraịst banye n’Ebe Kachasị Nsọ, ọrụ ya kwa bụ imezi ozi banyere bọl ọkụ nke Nashville, ma mesịa kpọsaa ozi ahụ e meziri emezi. Ozi Pita banyere bọl ọkụ nke Nashville bụ ozi Pentikọst nke e buru ụzọ kpọpụta n’ụlọ elu ahụ, ma emesịa n’ụlọ nsọ. Ọ na-eweta ozi ya site n’ịkọwapụta bọl ọkụ nke Nashville na mmezu nke agha Raphia, n’otu njikọ na agha Panium, nke na-aghọ agha Actium n’iwu ụbọchị Sọnde nke amaokwu nke iri na isii. Iwu ụbọchị Sọnde nke amaokwu nke iri na isii bụkwa iwu ụbọchị Sọnde nke amaokwu nke iri anọ na otu na nke amaokwu nke iri abụọ na abụọ. Amaokwu atọ ahụ na-adabakọkwa na amaokwu nke iri atọ na otu ebe ọchịchị popu jidere ọchịchị n’afọ 538 ma wepụta iwu ụbọchị Sọnde na Kansụl nke Atọ nke Orleans. Amaokwu ndị na-eduga n’amaokwu nke iri atọ na otu na-akọwapụta akara-ụzọ ndị duru gaa n’iwu ụbọchị Sọnde nke 538 ma bụrụkwa onyinyo nke akụkọ ihe mere eme nke na-ebute iwu ụbọchị Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya.

N’ihi na ụgbọ mmiri nke Chitim ga-abịa imegide ya: ya mere, ọ ga-enwe mwute, laghachi, ma were iwe megide ọgbụgba ndụ nsọ ahụ: otú a ka ọ ga-eme; ọbụna ọ ga-alaghachi, ma soro ndị na-ahapụ ọgbụgba ndụ nsọ ahụ nwee nghọta. Ndị agha ga-eguzo n’akụkụ ya, ha ga-emetọkwa ebe nsọ nke ike, wepụkwa àjà a na-achụ kwa ụbọchị, ha ga-etinyekwa ihe arụ ahụ nke na-eweta mbibi. Daniel 11:30, 31.

“Ụgbọ mmiri Chittim” nọchiri anya ndị Vandals, ndị a na-anọchikwa anya ha dịka opi nke abụọ n’Akwụkwọ Mkpughe isi nke asatọ. Mmebi Rome nke na-aga n’ihu malitere n’afọ 330, mgbe Constantine kewara alaeze ahụ n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Mgbe nke ahụ gasịrị, o kesakwara ya ụmụ ya ndị ikom atọ. Alaeze Ukwu Rom nke anọwo na-enweghị onye meriri ya kemgbe agha Actium, ekewara ya mgbe ahụ ụzọ abụọ, emesịa ụzọ atọ, mgbe ahụkwa opi anọ mbụ nke Mkpughe 8 nọchiri anya mwakpo nke ndị iro nke wetara Rome ọdịda anyanwụ na njedebe ya n’afọ 476. Rome ọwụwa anyanwụ na Constantinople gara n’ihu ruo na njedebe nke opi nke ise na mmalite nke opi nke isii, ndị bụkwa ahụhụ mbụ na nke abụọ. Amụma oge nke otu narị afọ na afọ iri ise nke ahụhụ mbụ kwụsịrị n’ụbọchị ahụ ka amụma oge nke ahụhụ nke abụọ malitere.

Babilọn dara n’otu abalị. Ikekwe ị ga-arụ ụka na Saịrọs aghaghị ibu ụzọ gbanwee ụzọ osimiri ahụ si asọ, nakwa na nke ahụ were oge ụfọdụ, ma Babilọn dara n’otu abalị, ebe ọdịda Rom were afọ 1,123. N’afọ ndị ahụ, e nwere akara ụzọ amụma ndị a kapịrị ọnụ nke na-akọwa otú Alaeze Ukwu Rom si jiri nwayọọ nwayọọ daa; Alaeze Ukwu Rom ahụ nke na-ekpere arụsị bụkwa ihe atụ amụma nke United States n’ọrụ ya nke itinye ọchịchị popu n’ocheeze dị ka alaeze nke ise n’amụma Baịbụl n’afọ 538. A na-etinye ọchịchị popu n’ocheeze n’oge iwu Sọnde dị n’amaokwu nke iri na isii nke Daniel isi iri na otu. A na-egosipụta akara ụzọ ndị bụ ihe atụ amụma nke ọrụ United States n’akara ụzọ ndị gosiri otú Rom nke na-ekpere arụsị si jiri nwayọọ nwayọọ daa.

Ụgbọ mmiri nke Chittim nọchiri anya ọdachi akụ na ụba nye Rom, n’ihi na agha mmiri nke ndị Vandals wetara mbibi n’ụzọ ụgbọ mmiri nke Oké Osimiri Mediterenian. N’ụbọchị ikpeazụ, a na-egosi Islam dịka ọdachi akụ na ụba nye ndị eze nke ụwa. Ndị Vandals na ụgbọ mmiri ha bụ ike opi nke abụọ, opi atọ nke ahụhụ ndị ahụ bụkwa ike opi nke Islam. Nke mbụ bụ Arabia, nke abụọ bụ Turkey, nke atọkwa bụ nke ụwa nile.

Ụgbọ mmiri bụ ihe nnọchianya nke ike akụnụba, ma n’Akwụkwọ Nsọ, ụgbọ mmiri Tashịsh bụ ihe nnọchianya kacha elu nke ike akụnụba. Ụgbọ mmiri ndị ahụ ka ifufe ọwụwa anyanwụ nke iwe juru na ya na-emikpu n’etiti osimiri, ma n’Akwụkwọ Nsọ, Islam bụ ụmụ ọwụwa anyanwụ. Mgbe a kpọrọ Islam n’usoro amụma nke ihe omume, ọ na-ebute nsogbu akụnụba. A na-anọchi Islam anya site n’aka Belam dịka ịnyịnya ibu, nke bụ okwu Hibru a sụgharịrị dịka “nwoke ọhịa” n’ịkpọbata mbụ nke Ishmael n’Akwụkwọ Nsọ. Ishmael bụ nna Islam n’ogo amụma, n’agbanyeghị na a naghị agọnarị Ebreham dịka nna Ishmael, ma ebo iri na abụọ nke Ishmael ghọrọ ndị a maara dịka ụmụ ọwụwa anyanwụ n’Akwụkwọ Nsọ.

N’ụbọchị ndị ikpeazụ, Belam, onye na-anọchi anya United States dị ka onye amụma ụgha, na-eti ịnyịnya ibu ya ihe ugboro atọ, nke na-anọchi anya mwakpo atọ nke Islam. 9/11 bụ nke mbụ n’ime mwakpo ndị ahụ, ọ kakwara akara ọbịbịa mmụọ ozi ahụ na-akanye akara, onye na-arịgo site n’ọwụwa anyanwụ n’oge ifufe ọwụwa anyanwụ siri ike nke esemokwu. Mwakpo nke abụọ nke Islam nwere akụkụ abụọ, n’ihi na nzọụkwụ nke abụọ na-egosi mmụba okpukpu abụọ. N’ụbọchị 7 nke Ọktoba, 2023, Islam wakporo Izrel nke anụ ahụ n’ụzọ a na-atụghị anya ya, mgbe Islam ga-awakpokwa Nashville, Tennessee, n’ụzọ a na-atụghị anya ya, ọ ga-abụ na a wakpowo Izrel nke mmụọ. N’akụkọ Belam, akara ụzọ nke abụọ pụtara n’etiti ubi vaịn abụọ, ubi vaịn abụọ nke Onyenwe Ụsụụ Ndị Agha bụkwa Izrel nke anụ ahụ nke oge ochie na United States, bụ́ Izrel nke mmụọ nke oge a. Akara ụzọ nke atọ nke Belam bụ mgbe ịnyịnya ibu ahụ kwuru okwu; ihe nnọchianya nke ikwu okwu nke na-egosi njedebe nke oge ịkanye mmadụ otu narị puku na puku iri anọ na anọ ahụ akara, bụ́ oge malitere na 9/11, bụkwa iwu Sọnde, mgbe United States na-ekwu okwu dị ka dragọn. Nnukwu ala ọma jijiji nke Mkpughe isi iri na otu bụ iwu Sọnde ahụ, ebe ahụhụ nke atọ na-abịa ngwa ngwa, ebe United States, ịnyịnya ibu ahụ na Zekaraya na-ekwu okwu.

Nna Jọn onye na-eme baptizim so n’ìgwè nke asatọ n’ime ìgwè ndị nchụàjà iri abụọ na anọ Devid guzobere ka ha na-eje ozi n’ụlọ nsọ. E mere ka Zekaraya onye nchụàjà bụrụ ogbi n’ihi ekweghị ekwe ya ruo mgbe a mụrụ nwa ya nwoke Jọn, ọ bụkwa ihe nnọchianya nke ọnụọgụ asatọ (ihe nnọchianya nke ọkwa nchụàjà). N’oge iwu Sọnde, ọgbọ ikpeazụ nke ndị nchụàjà, nke Jọn onye na-eme baptizim na-anọchi anya ya, ga-ekwu okwu dị ka e ji nna ya Zekaraya nọchite anya ya. Kraịst kọwara Jọn dị ka Ịlaịja, e jikwa mmekọrịta dị n’etiti nna na nwa nọchite anya ozi Ịlaịja nke oge ikpeazụ, dị ka ọ dị n’etiti Zekaraya na Jọn. Jeremaya, onye a gwara na ọ bụrụ na ọ laghachite, ọ ga-abụ ọnụ Chineke, bụ ihe nnọchianya buru Jọn ụzọ.

Jeremaịa nọ na-akwa ákwá maka mmechuihu mbụ nke Julaị 18, 2020, ma ọ bụrụ na ọ laghachiri, ọ ga-abụ ọnụ Chineke n’oge iwu Ụka, mgbe o wetara ozi amụma nke Habakuk, nke tara aka, ma nke ga-“ekwu okwu” na ọgwụgwụ ya. Jeremaịa, ya mere Jọn, ya merekwa Pita ga-ekwu ozi Habakuk n’ebe ahụ ebe ịnyịnya ibu nke Alakụba na-ekwu okwu, na mgbe United States na-ekwu okwu dịka dragọn.

Peter nọ na Caesarea Philippi, nke bụ Panium, n’oge dị tupu akara ụzọ nke “ugwu” ahụ, nke mbata mmeri ga-esote, bụ́ mbata nke dugara n’obe, ma ọ bụ n’iwu Sọnde. A na-eji ọgụ Panium nọchite anya oge ahụ, bụ́ ọgụ nke na-ejedebe ná mmeri maka popu na ike ọchịchị na-anọchite anya ya, bụ́ United States. Panium bụ nke atọ n’agha nnọchiteanya atọ, nke mbụ n’ime ha jedebere na mgbidi Berlin n’afọ 1989, agha nnọchiteanya ikpeazụ ma ọ bụ nke atọ na-ejedebekwa ná nkwatu nke “mgbidi” na-ekewa chọọchị na ọchịchị obodo. Afọ 1989 kara oge agha nnọchiteanya a kpọrọ “agha oyi” ruru n’ókè ya kasị elu, bụ́ agha nke malitere ná ngwụcha Agha Ụwa nke Abụọ, Panium na-anọchikwa anya agha oyi nke na-ejedebe n’Agha Ụwa nke Atọ, dị ka ọgụ Actium si anọchi anya ya. N’etiti akara ụzọ nke mbụ na nke atọ nke agha nnọchiteanya atọ ahụ ka agha a na-alụ n’ezie na Ukraine dị, nke ọgụ Raphia n’amaokwu iri na otu na iri na abụọ na-anọchi anya ya.

Panium bụ agha oyi nke na-eduga n’Agha Ụwa nke Atọ, dị ka agha oyi ahụ nke kwụsịrị n’oge ọgwụgwụ n’afọ 1989, nke malitebukwara ná ngwụcha Agha Ụwa nke Abụọ, si nọchite anya ya. N’akara ụzọ ndị amaokwu iri na afọ 1989, amaokwu iri na otu na iri na abụọ na Agha Yukren nke malitere n’afọ 2014, nakwa amaokwu iri na atọ ruo na iri na ise na agha oyi dị ugbu a n’etiti usoro echiche MAGA na usoro echiche ijikọ ụwa ọnụ nọchiri anya ha, e nwere ndị isi ala atọ bụ ndị gosipụtara njikọ aka dị n’etiti ọchịchị popu na United States.

Ronald Reagan nwere njikọ aka nzuzo ya na Popu John Paul II, bụ́ popu na-agbaso ụkpụrụ ọdịnala n'ihe gbasara amụma Fatima nke Setan, a na-ejikọtakwa Reagan na akụkọ ihe mere eme nke amụma dị n'amaokwu nke iri. Oge ọchịchị Obama dịka onye isi ala kwekọrọ n'akụkọ ihe mere eme nke agha Raphia dị n'amaokwu nke iri na otu na nke iri na abụọ. N'oge ọchịchị ya, e nwere popu abụọ bụ́ ihe nnọchianya, n'ihi na akara ụzọ nke abụọ na-egosi ịba okpukpu abụọ. N'akara ụzọ nke atọ dị n'amaokwu nke iri na atọ ruo na nke iri na ise, popu ahụ bụ popu mbụ si United States. Na mbụ, anyị chere na Popu Leo bụ popu na-agbaso ụkpụrụ ọdịnala, dịka John Paul II bụụrụ ya ihe atụ, ma mgbe e tinyere ya n'ọrụ dịka usoro itinye amụma n'ọrụ ugboro atọ si dị, akara ụzọ nke atọ nwere njirimara nke mmezu abụọ mbụ, ya mere Leo bụ John Paul II ahụ na-agbaso ụkpụrụ ọdịnala, ọ bụkwa onye bụbu onyeisi Ụlọ Ọrụ Nnyocha Okwukwe, Benedict XVI, onye gbara arụkwaghịm ka popu Francis, onye na-akwado echiche ọgbara ọhụrụ banyere ịha nhata na ikpe ziri ezi n'obodo, nọchie ya n'oge ọchịchị Obama.

A na-eji otu amaokwu anọchi anya agha nnọchiteanya nke mbụ, amaokwu abụọ anọchi anya nke abụọ, amaokwu atọkwa anọchi anya nke atọ. Agha nzuzo nke kwụsịrị n'afọ 1989 malitere ná ngwụcha Agha Ụwa nke Abụọ, Agha Ụwa nke Atọ nke ọgụ Actium na-anọchi anya ya na-amalitekwa ná ngwụcha agha nzuzo nke ọgụ Panium na-anọchi anya ya. Agha ụwa atọ ahụ, dị ka agha nnọchiteanya atọ ahụ, nọ n'okpuru ụkpụrụ ndị metụtara itinye amụma n'ọrụ ugboro atọ. Ngwụcha Agha Ụwa nke Abụọ butere mmalite agha nzuzo nke kwụsịrị n'oge Reagan, bụ́ onye isi ala nke asatọ ma a gụọ malite na Roosevelt n'afọ 1945. Reagan, n'oge ọgwụgwụ n'afọ 1989, malitere usoro ndị isi ala asatọ nke dugara na Trump (onye so na ndị asaa ahụ). Agha nzuzo nke Trump malitere n'afọ 2015, mgbe ọ mara ọkwa na ya na-azọ ọkwa onye isi ala ma kpalie ndị na-akwado njikọ ụwa ọnụ, nke a wee bụrụ mmezu nke Daniel isi iri na otu, amaokwu nke abụọ. Agha nzuzo ahụ na-agwụ n'oge iwu Sọnde, nke bụ ọgụ Actium, ihe mgbochi nke atọ Rom ga-emeri tupu ọ chịa n'ike kachasị elu.

Roosevelt malitere usoro ndị isi ala asatọ nke ruru na Reagan, bụ onye malitekwara usoro ndị isi ala asatọ nke ruru na Trump. Roosevelt bụ ihe nrịbama nke Agha Ụwa nke Abụọ; ọ nwụrụ n'ụbọchị iri na abụọ nke ọnwa Eprel, 1945, mgbe nke ahụ gasịrị, Truman bụ onye isi ala mgbe agha Europe kwụsịrị n'ụbọchị asatọ nke ọnwa Mee, agha Pasifik akwụsịkwa n'ụbọchị abụọ nke ọnwa Septemba. Agha Europe bụkarị ọgụ a lụrụ n'elu ala, ebe agha Pasifik bụ ọgụ a lụrụ n'oké osimiri, dị nnọọ ka Panium na-anọchi anya ọgụ a lụrụ n'elu ala, Actium ana-anọchikwa anya ọgụ a lụrụ n'oké osimiri. Nke mbụ na-egosipụta nke ikpeazụ, e guzobekwara usoro ndị isi ala asatọ ahụ na ntọala àmà dị na Daniel iri na otu, amaokwu nke abụọ na nke atọ, nakwa n'ihe omimi nke onye nke asatọ ịbụ otu n'ime ndị asaa ahụ. Na Nzukọ Kọntinent nke Mbụ na nke Abụọ, ná mmalite akụkọ ihe mere eme nke anụ ọhịa nke ala nke Mkpughe iri na atọ, e nwere oge ọchịchị asaa nke ndị isi ala. N'akụkọ ihe mere eme ahụ, a họpụtara George Washington ka ọ bụrụ Ọchịagha Kasị Elu. Dị ka onye isi ala mbụ a kwadoro n'ụzọ iwu, nhọpụta Washington na Nzukọ Kọntinent nke Abụọ na-anọchi anya Washington site ná mmalite kpọmkwem dị ka onye nke asatọ n'ime ndị isi ala asaa.

Onye isi ala mbụ bụ onye nke asatọ n’ime ndị isi ala asaa mbụ ahụ, onye isi ala ikpeazụ bụkwa onye nke asatọ nke si n’ime asaa ahụ. Zekaraya onye nchụàjà na-ekwu okwu n’oge ọmụmụ Jọn, mgbe ịnyịnya ibu na-ekwu okwu, nakwa mgbe anụ ọhịa nke si n’ala pụta na-ekwu okwu. Ọ bụ n’ebe a ka ọhụụ Habakuk na-ekwukwa okwu. Ọmụmụ Jọn, nke na-ese onyinyo ọkọlọtọ nke otu narị puku na puku iri anọ na anọ ahụ n’oge iwu Sọnde, bụ ọgbọ ikpeazụ nke Zekaraya onye nchụàjà. Zekaraya so n’ìgwè nke asatọ n’ime ìgwè ndị nchụàjà iri abụọ na anọ. N’oge iwu Sọnde, Zekaraya (ndị nchụàjà) na-ekwu okwu, mgbe okpukpe Alakụba (ịnyịnya ibu) na-ekwu okwu, Mba Amerịka na-ekwukwa okwu dị ka dragọn. N’akara ụzọ ahụ, ọnya na-egbu egbu nke ọchịchị popu na-agbake, ọchịchị popu ahụ na-aghọkwa onye nke asatọ nke si n’ime asaa ahụ. Trump bụkwa onye nke asatọ nke si n’ime asaa ahụ, ọ bụkwa ya na-emepụta oyiyi anụ ọhịa ahụ nke a na-emecha n’oge iwu Sọnde. Mgbe ahụ, òtù ndị nchụàjà nke otu narị puku na puku iri anọ na anọ ahụ na-aghọ ọnụ Chineke, na-ekwusakwa ozi ahụ n’oké mkpu nke mmụọ ozi nke atọ. Òtù ndị nchụàjà ahụ bụ nzukọ ụka nke asatọ nke si n’ime asaa ahụ.

Roosevelt bụ onye mbụ n’usoro ndị isi ala asatọ na-eduga n’oge ọgwụgwụ n’afọ 1989, ọ na-egosikwa mgbanwe site n’Agha Ụwa nke Abụọ gaa n’Agha Nzuzo nke na-akwụsị n’afọ 1989. Onye isi ala Truman nọchiri Roosevelt, ọ nọkwa n’ọchịchị mgbe agha ndị a lụrụ n’ala na n’oké osimiri, bụ́ ndị mejupụtara Agha Ụwa nke Abụọ, kwụsịrị. Dị ka onye isi ala, Truman nọ n’ọchịchị mgbe Òtù Mba Ndị Dị n’Otu malitere n’Ọktoba 24, 1945. Ọ bụ afọ 1945 na-eguzobe njikọ dị n’etiti Roosevelt na Truman. Ha abụọ bụ ndị isi ala n’afọ ahụ, ọ bụkwa n’afọ ahụ ka agha ahụ nwere akụkụ abụọ, nke bụ Agha Ụwa nke Abụọ, kwụsịrị, e guzobekwa Òtù Mba Ndị Dị n’Otu, Agha Nzuzo amalitekwa.

N’afọ 1989, e nwekwara ndị isi ala abụọ, dị ka ọ dị n’afọ 1945: Ronald Reagan na George Bush nke mbụ. Reagan mere ka Agha Oyi kwụsị, George Bush nke mbụ kwupụtakwara na ya bụ, karịa ihe ọ bụla ọzọ, onye na-akwado njikọta ụwa ọnụ mgbe ọ gwara Nzukọ Ezumezu nke “iri anọ na ise” nke Òtù Mba Ndị Dị n’Otu okwu n’ụbọchị 1 nke Ọktoba, 1990, ebe o kwuru banyere iwulite “usoro ụwa ọhụrụ.” N’okwu ahụ, o kwuru, “Ọ dị n’aka anyị ịhapụ igwe ọchịchịrị ndị a n’azụ, n’Oge Ọchịchịrị ebe ha kwesịrị ịnọ, na ịgbalịsi ike ịga n’ihu iji mee ka ije dị ịrịba ama n’akụkọ ihe mere eme nke na-eduga n’usoro ụwa ọhụrụ na ogologo oge udo zuo oke.”

N’okwu a, Bush jikọtara echiche ahụ na imekọ ihe ọnụ mgbe Agha Ọtutu gasịrị, Nsogbu Ọwara Persia (mbuso agha Iraq wakporo Kuwait), ime ka Mba Ụwa dị n’Otu (UN) sikwuo ike, na mmekọrịta ọhụrụ nke mba dị iche iche dabere n’ọchịchị iwu. Bush nke mbụ mere ka okwu a bụ “usoro ụwa ọhụrụ” bụrụ nke a ma ama izu ole na ole tupu nke a, n’okwu o kwuru na Septemba 11, 1990, n’ihu nnọkọ jikọtara ọnụ nke Congress.

Rịba ama eziokwu ahụ bụ na Bush tinyere okwu ya n’Ụlọikpe Mba Ụwa n’ọdịdị nke o ji kọwaa njedebe agha oyi ahụ na nso okwu “Oge Ọchịchịrị.” Oge Ọchịchịrị ahụ kwụsịrị n’oge ọgwụgwụ na 1798, Bush nọkwa n’oge ọgwụgwụ nke 1989. Rịba ama na n’oge mbụ o ji kpụta ahịrịokwu ahụ bụ “usoro ụwa ọhụrụ,” Islam na-akpasu mba ndị ahụ iwe, e nyekwara okwu ahụ na 9/11. Site na Roosevelt ruo Carter bụ ndị isi ala asatọ, sitekwa na Reagan ruo Trump bụ ndị isi ala asatọ. Trump bụ onye isi ala ikpeazụ, e jikwa onye isi ala mbụ kọwaa ya n’ụzọ nnọchianya, onye ahụ bụ onye nke asatọ n’ime ndị isi ala asaa mbụ ahụ.

Oge ọgwụgwụ n’afọ 1798 na-egosi ọnya na-egbu egbu e merụrụ ọchịchị popu, ọchịchị popu bụkwa ike ahụ chịrị ndị eze Europe n’Oge Ọchịchịrị. Na Mkpughe isi iri na asaa, e gosipụtara mmekọrịta ahụ dị ka nwanyị akwụna nke nọkwasịrị n’elu anụ ọhịa ma na-achị ya. N’afọ 1798, e wepụrụ nkwado ndị eze Europe, anụ ọhịa ahụ anwụọla. N’afọ 1799, popu ahụ nwụrụ n’ala ọzọ ebe a chụgara ya. Afọ 1798 na 1799 na-anọchi anya oge ọgwụgwụ n’uju nke ihe okwu ahụ pụtara, dị nnọọ ka e ji ọmụmụ Jọn Onye Na-eme Baptizim na ọmụmụ Kraịst ọnwa isii ka e mesịrị kaa oge ọgwụgwụ n’oge Kraịst akara. Okwu Bush kwuru n’afọ 1990 na-egosi Bush dị ka onye nke abụọ n’ime ndị isi ala abụọ ndị na-aka oge ọgwụgwụ akara, na-akakwa ngagharị na-eduga n’usoro njikọta ụwa ọnụ akara, nke bụ ike dragọn ahụ. Ihe Bush na-anọchi anya n’ụzọ ihe atụ na-egosi otu nzọụkwụ na-eduga n’iwu Sọnde, mgbe Steeti Ndị Dị n’Otu na-akwụsị ịbụ alaeze nke isii n’amụma Akwụkwọ Nsọ site n’ikwu okwu dị ka dragọn. N’oge iwu Sọnde, Steeti Ndị Dị n’Otu na-aghọ olu Òtù Mba Ndị Dị n’Otu. Ọ bụ kpọmkwem n’ọnọdụ ahụ ka Islam na-akpasu mba dị iche iche iwe, a na-akakwa 9/11 akara. Na Septemba 11, 1990, mgbe Bush nke mbụ gwara Kọngres okwu banyere atụmatụ ya maka njikọta ụwa ọnụ, ọ na-ese onyinyo oge Islam ga-akpasu mba dị iche iche iwe ọzọ na 9/11 n’afọ 2001, ma n’oge ahụ onye isi ala ga-abụ Bush nke ikpeazụ.

Roosevelt, onye mbụ n’ime ndị isi ala asatọ, kara akara njedebe nke Agha Ụwa nke Abụọ n’afọ 1945, onye isi ala sochirinụ wee nọchie ya ma webata Òtù Mba Ndị Dị n’Otu. Reagan, onye mbụ n’ime ndị isi ala asatọ, kara akara njedebe nke agha nzuzo n’afọ 1989, onye isi ala sochirinụ wee nọchie ya ma kwalite Òtù Mba Ndị Dị n’Otu. Onye isi ala ikpeazụ n’ime ndị isi ala asatọ ahụ ga-akwụsị agha nzuzo nke malitere mgbe ọ mara ọkwa n’afọ 2015 na ya bu n’obi ịzọ ọkwa onye isi ala, ma malite Agha Ụwa nke Atọ. Ọ ga-agbanwe alaeze nke isii dị n’amụma Baịbụl ka ọ bụrụ isi nke alaeze nke asaa dị n’amụma Baịbụl (UN), ma mesịa kwenye inye anụ ọhịa ahụ alaeze ahụ n’oge iwu Sọnde.

Dị nnọọ ka agha a lụrụ n’ala na agha a lụrụ n’oké osimiri si mejupụta Agha Ụwa nke Abụọ, onyeisi ala ikpeazụ ga-enwe agha oyi, nke ọgụ Panium a lụrụ n’ala, bụ́ nke na-eduga n’ọgụ Actium a lụrụ n’oké osimiri, na-anọchite anya ya. N’oge iwu Sọnde, agha oyi nke malitere mgbe Trump kpasuru ndị na-akwado ijikọ ụwa ọnụ iwe n’afọ 2015 na-aghọ Agha Ụwa nke Atọ, dị ka ọgụ ndị a lụrụ n’ala na n’oké osimiri n’Agha Ụwa nke Abụọ si anọchite anya ya. Mgbe Agha Ụwa nke Abụọ biri, nzọụkwụ sochirinụ bụ usoro ijikọ ụwa ọnụ nke Òtù Mba Ndị Dị n’Otu, dị nnọọ ka ọ dị mgbe agha oyi biri n’oge Reagan na Bush. Nke mbụ, United States na-eru njedebe ya n’oge iwu Sọnde; mgbe ahụ, “usoro ụwa ọhụrụ” nke Bush na-ewebata alaeze nke asaa, bụ́ nke na-ekweta ozugbo inyefe alaeze nke asatọ ikike ọchịchị ya.

Bush nke mbụ na Bush nke ikpeazụ ejikọtara ọnụ site n’ikwuputa nke mbụ banyere “usoro ụwa ọhụrụ” n’ihu Congress na 9/11, nakwa site n’Iwu Patriot Act nke 2001 nke nke ikpeazụ wetara. E debeghị ihe ịrịba ama oge abụọ ahụ n’ime ọnọdụ nke Islam na-akpasu mba nile iwe.

Anyị ga-aga n’ihu n’ihe ndị a n’isiokwu na-esonụ.