Akwụkwọ Joel na Ụka Seventh-day Adventist nke Laodicea — Nọmba Iri na Atọ

Anyị na-atụle ugbu a ihe nnọchianya amụma nke 1863. Anyị eledịla anya anyị n’ebe Kadesh nke Akwụkwọ Nsọ dị dị ka ihe nnọchianya nke nnupụisi Izrel oge ochie megide “izu ike” ahụ nke wetara ọnwụ ha n’ime oge nke kpọrọ nkụ nke ruru njedebe na Kadesh, si otu a na-egosi ịjụ “ụzọ ochie” nke Jeremaya n’afọ 1863 mgbe a jụrụ “ugboro asaa” nke Levitikọs iri abụọ na isii.

N’ịchọ ìhè ahụ metụtara Kedesh na 1863, anyị na-achọpụta ule iri ahụ nke rutere ruo Kedesh. Anyị achọpụtala ule atọ mbụ ahụ dịka ule nke mana. A pụrụ ịnọchi anya nzọụkwụ atọ ahụ dịka ọrụ ebube ma ọ bụ ule, ma izuike nke Ụbọchị Izuike, ebe ọ bụ ule mbụ n’ime ule iri ahụ, kwekọrọ n’ule nke iri, nke Pọl kpọrọ nke ọma nke ukwuu n’akwụkwọ Ndị Hibru dịka “izuike.” Ule iri ahụ nwere izuike alfa na izuike omega.

Ọ dịghị mkpa otú onye na-amụ amụma si chọọ ịkọwa “izu ike ahụ” nke ndị Hibru jụrụ na Kadesh—n’ihi na n’ụzọ amụma, “izu ike” ọ bụla, (ahịrị n’elu ahịrị) na-ezo aka na “izu ike na ume ọhụrụ ahụ” nke bụ mmiri ozuzo ikpeazụ. Kadesh bụ akara pụrụ iche nke ịjụ ozi mmiri ozuzo ikpeazụ nakwa ahụmahụ nke mmiri ozuzo ikpeazụ, n’ihi na ikpuchi akara nke a na-arụzu n’elu otu narị puku iri anọ na anọ na Kadesh bụ idobekwa onwe n’eziokwu ahụ ma “n’uche ma n’ime mmụọ.”

Ịtọpụ “n’ime eziokwu ahụ” “n’ụzọ ọgụgụ isi” na-anọchi anya nnabata nke usoro ahịrị n’elu ahịrị dị ka naanị otu ụzọ e doro nsọ n’ịmụ Okwu Chineke. E kwadoro ụzọ a dị warara dịka ụzọ ziri ezi n’Ọgọọst 1840, mgbe “ọtụtụ ìgwè mmadụ kwenyesiri ike n’ezi izi nke ụkpụrụ nkọwa amụma ndị Miller na ndị ha na ya so nabatara, e nyekwara mmegharị ọbịbịa ahụ mkpali dị ịtụnanya.” “Mkpali dị ịtụnanya” ahụ na-anọchi anya ngosipụta nke ike Mmụọ Nsọ nke zipụrụ ozi nke mmụọ ozi mbụ gburugburu ụwa n’afọ 1840.

Ndị ahụ sonyere n’ọrụ ahụ nke nọchiri anya “mkpali dị ịtụnanya” ka e nyere ike ime ọrụ ahụ n’onwe ya site n’ike nke Mmụọ Nsọ. Mmụọ Nsọ gosipụtara naanị ike Ya n’etiti ndị ahụ nabatara usoro nsọ ahụ. Mmụọ Nsọ gosipụtara naanị ike Ya n’ime ndị ahụ nabatara usoro nsọ ahụ.

Ịtọkwasị onwe n’eziokwu n’echiche bụ ịnakwere ụkpụrụ “ahịrị n’elu ahịrị,” ma “ịnakwere” ụkpụrụ “ahịrị n’elu ahịrị” ahụ ka e ji egosi, nye onye Laodisia, mmeghe nke ọnụ ụzọ obi ka Onyeozi nke Laodisia, n’onye nke Mmụọ Nsọ, banye. Ịnakwere usoro nsọ ahụ na-ebute ike nke Mmụọ Nsọ n’ime uche ndị na-atụkwasị onwe ha n’eziokwu n’echiche. Ịnakwere usoro ahụ na-amịpụta ọnọdụ ime mmụọ nke e ji anọchi anya ya dịka njikọta nke Chi na mmadụ. Itinye n’ọrụ usoro Baịbụl nke “ahịrị n’elu ahịrị,” mgbe e jikọtara ya na okwukwe, ka e ji anọchi anya ya dịka ịtọkwasị onwe n’eziokwu n’echiche, ma eziokwu ahụ (ozi ahụ) nke usoro ahụ na-amịpụta, apụghị ikewapụ ya n’aka Jizọs, onye bụ Okwu ahụ. Ịnakwere ozi nke Okwu Ya bụ ịnakwere Mmụọ Nsọ n’ime uche gị. N’ihi ya, ịtọkwasị onwe n’eziokwu n’echiche na-amịpụta ahụmahụ ime mmụọ nke na-anata akara nkwado Chineke.

Kadesh bụ ule ikpeazụ nke Izrel oge ochie. Ụdị abụọ nke ndị na-aṅụ mmanya n’akwụkwọ Joel ka e kewara ma gosi iche n’etiti ha dabere n’ịjụ ma ọ bụ n’ịnakwere ozi mmiri ozuzo ikpeazụ nke Joel kpọrọ “mmanya ọhụrụ,” n’iche ya na mmanya e kụziri akpụ nke otu ìgwè nke ọzọ na-aṅụ. “Mmanya ọhụrụ” Joel bụ “izu ike” Pọl, n’ime Ndị Hibru atọ na anọ. Ọ bụkwa ihe “ndị aṅụrụma nke Ifrem” nke Aịsaịa jụrụ “ịnụ”—ndị “ọ gwara, sị, ‘Nke a bụ izu ike nke unu ga-eji mee ka onye ike gwụrụ zuru ike; nke a kwa bụ ume ọhụrụ’: ma ha ekweghị ịnụ. Ma okwu nke Onyenwe anyị ghọrọ nye ha iwu n’elu iwu, iwu n’elu iwu; ahịrị n’elu ahịrị, ahịrị n’elu ahịrị; ntakịrị ebe a, ntakịrị ebe ahụ; ka ha wee jee, daa azụ, gbajie, maa n’ọnyà, ma jide ha.”

Anyị achọpụtala na nnupụisi nwa ehi ọlaedo nke Erọn na-anọchi anya ‘ule abụọ’ n’ime ule iri ahụ nke na-ejedebe na Kedesh. Nkewa nke ule ahụ ịbụ ule abụọ kwekọrọ na oge ule nke mmiri ozuzo nke ikpeazụ, nke “ule oyiyi nke anụ ọhịa” na-anọchi anya ya, nke bụ ule ahụ nke na-ekpebi akara aka nke ndị Chineke. Mkpughe isi nke iri na atọ na-akọwapụta ‘nnupụisi,’ n’ihi na ọnụọgụ ‘iri na atọ’ na-anọchi anya nnupụisi.

Isi nke a malitere site n’anụ ọhịa nke si n’oké osimiri pụta, nke bụ akara kacha mkpa nke nnupụisi n’elu ụwa, dịka Daniel si akọwa ya dịka ike ahụ nke na-ekwu okwu ukwu megide Onye Kachasị Elu. A na-esochi nnupụisi ahụ site na nnupụisi nke anụ ọhịa nke sitere n’ala, ya bụ, United States, nke mgbe ahụ na-amanye ụwa dum ka ọ soro ihe atụ ha nke nnupụisi. Ụkpụrụ maka nnupụisi nke atọ dị n’isi a dị na nke mbụ n’ime nnupụisi atọ ahụ, nke e gosipụtara dịka anụ ọhịa nke si n’oké osimiri pụta, bụ akara Vatican. N’amaokwu nke iri na otu, United States na-ekwu okwu dịka dragọn, ma si otú a kpụọ oyiyi nye anụ ọhịa ahụ—oyiyi nke Vatican. Site n’amaokwu nke iri na abụọ gaa n’ihu, United States na-amanye ụwa ime otu ihe ahụ. Nnupụisi Erọn dị okpukpu abụọ, na-anọchi anya nnupụisi nke United States, ma emesịa nnupụisi nke ụwa dum mgbe a manyere oyiyi Vatican nke ụwa niile.

Nnupụisi Erọn na-akọwapụta oge abụọ ahụ, nke e gosipụtara dị ka ikpere arụsị mgbe Mosis na-anọghị, nke ikpere arụsị sochiri ya mgbe Mosis nọ. Mosis anọwo na-anata Iwu ahụ, ya mere ọ na-anọchite anya Iwu Chineke dịka ebe nkewa dị n’etiti nnupụisi ahụ. Nnwale ahụ nke e ji oyiyi ọlaedo Erọn nke nwa ehi-anụ ọhịa nọchite anya ya bụ nnwale nke 1863.

Ọ bụ ule iwu Ụka Sọnde, nke na-anọchi anya akara nkewa dị n’etiti ndụ na ọnwụ. Ọ bụ akara nkewa dị n’etiti Ala Nkwa ma ọ bụ ọnwụ n’ọzara, akara nkewa dị n’etiti akara anụ ọhịa ahụ ma ọ bụ akara-aka Chineke, akara nkewa dị n’etiti akara aka Shebna onye Laodisia ma ọ bụ Eliakim onye Filadelfia. Ule atọ mbụ ahụ, ndị a na-anọchi anya site na mana, na-egosi esemokwu banyere Ụbọchị Izu Ike ma ọ bụ Sọnde, dịka ule nke iri na-eme kwa. Akara nkewa ahụ dị na nnupụisi nwa ehi ọlaedo Erọn, nke na-anọchi anya ma ule nke ise ma nke isii—ọ bụkwa iwu Ụka Sọnde ahụ.

Ule nke anọ bụ mmiri dị na Masa, nke pụtara “ịnwale,” na Meriba, nke pụtara “ọkọlọtọ nke Jehova,” a chọkwara ya n’Ọpụpụ 17:1–7, ebe a na-akọwa ya kpọmkwem dịka “ịnwale Onyenwe anyị.”

Nnwale ahụ nke “Massah” nọchiri anya, na ọkọlọtọ ahụ nke “Meribah” nọchiri anya bụ alfa amụma nke na-ezute omega amụma ya mgbe Mozis kụrụ otu Nkume ahụ nke ugboro nke abụọ. Nke a pụtara na nke anọ n’ime mkpasu iwe iri ahụ nọchiri anya ya na Kadesh, n’ihi na Kadesh nke abụọ bụ ebe Mozis kụrụ Nkume ahụ n’inupụrụ isi. Nke a na-eme ka amata na Kadesh ahụ, dịka akara, gụnyere ule mmiri nke na-amịpụta ọkọlọtọ.

Nnwale nke mmiri nke na-emepụta ọkọlọtọ bụ nnwale nke ozi mmiri ozuzo ikpeazụ. Afọ 1863 bụ ebe a kwesịkwara ibuli ọkọlọtọ ahụ elu, ma ewoo; afọ 1863 bụ naanị Kedesh mbụ, Kedesh nke abụọ adịkwa n’iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya. Masa na Meriba na-anọchi anya nnwale ikpeazụ nke otu narị puku na iri anọ na anọ puku, kpọmkwem tupu ebulie ha elu dịka ọkọlọtọ n’iwu Sọnde. Ọ bụghị ikike Rom, ma ọ bụ ikike ndị Juu, haziri ọnwụ Kraịst. E nyere ikike ahụ nkwado n’ime ndụmọdụ nke Eluigwe ọtụtụ ọgbọ tupu obe ahụ. Mosis jiri mkpara ya, mkpara ahụ Chineke n’onwe Ya tere mmanụ, tie Nkume ahụ—ma naanị otu ugboro. Nkume ahụ, dị ka mkpughe si kwuo, ka e ji ozi nke 1840 ruo 1844 nọchite anya ya, bụ́ eziokwu ochie ndị ntọala nke na-anọchi anya ụzọ nke ndị ezi omume. N’ime nnwale nke Masa nọchiri anya ya, mmiri nke na-azọpụta bụ mmiri nke si na Nkume nke ụzọ ochie ahụ apụta. Mmiri ahụ na-anwale ma na-emepụta klaasị abụọ; otu maka akara nke anụ ọhịa ahụ, nke ọzọkwa maka akara Chineke, dịka akara Chineke dị n’ahụ ndị e buliri elu dịka ọkọlọtọ, dịka Meriba nọchiri anya ya.

E mechara ụlọ nsọ ahụ tupu iwu nke atọ nke Ataksaksis, na-eguzobe na ụlọ nsọ nke ndị Milerait, nke Kraịst welitere n’ime afọ iri anọ na isii site n’afọ 1798 ruo n’afọ 1844, e mechara ya tupu mmụọ ozi nke atọ, nke ọbịbịa nke iwu nke atọ na-anọchi anya ya. A na-akàrà otu narị puku na iri anọ na anọ ahụ kpọmkwem tupu iwu ụbọchị Sọnde, ebe a na-ebulikwa ha mgbe ahụ dị ka onyinye ọkọlọtọ nke mkpụrụ mbụ nke Pentikọst, dịka n’ụbọchị ndị oge ochie. Masa na Meriba na-akọwapụta ule mmiri ahụ nke ozi nke Mkpu Etiti Abalị nọchiri anya ya n’akụkọ ihe mere eme nke mmụọ ozi mbụ na nke atọ.

A na-anọchikwa ọrụ nke ijikọta Chineke na mmadụ anya dịka ijikọta ụlọ nsọ abụọ. A na-anọchikwa ya anya dịka alụmdi na nwunye, ebe nwoke na nwanyị, ma ọ bụ ụlọ nsọ nke nwanyị na ụlọ nsọ nke nwoke, na-ejikọta ma bụrụ otu anụ ahụ. Kraịst wuru ụlọ nsọ Millerite maka ebumnuche iduga ha banye n’ụlọ nsọ Ya nke Eluigwe, ebe ha ga-achọta “izu ike,” nke e ji ụbọchị izu ike nke ụbọchị nke asaa nọchite anya ya n’akụkọ ihe mere eme nke 1844.

Mgbe etinyere nghọta a banyere Massa na Meribah, dịka ule nke anọ, n’etiti ule mmeghe nke na-anọchikwa anya ule atọ, nke iwu Sọnde nke ule nke ise na nke isii sochiri ya—mgbe ahụ ị pụrụ ịhụ, ma naanị ma ọ bụrụ na ị dị njikere ịhụ, na ule manna nke ugboro atọ bụ ule mbụ, nke ule sochiri ya na-ebute ule nke atọ nke ugboro abụọ nke nwa ehi ọlaedo nke Erọn. A na-anọchi anya Massa na Meribah ọnụ, n’ihi na ọ bụ naanị n’ozi mmụọ-ozi nke abụọ ka e debere “ịgbakọ ugboro abụọ” amụma. Ule atọ mbụ nke manna bụ ozi mmụọ-ozi mbụ. Ule Massa na Meribah bụ ozi mmụọ-ozi nke abụọ, ma nnupụisi Erọn bụ ozi mmụọ-ozi nke atọ.

Nnwale nke ise bụ nnwale nke nwa-ehi ọlaedo Eron, nke malitere site n’ịpụta ìhè nke ikpere arụsị mgbe ndị nnupụisi chere na e zoro nnupụisi ha gba ọtọ n’ihu Chineke.

Nnwale nke isii bụ akụkụ nke abụọ nke nnupụisi nwa-ehi ọlaedo ahụ, mgbe Mozis laghachiri n’ịnara Iwu Iri ahụ. Mozis jụrụ, “Ònye nọ n’akụkụ Onyenwe anyị?” ọtụtụ ndị fọdụrụ jụrụ ime ihe ma ọ bụ sonyeere ndị na-ekpere arụsị, si otu a gosi n’ihu ọha otu nnupụisi ahụ n’ụzọ doro anya n’ihu onye ogbugbo ahụ.

Nnwale nke ise na nke isii n’ụzọ doro anya na-anọchi anya ma na-adaba n’Iwu Ụka. Ịlaịja n’Ugwu Kamel jụrụ ajụjụ yiri nke Mozis jụrụ. Họrọ taa onye unu ga-ejere ozi, na-ezo aka na nnwale nke Iwu Ụka. Ihe nnọchianya nke nnwale onyinyo nke anụ-ọhịa ahụ na-ezo aka n’Iwu Ụka. Nkewa nke ndị Livaị n’akụkọ Eron na nkewa nke ebo iri na abụọ ahụ n’akụkọ ụmụ ehi ọlaedo abụọ nke Jeroboam, na-akọwapụta nkewa nke ndị amamihe na ndị nzuzu n’oge Iwu Ụka. Ndị Laodisia bụ ụmụ agbọghọ-amaghị-ama, dịka Nwanyị White gbara akaebe, ya mere nkewa nke ụmụ agbọghọ-amaghị-ama n’oge Iwu Ụka bụ nkewa nke ndị Laodisia na ndị Filadelfia. Nnwale nke ise na nke isii, nke bụ otu nnwale nwere akụkụ abụọ, dabara n’Iwu Ụka, nke pụtara na ha dabarakwa na 1863, na Kadesh.

Isi nke iri atọ na abụọ na nke iri atọ na atọ nke Ọpụpụ mezuru n’otu ụbọchị ahụ n’onwe ya, naanị awa ole na ole kewara ha, ụbọchị ahụ kwa na-anọchi anya 1863 na Kedesh. N’isi nke iri atọ na atọ, Mosis rịọrọ ka o hụ ebube Chineke. Ya mere, anyị na-ahụ Mosis n’ime mkpali nke ise na nke isii ka a na-agbanwe ya ịbụ otu narị puku iri anọ na anọ. Mosis ahụ kwa nọkwa na Kedesh, na-akụ Nkume ahụ ugboro nke abụọ, si otú a na-anọchi anya otu òtù ndị Nkume ahụ, nke ha jụrụ ịdaba n’elu ya, na-etipịa. Nkume ahụ bụ ozi, ya mere e nwere akara abụọ nke Mosis na Kedesh, otu na-egosipụta ebube Chineke, nke ọzọ na-ajụ Nkume ahụ.

Otu n’ime akara nke “Mosis na Kedesh” bụ na ọ tiri Nkume ahụ ihe site n’ọjà, nke bụ akara nke ikike. N’oge mbụ ọ bụ ikike Chineke, ma n’oge nke abụọ ọ bụ ikike mmadụ. Klas nke Mosis nọchiri anya ya na Kedesh nke abụọ ka a nọchiri anya ha dị ka ndị aṅụrụma nke Ifreim, ndị na-eji ikike nkà mmụta ha nke okpukpe (ọjà) awakpo ozi nke mmiri ozuzo ikpeazụ, nke bụ ozi nke ụzọ ochie nke 1840 ruo 1844.

Nnwale mbụ nke mana bụ ule atọ. Nke ikpeazụ n’ime ule iri ahụ bụ ule nke mmụọ-ozi nke atọ. Ma nke mbụ ma nke ikpeazụ na-anọchi anya “ezumike” dịka ihe nnọchianya nke ule ahụ. Nnwale mbụ ahụ bụ ule atọ, na-anọchi anya mmụọ-ozi mbụ nke mmụọ-ozi nke abụọ sochiri, ma ule nke anọ, ebe a na-anọchi anya nsigide na ibuli elu dịka ọkọlọtọ, bụ Massa na Meribah. Mmụọ-ozi nke atọ, nke ule nke ise na nke isii na-anọchi anya, bụ ule nke atọ, nke sochiri ule nke abụọ nke Massa na Meribah, na ule mbụ nke mana.

Iwe nupụisi na Tabera e depụtara n’Ọnụ Ọgụgụ 11:1–3 bụ ule nke asaa. Amaokwu ndị na-ewebata ọnwụnwa ọkụ nke okwukwe nke “Taberah” nọchiri anya ya, nke pụtara ‘ebe a na-ere ọkụ,’ bụ amaokwu ndị bu ya ụzọ na-akọwa ịgagharị nke ndị Chineke n’ime ọzara. A na-eme ka enweghị ndidi e gosipụtara n’isi nke iri dị iche na puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ ndị na-eso Nwa Atụrụ ahụ ebe ọbụla Ọ na-aga. Ndị a bụ ndị nwere ndidi nke ndị nsọ, ma Izrel oge ochie nọ na-egosi enweghị ndidi n’isi nke iri nke na-eduga ha n’ọnwụnwa ọkụ ha n’isi nke iri na otu.

Amaokwu na-esote na-eweta nnupụisi nke Taberah.

Mkpasu iwe nke sochiri ngosipụta nke ọkụ ahụ bụ agụụ maka nri anụ ahụ, ọ bụkwa ule nke asatọ. A hụrụ nke a na Ọnụ Ọgụgụ 11:4–34. Ịtamu ntamu dị na Taberah na-anọchi anya ọdịdị elu e merụrụ emerụ, enweghị ndidi, ma nnupụisi nke agụụ maka ite anụ nke Ijipt na-anọchi anya ọdịdị ala. Ọkụ ahụ na-anọchi anya ime ka mmadụ dị ọcha site n’ọkụ nke Onye-ozi nke Ọgbụgba-ndụ na Malakaị isi nke atọ, n’ihi na n’amụma Taberah pụtara ebe a na-ere ọkụ, ebe a na-ere ọkụ n’Okwu amụma nke Chineke dịkwa na Malakaị atọ, ebe ọkụ na-emepụta otu ndị na-enweghị ndidi nke a kara aka ka a sachapụ ha, na otu ndị nwere ndidi bụ ndị a na-eme ka ha dị ọcha dịka onyinye a na-ebuli elu.

Ndị ndị Mozis nọchiri anya n’ule abụọ ahụ nke ọdịdị elu na ọdịdị ala nke Taberah bụ otu narị na puku iri anọ na anọ ndị ahụ bụ ndị ebidoro n’eziokwu ma n’uche ha ma kwa n’ime mmụọ ha. Uche na-amata ọdịdị elu ahụ, ma n’ime mmụọ ọ na-anọchi anya njikọta nke ịdị-nsọ Chineke na mmadụ. A pụrụ ijikọta ịdị-nsọ Chineke na mmadụ naanị mgbe a kpọgidere ọdịdị ala n’obe ma ọ nwụọ. Ibidoro n’eziokwu n’uche na n’ime mmụọ na-anọchi anya ahụmịhe nke ịbụ onye a kàrà akara. Ọkụ Taberah na-anọchi anya nkewa ikpeazụ nke ọka wit na ahịhịa ọjọọ n’ọrụ Kraịst nke ịkpọlite ụlọ nsọ nke otu narị na puku iri anọ na anọ ahụ.

Ọnwụnwa nke itoolu bụ nnupụisi Meriam na Erọn, nke a hụrụ na Ọnụ Ọgụgụ 12. Mkpali ahụ adịghị iche nke ukwuu na mkpali nke Kora, Detan na Abiram, ma ọ bụ nke Minneapolis, na 1888. Okwu a na-ekwu abụghị naanị ịjụ ozi Chineke, kama ọ bụ ịjụ nhọrọ Chineke banyere nduzi.

Ikpe ndị isi a na-ama ikpe n’ihi na ha jụrụ ọ bụghị naanị ozi ahụ, kama kwa onye ozi ahụ, na-ebute ule nke iri ụzọ. Ndị ndu ahụ na-egosipụta onwe ha dịka ndị nupụrụ n’okwukwe tupu iwu Sọnde eruo, nke bụ ule nke iri. Iwu Sọnde ahụ kwekọrọ n’obe, ma n’ụzọ na-eduga n’obe ahụ, nke bụ iwu Sọnde, ndị ndu ahụ họọrọ Barabas, Kraịst ụgha, n’ihi na “bar” pụtara ‘nwa nke,’ ebe “abba” pụtara ‘nna.’ Mgbe a na-abịaru obe ahụ nso (iwu Sọnde) ma ọ bụ Kadesh, ndị ndu ahụ na-egosipụta ndapụ n’ezi okwukwe zuru oke site n’ịhọrọ Kraịst adịgboroja, ma na-ekwupụtakwa ozugbo nye ndị ọchịchị obodo na ha enweghị eze ọzọ, ma e wezụga Siza.

Ule nke asaa, nke asatọ na nke itoolu bụ ịchọpụta usoro nke ịka akara, ma ihe atụ e ji ya kọwaa bụ nke ụmụ agbọghọ-amaghị ama. Ule nke iri n’ime ule ndị ahụ bụ nnupụisi mbụ nke Kadesh, nke na-anọchi anya 1863. Site n’afọ 1846, e butere ndị Hibru na Saịnaị ka ha nata Iwu ahụ. Tebụl abụọ nke Iwu Iri ahụ bụ akara nke mmekọrịta ọgbụgba ndụ Chineke na Izrel oge ochie n’eziokwu, ebe tebụl abụọ nke Habakuk bụ akara nke mmekọrịta ọgbụgba ndụ nke Izrel ime mmụọ nke oge a. E gosipụtara tebụl nke abụọ n’afọ 1850, ma dịka Izrel oge ochie kwere nkwa idobe Iwu ahụ, ka ọ na-erule 1856, e wetara ule ikpeazụ, dịka e si atụ ya site n’ịga ndị nledo ileta Ala Nkwa ahụ. Echiche nke ọtụtụ mmadụ, nke e ruru n’ime afọ asaa ahụ site n’afọ 1856 ruo 1863, bụ na ọzara Laodisia bụ ebe ha chọrọ ịnwụ.

Oge nke 1844 ruo 1863 ka e ji oge ahụ malite site na baptizim n’Oké Osimiri Uhie, nke kwụsịrị n’ọzọ baptizim n’Osimiri Jọdan, n’otu ebe ahụ kpọmkwem ebe Jizọs ga-abụ Kraịst, mgbe e mechara baptizim Ya site n’aka Jọn. Baptizim ahụ n’Oké Osimiri Uhie mere ka a mata mmekọrịta ọgbụgba ndụ na Izrel oge ochie. Mmekọrịta ahụ bidoro site n’alụmdi na nwunye nke n’otu oge ahụ kpalitere usoro ule iri. E mesịa duru ha gaa Saịnaị, ha kwe nkwa idebe iwu Ya, ma ha edebekwaghị ya, ma mgbe ahụ ha dara n’ule nke iri na nke ikpeazụ n’oge nnupụisi mbụ nke Kadesh. Mgbe afọ iri anọ gachara, na nnupụisi nke abụọ ma nke ka ukwuu na Kadesh, ha banyere n’Ala Nsọ ahụ e kwere na nkwa site n’ịnata baptizim n’Osimiri Jọdan.

A na-ejikọta ihe ịrịba ama niile nke baptizim ọnụ na ọgbụgba ndụ. Akụkọ ihe mere eme nke omega na Kadesh nke abụọ na-adakọ n’otu ahịrị na akụkọ ihe mere eme nke mbụ, ya bụ Kadesh alpha. Nnupụisi omega nke Mosis dị nnọọ ukwuu karịa nnupụisi nke mba dum n’nnupụisi alpha nke Kadesh. Omega na-adị ukwuu mgbe niile. Nnupụisi abụọ ahụ ọnụ na-anọchi anya nnupụisi nke ndị mmụta na ndị na-amụghị akwụkwọ nke Aịzaya, ndị jụrụ ịbanye n’izu ike nke ozi mmiri ozuzo ikpeazụ.

Baptizim atọ (Oké Osimiri Uhie, Osimiri Jọdan, na Osimiri Jọdan), nke mbụ bụ nke Mosis, nke ikpeazụ bụkwa nke Kraịst; ya mere Mosis bụ alfa, Kraịst bụkwa omega. Mkpụrụedemede dị n’etiti mkpụrụedemede mbụ na nke iri abụọ na abụọ nke alfabẹt Hibru, ya bụ mkpụrụedemede nke iri na atọ, mgbe e jikọtara ya ma mee ka ọ soro mkpụrụedemede mbụ ahụ, nke e mesịrị jikọta na mkpụrụedemede ikpeazụ, bụ nke iri abụọ na abụọ, na-emepụta okwu Hibru a bụ “eziokwu.” Baptizim dị n’etiti ha bụ Osimiri Jọdan na Kedesh. Baptizim mbụ n’Oké Osimiri Uhie sochiri baptizim ahụ n’Osimiri Jọdan. Ma baptizim mbụ ahụ n’Osimiri Jọdan yigharịrị afọ iri anọ ruo n’ọbịbịa nke ugboro abụọ na Kedesh na baptizim n’eziokwu nke Osimiri Jọdan. Baptizim nke atọ, nke na-anọchi anya oge nleta maka ndị Juu, eruola ka Kraịst malitere ọrụ Ya nke ime ka ọgbụgba ndụ guzosie ike otu izu, n’imezu Daniel isi itoolu na amaokwu nke iri abụọ na asaa; ọ bụkwa awa ikpe maka Izrel oge ochie.

Baptizim mbụ n’Oké Osimiri Uhie bụ ozi mmụọ ozi mbụ, ma nleta abụọ ahụ e mere na Kedesh na-anọchite anya “ịmịba okpukpu abụọ”, n’ihi na nleta mbụ e mere na Kedesh na Osimiri Jọdan bụ ebe e ji anọchite nnupụisi nke ndị ọgbụgba ndụ Chineke, ma na Kedesh nke abụọ ka a na-egosipụta nnupụisi nke ndị ndu. Kedesh na nleta abụọ ahụ na-anọchite anya ịmịba okpukpu abụọ nke ozi mmụọ ozi nke abụọ ebe a na-egosipụta klaasị abụọ, a na-anọchitekwa klaasị abụọ ahụ site n’aka ndị obodo yana ndị ndu kwa. Baptizim nke Kraịst bụ ozi mmụọ ozi nke atọ mgbe a na-ekewa ọka wit na ata, dịka e kewapụrụ Izrel oge ochie n’ebe nwunye Kraịst nke Ndị Kraịst nọ, onye Kraịst lụrụ n’oge ikpe nke Izrel oge ochie.

Oge ahụ sitere n’afọ 1844 ruo 1863 bụ Oké Osimiri Uhie ruo na nnupụisi mbụ ahụ n’Kadesh. Afọ 1844 bụ ịgafe Oké Osimiri Uhie, afọ 1846 bụ mana, ihe nnọchianya nke ule ụbọchị izu ike nke ndị White meriri n’afọ 1846 mgbe ha lụrụ di na nwunye. N’afọ 1849 Onyenwe anyị gbatịrị aka Ya nke ugboro abụọ iji kpọkọta ndị Ya. Ọ kpọkọtara ha n’oge ozi mmụọ ozi mbụ ahụ mgbe tebụl mbụ nke Habakuk bịarutere n’akụkọ ihe mere eme, e wee kee tebụl nke abụọ maka otu nzube ahụ.

Tebụl omega nke 1850 ga-achịkọta ma nwalee, n’ihi na nke ahụ bụ ihe tebul alpha nke 1843 mere. Mmụọ-ozi mbụ nwere tebul, mmụọ-ozi nke atọ nwekwara tebul, n’ihi na nke mbụ bụ alpha, nke atọ bụkwa omega. “Tebụl abụọ ahụ” bụ akara-ụzọ nke mmụọ-ozi mbụ na nke atọ—ọ bụghị nke abụọ. Oge amụma nke “tebul ndị ahụ” na-amalite site na tebul nwere njehie ma na-agwụ na tebul na-enweghị njehie. Akụkọ ihe mere eme dị n’etiti tebul abụọ ahụ bụ akụkọ ihe mere eme nke mmụọ-ozi nke abụọ, ebe a na-ewepu chaatị ahụ n’akụkụ ruo n’afọ 1850.

Mgbe afọ 1843 gwụsịrị nʼụbọchị Eprel 19, 1844, a wepụrụ chaatị 1843 nʼakụkụ nʼihi na nʼoge ahụ ọ buru amụma afọ 1843 nʼụzọ hiere ụzọ. Site nʼụbọchị Eprel 19, 1844 ruo 1850, e nweghị tebụl Habakuk. Nʼakụkọ ihe mere eme nke mmụọ ozi nke abụọ, e nweghị chaatị, ma—Babilọn dara. Alfa bụ tebụl, omega bụ tebụl, etiti ya bụ ọdịda Babilọn; ihe nnọchianya nke nnupụisi nke jikọtara ya na oge ahụ mgbe e nweghị tebụl. Oge akụkọ ihe mere eme nke tebụl Habakuk na-eburu akara aka nke eziokwu.

Afọ 1850 ka e jiri Sinai na inye Iwu ya mee ihe nnọchianya. E ji Pentikọst cheta ihe omume ahụ, mgbe e buliri elu achịcha ifegharị abụọ. Usoro nke ibuli elu achịcha ifegharị ndị ahụ ka e ji mbipụta na ịkwalite tebụl ahụ n’ọnwa Mee nke 1842 gosipụta, nakwa akụkọ ihe mere eme nke 1849 mgbe e kwadebere chaatị nke abụọ na 1850 mgbe e mere ka ọ dị. Oge ahụ ka a na-anọchi anya n’ahịrị Kraịst dịka ụbọchị iri ise sitere na mbilite n’ọnwụ Ya ruo Pentikọst, oge e kewara n’ime ụbọchị iri anọ, ndị ụbọchị iri sochiri.

N’afọ 1849 Kraịst na-agbatị aka ya nke ugboro abụọ, ma n’afọ 1850 tebụl nke abụọ nke Habakuk dị, usoro nnwale nke na-eduga na Kadesh wee gaa n’ihu. N’afọ 1856 nke ikpeazụ n’ime ule iri nke Izrel oge ochie rutere mgbe e bipụtara ìhè ọhụrụ banyere mkpughe amụma ntọala Miller n’akwụkwọ oge nke mmegharị ahụ. Ruo ụbọchị amụma puku abụọ na narị ise na iri abụọ, site n’afọ 1856 ruo n’afọ 1863, ndị nledo banyere ịyocha ala ahụ. N’afọ 1863 ha họọrọ onye ndu ọhụrụ ka o duru ha laghachi n’Ijipt.

Anyị ga-aga n’ihu n’eziokwu ndị a n’isiokwu na-esonụ.