Akwụkwọ Joel na Chọọchị Seventh-day Adventist nke Laodicea - Nọmba Iri na Isii

Ana m arịọ mgbaghara m n’ihu maka ọtụtụ okwu ndị a tupu m ewere isiokwu bụ isi. Achọrọ m idobe ụfọdụ ahịrị amụma n’ọnọdụ ha, ndị bụ akụkụ dị mkpa nke ezi uche m bu n’obi iji rụọ ọrụ mgbe anyị ga-atụle akwụkwọ Joel ozugbo. Ekwuola m na mbụ na okwu Hibru a sụgharịrị dịka “ebipụ” n’akwụkwọ Joel, nwere mgbọrọgwụ ya n’usoro ịchụ aja e si eme ka ọgbụgba ndụ guzosie ike n’ụbọchị Abraham.

Okwu Hibru a sụgharịrị “ebipụ” bụ H3772, ọ bụkwa mgbọrọgwụ mbụ nke pụtara ‘ịkpụ (apụ, ala, ma ọ bụ kewaa ụzọ abụọ); site n’ihe ọ pụtara n’ime ya, ibibi ma ọ bụ ikpochapụ; kpọmkwem, ịgba ndụ (ya bụ, ime nkwekọrịta ma ọ bụ azụmahịa ọnụ, nke mbụ site n’ịkpụ anụ ma gafee n’etiti iberibe ya).’

Aghọtara m na nkọwa Strong banyere “ibipụ,” na-akpọ ya “mgbọrọgwụ mbụ,” n’echiche ụtọasụsụ. N’ihi nke a, mbipụ ahụ e jikọtara ya na ọgbụgba ndụ na Abraham, na-egosi na ìhè nke ọgbụgba ndụ ahụ ejikọtara na okwu ahụ, nakwa na a na-egosipụta ìhè ahụ n’akụkọ ihe mere eme mbụ nke mgbọrọgwụ ya. “Ibi” n’ihe gbasara akụkọ ihe mere eme nke ọgbụgba ndụ; bụ akara amụma nke dabeere n’elu mgbọrọgwụ mbụ ya, a na-akọwakwa ya n’ụtọasụsụ dịka mgbọrọgwụ mbụ.

Nkwupụta ahụ dị n’amaokwu nke ise, abụghị naanị ịkọwa na ha enweghị ozi nke mmiri ikpeazụ, dịka e sere ya onyinyo site na “mmanya ọhụrụ,” kamakwa na a jụrụ ha ‘n’oge ahụ na n’ebe ahụ’ dịka ndị ọgbụgba ndụ Chineke, bụ ndị ọgbụgba ndụ na-achọpụta “mkpọrọgwụ mbụ” ha ruo n’aka Abraham.

Ọgbọ nke nwụrụ n’ọzara n’ime afọ iri anọ, sitere n’akụkụ mgbọrọgwụ mbụ ha laghachi n’ebe Abraham nọ, nke pụtara nna nke ọtụtụ mba. Ọgbọ nke soro Joshua banye n’Ala Nkwa, sitere n’akụkụ mgbọrọgwụ mbụ ha laghachi n’ebe Abraham nọ. Ndị Juu ndị kpọgidere Kraịst n’obe sitere n’akụkụ mgbọrọgwụ mbụ ha laghachi n’ebe Abraham nọ. Ndị Protestant ndị si n’Ọgbọ Ọchịchịrị pụta, ndị a nwara ma gafee ha dị ka ndị ọgbụgba ndụ Chineke họpụtara n’afọ 1844, sitere n’akụkụ mgbọrọgwụ mbụ ha laghachi n’ebe Abraham nọ. Mmegharị Millerite Philadelphian nke banyere n’Ebe Kachasị Nsọ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844 sitere n’akụkụ mgbọrọgwụ mbụ ha laghachi n’ebe Abraham nọ. Mmegharị Millerite Laodicean nke wughachiri Jeriko n’afọ 1863, sitere n’akụkụ mgbọrọgwụ mbụ ha laghachi n’ebe Abraham nọ. Ụka Seventh-day Adventist nke Laodicea, nke a na-agbụpụ n’ọnụ Onyenwe anyị n’oge iwu Sọnde nke na-abịa ngwa ngwa, sitere n’akụkụ mgbọrọgwụ mbụ ha laghachi n’ebe Abraham nọ. Ọgbọ ndị ahụ niile emezuwo, ma ọ bụ ga-emezu ilu ahụ banyere ubi-vain.

Ndị mmanya na-aba n’akwụkwọ Joel na-eteta hụ na a jụwo ha dịka ndị nke Chineke, nakwa na ha enweghị ozi nke mmiri ikpeazụ. Mgbe ahụ, ihe megidere ya aghọkwa eziokwu. Ndị ahụ Joel kpọrọ ndị yi “okpueze nke ebube,” mgbe ahụ, na-abanye n’ọgbụgba ndụ, a na-akara ha akara ma bulie ha elu dịka àjà. Ọgbụgba ndụ mbụ e kwadoro n’etiti Chineke na ndị a họọrọ bidoro site n’otu “ịkpụchapụ” ahụ ahụ a na-anọchi anya ya n’àjà ikpeazụ nke ndị nke Chineke, nke na-amalite n’iwu ụbọchị Ụka. Ịkpụchapụ ahụ bụ nkewa nke ọka wit na ahịhịa ọjọọ. A na-ajụ ahịhịa ọjọọ ahụ ma tụba ya n’ime ọkụ, a na-akpakọtakwa ọka wit ahụ ọnụ dịka onyinye ọka wit mkpụrụ mbụ nke Pentikọst, nke a na-ebulikwa elu, “dịka n’afọ ndị mbụ.”

E nwere ebe anọ a na-akọkarị na ha na-anọchi anya ọgbụgba-ndụ Abraham. N’ime Jenesis iri na abụọ, a “kpọrọ” Abraham ma nye ya nkwa ime ya nnukwu mba. Nke a abụghị akụkụ nke ọgbụgba-ndụ ahụ, kama ọ bụ ọkpụkpọ nke nkwa. N’oge ahụ aha ya bụ Abram, n’ihi na otu n’ime ihe nnọchianya nke mmekọrịta ọgbụgba-ndụ bụ mgbanwe aha. A gbanwere aha Abram n’ime nzọụkwụ nke atọ n’ime nzọụkwụ anọ nke ọgbụgba-ndụ ahụ.

Ọkpụkpọ ahụ bụ nkwa Chineke kwere Abram, Ọ we nyekwa ya àmà nke abụọ site n’“iyi” ahụ sochiri ya. “Iyi” ahụ sochiri ya dị n’akụkụ atọ. Mgbe ọkpụkpọ nke nkwa gasịrị, nke bụ nzọụkwụ mbụ, nke abụọ, nke atọ na nke anọ bụ n’ezie ọgbụgba-ndụ ahụ nke akụkụ atọ, nke Chineke na ndị a họpụtara. N’ime Jenesis iri na ise Chineke n’ụzọ iwu kwadoro “na-egbutu” (na-eguzobe) ọgbụgba-ndụ ahụ site n’emume dị egwu ebe naanị Chineke gafere n’etiti anụmanụ ndị e kewara ekewa, na-ekwe nkwa n’enweghị ọnọdụ ala ahụ nye ụmụ nke Abraham. E gosipụtara Ala Nkwa ahụ dịka ala dị n’etiti osimiri abụọ; osimiri Ijipt na osimiri Yufretis. Nzọụkwụ mbụ nke ọgbụgba-ndụ ahụ nke akụkụ atọ gụnyere ntụaka kpọmkwem banyere ihe nnọchianya amụma nke osimiri abụọ, na ihe niile jikọtara na akara ahụ. Mgbe mkpughe sitere n’ike mmụọ nsọ na-atụ aka n’osimiri Ulai na Hidekel dịka ihe omume ndị nọ ugbu a n’usoro mmezu, e sere onyinyo nke osimiri abụọ ahụ n’amụma Abram. Ndabere ya dị n’etiti osimiri abụọ Abram, nke, mgbe e jikọtara ha na osimiri abụọ Daniel, na-eme ka ha bụrụ osimiri anọ, n’ihi na olu Kraịst bụ olu nke ọtụtụ mmiri.

Ala e kwere Abrám nkwa bụ ụwa dum nke e ji ndị eze iri nọchite anya ya n’ụbọchị ikpeazụ; ebe n’ụbọchị mbụ nke ọgbụgba ndụ ahụ, e depụtara ya dịka agbụrụ iri, ọ bụghị ndị eze. Ndị narị puku otu na iri anọ na anọ ga-anọ n’ọgụ megide ụwa dum. Ụwa ahụ ga-abụzi nke a na-etinye n’usoro ule nke mmanye ofufe Sọnde site n’aka ọchịchị otu ụwa n’okpuru nduzi nke akwụna na-acha uhie uhie nke Mkpughe iri na asaa, onye na-achị ndị eze iri nke ụwa. N’ihe gbasara Abrám, a na-anọchite ihe oyiyi nke anụ ọhịa ahụ, bụ akara nke ụka na ọchịchị, site n’osimiri Ijipt, ihe nnọchianya nke nka ọchịchị, na osimiri Babịlọn, ihe nnọchianya nke nka ụka.

Onye ahụ nke ga-edu Mozis na ụmụ Izrel dị ka ogidi ọkụ n’abalị na ígwé ojii n’ehihie gafere n’etiti mpempe ndị ahụ e “gburu” dịka ọkụ-ekwú na-ese anwụrụ na oriọna na-enwu enwu.

Ọkụ oriọna na ite-ígwè na-esi anwụrụ gosipụtara n’ụdị ihe tupu oge ya ogidi igwe-oji ma ọ bụ ọkụ, ma na-anọchitekwa anya akụkụ amụma nke nzọụkwụ mbụ n’ime nzọụkwụ atọ ndị metụtara Chineke ime ka ọgbụgba ndụ ya na Abram guzosie ike. Isiakwụkwọ ahụ na-amalite n’okwu ndị a, “Atụla egwu,” n’ihi na ozi nke mmụọ ozi mbụ bụ, tụọ Chineke egwu, ma ndị, dị ka Abram, na-atụ Chineke egwu, agaghị adị mkpa ịtụ Chineke egwu. E nwere ụdị egwu abụọ, n’ihi na e nwere ụdị mmadụ abụọ.

N’ịga n’ihu n’akụkụ amaokwu ọgbụgba-ndụ ahụ, Ebram kwere Chineke, e wee gụọ ya nye ya dịka ezi omume. Ndị mmụọ ozi atọ ahụ na-adakọ n’ọrụ nke Mmụọ Nsọ dịka Jọn siri kọwaa ya, onye na-akụzi na Mmụọ Nsọ na-eme ka mmadụ mata ihe atọ: mmehie, ezi omume, na ikpe. Àgwà ndị ahụ kwekọrọ na ndị mmụọ ozi atọ ahụ; ya mere, mgbe e gosipụtara ịtụ egwu Chineke n’akụkụ amaokwu ọgbụgba-ndụ ahụ, a na-akọwapụta nzọụkwụ nke abụọ, ya bụ ezi omume, ka e wee sochie ya na nkwupụta nke ikpe, nke bụ ọrụ nke atọ nke Mmụọ Nsọ, na ozi nke mmụọ ozi nke atọ. Nzọụkwụ mbụ nke ọgbụgba-ndụ ahụ bụ onyinyo nke ozi mmụọ ozi mbụ, nke na-abụkarị mgbe niile fractal nke ozi atọ ahụ niile. Nzọụkwụ atọ nke usoro ọgbụgba-ndụ ahụ na-anọchi anya ndị mmụọ ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ.

Mgbe a gụrụ Abram dịka onye ezi omume, nke na-akara mmụọ ozi nke abụọ, ọ kwadebere àjà, n’ihi na a na-akwadebe àjà ahụ kpọmkwem tupu nzọụkwụ nke atọ nke ikpe. Àjà ahụ na-anọchi anya àjà nke ndị Livai nke Malakaị isi nke atọ nke a na-ebuli elu dịka ọkọlọtọ. Dịka oge atọ nke afọ iri anọ n’ime ndụ Mosis na-anọchi anya ozi ndị mmụọ ozi atọ, afọ iri anọ mbụ nke Mosis nwere nzọụkwụ atọ niile nke ozi ndị mmụọ ozi atọ.

Ebe akaebe-amalite n’ebe a na-agba ama Moses bụ n’aka ndị mụrụ ya na-atụ egwu Chineke, (nzọụkwụ mbụ), nke a na-esochi site n’ule a na-ahụ anya. Nzọụkwụ nke abụọ gụnyere ule a na-ahụ anya, dịka o mere na Daniel isi nke mbụ, mgbe Daniel buru ụzọ tụọ egwu Chineke ma jụ iri nri Babilọn, e wee nwalee ya dabere n’otú ahụ́ ya si pụta ìhè. Mgbe ahụ, nye Daniel, e nwere ule nke atọ afọ atọ ka e mesịrị site n’aka eze Nebukadneza, ihe nnọchianya nke eze ugwu na iwu Ụbọchị Izu Ike, nke bụ ozi mmụọ ozi nke atọ.

Ndị nne na nna Mosis tụrụ egwu Chineke, tinyekwa ya n’ime ụgbọ n’elu mmiri, a duzikwaara ada Fero ịhụ ọnọdụ ahụ, mgbe ahụ o wee kpee ikpe n’aka nke ịzọpụta nwata ahụ. Mbido ndụ Mosis bụ ihe atụ nke ọgbụgba ndụ Chineke gbara mmadụ, emesịa kwa, site n’aka Mosis, Chineke mekwara ọgbụgba ndụ na mba a họpụtara, nke e si n’etiti mmadụ họpụta. Ọgbụgba ndụ Noa na mmadụ nọchiri anya ìgwè ukwu ahụ, ọgbụgba ndụ Mosis na ndị a họpụtara bụkwa narị puku na iri anọ na anọ ahụ. Àjà ahụ Ebreham ga-achụ iji kwado ọgbụgba ndụ ahụ bu akara nke ọgbụgba ndụ Noa, dịka Mosis kwa mere, onye mezuru amụma Ebreham ọtụtụ narị afọ ka e mesịrị.

Àjà ahụ a chụpụtara mejupụtara anụmanụ ise dị iche iche: otu nne-ehi dị afọ atọ, otu nne ewu dị afọ atọ, otu ebule dị afọ atọ, otu nduru na otu nwa kpalakwukwu. A hapụrụ nnụnụ ndị ahụ ka ha dịrị dum, ma e “bipụtara” nne-ehi ahụ, ebule ahụ, na nne ewu ahụ ụzọ abụọ. Àjà ahụ na-anọchi anya iweli ọkọlọtọ elu n’ụbọchị ikpeazụ dịka ule a na-ahụ anya nye mmadụ. Ihe ịrịba ama a na-ahụ anya maka ada Fero bụ nwa ọhụrụ ahụ, Mosis, n’ime igbe ahụ. Igbe ahụ ka e ji mkpụrụobi asatọ ndị nọ n’elu ụgbọ ahụ nọchianya. A na-eguzobe ọnụ ọgụgụ “asatọ” dịka otu n’ime njirimara amụma nke ọkọlọtọ nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ. Mgbe ị tụlere àjà anụmanụ ise ahụ ma kee atọ n’ọkara, mgbe ahụ àjà gị na-emebiga akụkụ asatọ, dịka e si nọchianya ya n’aka Noa, ma mesịa kwado ya n’àjà Ebram.

Anụmanụ ise ahụ, mgbe e kewasịrị ha dịka Chineke nyere iwu, na-anọchi anya ọnụọgụ “asatọ,” ma n’ime ime nke a, ha na-anọchi anya mkpụrụ obi ndị ahụ n’ọgwụgwụ ụwa nke e gosipụtara n’ụdị ha site na mkpụrụ obi “asatọ” ndị nọ n’elu ụgbọ ahụ. Akara nke ibi úgwù, nke bụ nzọụkwụ nke abụọ n’ime ọgbụgba ndụ Abram nke akụkụ atọ, ka a ga-eme n’ụbọchị nke “asatọ” mgbe a mụsịrị nwa, ma e jiri baptizim dochie emume ahụ, nke na-anọchi anya mbilite n’ọnwụ Kraịst nke mere n’ụbọchị nke “asatọ.” Ọnụọgụ “asatọ” bụ njirimara e guzobere nke ọgbụgba ndụ nke Noa na nke Mozis abụọ ahụ, ma ha na-anọchi anya otu narị na puku iri anọ na anọ ahụ ndị a ga-ebuli elu dị ka onyinye ọkọlọtọ, ndịkwa bụ “onye nke asatọ” nke sitere n’ime asaa ahụ.

Anụmanụ ise ndị ahụ na-anọchi anya ndị amaghị ama ise ahụ nwere amamihe, ndị “asatọ” ahụ nọ n’ụgbọ ahụ na-anọchite anya ha; ha ga-esi n’ụwa ochie gafee banye n’ụwa ọhụrụ—na-ahụghị ọnwụ.

Àjà Abrám bụ àjà dị ọcha, n’ihi na anụmanụ niile dị n’àjà ahụ bụ anụmanụ dị ọcha, ma ọnụ ha na-anọchi anya anụmanụ ndị bụ isi e ji achụ àjà-nsure-ọkụ dum. Ozi mmụọ-ozi mbụ gụnyere iwu ka a kpọọ Onye Okike isiala, ma e wepụtara anụmanụ àjà ndị bụ isi nke ozi ụlọ nsọ ahụ, nke a ga-eguzobe mgbe amụma Abrám mezuru n’oge Moses, dịka àjà ofufe, ebe ha na-anọchikwakwa anya oku mmụọ-ozi mbụ ahụ kpọrọ ka a kpọọ Onye Okike isiala.

Amaokwu nke iri na asatọ na-ekwupụta n’ụzọ doro anya, “N’ụbọchị ahụ Onyenwe anyị na Ebram gbara ndụ.” Nke ahụ na-akara nzọụkwụ mbụ n’ime nzọụkwụ atọ ndị na-anọchi anya ndị mmụọ ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ. Nzọụkwụ nke ndụ ahụ n’Jenesis iri na ise na-anọchi anya ozi nke mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe iri na anọ, nke mmụọ ozi nke abụọ sochiri ya, onye e ji nzọụkwụ nke abụọ nke ndụ Ebram, nke a hụrụ n’Jenesis iri na asaa, kọwaa.

N’ụzọ nke abụọ, a gbanwere aha Abram bụrụ Abraham. Abram pụtara “nna ahụ ka e buliri elu,” Abraham pụtakwara “nna nke ọtụtụ mba.” N’ịkpọ Abram, e nyere nkwa nke ịbụ nnukwu mba, ma e meghị ka nkwa ahụ bụrụ nke e kwadoro ruo mgbe a gbanwere aha Abram. Mgbe ahụ, ọ ghọrọ nna mbụ nke ndị ọgbụgba-ndụ a họpụtara. Nzọụkwụ nke na-esote gosipụtara ozi mmụọ ozi nke atọ, dịka a nwalere Abraham n’ihe banyere ịchụ aja Aịzik, nke gosipụtara obe ahụ, nke gosipụtara Ọktoba 22, 1844, nke na-egosipụta iwu ụbọchị Sọnde—nke bụ ozi mmụọ ozi nke atọ. E mezuru nzọụkwụ ọgbụgba-ndụ nke atọ ahụ n’ụbọchị nke iri abụọ na abụọ nke Ọktoba n’afọ 1844, a na-egosipụtakwa ya n’Akwụkwọ Jenesis iri abụọ na abụọ.

N’ọ̀nọdụ nke abụọ, nke bụ ozi mmụọ-ozi nke abụọ, ebe a gbanwere aha Abram, e guzobere emume ibi úgwù dịka “ihe ịrịba ama” nke ndị ọgbụgba-ndụ na mmekọrịta ha na Chineke. Ọ bụ n’akụkọ ihe mere eme nke ozi mmụọ-ozi nke abụọ ka a na-akàrà ndị Chineke. A na-ebuli ha elu dịka ọkọlọtọ n’ozi mmụọ-ozi nke atọ nke iwu Ụka pụtara, ma a na-akàrà ha n’oge dị nso tupu iwu Ụka ahụ, nke n’akụkọ ihe mere eme ndị Millerite ga-abụ, dị nnọọ tupu e mechie ụzọ ahụ n’October 22, 1844.

Otu a ka ọ dịkwa n’ihe banyere iwu atọ ahụ e si na Babịlọn pụta nke malitere amụma afọ 2300 ahụ, nke kwụsịrị n’oge mbata nke mmụọ-ozi nke atọ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844. E wuchara ụlọ nsọ ahụ n’akụkọ ihe mere eme nke iwu nke abụọ, mgbe nke mbụ gasịrị, ma tupu nke atọ. A tọrọ ntọala ya n’oge iwu nke mbụ, e mezukwara owuwu ụlọ nsọ ahụ n’akụkọ ihe mere eme nke iwu nke abụọ. Iwu nke atọ ahụ n’afọ 457 T.K. malitere afọ 2300 ahụ, ebe iwu ahụ n’onwe ya weghachiri ndị Juu ọchịchị mba ha. N’akara-ụzọ nke atọ, a na-eguzobe alaeze, dịka e si anọchi ya anya n’iweghachi ọchịchị mba n’iwu nke atọ na n’ịkwalite nzukọ mmeri ahụ dị ka ọkọlọtọ n’oge iwu Sọnde.

Iwu nke atọ bụ ihe nnọchianya nke ọbịbịa nke mmụọ-ozi nke atọ n’oriri alụmdi na nwunye ahụ n’October 22, 1844. Nwunye a na-eme onwe ya njikere tupu alụmdi na nwunye ahụ, ọ bụghị n’oge alụmdi na nwunye ahụ. A na-arụcha ịkàrà nke puku narị na iri anọ na anọ kpọmkwem tupu iwu Sunday, n’oge ahụ nke e ji amụma gosipụta dị ka nnwale nke oyiyi nke anụ ọhịa ahụ. A gwara anyị na nnwale nke oyiyi nke anụ ọhịa ahụ bụ nnwale ahụ anyị ga-agabiga tupu oge ebere emechie.

E mechiri ọnụ ụzọ na Ọktoba 22, 1844, nke na-anọchi anya mmechi ọnụ ụzọ n’oge iwu ụbọchị Sọnde. Nwanyị White na-ekwu na ule oyiyi nke anụ ọhịa bụ ule anyị ga-agafe “tupu” oge amara emechie, ọ na-ekwukwa kwa na ule ahụ bụ ebe a na-ekpebi ọdịnihu anyị ebighị ebi. Tupu iwu ụbọchị Sọnde eruo, nwunye ahụ na-eme onwe ya njikere, nke a na-achọ ka o nwee uwe agbamakwụkwọ kwesịrị ekwesị, uwe a ga-eme ka ọ dị ọcha site n’ọkụ nchacha nke Onye-Ozi nke Ọgbụgba-ndụ. A na-etinye akara ahụ tupu agbamakwụkwọ ahụ, emesịa agbamakwụkwọ ahụ eme na iwu ụbọchị Sọnde.

Nwanneanyị White kọwara na ịkachi akara ahụ bụ ịtọgidesi ike n’eziokwu ma n’uche ma n’ime mmụọ. Ọ gara n’ihu kọwaa na mgbe e kachara akara n’elu ndị nke Chineke, mgbe ahụ ka ịma jijiji nke ikpe Chineke ga-abịa. Ịma jijiji ahụ bụ ikpe ndị ahụ nke na-amalite na ala ọma jijiji nke Mkpughe isi nke iri na otu, nke bụ iwu ụbọchị Sọnde na United States.

E mechara ụlọ nsọ nke ndị Millerite n’oge Mkpu Etiti Abalị, na-egosi na a na-etinye akara ahụ tupu waymark nke atọ nke ikpe. N’ọgbụgba ndụ Abraham, nzọụkwụ nke atọ nke ikpe bụ Aịzik n’Ugwu Moriah, nke na-anọchi anya ọ bụghị naanị Kraịst n’elu obe, kama kwa àjà nke ndị Livaị n’akwụkwọ Malakaị isi nke atọ.

Mgbe usoro nsachapụ gasịrị, onyinye ahụ ga-abụ “mgbe ahụ” dị ka ọ dị n’ụbọchị ochie, a na-akwadebekwa onyinye ahụ n’oge omume ikpeazụ nke ikpe, n’ihi na ọ bụ mgbe ahụ ka a na-etinye ndị Livaị ndị e sachapụworo ma kwadebe ha dị ka onyinye n’ime ntụnyere megide ụmụ agbọghọ amamihe na-adịghị ha, ndị Kraịst ga-abụ “onye-àmà ọsọ ọsọ megide.” “Onye-àmà ọsọ ọsọ” ahụ bụ “onye-àmà kwesịrị ntụkwasị obi nye ụka Laodisia,” onye na-atụ Shebna dị ka bọl n’ime ubi dị anya, na onye na-awụpụ ndị Laodisia n’ọnụ Ya site n’ịgbụpụta ike dị ka ihe a tọgbọrọ n’ike. Nkewa nke ọka wit na ahịhịa ọjọọ ga-adị ọsọ ọsọ, n’ihi na mmegharị ikpeazụ ndị ahụ bụ ndị na-agba ọsọ ngwa ngwa. Ozi ahụ na-agba ọsọ ngwa ngwa bụ Ya bụ Onye na-abịa n’ụlọ nsọ Ya na mberede n’ime Malakai atọ.

Ibuli elu nke àjà ahụ n’akwụkwọ Malakaị “dị ka n’ụbọchị ndị ochie,” bụ ibuli elu ọkọlọtọ nke otu narị puku na iri anọ na anọ; ọ bụ ibuli elu nke àjà achịcha ifegharị abụọ nke Pentikọst; ọ bụ ibuli elu nke agwọ ahụ n’elu ogwe n’ọzara; ọ bụ ibuli elu nke Kraịst n’elu obe, ọ bụkwa ibuli elu nke Shedrak, Meshak na Abednego n’ime ọkụ ọkụ ahụ na-enwu enwu, ha na Kraịst nọ, mgbe ụwa nile nọ na-eju anya ma na-atụ n’anya; ọ bụ mbipụta nke chaatị 1843, na ebumnuche e zubere maka chaatị 1850.

Ọ bụ n’ụkwụ nke abụọ nke ọgbụgba ndụ Abraham ka e hiwere ma mee ka a na-edebe emume ibi úgwù, si otu a bụrụ akara nke ọgbụgba ndụ ahụ. Abraham, n’adịghị ka Moses, biriúgwù Aịzik ozugbo; ya mere, mgbe o weliri ya elu dịka àjà n’ụkwụ nke atọ, Aịzik ga-anọchi anya akara ahụ. Akara ahụ ga-emecha dochie ya site na baptizim, nke ha abụọ ọnụ na-enye ndịàmà abụọ banyere akara nke obe.

N’ụzọ mbụ nke ọgbụgba-ndụ ahụ n’ime Jenesis iri na ise, a kọwara amụma oge nke afọ narị anọ n’okpuru ibu, ma Pọl na-akọwa otu oge ahụ dịka afọ narị anọ na iri atọ. Ngụkọta oge Pọl na-amalite site n’ọkpụkpọ ahụ dị na Ọpụpụ iri na abụọ, n’ihi na ọ gụnyere oge Abram biri dị ka ọbịa. Mgbe a tụlere ya nke ọma, afọ narị anọ n’ihe metụtara afọ iri atọ bụ otu akara Pọl setịpụrụ, ma afọ narị anọ Abram setịpụrụ bụ akara ọzọ. Ya mere, gịnị ka oge afọ narị anọ ahụ na-anọchi anya ya, gịnịkwa ka oge afọ narị anọ na iri atọ ahụ na-anọchi anya ya, gịnịkwa ka afọ iri atọ ahụ na-anọchi anya ya?

Ndị ọkà mmụta egosila nke ọma na a pụrụ ikewa afọ narị anọ na iri atọ ahụ n’oge abụọ nke afọ narị abụọ na iri na ise nke ọ bụla, ebe oge mbụ bụ nke enweghị ịgba ohu na ịbụ ohu, oge nke abụọ kwa bụ ịbụ ohu.

Ebreham banyere na Kenean mgbe ọ dị afọ iri asaa na ise, a mụrụ Aịzik mgbe Ebreham dị afọ otu narị (afọ iri abụọ na ise ka e mesịrị). A mụrụ Jekọb mgbe Aịzik dị afọ iri isii, Jekọb wee banyere Ijipt mgbe ọ dị afọ otu narị na iri atọ. Nke a na-enye ngụkọta afọ iri abụọ na ise na narị abụọ na Kenean na afọ iri abụọ na ise na narị abụọ n’Ijipt, nke ngụkọta ha bụ afọ narị anọ na iri atọ. Nye onye na-amụ amụma, nke a na-enye àmà abụọ, sitere n’akara abụọ nke ọgbụgba ndụ, maka Pọl, dịka o mere n’ebe Ebreham nọ mgbe a gbanwere aha ya. Pọl na-akọwa afọ narị anọ na iri atọ, Ebreham akọwaakwa narị anọ. Mmezu ahụ nke ahịrị n’elu ahịrị nke amụma oge abụọ ahụ metụtara ibe ha jikọtara ya na oge ọgbụgba ndụ mbụ nke dugara n’ịtọlite ndị Chineke họpụtara.

Mgbe Kraịst bịara n’akụkọ ihe mere eme iji kwado ọgbụgba ndụ ahụ na ọtụtụ mmadụ ruo otu izu, izu ahụ nọchiri amụma oge abụọ nwere njikọ chiri anya. Amụma Pọl nke afọ narị anọ na iri atọ nwere ike ikewa n’akụkụ abụọ hà nhata, dịka ọ dịkwa na izu Kraịst. Afọ 215 na Kenean, nke afọ 215 nọ n’Ijipt sochiri, na-anọchi anya àmà Kraịst n’onwe ya ruo ụbọchị 1260, nke ụbọchị 1260 nke àmà Kraịst nọ n’ime mmadụ ndị na-eso ụzọ Ya sochiri. Ụbọchị 2520 Kraịst kwadoro ọgbụgba ndụ ahụ na-anọchikwa anya ugboro asaa ahụ nke bụ “esemokwu nke ọgbụgba ndụ Ya.”

Site n’afọ 723 BC ruo 1798 bụ afọ 2520, e kewakwara afọ ndị ahụ n’oge abụọ nke afọ 1260, nke na-anọchi anya ikpere arụsị na-azọda ebe nsọ na ìgwè ahụ ruo afọ 1260, nke a soro ya bụ ọchịchị popu na-azọda ebe nsọ na ìgwè ahụ ruo afọ 1260. Etiti izu Kraịst bụ obe, ma etiti izu ahụ (538) na-emepụta afọ 1260 nke ịgba ama nke ikpere arụsị, nke a soro ya bụ afọ 1260 nke ịgba ama nke ikpere arụsị sitere n’aka nwaazụ papal nke ikpere arụsị. Mgbe e nyere alaeze amara Kraịst ike n’obe, ọ na-anọchi anya 538, mgbe e nyere alaeze onye ahụ na-emegide Kraịst ike. N’obe, a gafere Izrel anụ ahụ, Izrel nke mmụọ amalitekwara. N’afọ 538, a gafere ikpere arụsị nkịtị, ikpere arụsị nke mmụọ amalitekwara.

Amụma Abram banyere narị afọ anọ bụkwa narị afọ anọ na iri atọ. Ọ bụ otu amụma ahụ, ma e gosipụtara ya site n’akara ọgbụgba-ndụ abụọ. Amụma oge abụọ ahụ nke nwere njikọ na-akọwapụta ịgba ohu na mgbapụta nke ndị nke Chineke, nke a ga-emezu na mbido akụkọ ọgbụgba-ndụ nke Izrel oge ochie. N’ọgwụgwụ akụkọ ọgbụgba-ndụ nke Izrel oge ochie, e nwere otu amụma oge nke kwekọrọ na ọzọ, n’ime mmekọrịta ụbọchị otu maka afọ otu, si otú a na-akọwapụta amụma oge abụọ nke na-emesi mgbapụta na ịgba ohu ike.

N’etiti akụkọ ihe mere eme nke mmalite na njedebe nke Izrel oge ochie ka anyị hụrụ Daniel n’agha mbibi Babilọn. Site n’akụkọ ihe mere eme nke ọgbụgba ndụ ahụ, nke na-akọwapụta ịgba ohu na nkwa nke nnapụta, ka e si ewepụta amụma nke na-ejikọta akụkọ ihe mere eme nke ọgbụgba ndụ Izrel oge ochie na akụkọ ihe mere eme nke ọgbụgba ndụ Izrel nke oge a. N’akwụkwọ Daniel, a kọwapụtara amụma oge abụọ. A na-amata “iyi” nke “oge asaa” nke Moses dị na Levitikọs iri abụọ na isii n’ime Daniel 9/11, tinyere ajụjụ nke amaokwu nke iri na atọ dị na Daniel asatọ, nke na-eduga n’azịza nke amaokwu nke iri na anọ, nke na-akọwapụta amụma nke afọ 2300. “Iyi” ahụ, nke ma ọ bụrụ na a mebie ya, bụrụ “ọnụ” nke Moses n’ime Daniel itoolu iri na otu, mgbe e mezuru ya n’afọ 677 T.K. megide alaeze ndịda, mechikwara na Ọktoba 22, 1844, dịka afọ 2300 ahụ mekwara. Mgbasa abụọ nke 2520 dị n’ajụjụ nke amaokwu nke iri na atọ, azịza nke amaokwu nke iri na anọ bụkwa afọ 2300.

Dịka ọ dị n’ihe banyere Mozis, alpha nke akụkọ ndụ ọgbụgba-ndụ nke Izrel oge ochie, na dịka ọ dị n’ihe banyere Kraịst, omega nke akụkọ ndụ ọgbụgba-ndụ nke Izrel oge ochie, otu a kwa, akụkọ alpha mbido nke Izrel nke oge a gụnyere amụma oge abụọ nke nwere njikọ chiri anya. Otu n’ime ha nọchiri anya ịbụ n’agbụ na ịbụ ohu, nke ọzọkwa nnapụta. Nkewa nke afọ 430 n’ime oge abụọ hà nhata n’akụkọ alpha nke Izrel oge ochie, nke mere ka e gosipụta n’ụdị ihe, nkewa amụma ahụ nke e megharịrị n’izu Kraịst kwadoro ọgbụgba-ndụ ahụ, na oge ikpe ahụ jikọrọ ya maka imebi ọgbụgba-ndụ nke e kewara n’ime oge abụọ hà nhata, na-edobe ndịàmà abụọ; ya bụ, na akụkọ alpha nke Izrel nke oge a ga-enwe ogidi amụma yiri nke ahụ. Afọ 2520 na afọ 2300 nke na-agwụkọ ọnụ na-enye onyeàmà nke atọ banyere amụma oge abụọ ahụ nwere njikọ chiri anya, ndị nwere amụma e kewara n’otu hà n’etiti ya.

Ndị àmà atọ ga-eduga mkpụrụobi ịtụ anya na mgbe Onyenwe anyị na ndị puku narị anọ na iri anọ na anọ banye n’ọgbụgba ndụ n’akụkọ omega nke Izrel nke oge a, na a ga-enwe amụma abụọ metụtara oge amụma, nakwa otu oge jikọtara ya nke a kewara n’akụkụ abụọ hà nha; ma nke a apụghị ịdị otu a, n’ihi na mgbe Onyenwe anyị na Izrel nke oge a banyere n’ọgbụgba ndụ, O weliri aka Ya n’eluigwe wee kpọsaa na oge agakwaghị adị.

A na-anọchi anya ọgbụgba ndụ nke puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ site na ogbe achịcha ebili mmiri abụọ nke onyinye mkpụrụ mbụ nke ọka wit. A hụrụ usoro amụma nke ndị àmà atọ, nke e sochiri ya site n’àmà okpukpu abụọ nke na-enweghị ọdịiche nke oge amụma, n’ime onyinye Abram nke nwata ehi nne (nke e kewara nhata), ewu nne (nke e kewara nhata), na ebule (nke e kewara nhata), nke nduru nta na nwa kpalakwukwu sochiri.

Àjà mbu atọ niile nwere afọ atọ e jikọtara na ihe nnọchianya ha, nke na-egosi na ha na-anọchi anya àjà atọ ndị nwere oge amụma. Ọ bụghị naanị na àjà atọ ahụ niile nwere oge amụma, kama nke ọ bụla n’ime ha nwekwara oge amụma nke e kewara n’otu nha n’ime oge abụọ. A naghị ekenye nduru na nwa nduru afọ ọ bụla; naanị ihe a chọrọ bụ na ha bụrụ ndị na-eto eto, n’ihi na ha na-anọchi anya ọgbọ ikpeazụ nke ndị nke ọgbụgba ndụ, nke e ji nnụnụ abụọ, ma ọ bụ igwe abụọ, nọchite anya ya.

Ìgwè abụọ ahụ nọchiri anya oké ìgwè mmadụ ahụ na otu narị puku iri anọ na anọ ahụ, ma nnụnụ abụọ ahụ nwere ihe nke abụọ ha pụtara. Nduru bụ otu n’ime àjà a na-achụ maka ebe nsọ, ma mgbe ị nyochara njirimara nduru dịka àjà, ọtụtụ mgbe ọ na-apụta ịbụ ụdị nduru; ebe nduru ahụ dị n’àjà Abram na-egosi nnụnụ nke ka dị obere nke na o nweghị nku, ma ọ bụ nke ka njọ, nnụnụ e tufuru nku ya site n’ịkpụpụ ha. N’ogo amụma a, nnụnụ abụọ ahụ bụ ọka wit na ahịhịa ọjọọ.

N’ụbọchị ikpeazụ, a ga-ebuli ọkọlọtọ ahụ elu ruo n’eluigwe dịka nnụnụ, ọ ga-emekwa nke a n’otu oge ahụ nnọọ nke nnụnụ abụọ na-adịghị ọcha ga-ebuli ajọ omume ma dobe ya n’ocheeze ya n’ala Shinịa.

Nnukwu ọkwa papal, nke e ji “ajọ omume” nọchite anya ya, ma ọ bụ nke Pọl kpọrọ “onye ajọ omume ahụ,” natara ọnya ya na-egbu egbu n’afọ 1798, mgbe e debere talenti nke ndu n’elu nkata ọ nọ n’ime ya. Mgbe nke ahụ gasịrị, ime mmụọ na Protestantizim dapụrụ n’ezi okwukwe ga-ebuli ya elu ma wuo ya ụlọ n’ala Shaina, n’otu oge ahụ Chineke mezuru iwu ụlọ ahụ nke Ọ ga-ebuli elu dịka ọkọlọtọ. N’akwụkwọ Zekaraịa, ọkọlọtọ adịgboroja ahụ bụ nwanyị nke ajọ omume, a na-anọchitekwa ọkọlọtọ ahụ anya dịka nduru. Mgbe ahụ ụwa ga-ahọrọ n’etiti Rom, nke bụ ngịga nke nnụnụ ọ bụla na-adịghị ọcha na nke a na-asị oyi, ma ọ bụ nduru ahụ, akara ọgbụgba ndụ Chineke na ụmụ mmadụ.

Kraịst kwuru, n’ihe metụtara ọnwụ na mbilite n’ọnwụ Ya, sị, “kwatuonu ụlọ nsọ a, m ga-ebulikwa ya n’ime ụbọchị atọ.” Ụbọchị atọ ahụ na-anọchi anya oge amụma nke a na-ebuli ụlọ nsọ elu, dịka o siri dị n’akụkọ Mosis, nke Kraịst, nakwa nke ndị Millaịrait. Ihe a chọrọ ka onyinye Ebreham bụrụ nke ehi nwaanyị dị afọ atọ, ewu nwaanyị dị afọ atọ, na ebule dị afọ atọ na-anọchi anya na n’ime nke ọ bụla n’ime akụkọ ọgbụgba ndụ atọ anyị na-atụle ugbu a, a ga-ewu ụlọ nsọ. Ụlọ nsọ ọgbụgba ndụ ikpeazụ nke puku mmadụ narị anọ na iri anọ na anọ ahụ, bụ ọkọlọtọ ahụ a ga-ebuli elu dịka okpueze ruo n’eluigwe. N’ihi nke a, ehi nwaanyị ahụ, ewu nwaanyị ahụ, na ebule ahụ bụ anụ ọhịa nke ụwa, si otú a na-eme ka ọdịiche dị n’etiti ha na nnụnụ ndị na-efe n’eluigwe. Ụlọ nsọ ọgbụgba ndụ a na-ewu n’ụbọchị ikpeazụ bụ mgbe a na-ebuli Jerusalem elu karịa ugwu nta niile na ugwu ukwu niile.

Ọ bụ ezie na amatabeghị m ihe niile mejupụtara nzọụkwụ mbụ n’ime nzọụkwụ ọgbụgba-ndụ atọ nke Abram, ruo ugbu a, ihe niile anyị tụlere nwere ihe kwekọrọ na ya na mmalite na njedebe nke Izrel oge ochie n’ezie, nakwa na mmalite nke Izrel nke oge a. Anyị egosila nzọụkwụ atọ nke ndị mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na anọ n’ime nzọụkwụ mbụ nke ọgbụgba-ndụ Abram. Fractal nke ndị mmụọ-ozi atọ ahụ nke dị n’ime nzọụkwụ mbụ nke ọgbụgba-ndụ Abram ga-akwụsi ike ọbụna karịa n’ụzọ doro anya mgbe anyị tụlere nzọụkwụ nke abụọ na nke atọ nke ọgbụgba-ndụ Abram.

Àjàrà “asatọ” nke Abram na-anọchi anya ọ bụghị nanị àjà ndị ga-abụ akụkụ nke emume ebe nsọ Mosis, kama ha na-akọwa ma na-eme ka ọrụ oge amụma doo anya n’akụkọ banyere ndị ọgbụgba ndụ Chineke. Ha na-eme ka mmalite na njedebe nke Izrel dị ka ndị Chineke họpụtara doo anya, ma ọ bụrụ na a ghọta ya n’ụzọ nkịtị ma ọ bụ n’ụzọ mmụọ.

Afọ 430 nke Pọl bụ oge amụma nke a pụghị ikewapụ n’ụzọ ezi uche dị na ya n’afọ 400 nke Abrám. Mgbe e tinyere ha n’elu ibe ha, ha na-emepụta oge afọ iri atọ, nke afọ narị anọ na-esochi. N’ebe a ka anyị ga-aga n’ihu n’isiokwu na-esote.