Akwụkwọ Joẹl na Ụka Adventist nke Ụbọchị nke Asaa nke Laodisia — Nke Iri Atọ na Abụọ

Ọ bụla njem na-aga nwayọ nwayọ ka e si ruo n’akwụkwọ Joel, ebe Pita bụ onye àmà anyị. Pita bụ otu n’ime ihe nnọchianya kachasị ịtụnanya dị n’Okwu amụma Chineke, ma ọ́ bụghịkwa na ha niile dị otu a? Pita nọ na Sizaịa Filipai, ọ nọkwa na Pentikọst n’ụlọ elu n’awa nke atọ, ma emesia n’ụlọ nsọ n’awa nke itoolu n’otu ụbọchị ahụ. A kpọgidere Jizọs n’obe n’awa nke atọ, ọ nwụkwara n’awa nke itoolu. A kpọrọ Pita ka ọ bịa Sizaịa n’awa nke itoolu, ma Sizaịa ahụ a kpọrọ ya ka ọ bịa na akụkọ Kọniliọs abụghị Sizaịa Filipai dị n’okpuru Ugwu Hemon; kama, ọ bụ Sizaịa nke dị n’akụkụ oke osimiri, nke a na-akpọ Sizaịa Maritima.

Sizaria Maritima bụ obodo dị n’akụkụ osimiri n’Oké Osimiri Mediterenian, ihe dị ka maịl 30–35 n’ugwu nke Tel Aviv nke oge a (obodo Herọd Onye Ukwu wuru dị ka nnukwu obodo ọdụ ụgbọ mmiri ndị Rom). A na-akpọ ya aha ugboro ugboro n’akwụkwọ Ọrụ Ndịozi (a kpọrọ ya ugboro iri na ise), ọ bụkwa ya ka ọtụtụ ndị na-ezo aka na ya naanị dị ka “Sizaria” n’Agba Ọhụrụ. Filipu onye nkwusa ozi ọma biri n’ebe ahụ ya na ụmụ ya nwanyị anọ ndị na-ebu amụma (Ọrụ Ndịozi 8:40; 21:8). E tụrụ Pọl mkpọrọ n’ebe ahụ afọ abụọ, o guzokwa n’ihu ndị gọvanọ Feliks na Festọs, na Eze Agripa (Ọrụ Ndịozi 23–26). Ma nke ka dị mkpa, ikekwe, bụ na Pita kwusara ozi ọma n’ebe a nye Kọneliọs, onye isi agha Rom narị mmadụ—ntụgharị mbụ dị mkpa nke ndị mba ọzọ n’okwukwe Kraịst (Ọrụ Ndịozi 10) n’afọ 34 AD, mgbe izu ahụ nke Kraịst ji kwado ọgbụgba ndụ ahụ na ọtụtụ ndị bịara na njedebe.

Sizaria Maritima jere ozi dị ka isi obodo nchịkwa ndị Rom nke Judia na otu nnukwu etiti ndị mba ọzọ. Sizaria Filipai bụ obodo ọzọ dị iche, nke dị n’ebe ugwu kacha anya nso n’okpuru Ugwu Hemọn (ihe dị ka maịl 25–30 n’ugwu Oké Osimiri Galili), n’ebe a na-akpọ ugbu a mpaghara Golan Heights (Banias nke oge a). A kpọrọ ya aha naanị n’Oziọma ndị ahụ (Matiu 16:13 na Mak 8:27), mgbe Jizọs kpọrọ ndị na-eso ụzọ Ya gaa Sizaria Filipai. Nke a bụ ebe a ma ama ebe Pita kwupụtara na Jizọs bụ “Mesaịa ahụ, Ọkpara nke Chineke dị ndụ,” na ebe Jizọs kwuru, “N’elu nkume a ka M ga-ewu nzukọ m, ọnụ ụzọ ámá nke Hedis agaghị emeri ya” (Matiu 16:13–20). Ọ bụ mpaghara ndị na-ekpere arụsị nke nwere ụlọ arụsị e nyere chi ndị Gris, karịsịa Pan, chi ewu ahụ, onye a na-akpọ ọgba ya ọgba Pan “ọnụ ụzọ ámá nke hel,” nke mere ka nkwupụta Jizọs n’ebe ahụ pụta ìhè pụrụ iche.

Obodo-abụọ ahụ dị iche kpamkpam n’ihe gbasara ọdịdị ala na akụkọ ihe mere eme—otu bụ ọdụ ụgbọ mmiri ndị Rom na-ekwo ekwo dị n’ebe ndịda-ọdịda anyanwụ, nke ọzọ kwa bụ ebe Hellenistic/ikpere arụsị dị n’ugwu nso isi iyi Osimiri Jọdan. Nke dị n’akụkụ osimiri na-achịkwa Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi, ebe nke ugwu ahụ bụ isi n’oge dị oke mkpa n’Oziọma ndị ahụ. Sesaria nke oke osimiri bụ akara nke Rom—anụ ọhịa ahụ, Sesaria nke ụwa kwa bụ akara nke dragọn ahụ. Nwanyị White na-akọwapụta oge sitere n’obe ruo Pentikọst, “oge Pentikọstal,” nke malitere n’obe ma kwụsị na Pentikọst.

N’ezie nkà na ụzụ, oge Pentikọst ga-amalite n’emume mkpụrụ mbụ, nke kwekọrọ na mbilite n’ọnwụ Kraịst; ma ewezuga ọnwụ nke obe, ọbara agaghị adị ka Onye Nzọpụta ahụ bilitere n’ọnwụ were ya soro Ya mgbe O biliri. Ewezuga ọnwụ Ya, Ya onwe Ya, dịka Achịcha nke ndụ, agaghị ezula ike n’ụbọchị emume achịcha na-ekoghị eko, ma Achịcha nke ndụ kwesịrị izula ike tupu mbilite Ya n’emume mkpụrụ mbụ, si otu a bido oge ụbọchị iri ise nke duru gaa n’ụbọchị na emume Pentikọst.

Mgbe Kraịst bịara ikwenye ọgbụgba ndụ ahụ maka otu izu; izu ahụ malitere n’oge e mere ya baptizim, ma mgbe ahụ “n’etiti izu ahụ,” afọ atọ na ọkara ka e mesịrị, a kpọgidere ya n’obe, o zuru ike n’ili n’ụbọchị Achịcha na-ekoghị eko, bilie dị ka ememme mkpụrụ mbụ nke owuwe ihe ubi ọka bali n’ụbọchị Sọnde, si otú a malite oge Pentikọst nke ụbọchị iri ise nke ruru ememme mkpụrụ mbụ nke ọka wheat. Site n’obe ruo na njedebe izu ahụ, afọ atọ na ọkara ka e mesịrị, oge afọ asaa ahụ ruru ọgwụgwụ ya na Kọniliọs nke Cisaarea Maritima, onye ghọrọ onye mbụ n’ezie n’etiti ndị Jentaịl tụgharịrị—bịa n’ọgbakọ Ndị Kraịst—na njedebe izu ahụ n’afọ 34 AD.

Izu ahụ Kraịst bịara iji kwado ọgbụgba ndụ ahụ bụ n’amụma ụbọchị 2,520, ma obe ahụ dị “n’etiti izu ahụ,” ya mere ọ bụ ụbọchị 1,260 mgbe emechara baptizim, ma bụrụkwa ụbọchị 1,260 tupu a tọghata Kọniliọs. N’obe ahụ, akpọgidere Kraịst n’obe n’awa nke atọ, Ọ nwụkwara n’awa nke itoolu. Nke ahụ bụ mmalite nke oge Pentikọst, ma n’ọgwụgwụ ya, (n’ihi na Jisọs na-eji mgbe niile egosi ọgwụgwụ site na mmalite) n’ụbọchị Pentikọst, Pita na-ekwusa ozi ọma ya mbụ sitere n’akwụkwọ Joel n’awa nke atọ n’ụlọ elu ahụ, ebe Kraịst zutere ndị na-eso ụzọ ya n’ụbọchị mbilite n’ọnwụ Ya. Mgbe ahụ Pita na-ekwusa ozi ọma ya nke abụọ banyere Joel n’ụlọ nsọ n’awa nke itoolu. O doro anya na awa nke atọ na awa nke itoolu bụ akara alfa na omega nke mmalite na ọgwụgwụ nke oge Pentikọst.

Ahịrị n’elu ahịrị, mgbe anyị kwekọrọ awa nke atọ na awa nke itoolu nke ihe omume abụọ a, anyị na-achọpụta awa isii ahụ dịka oge amụma nke ha abụọ na-enye àmà banyere nkewa. Kraịst si n’ndụ gaa n’ọnwụ, sitekwa n’ọnwụ laghachi n’ndụ. Ọ si n’ụwa rịgoro n’eluigwe, ma si n’eluigwe laghachi n’ụwa. Pita nọ n’èzí ma emesia n’ime ụlọ nsọ. N’ezie, e nwekwara nkwekọrịta ndakọrịta ndị ọzọ nke awa nke atọ ruo awa nke itoolu, ma anyị ga-ebu ụzọ tụlee Pita, Kọniliọs, na Sizaria dị n’akụkụ oke osimiri.

Dịka ọ dịkwa n’ihe gbasara nkewa amụma ndị a nọchiri anya ha n’ime awa isii ahụ, mgbe e zigara mmụọ ozi ahụ n’ebe Kọniliọs nọ ka o duzie ya iziga ka a kpọọ Pita, ọ bụ awa nke itoolu.

Ọbịbịa nke mmụọ-ozi bụ ihe nnọchianya nke ozi, nakwa nke ihe ịrịba-ama n’ụzọ; mmụọ-ozi ahụ na-emekwa ka o doo anya na ọ bụ ihe ịrịba-ama n’ụzọ mgbe ọ sịrị, “Ekpere gị na onyinye ebere gị arịgoola n’iru Chineke ka ha bụrụ ihe ncheta.” Ihe ịrịba-ama n’ụzọ nke njedebe nke izu ahụ bụ Kọniliọs iziga oku ka a kpọọ Pita n’oge awa nke itoolu mgbe o buchara ọnụ ụbọchị anọ, a na-akpọkwa ya “ihe ncheta,” nke bụ ihe ịrịba-ama n’ụzọ. Dị ka “centurion,” Kọniliọs bụ onye-isi agha n’elu otu narị ndị ikom.

Mgbe Pita nọ na Sesarea Filipai n’ime Matiu iri na isii, e nweghị ntụaka ọ bụla banyere elekere ọ bụla. Sesarea Filipai bụ aha obodo ahụ n’oge Jizọs kpọgara ndị na-eso ụzọ ya ebe ahụ. N’akụkọ ihe mere eme nke Daniel iri na otu, amaokwu nke iri na atọ ruo nke iri na ise, amaokwu ndị e mezuru n’agha Panium, ma ndị ahụ na-anọchi anya agha ahụ na-eduga n’iwu Sọnde na United States, a na-akpọ Sesarea Filipai Panium. Pita nọ n’ime amaokwu nke iri na atọ ruo nke iri na ise mgbe ọ nọ na Sesarea Filipai, nke bụ Panium.

Ịmata na Agha Panium bụ mmezu nke amaokwu nke iri na atọ ruo nke iri na ise nke Daniel isi nke iri na otu, nakwa na amaokwu ndị ahụ na akụkọ ihe mere eme nke Agha Panium na-akọwa agha nke na-eduga n’iwu Sọnde na United States, bụ kpọmkwem otú e si hazie usoro nke “ahịrị n’elu ahịrị” ka o si arụ ọrụ. Iji usoro ahụ eme ihe na-achọ ka a kwekọọ Caesarea Philippi na Panium, n’ihi na iwu mbụ nke amụma nke na-ekwu maka eziokwu a bụ na “onye ọbụla n’ime ndị amụma oge ochie kwuru karịa maka ụbọchị anyị karịa ụbọchị ndị ha biri n’ime ha.” Pọl gbakwụnyere na mmụọ nke ndị amụma nọ n’okpuru ndị amụma, ya mere, ọ bụghị naanị na ha niile na-akọwa ụbọchị ikpeazụ, kama na ha niile na-ekwekọkwa.

N’ihi nke a, ọ bụrụ na mgbe e mesịrị a kọwaa Panium n’Okwu amụma Chineke dị ka Panium ma mgbe nke ahụ gasịrị dị ka Caesarea Philippi, a ghaghị itinye ha abụọ n’ọrụ n’ụbọchị ikpeazụ, ha aghaghịkwa ikwekọ ọnụ, n’ihi na ha bụ otu obodo ahụ.

N’ịgbaso n’otu usoro uche a, ọ bụ ezie na o nwere ntakịrị ịdị iche, ka Caesarea Philippi na Caesarea Maritima dị. Pita so Kraịst gaa Caesarea Philippi, ma Mmụọ Nsọ zigara ya Caesarea Maritima. Ma n’ime Caesarea abụọ ahụ, ọ bụ Pita bụ isi agwa ọgbụgba ndụ ahụ. Ihe dị ebube banyere usoro a bụ na ọ bụ n’elekere nke itoolu ka mmụọ ozi bịakwutere Kọnelịọs ma nye ya iwu ka o ziga ka a kpọọ Pita. Pita n’Caesarea bụ ihe nnọchianya amụma, ma Caesarea abụọ ahụ dị iche nke ọma. Otu bụ Caesarea nke dị n’akụkụ oké osimiri, nke ọzọ bụ Caesarea nke dị n’elu ala. Caesarea nke dị n’akụkụ oké osimiri metụtara ndị mba ọzọ, Kọnelịọs bụkwa onye mbụ n’ime ndị mba ọzọ ghọrọ onye ntụgharị n’ezie kpọmkwem na njedebe izu ọgbụgba ndụ ahụ n’afọ 34 AD. Caesarea nke dị n’akụkụ oké osimiri bụ elekere nke itoolu ma kwekọọ na Pita n’ụlọ nsọ na Pentikọst, nakwa ọnwụ Kraịst n’elekere nke itoolu.

Kisaria nke dị n’ala, ya bụ Kisaria Filipai, bụ awa nke atọ. Ọ dịghị nhọrọ ọzọ a ga-ahọrọ. Kisaria Filipai n’mbido, awa nke atọ, na Kisaria Maritima n’ọgwụgwụ, awa nke itoolu. Filipai bụ alfa nke oge awa isii ahụ, Maritima bụkwa omega. Omega ahụ n’awa nke itoolu bụ ọnwụ Kraịst n’etiti izu ọgbụgba ndụ ahụ, Pita kwa n’ụlọ nsọ n’oge Pentikọst bụkwa awa nke itoolu. Ka Kọniliọs kpọrọ Pita kwekọrọ na ọnwụ Kraịst, nke na-anọchi anya iwu ụbọchị Sọnde, nakwa Pita nọ n’ụlọ nsọ n’oge Pentikọst, nke kwa ọzọ na-anọchi anya iwu ụbọchị Sọnde. Kọniliọs, dịka onye mbụ n’etiti ndị Jentaịl gbanwere, na-anọchi anya onye ọrụ mbụ nke awa nke iri na otu n’oge iwu ụbọchị Sọnde.

Awa nke atọ mgbe a kpọgidere Kraịst n’obe, na awa nke atọ mgbe Pita nọ n’ụlọ elu ahụ, aghaghị ịbụ, ma bụrụkwa naanị nnọchiteanya nke Sizaịa Filipai. Ụlọ elu ahụ Pita nọ n’ime ya n’ụbọchị Pentikọst bụ otu ụlọ elu ahụ Kraịst pụtara n’ime ya mgbe mbilite n’ọnwụ Ya, nrịgo Ya n’eluigwe, na nlọghachi Ya. Kraịst bịara n’ụlọ elu ahụ, mgbe ụbọchị iri ise gachara, n’ụbọchị Pentikọst, Pita kwusara ozi nke akwụkwọ Joel n’otu ụlọ elu ahụ.

Sizaria Filipai bụ awa nke atọ nke kwekọrọ na ịkpọgide n’obe na ụlọ elu dị n’oge Pentikost. Ịkpọgide n’obe bụ akara nke ịgbasa, ụlọ elu kwa bụ akara nke ịdị n’otu. Nke a na-egosi Sizaria Filipai dịka ebe ahụ ozugbo tupu iwu Sọnde, ebe a na-agbasasị otu òtù, a na-achịkọtakwa nke ọzọ. Mgbe akụkọ Agha Panium malitere ịrụghachi onwe ya, a ga-ekewa ụmụagbọghọ na-amaghị ihe na ndị maara ihe ruo mgbe ebighị ebi, a ga-ekewakwa ha n’ihi obe, nke na-anọchite anya nso nke iwu Sọnde. Ọ bụ na Sizaria Filipai ka Kraịst malitere izi banyere iwu Sọnde na-abịanụ. Mgbe O mere nke a, Pita megidere ozi ahụ; ya mere, n’ime amaokwu itoolu, Pita na-anọchi anya ndị ahụ a kara akara na ndị ozi obe ahụ, nke bụ iwu Sọnde, na-agbasasị.

Nkwụsị Jizọs n’obe n’awa nke atọ na ozi Pita n’ụlọ elu kwekọrọ n’ịgafe amụma nke nzukọ agha, nke a kọwara dịka nzukọ nke nwere ma ọka wit ma ahịhịa ọjọọ, ruo n’ọgbakọ mmeri. Ọgbakọ mmeri ahụ bụ àjà mkpụrụ mbụ nke ọka wit nke Pentikọst, nke bụ iwu Ụbọchị Ụka. Mgbe ahịhịa ọjọọ na ọka wit rutere n’izu oke ha, ndị mmụọ ozi na-ekewapụ klaasị abụọ ahụ. Ọ bụ mmiri ozuzo ahụ nke malitere ịfesa n’oge 9/11 ka ọ na-eme ka ọka wit na ahịhịa ọjọọ mịpụta mkpụrụ ha.

Oge nke awa isii na-anọchi anya akụkọ ihe mere eme nke nzukọ ogige Exeter ruo n’October 22, 1844, mbata mmeri nke Kraịst n’ime Jerusalem na mbata eze Devid n’ime Jerusalem ya na igbe ọgbụgba ndụ ahụ. Awa nke itoolu bụkwa oge àjà anyasị, ihe dị ka elekere atọ nke ehihie gasịrị.

Okwu a sụgharịrị dịka “ọbụna,” a na-anọchikwa anya ya mgbe ụfọdụ dịka “n’etiti mgbede abụọ.” N’etiti mgbede abụọ na-ekwu maka oge awa isii dị n’etiti awa nke atọ na awa nke itoolu. Izu ọgbụgba ndụ nke Kraịst na-anọchi anya oge awa isii ahụ n’obe, nke ghọọ alpha nke oge awa isii ahụ n’oge Pentikọst. Ndị àmà abụọ n’ime izu ọgbụgba ndụ ahụ na-akọwapụta oge awa isii, nke jikọtara kpọmkwem ọ bụghị naanị na amụma nke izu nsọ ahụ, kama kwa na akara nke oge Pentikọst. Mgbe ahụ, na mmechi nke otu izu amụma ahụ kpọmkwem, a kpọrọ Pita ka ọ bịa Sizaria n’awa nke itoolu. Eziokwu ahụ bụ na e nwere awa nke itoolu atọ n’ime otu nhazi amụma ahụ nke izu nsọ ahụ; abụọ n’ime ha bụ mmechi omega nke oge awa isii, nke bụkwa oge dị n’etiti àjà ụtụtụ na nke mgbede, na-achọ, n’ihi mkpa amụma, ka awa nke atọ dị dịka alpha nke oge nke kwụsịrị n’awa nke itoolu nke Kọnelịọs.

Sizaeria abụọ, ha abụọ nke Pita bụ onye dị n’etiti ha, na-akọwapụta Sizaeria Filipai dịka awa nke atọ. Oge awa isii ahụ na-amalite ma na-ejedebe na Sizaeria, n’ihi na njedebe ahụ ka e ji mmalite ahụ gosipụta.

A ga-egbu nwa atụrụ Ngabiga ahụ n’anyasị, nke bụ awa nke itoolu—oge Kraịst nwụrụ.

Oge ekpere bụkwa awa nke itoolu, n’ihi na ọ bụ n’oge àjà mgbede ka e mere ya.

N’ịdakọrịta na àjà mgbede ịbụ oge ekpere, Ezra na-ekpe ekpere n’oge àjà mgbede, ya mere ọ na-ekpe ekpere n’oge awa nke itoolu, mgbe Pita nọ n’ụlọ nsọ, mgbe Kraịst nwụrụ, na mgbe a gwara Kọnelius ka o zipụ ka e kpọọ Pita.

N’ekpere ya, Ezra na-echegharị n’ihi na ọ ghọtala na ndị si na Babilọn pụta iwughachi ụlọ nsọ na Jerusalem ejikọtawo onwe ha na ndị nwunye ndị mba ọzọ na-ekpere arụsị.

A na-anọchi anya ọgbụgba ndụ nke ndị puku narị otu na iri anọ na anọ dịka nkewapụ n’ebe ndị lụrụ ndị inyom mba ọzọ nọ. Nke a bụ nkewapụ nke ndị amamihe na ndị nzuzu n’ime ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke, ọ na-emekwa n’elekere nke itoolu, nke bụ ọnwụ Kraịst, Pita n’ụlọ nsọ n’ụbọchị Pentikọst, na akpọrọ Pita ka ọ gaa Sizaịa n’akụkụ oke osimiri. Nkewapụ Ezra bụkwa ime ka ndị Livaị dị ọcha site n’aka Onyeozi nke Ọgbụgba ndụ n’akwụkwọ Malakaị isi nke atọ. Ime ka ọ dị ọcha n’akwụkwọ Malakaị na-egosi nsachapụ ụlọ nsọ abụọ nke Kraịst.

A gwara Ezra na ndị ahụ na-abanye n’ọgbụgba ndụ ka ha “bilie,” a gwakwara Joshua ka o bilie mgbe ndị nnupụisi niile nwụsịrị n’ime afọ iri atọ na asatọ. Ọ were afọ abụọ ka Izrel oge ochie daa n’ule ugboro iri ahụ, ma afọ iri atọ na asatọ ka e mesịrị, ndị nnupụisi ahụ niile anwụọla, Chineke wee gwa ha ka ha bilie.

N’ime Jọn isi nke ise, Jisọs gwọrọ nwoke ahụ na-adịghị ike nke nọ n’ọnọdụ ahụ kemgbe afọ iri atọ na asatọ, ma mgbe Ọ gwọchara ya, Ọ gwara nwoke ahụ ka o “bilie.”

N’ihe atụ Ezra nyere banyere ọgbụgba-ndụ nke puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ, e kwesịrị ka ndị mmadụ ahụ “bilie.” N’afọ 1838, Josiah Litch, onye nkwusa Millerite a ma ama, buru amụma banyere njedebe nke ọchịchị ukwu Ottoman n’ihe dị ka afọ 1840, ozi Millerite wee bilie, ma e mesịa nye ya ike site n’imezu ya kpọmkwem n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840. Ịwelite nzukọ mmeri ahụ gụnyere amụma nke na-eme ka ndị Chineke bilie mgbe e guzobere ọgbụgba-ndụ ahụ. N’ime nkewa Ezra kewapụrụ ndị inyom mba ọzọ, anyị na-ahụ ịsacha ndị Livaị nke Malakaị, nakwa nsacha ụlọ nsọ abụọ nke Kraịst, ma ahịrị nke ọ bụla na-akọwa nkewa ọka wit na ahịhịa ọjọọ, nke a na-emezu mgbe Kraịst wepụrụ mmehie ruo mgbe ebighị ebi n’obi ndị puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ. Oge awa nke itoolu nke Kraịst, na awa nke itoolu abụọ nke Pita, tinyere ekpere Ezra maka ime ka mmadụ dị ọcha, kwekọrọ na iwu Sọnde, mgbe a ga-awụsa mmiri ozuzo ikpeazụ ahụ n’enweghị atụ. N’ime Daniel isi nke itoolu, Daniel na-anata azịza nye arịrịọ ya n’oge àjà mgbede, nke bụ awa nke itoolu.

A gwara anyị na ọhụụ ndị e nyere Daniel n’akụkụ nnukwu osimiri nke Shinar nọ ugbu a n’usoro mmezu ha, nakwa na anyị ga-atụle ọnọdụ ndị dị mgbe e nyere amụma ndị ahụ.

Ìhè nke ọhụ ndị ahụ a jikọtara na osimiri Hiddekel na Ulai na-anọchi anya isi nke iri na otu nke Daniel, isi nke ikpeazụ isii. N’isi nke itoolu, nke osimiri Ulai nọchiri anya ya, e nyere Daniel ìhè gbasara isi nke asaa, nke asatọ, na nke itoolu. N’isi nke iri, nke osimiri Hiddekel nọchiri anya ya, e nyere Daniel ìhè nke isi nke iri, nke iri na otu, na nke iri na abụọ. Ozi amụma ahụ bụ ihe a nọchiri anya ya site n’ihe omume amụma ndị e nọchiri anya n’ime isi ndị ahụ, ma kwa site n’aka Daniel, n’ihi na anyị ga-atụle ọnọdụ nke mba ndị Juu n’oge e nyere amụma ndị ahụ.

Anyị ga-ebute echiche ndị ahụ ruo n’ụbọchị ikpeazụ, ma kwekọọ ha na àmà ndị amụma nke onye amụma nke ọzọ. Nke a pụtara na, dịka Pita nọ na Sesaria Filipai ma nọkwa na Sesaria Maritima, a gara leta Daniel site n’aka Gebriel n’awa nke itoolu n’isi nke itoolu, a gakwara leta ya n’ụbọchị nke iri abụọ na abụọ n’isi nke iri. Ìhè nke Ulai na Hiddekel maka ụbọchị ikpeazụ ka e kpughere Daniel n’awa nke itoolu n’ụbọchị nke iri abụọ na abụọ. Ìhè ahụ na-anọchi anya ịwụsa nke mmiri ozuzo ikpeazụ n’enweghị atụ n’iwu Sunday.

A na-emepe àmà Daniel kpamkpam n’elekere nke itoolu, n’ihi na ọ na-akọwapụta ma akụkọ mpụta ma nke ime nke ihe “na-adakwasị” ndị nke Chineke n’ụbọchị ikpeazụ. Mgbe a na-ekwusa ìhè ahụ nye ndị mba ọzọ, nke Kọniliọs nọchiri anya ha, ha ga-ezitere ndị puku narị na iri anọ na anọ, a ga-egbu iwu Chineke site n’ịmanye idebe Ụbọchị Sọnde, Pita ga-ebukwa ozi gaa n’ụlọ nsọ ahụ Kraịst hapụrụ ma kpọọ ya ụlọ efu nke ndị Juu. Pita na-agwa ndị mba ọzọ okwu, ọ na-agwakwa Sànhẹdrin, ebe Ezra na-arịọ arịrịọ maka nkewa, Daniel ana-ebu ọnụ ma na-ekpe ekpere ka e nwee ìhè. Elekere nke itoolu na Pentikọst, n’ọnwụ Kraịst, n’oku Kọniliọs kpọrọ Pita, na àjà mgbede, ha niile kwekọrọ na Ịlaịja n’Ugwu Kamel.

O doro anya na oge awa isii ahụ na-anọchi anya oge na-ejedebe na iwu ụbọchị Sọnde, ma na ọ na-amalite site n’otu ihe omume nke jikọtara ozugbo na njedebe ahụ, dịka àjà ụtụtụ na nke anyasị dị. N’ụzọ okwu Pita si dị, oge awa isii ahụ bụ site na Sesarea Filipi ruo Sesarea n’akụkụ osimiri. N’oge Pentikọst, ọ bụ site n’ụlọ elu ahụ ruo n’ụlọ nsọ. Oge ahụ nke bụ ìhè na-enwu gbaa nke e guzobere na mmalite nke ụzọ ahụ bụ Mkpu Etiti Abalị, oge ahụ erukwaa iwu ụbọchị Sọnde. Awa isii ahụ, n’etiti mgbede abụọ ahụ, na-anọchi anya mbata mmeri nke Kraịst n’ime Jerusalem, nke n’aka nke ya nọchiri anya oge site na nzukọ ogige Exeter site n’August 12 ruo 17, 1844, nke malitere nkwusa nke ozi ahụ nke rutere na mmechi ya n’October 22, 1844. Exeter bụ Sesarea Filipi, Sesarea n’akụkụ osimiri bụkwa October 22, 1844. A na-eji Sesarea ama mmalite ahụ dị ka a na-eji ya ama njedebe ahụ.

A na-akara mbata mmeri ahụ site n’esemokwu n’isi mmalite ya na esemokwu n’ọgwụgwụ ya. E gosipụtara esemokwu ahụ dị na Exeter site n’ofufe ụgha nke na-eme n’ala ahụ n’ụlọikwuu Watertown. Ozi abụọ ka ụlọikwuu abụọ ahụ nọchiri anya ha, ma mgbe Kraịst batara na Jerusalem, ndị Juu ndị na-arị ụka mere mkpesa banyere ozi a na-ekwusara ka Ọ na-esi n’Ugwu Oliv na-abịadata, na-abanye n’ime Jerusalem n’elu ịnyịnya ibu a tọhapụrụ ọhụrụ. Esemokwu mbụ na nke ikpeazụ na-akọwapụta alfa na omega nke oge ahụ. Na Exeter, otu Watertown nọchiri anya otu klaasị nke ụmụagbọghọ na-amaghị nwoke ndị na-enweghị mmanụ, ma emechiri ha ụzọ nke nzọpụta. N’ọgwụgwụ nke oge ahụ, emechiri ụzọ abanye n’Ebe Nsọ, si otu a nye oge ahụ alfa na omega. Alfa na omega ahụ kwekọrọ na esemokwu abụọ nke mbata mmeri ahụ, na Caesarea ruo Caesarea ya na Pita.

Na Caesarea Filipai, a gbanwere aha Simon Bajona ka ọ bụrụ Pita, n’otu akụkụ Akwụkwọ Nsọ ebe a toro ya dịka ọnụ nke mkpughe sitere n’ike mmụọ nsọ, ma e mesịa maa ya ikpe dịka Setan, n’ihi na ọ lụsoro ozi nke obe ọgụ. Pita bụ ihe nnọchianya nke òtù abụọ ahụ nke ozi nke baptizim na obe—nke bụ ozi 9/11 na iwu Ụbọchị Izu Ike—na-ekewa.

N’oge nke itoolu, nke bụ oge a na-achụ aja nke mgbede, n’ịza ekpere Ịlaịja, ọkụ si n’eluigwe rịdata wee repịa àjà ahụ, n’ihi ebumnuche ime ka ndị nke Chineke mara na Onyenwe anyị bụ Chineke. E nwere òtù mmadụ abụọ e sere onyinyo ha n’Ugwu Kamel: otu òtù nke na-amata mgbe ahụ na Onyenwe anyị, ya onwe ya, bụ Chineke, na nke ọzọ nke ndị amụma Beal nọchiri anya ha, ndị e mesịrị gbuo.

Àjà mgbede, ọnwụ Kraịst, Pita ịgwọ nwoke ngwọrọ ahụ, Pita ibuga ozi ahụ n’aka ndị mba ọzọ, Daniel inweta ìhè amụma, a zara ekpere Ịlaịja site n’ọkụ, ebe Ezra nọ n’ákwà-nche na ntụ na-ekpe ekpere maka mgbanwe Laodisia gaa na Filadelfia, maka mgbanwe ụka na-alụ agha bụrụ ụka na-emeri emeri. Oge awa nke itoolu bụ oge àjà, oge ekpere a zara, oge eluigwe na-emetụ ụwa aka, akwa mmiri dị n’etiti ikpe na ebere; ọ bụkwa ya mere Kraịst ji anwụ n’oge awa nke itoolu, n’ihi na awa nke itoolu nke àjà meghere ozi-ọma nye ndị mba ọzọ, ndị bụ ndị ahụ nọ ọdụ n’ọchịchịrị, ma ha ga-ahụ nnukwu ìhè mgbe e meghechara akwụkwọ Daniel n’uju n’oge iwu Ụka.

N’aja Gideọn n’Ikpe 6:21, Mmụọ-ozi nke Onyenweanyị jiri mkpara ya metụ anụ na achịcha na-ekoghị eko nke Gideọn chụrụ n’ihu ya aka, ọkụ wee si n’elu nkume pụta rie ya kpamkpam. Ọkụ ahụ kwadoro ọkpụkpọ Chineke kpọrọ Gideọn ma gosi nnabata Ya n’ihe-iriba-ama ahụ.

Mmadụ-ozi ahụ pụtara nye Gideọn n’amaokwu mbụ nke isi ahụ ma kpọọ Gideọn, “dike siri ike nke ukwuu,” Gideọn wee rịọ ka e nye ya ihe ịrịba ama iji gosi na okwu ahụ bụ eziokwu. Mgbe ahụ Gideọn rịọrọ mmụọ-ozi ahụ ka ọ nọgide, ma mmụọ-ozi nke na-anọgide n’amụma bụ mmụọ-ozi nke abụọ. Mgbe oge ịnọgide ahụ gwụsịrị, Gideọn wetara àjà n’ihu, ọkụ wee rechapụ àjà ahụ. Gideọn nọ n’awa nke itoolu n’ihi na nke Ịlaịja bụ àjà mgbede, awa nke itoolu kwa bụ iwu Sọnde mgbe ire ọkụ nke Pentikọst na-adakọ. Gideọn nọchiri anya otu ìgwè nke na-ahụ Onyenwe anyị ihu na ihu, nke bụ ihe mere Daniel n’isi nke iri. Mgbe Gideọn hụrụ ka ọkụ rechapụrụ àjà ahụ, mgbe ahụ ka ọ ghọtara na ya na Onyenwe anyị na-emekọrịta, onye ọ hụrụ ihu na ihu.

Gidiọn tetara n’eziokwu a mgbe ọrụ-ebube nke ọkụ kwadoro ihe ịrịba ama ahụ, ihe ịrịba ama ahụ bụkwa Gidiọn, dike Chineke, na agha nke ndị nchụàjà narị atọ, ndị niile ji tebụl Habakuk narị atọ n’aka ha. Ihe ịrịba ama ahụ, ma ọ bụ ọkọlọtọ ahụ, bụ Gidiọn n’onwe ya, na agha nke narị atọ ahụ, nke bụkwa nnukwu agha dị ike nke Ezikiel—nke guzoro n’isi nke iri atọ na asaa.

Mgbe e doro ụlọikwuu nsọ nsọ dịka e kwuru na Levitikọs 9:23, 24, mgbe Erọn chụsịrị àjà mbụ ya dịka nnukwu onye nchụàjà, ọkụ si n’ihu Onyenwe anyị pụta wee kpọọ àjà nsure ọkụ na abụba dị n’elu ebe ịchụàjà. Ndị mmadụ tiri mkpu, daa n’ihu ha n’egwu nsọ. Nke a aghaghị, ahịrị n’elu ahịrị, ịdị n’otu na ọkụ Ịlaịja.

Ekpere Ezra nke awa nke itoolu maka nkewa nke ọka wit na ahịhịa ọjọọ, nke na-eme n’oge iwu ụbọchị Sọnde, ka a na-emezu n’oge ahụ mgbe nzukọ agha gbanwere bụrụ nzukọ mmeri. Ọ ghaghịkwa ịdị n’otu ahịrị na ọkụ Gideọn. Ọkụ na-erepịa ihe niile nke dakwasịrị àjà mbụ Erọn, nke e chụrụ mgbe ụbọchị asaa nke ido nsọ gasịrị n’ụbọchị nke asatọ, laghachikwara n’otu ụbọchị ahụ, bibiekwa ụmụ nwoke ọjọọ abụọ nke Erọn. Mgbe a ga-awụpụ Mmụọ Nsọ n’enweghị atụ n’awa nke itoolu, n’oge iwu ụbọchị Sọnde, a ga-enwe nkewa nke klaasị ndị nchụàjà abụọ, ma nzukọ mmeri ga-amalite ọrụ nke ịnyịnya ọcha nke Efesọs nọchiri anya ya, nke na-apụ na-emeri ma ka o wee merie. Ite mmanụ nke nzukọ mmeri na-achọta onyeàmà nke abụọ n’ụlọ nsọ Solomọn.

Na nrara ụlọ nsọ Sọdọmọn n’ime 2 Ihe E Mere 7:1–3, mgbe ekpere Sọdọmọn gasịrị, ọkụ si n’eluigwe rịdata wee rechapụ àjà nsure-ọkụ na àjà ndị e chụrụ. Ebube nke Onyenwe anyị jupụtara n’ụlọ nsọ ahụ, nke mere ka ndị mmadụ fee ofufe ma kwupụta ịdị mma Chineke na ebere Ya nke na-adịgide adịgide. N’oge iwu Sọnde, a na-ebuli nzukọ mmeri ahụ elu karịa ugwu niile dịka okpueze na ọkọlọtọ, dịka Zekaraya na Aịzaya siri kwuo. Mgbe ọkụ ahụ rịdatara n’oge nrara ụlọ nsọ Sọdọmọn, ụlọ nsọ ahụ jupụtara n’ebube nke Onyenwe anyị, na-anọchi anya na ịkpọ ụda opi nke asaa arụzuola ọrụ ya n’ahụ ndị Chineke ma dịkwa njikere imezu otu ọrụ ahụ n’ahụ ndị ọrụ awa nke iri na otu. Opi nke asaa na-anọchi anya mkpuchi mmehie, ngwakọta nke Chi na mmadụ nke na-eme mgbe Jizọs na-ebuli alaeze ebube Ya elu. Ọkụ ahụ nke si rịdata n’ụlọikwuu Mozis na n’ụlọ nsọ Sọdọmọn bụkwa ọkụ nke ikpe megide nwa Erọn, dịka ọ dịkwara Devid.

Àjà Dávíd n’elu ebe a na-azọcha ọka nke Araunah/Onan n’akwụkwọ 1 Ihe E Mere 21:26, n’oge ọrịa otiti ahụ e wetara site n’ịgụ ọnụ ọgụgụ ndị mmadụ nke Dávíd, e jiri ọkụ si n’eluigwe zaa ya n’elu ebe-ichụ-àjà ahụ, nke gosiri nnabata ma kwụsị ọrịa otiti ahụ. A na-akwụsị ọrịa otiti nke Laodisia mgbe ọkụ ahụ na-adakwasị àjà Dávíd iji kwụsị ọrịa otiti nke ịdabere Ya n’ike na amamihe mmadụ. A na-akara mgbanwe ahụ site n’ihe nke mmadụ gaa n’ihe nke Chukwu-mmadụ mgbe emechara mkpuchi mmehie, a na-ebulikwa nzukọ-nsọ ahụ elu dị ka ọkọlọtọ. N’oge ahụ, n’ịkọrịta kwekọrọ n’ụlọ nsọ Solomọn, ebube nke Onyenwe anyị juputara n’ụlọ nsọ ahụ ka a na-ejikọta ịdị Chineke na ịdị mmadụ.

Anyi ga-aga n’ihu n’ịtụle oge Mkpu Etiti Abalị dịka e sere ya onyinyo n’awa nke atọ na nke itoolu n’isiokwu na-esote.