Ahịrị amụma nke na-akọwa mgbe United States na-akpụ oyiyi nye anụ-ọhịa ahụ na oyiyi nke anụ-ọhịa ahụ na-emezu n’oge mpi Protestantism na-akpụ oyiyi Kraịst. A na-akọwapụta nhazi ahụ kpọmkwem n’isi nke iri nke Daniel, mgbe Daniel hụrụ “marah,” ọhụụ, bụ enyo na-akpata mgbanwe. Daniel na-anọchi anya ndị na-ele Kraịst anya, ma n’ime ime nke a ha na-egosipụta àgwà Kraịst. Narị puku iri anọ na anọ ahụ, ndị Daniel na-anọchi anya ha n’isi nke iri, na-akpụ oyiyi Kraịst n’ime ha, naanị ka ha na-ele àgwà Ya anya. Site n’ile anya ha na-agbanwe.
Onyonyo nke anụ ọhịa ahụ na-egosipụta anụ ọhịa ahụ, ma ịkpụpụta onyonyo nke anụ ọhịa ahụ bụ nnukwu ule nye ndị nke Chineke, nke a ga-ekpebi ọdịnihu ebighị ebi ha site na ya. Mgbe ụka ndị Protestant ga-achịkwa ọchịchị nke United States, ha ga-abụrịrị ndị kpụrụ onyonyo nke usoro ụka na ọchịchị nke na-akọwapụta usoro nchịkwa nke ike ndị popu jiri arụ ọrụ tupu e wepụrụ nkwado ndọrọ ndọrọ ọchịchị ahụ. N’otu oge ahụ kwa, a ga-emepụta onyonyo nke Kraịst n’ime ndị nke Ya nke ụbọchị ikpeazụ. Ma, e nwere ndị nọnyere Daniel ndị na-ahụghị ọhụụ ahụ, n’ihi na ha gbapụrụ n’ihu ọhụụ ahụ. Ha dara ule nke ịkpụpụta onyonyo nke anụ ọhịa ahụ, site n’ịjụ ikwe ka e kpụọ onyonyo nke Kraịst n’ime ha n’oge ule ahụ.
A na-emezu ụkpụrụ ime mmụọ nke nghọghachi site n’ileba anya n’enyo nke na-anọchi anya Kraịst, ma n’ihi na ọhụhụ “marah” bụ ọhụhụ na-akpata ihe, oyiyi Kraịst dị n’enyo ahụ na-emepụta oyiyi Kraịst n’ime mmadụ. Enyo nkịtị na-egosipụta oyiyi nwoke ahụ na-eleba anya n’enyo ahụ, ma itinye ụkpụrụ ahụ n’ọrụ n’ụzọ ime mmụọ nwere mgbanwe ụfọdụ metụtara enyo ahụ. Ndị bụ naanị “onye na-anụ okwu ahụ, ma ọ bụghị onye na-eme ya,” “na-ele onwe ya anya, wee laa ụzọ ya, ma ozugbo ahụ chefuo ụdị mmadụ ọ bụ.” Ha na-ele anya n’enyo ahụ ma na-ahụ naanị mmadụ.
Otu òtù nke ọzọ, ndị “na-abụghị onye na-anụ ihe ma chefuo ya, kama onye na-eme ọrụ ahụ” na-ahụ iwu Chineke, ha na-ahụ Kraịst n’enyo. Ọrụ ahụ bụ ịghọta na ụkpụrụ nke ntụgharị oyiyi nwere eziokwu “nkịtị” na eziokwu ime mmụọ. Daniel na-egosi ndị ahụ rụrụ “ọrụ” ahụ, n’ihi na n’isi nke itoolu na nke iri, ọ na-akọwa ọrụ ahụ nke na-amịpụta ụkpụrụ ime mmụọ nke ntụgharị oyiyi.
N’ụbọchị ndị ahụ, mụ onwe m Daniel nọ na-eru uju izu atọ zuru ezu. Erighị m achịcha dị ụtọ, anụ ma ọ bụ mmanya abataghịkwa n’ọnụ m, e-teghịkwa m onwe m mmanụ ma ọlị, ruo mgbe izu atọ zuru ezu mezuru. Daniel 10:1, 2.
Gebriel enyela Daniel nkọwa nke akụkụ nke ọhụ nke isi nke asatọ, ma Daniel aghọtaghị ya niile.
Mụ onwe m, Daniel, tụbiri n’ala, arịa ọrịa ụbọchị ụfọdụ; emesịa m biliri, mee ozi eze; ọhụụ ahụ juru m anya nke ukwuu, ma ọ dịghị onye ghọtara ya. Daniel 8:27.
Nwannaanyị White na-eme ka anyị mara na Daniel nọ na-achọ ịghọta nkọwa ozi nke Daniel isi nke asatọ, nke Gabriel wetara Daniel n’isi nke itoolu.
“Site n’ịdị ume ọhụrụ na nke miri emi karị, Miller gara n’ihu n’ịnyocha amụma ndị ahụ, na-etinye abalị dum na ụbọchị dum n’ịmụ ihe nke ugbu a pụtara na ọ dị oke ukwuu n’ihe ọ pụtara ma na-adọtakwa mmasị ya nile. N’isi nke asatọ nke Daniel, ọ pụghị ịhụ ihe ọbụla ga-egosi ebe a ga-amalite ịgụ ụbọchị 2300 ahụ; mmụọ-ozi Gebriel, ọ bụ ezie na e nyere ya iwu ime ka Daniel ghọta ọhụụ ahụ, nyere ya naanị nkọwa akụkụ ya. Ka a na-ekpughe n’ọhụụ e nyere onye-amụma ahụ mkpagbu dị egwu nke ga-abịara nzukọ ahụ, ike anụ ahụ ya kwụsịrị. O nweghịzi ike ịnagide ya, mmụọ-ozi ahụ wee hapụ ya ruo nwa oge. Daniel “dara mba, wee rịa ọrịa ụbọchị ụfọdụ.” “Ọhụụ ahụ juru m anya,” ka ọ na-ekwu, “ma o nweghị onye ghọtara ya.”
“Ma Chineke nyere onye ozi Ya iwu, sị: ‘Mee ka nwoke a ghọta ọhụụ ahụ.’ A ga-emezu ọrụ ahụ. N’ịṅa ntị n’iwu ahụ, mmụọ-ozi ahụ, mgbe oge ụfọdụ gasịrị, lọghachiri n’ebe Daniel nọ, na-asị: ‘Abịawo m ugbu a iji nye gị amamihe na nghọta;’ ‘ya mere ghọta okwu a, ma chebara ọhụụ ahụ echiche.’ Daniel 8:27, 16; 9:22, 23, 25–27. E nwere otu isi ihe dị mkpa n’ọhụụ nke isi nke 8 a hapụrụ n’enweghị nkọwa, ya bụ, nke metụtara oge—oge nke ụbọchị 2300 ahụ; ya mere mmụọ-ozi ahụ, n’ịga n’ihu na nkọwa ya ọzọ, kwụsịrị uche ya karịsịa n’isiokwu nke oge.” The Great Controversy, 325.
N’isi nke iri, a na-eme ka anyị mara na Daniel nwere nghọta banyere “ọhụhụ” ahụ na “okwu” ahụ, ma Daniel chọrọ ìhè karị, ya mere o tinyere obi ya n’ịchọta nghọta ahụ, o wee buru ọnụ ụbọchị iri abụọ na otu. N’ime ime nke a, ọ na-anọchi anya ndị nke ụbọchị ikpeazụ bụ́ ndị na-aghọta ụkpụrụ ime mmụọ nke ntụgharị ìhè, nke e ji ụkpụrụ eke nke ntụgharị ìhè atụ. A na-egosi nghọta ahụ site n’ọrụ ha, a na-anọchikwa ọrụ ha anya site n’aka Daniel dịka ịchọ nghọta ziri ezi banyere okwu amụma nke Chineke. Ihe na-apụta ìhè n’ịtụnyere ndị ahụ gbapụrụ n’ihu ọhụhụ ahụ, bụ na ha achọghị nghọta ziri ezi banyere okwu amụma nke Chineke.
Eziokwu nke okwu amụma nke Chineke, nke e ji Daniel gosi dị ka onye agụụ ya bụ ịghọta, bụ ìhè nke ụbọchị ikpeazụ; n’ihi na Daniel na-anọchi anya otu narị puku na iri anọ na anọ. Ya mere, Daniel na-anọchi anya otu klaasị nke ndị na-achọ ịghọta ìhè nke okwu amụma nke Chineke, nke e gosipụtara dịka ule ikpeazụ tupu oge amara emechie. N’ihe a, ọ bụ Mkpughe nke Jisọs Kraịst ka a na-ekpughe tupu oge amara emechie, ma ọ bụkwa ule ahụ nke e gosipụtara dịka ịkpụpụta oyiyi nke anụ ọhịa ahụ.
Ịkpụpụta onyinyo nke anụ-ọhịa ahụ na-akọwapụta kpọmkwem usoro esi azụlite onyinyo nke anụ-ọhịa ahụ. A pụghị ikpebi eziokwu ahụ n’ụzọ ziri ezi ma e wezụga na a ga-ebu ụzọ mata isiokwu bụ isi nke ule ahụ, bụ anụ-ọhịa ahụ. Ọ bụ anụ-ọhịa ahụ na-eguzobe ma na-akọwapụta otú e si akpụ onyinyo ahụ.
“Ma gịnị bụ ‘onyinyo ahụ nye anụ ọhịa ahụ’? òleekwa otú a ga-esi kpụpụta ya? Ọ bụ anụ ọhịa ahụ nwere mpi abụọ na-eme onyinyo ahụ, ọ bụkwa onyinyo nye anụ ọhịa ahụ. A na-akpọkwa ya onyinyo nke anụ ọhịa ahụ. Ya mere, iji mụta ụdị onyonyo ahụ dị na otú a ga-esi kpụpụta ya, anyị ga-amụrịrị njirimara nke anụ ọhịa ahụ n’onwe ya—ọchịchị papacy.
“Mgbe nzukọ mbụ nke Kraịst mebiri emebi site n’ịhapụ ịdị mfe nke ozi-ọma ahụ ma nakwere emume na omenala ndị ọgọ mmụọ, ọ tufuru Mmụọ na ike nke Chineke; ma iji chịkwaa akọ na uche nke ndị mmadụ, ọ chọọrọ nkwado nke ọchịchị ụwa. Ihe si na ya pụta bụ ọchịchị pope, bụ chọọchị nke chịkọtara ike ọchịchị ala ma jiri ya kwalite ebumnuche nke ya, karịsịa maka ntaramahụhụ nke ‘ndị jụrụ ezi okwukwe.’ Ka United States wee kpụpụta oyiyi nke anụ ọhịa ahụ, ike okpukpe aghaghị ijide ọchịchị obodo n’ụzọ dị otu a nke na a ga-ejikwa ikike nke steeti mee ihe site n’aka chọọchị iji mezuo ebumnuche nke ya.” The Great Controversy, 443.
Iji “ịmụta otú onyinyo ahụ dị na otú a ga-esi kpụọ ya, anyị ga-amụrịrị àgwà nke anụ ọhịa ahụ n’onwe ya—ọchịchị papa.” Ọ bụ anụ ọhịa ahụ na-eguzobe ọhụụ ahụ nke bụ ule nke ụbọchị ikpeazụ, nke a na-eweta tupu oge amara emechie. Daniel ghọtara ọhụụ ahụ na okwu ahụ.
N’afọ nke atọ nke Saịrọs, eze Peasia, e kpugheere Daniel ihe, onye a kpọrọ aha ya Belteshaza; ihe ahụ bụkwa eziokwu, ma oge a kara aka dị ogologo: ọ ghọtara ihe ahụ, ma nwee nghọta n’ọhụ ahụ. Daniel 10:1.
Ọhụ a bụ ọhụ “mareh” nke afọ puku abụọ na narị atọ ahụ. “Ihe” ahụ bụ okwu Hibru “dabar,” nke pụtara “okwu.” Otu okwu ahụ (“dabar”) nke a sụgharịrị dị ka “ihe” n’amaokwu mbụ ka a sụgharịrịkwa dị ka “okwu a” n’isi nke itoolu amaokwu nke iri abụọ na atọ.
Ee, mgbe m ka na-ekwu okwu n’ekpere, otu nwoke ahụ, Gebriel, onye m hụrụ n’ọhụụ na mbido, ka e mere ka o fee ọsọ ọsọ, metụrụ m n’oge àjà mgbede. O wee mee ka m mata, gwa m okwu, sị, O Daniel, apụtala m ugbu a inye gị amamihe na nghọta. Ná mmalite nke arịrịọ gị, iwu ahụ pụrụ, ma abịawo m igosi gị ya; n’ihi na a hụrụ gị n’anya nke ukwuu: ya mere, ghọta okwu ahụ, tụlekwa ọhụụ ahụ. Daniel 9:21–23.
Gebriel bịakwutere Daniel n’azịza ekpere Daniel, nke jikọtara ya na nghọta e mere ka Daniel nweta mgbe ọ ghọtara na ọ nọ n’agha-nzọrọ nke nnupụsị nke Levitikọs iri abụọ na isii nọchiri anya ya.
N’afọ mbụ nke ọchịchị ya, mụ onwe m, Daniel, ghọtara site n’akwụkwọ ọgụgụ ọnụ ọgụgụ nke afọ ndị ahụ, nke okwu nke Onyenwe anyị bịara n’aka Jeremiah onye amụma, na Ọ ga-emezu afọ iri asaa n’ime mbibi nile nke Jerusalem. Daniel 9:2.
Ndọkpụ a Jeremaịa kọwara mere ka Daniel rute n’ịghọta ndọkpụ nke “oge asaa” ahụ Mosis dere, nke bụ ma “iyi” ma “ọnụ” kwa.
Ee, Izrel nile emehiewo iwu gị, ọbụna site n’ịhapụ ya, ka ha ghara ige olu gị ntị; ya mere a wụsawo ọnụ n’iyi ahụ n’elu anyị, na iyi ahụ e dere n’iwu Mozis, ohu Chineke, n’ihi na anyị emehiewo megide ya. O mewokwa ka okwu ya guzosie ike, nke o kwuru megide anyị, na megide ndị ikpe anyị ndị kpeere anyị ikpe, site n’iwetara anyị nnukwu ajọ ihe; n’ihi na n’okpuru eluigwe nile emebeghị ihe dị ka nke emere Jerusalem. Dị ka e dere n’iwu Mozis, ajọ ihe a nile abiakwasịwo anyị: ma anyị ekpeghị ekpere anyị n’ihu Onyenwe anyị Chineke anyị, ka anyị si n’ajọ omume anyị laghachi, ma ghọta eziokwu gị. Daniel 9:11–13.
Site n’akaebe àmà abụọ ahụ nke Jeremaya na Mosis, Daniel ghọtara na mbibi e wetara Jerusalem bụ “ọnbụ ọnụ ahụ” “nke Mosis” nke “awụsawo n’elu” Izrel oge ochie. Nwanyị White na-akpọ àmà Jeremaya “ịgba-ama nye nzukọ-ukwu,” ma n’akụkụ a, ọ na-egosipụta Jeremaya dịka Mmụọ nke Amụma nke ụbọchị ikpeazụ, n’ihi na “ịgba-ama nye nzukọ-ukwu” n’ụbọchị ikpeazụ bụ nnọọ nke a. Jeremaya na-anọchi anya Mmụọ nke Amụma, Mosis na-anọchi anya Akwụkwọ Nsọ.
Daniel na-anọchi anya ndị nke ụbọchị ikpeazụ ndị si n’aka ndị àmà abụọ ahụ ghọta na e chụsasịwo ha, ma ndị si na Bible na Mmụọ nke Amụma ghọta na a kpọlitela ha, dị ka e mere Daniel ka o mata eziokwu ahụ na ya (ha) anọwo n’agha-nzọrọ, nakwa na e gosiri agha-nzọrọ ahụ n’Okwu amụma nke Chineke.
Ahụmahụ nke ndị Chineke n’ụbọchị ikpeazụ bụ ahụmahụ nke ụmụagbọghọ iri ahụ.
“Akụkọ ilu banyere ndị na-amaghị nwoke iri nke Matiu 25 na-akọwakwa ahụmahụ nke ndị Adventist.” The Great Controversy, 393.
Oge ichere nke ilu ụmụ agbọghọ iri ahụ na-anọchi anya otu mmeghachi-ụra ahụ nke Daniel n’isi nke itoolu. N’ịdabere n’ebe ndị àmà abụọ ahụ e doro nsọ nọ, Daniel ghọtara na ndụ ya dum bụ mmezu nke amụma pụrụ iche dị n’Okwu Chineke. Amụma ahụ duru Daniel gaa n’ọgwụgwọ ahụ a chọrọ ma ọ bụrụ na Daniel ga-adị njikere maka ihe nke ga-eme ya n’isi nke na-esote ozugbo. N’otu aka ahụ kwa, mgbe ndị Millerite mezuru ilu ụmụ agbọghọ iri ahụ, ha kwa aghaghị ịkpọte n’eziokwu na mmechuihu mbụ ahụ na oge ichere ahụ emewo ka ha dara n’ụra. Ndị amụma niile na-anọchi anya ụbọchị ikpeazụ.
Mmeteta nke Daniel na ndị Millerait bụ ndị àmà abụọ nke mmeteta nke puku iri anọ na anọ na puku otu narị n’ụbọchị ikpeazụ.
“Jizọs na usuu ndị agha niile nke eluigwe ji obi ebere na ịhụnanya lekwasị anya n’ebe ndị ahụ nọ, bụ́ ndị jiri atụmanya dị ụtọ chọsiworo ike ịhụ Onye mkpụrụobi ha hụrụ n’anya. Ndị mmụọ ozi nọ na-efegharị gburugburu ha, iji kwado ha n’oge ule ha. A hapụrụ ndị leghaara ịnata ozi nke eluigwe ahụ n’ọchịchịrị, iwe Chineke wee bilie megide ha, n’ihi na ha achọghị ịnata ìhè ahụ nke O zitere ha site n’eluigwe. Ndị ahụ kwesịrị ntụkwasị obi mana ndị dara mbà n’obi, ndị na-enweghị ike ịghọta ihe mere Onyenwe ha ejighị bịa, a hapụghị ha n’ọchịchịrị. E duzikwara ha ọzọ n’Akwụkwọ Nsọ ha ka ha chọpụta oge amụma dị iche iche. E wepụrụ aka nke Onyenwe anyị n’elu ọnụọgụ ndị ahụ, e wee kọwaa njehie ahụ. Ha hụrụ na oge amụma ndị ahụ rutere ruo n’afọ 1844, nakwa na otu ihe akaebe ahụ ha jiri gosi na oge amụma ndị ahụ mechiri n’afọ 1843, gosikwara na ha ga-akwụsị n’afọ 1844. Ìhè sitere n’Okwu Chineke mụkwasịrị ọnọdụ ha, ha wee chọpụta oge ichere—‘Ọ bụ ezie na ọ [ọhụụ ahụ] egbu oge, chere ya.’ N’ịhụnanya ha nwere maka ọbịbịa Kraịst ozugbo, ha elegharala oge ichere nke ọhụụ ahụ anya, nke e mere iji gosi ndị ezi ndị na-eche n’eziokwu. Ha nwekwara ọzọ otu akara oge. Ma ahụrụ m na ọtụtụ n’ime ha enweghị ike ibili karịa nnukwu ndakpọ olileanya ha, iji nweta ogo ahụ nke ịnụ ọkụ n’obi na ume nke kara akara okwukwe ha n’afọ 1843.” Early Writings, 236.
N’ime mmezu nke ilu ahụ, ndị Millerite “leghara igbu oge nke ọhụụ ahụ anya,” ma e “duziri” ha “ọzọ” “n’Akwụkwọ Nsọ ha ka ha nyochaa oge amụma dị iche iche. E wepụrụ aka Onye-nwe-anyị n’elu ọnụọgụ ndị ahụ, a kọwakwara njehie ahụ.” A duziri Daniel n’Akwụkwọ Nsọ, e wepụkwara “aka Onye-nwe-anyị” n’elu “oge amụma dị iche iche,” ma mgbe Daniel, dịka onye na-eme ihe, ọ bụghị naanị onye na-anụ okwu, site n’okwukwe na-arụ ọrụ gosipụtara na ọ ghọtara ozi Jeremaya na Mozis site n’imezu ntụziaka e nyere n’ime Levitikọs iri abụọ na isii, yana ọgwụgwọ na mkpebi nke ọnọdụ a chụsasịrị chụsasị nke ndị nke Chineke, mgbe ahụ ka e nyere Daniel “nkọwa” ahụ.
Mgbe puku mmadụ narị otu na iri anọ na anọ ahụ mezuru oge ichere nke ilu ahụ n’ime mmezu ya ikpeazụ na nke kachasị zuo oke n’ụbọchị ikpeazụ, ha ga-eme ya n’oge nke “ịkpụpụta onyinyo nke anụ ọhịa ahụ” bụ nnukwu ule ha.
Anyị ga-aga n’ihu na echiche ndị a n’isiokwu na-esonụ.
“‘Mgbe mkpụrụ ahụ amịpụtara, ozugbo ahụ ọ na-etinye mma owuwe ihe ubi, n’ihi na owuwe ihe ubi eruola.’ Kraịst ji agụụ na-atọsi ike na-eche ngosi nke Onwe Ya n’ime nzukọ Ya. Mgbe a ga-eme ka agwa Kraịst pụta n’ụzọ zuru okè n’ime ndị Ya, mgbe ahụ Ọ ga-abịa ịkpọrọ ha dịka ndị nke Ya.” Christ’s Object Lessons 69.
“Ọ bụ ọchịchịrị nke nghọtahie banyere Chineke ka na-ekpuchi ụwa. Ụmụ mmadụ na-efunahụ ihe ọmụma ha banyere agwa Ya. Aghọtahiere ya ma kọwahiekwa ya. N’oge a, a ga-ekwusa ozi sitere n’aka Chineke, ozi nke na-enye ìhè n’ike mmetụta ya ma na-azọpụta n’ike ya. A ga-eme ka a mara agwa Ya. N’ime ọchịchịrị nke ụwa ka a ga-amụnye ìhè nke ebube Ya, ìhè nke ịdị mma Ya, ebere, na eziokwu.”
“Nke a bụ ọrụ ahụ onye-amụma Aịzaya kọwara n’okwu ndị a, ‘Gị, Jerusalem, nke na-eweta ozi ọma, welie olu gị elu n’ike; welie ya elu, atụla egwu; gwa obodo ndị Juda, Leenụ Chineke unu! Leenụ, Onyenwe anyị Chineke ga-abịa n’aka dị ike, ogwe aka Ya ga-achịkwa n’ihi Ya; leenu, ụgwọ ọrụ Ya nọnyere Ya, ọrụ Ya dịkwa n’ihu Ya.” Aịzaya 40:9, 10.
“Ndị na-eche ọbịbịa nke Nwoke-alụ Nwunye ahụ ga-agwa ndị mmadụ, ‘Lee Chineke unu.’ Ụzarị ikpeazụ nke ìhè ebere, ozi ikpeazụ nke ebere a ga-enye ụwa, bụ mkpughe nke agwa ịhụnanya Ya. Ụmụ Chineke ga-egosipụta ebube Ya. N’ime ndụ na agwa nke ha onwe ha, ha ga-ekpughe ihe amara Chineke emeworo ha.” Christ’s Object Lessons, 415.