Panium - Nọmba Atọ

Aga m eguzo n’elu nche m, m ga-eguzo onwe m n’elu ụlọ elu, m ga-elekwa anya ịhụ ihe ọ ga-agwa m, na ihe m ga-aza mgbe a baara m mba. Onye-nwe-anyị wee zaa m, sị, Dee ọhụ ahụ, meekwa ka o doo anya n’elu mbadamba, ka onye na-agụ ya gbaa ọsọ. N’ihi na ọhụ ahụ ka dịrị oge a kara aka, ma n’ọgwụgwụ ya ọ ga-ekwu okwu, ọ gaghị aghakwa ụgha: ọ bụ ezie na ọ na-egbu oge, chere ya; n’ihi na ọ ga-abịa n’eziokwu, ọ gaghị egbu oge. Lee, mkpụrụ obi ya nke eweliri elu adịghị kwa ọtọ n’ime ya: ma onye ezi omume ga-adị ndụ site n’okwukwe ya. Habakkuk 2:1–4.

Obi nke ndị eze abụọ a ga-adịkwa n’ime ime ihe ọjọọ, ha ga-anọdụkwa n’otu tebụl kwuo okwu ụgha; ma ọ gaghị aga nke ọma: n’ihi na ọgwụgwụ ahụ ka ga-adị n’oge a kara aka. Daniel 11:27.

O Onyenwe anyị, ị maara: cheta m, leta m, mekwara m ọ́bọ̀ n’aka ndị na-akpagbu m; ewepụla m n’ihi ntachi-obi gị: mara na ọ bụ n’ihi gị ka m tara nkọcha. A chọtara okwu gị, m wee rie ha; okwu gị ghọrọ m ọṅụ na obi ụtọ nke obi m: n’ihi na a na-akpọ m aha gị, O Onyenwe anyị Chineke nke ndị agha. Anọghị m n’ụlọ nzukọ ndị na-akwa emo, anọghịkwa m na-aṅụrị ọṅụ; anọ m naanị m n’ihi aka gị: n’ihi na i mejuwo m iwe ọkụ. Gịnị mere ihe mgbu m ji bụrụ nke na-adịgide adịgide, ọnyá m bụrụkwa nke a na-apụghị ịgwọ agwọ, nke jụrụ ka a gwọọ ya? Ì ga-abụrịrị m kpamkpam dịka onye ụgha, na dịka mmiri nke na-ada ada? Ya mere otu a ka Onyenwe anyị kwuru, Ọ bụrụ na i laghachi, mgbe ahụ aga m akpọghachi gị, ị ga-eguzokwa n’ihu m: ma ọ bụrụ na i wepụta ihe dị oké ọnụ ahịa n’ihe rụrụ arụ, ị ga-adị ka ọnụ m: ka ha laghachikwute gị; ma gị alaghachikwutela ha. Aga m emekwa ka ị bụrụ n’ebe ndị mmadụ a nọ mgbidi ọla e wusiri ike: ha ga-alụkwa ọgụ megide gị, ma ha agaghị emeri gị: n’ihi na mụ na gị nọ ịzọpụta gị na ịnapụta gị, ka Onyenwe anyị kwuru. Aga m anapụtakwa gị n’aka ndị ajọ omume, a ga m agbapụta gịkwa n’aka ndị dị egwu. Jeremiah 15:15–21.

O wee ruo, na n’ụbọchị nke asatọ ha bịara ibi nwata ahụ úgwù; ha wee kpọọ ya Zekaraya, n’aha nna ya. Ma nne ya zara sị, Mba; kama a ga-akpọ ya Jọn. Ha wee sị ya, Ọ dịghị onye n’ime ndị ikwu gị a na-akpọ aha a. Ha wee meere nna ya ihe ịrịba ama, ka ha mara ihe ọ ga-achọ ka a kpọọ ya. O wee rịọ efere ide ihe, dee, sị, Aha ya bụ Jọn. Ha niile wee ju ukwuu. Ozugbo ahụ ka ọnụ ya meghere, ire ya tọpụkwaa, o wee kwuo okwu, too Chineke. Luk 1:59–64.

N’oge ndị ahụ, ọtụtụ ga-ebili imegide eze nke ndịda; ndị ohi nke ndị gị kwa ga-ebuli onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada. Daniel 11:14.

Site n’oge ahụ gaa n’ihu, Jisọs malitere igosi ndị na-eso ụzọ ya na ọ ghaghị ịga Jerusalem, ma taa ahụhụ nke ukwuu n’aka ndị okenye na ndị isi nchụàjà na ndị odeakwụkwọ, ka e wee gbuo ya, ma n’ụbọchị nke atọ a kpọlite ya ọzọ. Matiu 16:21.

“A na-elezi Romanism anya ugbu a n’etiti ndị Protestant n’ụzọ nwere nnọọ nnukwu ebere karịa ka e si ele ya anya n’afọ ndị gara aga. N’ime mba ndị ahụ ebe Katọlik enweghị ọchịchị kachasị elu, ebe ndị papist na-agbaso ụzọ ime ka udo dị ka ha wee nweta mmetụta, a na-ahụwanye enweghị mmasị banyere ozizi ndị na-ekewa ụka ndị emegharịrị emegharị na ọchịchị ụka papal; echiche ahụ na-enweta ike na, n’ihi ya, ọdịiche anyị adịghị obosara nke ukwuu n’ihe ndị dị mkpa dịka e chere, nakwa na ntakịrị nkwenye n’aka anyị ga-eme ka anyị banye n’ịghọta nke ọma karịa na Rome. E nwere oge mgbe ndị Protestant ji nnwere onwe nke akọ na uche, nke a zụtara n’ọnụ ahịa dị oke oke, kpọrọ ihe nke ukwuu. Ha kụziri ụmụ ha ka ha kpọọ popery asị, ma jidesie ike na ịchọ ịdị n’otu na Rome ga-abụ imegide Chineke n’ịkwesị ntụkwasị obi. Ma lee ka echiche ndị a na-ekwupụta ugbu a si dị nnọọ iche!”

“Ndị na-agbachitere ọchịchị papa na-ekwupụta na a katọrọ ụka ahụ n’ụgha, ụwa Protestantkwa na-enwekarị mmasị ịnakwere okwu ahụ. Ọtụtụ na-ekwusi ike na ọ bụghị ihe ziri ezi iji ihe arụ na ihe nzuzu ndị gosipụtara ọchịchị ya n’ime ọtụtụ narị afọ nke amaghị ama na ọchịchịrị kpee ụka nke taa ikpe. Ha na-agbaghara obi ọjọọ ya dị egwu dị ka ihe sitere n’ime omume obi ọjọọ nke oge ndị ahụ, ma na-arịọ arịrịọ na mmetụta mmepeanya nke oge a agbanweela echiche ya.

“Ọ̀ bụ na ndị a echefuwo nkwupụta ahụ nke enweghị ike imehie nke ike a nganga jupụtara na ya kwupụtara kemgbe afọ narị asatọ? Kama ịbụ ihe a jụrụ ajụ, e kwadoro nkwupụta a n’arọ iri na itoolu nke narị afọ ahụ n’ụzọ doro anya ma sie ike karịa mgbe ọ bụla ọzọ. Dị ka Rom na-ekwusi ike na ‘ụka emehiwo emehi mgbe ọ bụla; ọ gaghịkwa emehie, dịka Akwụkwọ Nsọ si kwuo, n’oge ọ bụla’ (John L. von Mosheim, Institutes of Ecclesiastical History, book 3, century II, part 2, chapter 2, section 9, note 17), kedu ka ọ ga-esi jụ ụkpụrụ ndị chịkwara omume ya n’oge gara aga?”

“Ụka papal agaghị akwụsị ikwu na ọ naghị ada n’ihe ọ bụla. Ihe niile ọ meworo n’ịkpọgbu ndị na-ajụ ozizi ya ka ọ na-ewere dịka ihe ziri ezi; ọ̀ gaghịkwa emeghachi otu omume ahụ ma ọ bụrụ na e nye ya ohere? Ka e wepụ ihe mgbochi ndị ọchịchị nke ụwa tinyeere ya ugbu a, ka e weghachikwa Rom n’ike ya nke mbụ, mgbe ahụ n’egbughị oge a ga-ahụkwa mmeghari nke ọchịchị aka ike ya na ịkpọgbu ya.

“Otu odee a ma ama na-ekwu otu a banyere agwa ndị isi ọchịchị pope n’ihe gbasara nnwere onwe nke akọ na uche, nakwa banyere ihe ize ndụ ndị na-eyi United States egwu karịsịa site n’ịga nke ọma nke atumatu ya: ‘E nwere ọtụtụ ndị na-enwe mmasị ikwu na egwu ọ bụla a na-atụ Roman Catholicism na United States sitere n’okwukwe akpaghasị ma ọ bụ n’ụmụaka uche. Ndị dị otu a anaghị ahụ ihe ọ bụla n’àgwà na ọnọdụ Romanism nke na-emegide ụlọọrụ nnwere onwe anyị, ma ọ bụ na ha ahụghị ihe ọ bụla dị egwu n’itowanye ya. Ya mere, ka anyị buru ụzọ tụnyere ụfọdụ n’ime ụkpụrụ ndị bụ isi nke ọchịchị anyị na nke Chọọchị Katọlik.’”

“Iwu Nchịkọta Iwu nke United States na-ekwe nkwa nnwere onwe nke akọ na uche. Ọ dịghị ihe ọzọ e ji kpọrọ ihe karịa ya ma ọ bụ nke bụ isi karịa ya. Pope Pius IX, n’Akwụkwọ Ozi Encyclical ya nke August 15, 1854, kwuru sị: ‘Ozizi ndị ahụ na-enweghị isi na nke hiere ụzọ, ma ọ bụ nkwulu ndị a na-ekwu iji kwado nnwere onwe nke akọ na uche, bụ njehie kasị egbu egbu nke ukwuu—ọrịa ọjọọ nke, karịa ndị ọzọ niile, a ghaghị ịtụ egwu ya n’ime ọchịchị.’ Pope ahụkwa, n’Akwụkwọ Ozi Encyclical ya nke December 8, 1864, kpọrọ asị n’aha ụka ‘ndị ahụ na-ekwusi ike na e nwere nnwere onwe nke akọ na uche na nke ofufe okpukpe,’ nakwa ‘ndị niile dị otu a na-ekwusi ike na ụka enweghị ike iji ike mee ihe.’”

“‘Ụda olu pụrụ iche nke Rome nọ na United States apụtaghị mgbanwe nke obi. Ọ na-egosi ndidi ebe ọ na-enweghị ike. Bishọp O’Connor na-ekwu, sị: “A na-anabata nnwere onwe okpukpe naanị ruo mgbe a ga-eme ihe megidere ya n’enweghị ihe ize ndụ nye ụwa Katọlik.”… Otu mgbe Archbishọp nke St. Louis kwuru, sị: “Nduhie n’okwukwe na ekweghị ekwe bụ mpụ; ma n’ala ndị Kraịst, dịka ọmụmaatụ, na Italy na Spain, ebe mmadụ nile bụ ndị Katọlik, na ebe okpukpe Katọlik bụ akụkụ dị mkpa nke iwu ala ahụ, a na-ata ha ahụhụ dịka a na-ata mpụ ndị ọzọ.”…

“‘Kadịnal ọ bụla, Achịbishọp ọ bụla, na Bishọp ọ bụla n’ime Ụka Katọlik na-aṅụ iyi nke nkwado nye poopu, nke e nwere okwu ndị a n’ime ya: ‘Ndị jụrụ okwukwe, ndị kewapụrụ onwe ha n’ọgbakọ, na ndị na-enupụ isi megide onyenwe anyị ahụ e kwuru (poopu), ma ọ bụ ndị nọchiri ya e kwuworo n’elu, aga m, ruo n’ókè ike m niile, kpagbuo ma gbochie.’—Josiah Strong, Our Country, isi nke 5, par. 2–4.

“Ọ bụ eziokwu na e nwere ezi Ndị Kraịst n’ime njikọ okwukwe Roman Katọlik. Puku mmadụ n’ime ụka ahụ na-ejere Chineke ozi dịka ìhè kacha mma ha nwere si dị. A naghị ekwe ka ha nweta Okwu Ya, ya mere ha adịghị aghọta eziokwu. Ha ahụbeghị ọdịiche dị n’etiti ozi sitere n’obi dị ndụ na ntụgharị nke nanị ọdịnala na emume. Chineke na-ele mkpụrụ obi ndị a anya n’ebere dị nro nke obi ebere, ebe a zụlitere ha n’okwukwe nke na-eduhie ma na-adịghị eju afọ. Ọ ga-eme ka ụzarị ìhè banye n’ọchịchịrị dị arọ nke gbara ha gburugburu. Ọ ga-ekpughe ha eziokwu dịka ọ dị n’ime Jisọs, ọtụtụkwa ga-anọgide tinye onwe ha n’ọnọdụ ha n’akụkụ ndị Ya.”

“Ma Romanizim dị ka usoro adịghịzi enwekwu nkwekọrịta na ozi-ọma nke Kraịst ugbu a karịa ka ọ dịrị n’oge ọ bụla gara aga n’akụkọ ihe mere eme ya. Ụka ndị Protestant nọ n’oké ọchịchịrị, ma ọ bụghị ya, ha ga-achọpụta ihe ịrịba ama nke oge ndị a. Ụka Rom na-agbatị aka n’ụzọ sara mbara n’atụmatụ ya na n’ụzọ ya si arụ ọrụ. Ọ na-eji aghụghọ ọ bụla eme ihe iji gbasaa mmetụta ya ma mụbaa ike ya, n’ịkwadebe maka ọgụ siri ike ma bụrụ nke a kpebisiri ike, iji nwetaghachi ọchịchị n’elu ụwa, ịtọghachi mkpagbu, na ime ka ihe niile Protestantizim rụzuru bụrụ ihe efu. Katọlik na-enwe mmeri n’akụkụ ọ bụla. Hụ ọnụ ọgụgụ na-arịwanye elu nke ụka na ebe ekpere ya n’ime mba ndị Protestant. Lee otuto kọleji na ụlọ akwụkwọ ụkọchukwu ya dị n’Amerịka, nke ndị Protestant na-akwado nke ukwuu. Lee uto nke emume-ufe n’England na ọtụtụ mgbe ndị mmadụ na-ahapụ ma sonyere n’ọkwá ndị Katọlik. Ihe ndị a kwesịrị ime ka nchegbu bilie n’ime ndị niile ji ụkpụrụ dị ọcha nke ozi-ọma kpọrọ ihe.”

“Ndị Protestant emebiwo ma kwadoo popu; ha emeela nkwekọrịta na nkwenye ndị ọbụna ndị Katọlik n’onwe ha ji atụnanya hụ ma ghara ịghọta. Ndị mmadụ na-emechi anya ha n’ezi agwa Romizim na ihe ize ndụ ndị a ga-atụ anya site n’ịdị elu ọchịchị ya. Ọ dị ndị mmadụ mkpa ka a kpalie ha ịguzogide ọganihu nke onye iro a kasị dị ize ndụ nye nnwere onwe obodo na nke okpukpe.

“Ọtụtụ ndị Protestant na-eche na okpukpe Katọlik adịghị adọta mmasị, nakwa na ofufe ya bụ okirikiri emume na-agwụ ike, nke na-enweghị isi. N’ebe a ka ha na-emehie. Ọ bụ ezie na Romanism dabeere n’aghụghọ, ọ bụghị aghụghọ rụrụ arụ na nke a na-eme n’enweghị nka. Ọrụ ofufe okpukpe nke Chọọchị Rom bụ emume dị nnọọ egwu n’anya ma dịkwa ukwuu n’otú e si eme ya. Ngosipụta ya mara mma nke ukwuu na emume ya ndị dị nsọ na-adọta mmetụta uche nke ndị mmadụ ma mee ka olu ezi uche na nke akọ na uche daa jụụ. A na-atọ anya ụtọ. Ụka ndị mara mma nke ukwuu, usoro njem emume ndị dị ebube, ebe ịchụàjà ọlaedo, ebe nsọ ndị e ji nkume dị oké ọnụ ahịa chọọ mma, eserese ahọpụtara nke ọma, na ihe akpụ akpụ magburu onwe ya na-akpalite ịhụnanya mma. A na-adọpụkwa ntị n’otu a. Egwu ahụ enweghị onye karịrị ya. Ụda bara ụba nke orgen miri emi, ka ọ na-ejikọta ya na abụ olu ọtụtụ ndị mgbe ọ na-ada ụda n’okpuru kupụl ndị toro elu na n’etiti ụzọ nkuzi ndị ogidi kwụ n’ahịrị nke katidral ukwu ya, apụghị ịghara ime ka uche jupụta n’egwu nsọ na nsọpụrụ.”

“Ịma mma a nke dị n’èzí, ịpụrụiche, na emume a, nke na-eme naanị ka a kwaa ọchịchọ ime mmụọ nke mkpụrụobi ọrịa mmehie emo, bụ ihe àmà nke nrụrụ dị n’ime. Okpukpe nke Kraịst adịghị achọ ụdị ihe ndọta ndị a iji kwado ya. N’ìhè nke na-enwu site n’obe, ezi Iso Ụzọ Kraịst na-apụta dị ọcha ma maa mma nke ukwuu nke na ihe ịchọ mma ọ bụla dị n’èzí apụghị ime ka ezi uru ya bawanye. Ọ bụ mma nke ịdị nsọ, mmụọ dị umeala n’obi na nke dị jụụ, nke bara uru n’ihu Chineke.”

“Ịma mma nke ụdị edemede abụghị n’ọnọdụ niile ihe na-egosi echiche dị ọcha, nke e buliri elu. Echiche dị elu banyere nka, na ịdị nwayọọ nke uto a nụchara anụcha, na-adịkarị n’ime uche ndị bụ nke ụwa ma bụrụkwa nke agụụ anụahụ. Sataịna na-ejikarị ihe ndị a eme ka mmadụ chefuo ihe ndị dị mkpa nke mkpụrụ obi, ka ha ghara ịhụ ndụ ahụ n’ọdịnihu, nke na-adịghị anwụ anwụ, ka ha wepụ onwe ha n’ebe Onye Enyemaka ha na-enweghị nsọtụ nọ, ma bie ndụ naanị maka ụwa a.”

“Okpukpe nke ihe ndị dị n’èzí na-adọta obi a na-emebeghị ka ọ dị ọhụrụ. Nchagharị na emume nile nke ofufe Katọlik nwere ike aghụghọ na-adọrọ adọrọ, nke na-eme ka e bibie ọtụtụ mmadụ; ha wee bido ile Chọọchị Rom anya dịka ọnụ ụzọ eluigwe n’onwe ya. Ọ dịghị onye ọbụla, ma e wezụga ndị guzobere ụkwụ ha ike n’elu ntọala nke eziokwu, na ndị Mmụọ nke Chineke emewo ka obi ha dị ọhụrụ, ka a na-apụghị imeri site n’ike mmetọ ya. Puku mmadụ nile ndị na-enweghị amamihe sitere n’ahụmahụ banyere Kraịst ka a ga-eduga ka ha nabata ụdị nile nke ịsọpụrụ Chineke na-enweghị ike ya. Okpukpe dị otu a bụ kpọmkwem ihe ìgwè mmadụ nile na-achọ.

“Ikwu Ụka na o nwere ikike ịgbaghara mmehie na-eduga onye Romanist n’ịna-eche na o nweere onwe ya imehie; ma iwu nke nkwupụta mmehie, nke a na-anaghị enye mgbaghara ya ma ọ bụrụ na e nweghị ya, na-akpalikwa inye ikikere ime ihe ọjọọ. Onye na-ehulata ikpere n’ihu mmadụ dara ada, ma meghee na nkwupụta ihe nzuzo nke echiche na echiche efu nile nke obi ya, na-eweda ịdị nwoke ya ala ma na-emebi mmụọ nsọpụrụ ọ bụla dị elu nke mkpụrụobi ya. N’ịkọwa onye nchụàjà mmehie nile nke ndụ ya,—onye na-emehie, mmadụ na-anwụ anwụ, ma ọtụtụ mgbe emerụwo ya site n’mmanya na ịkwa iko,—ogo e ji atụ agwa ya na-ada, ma n’ihi nke a a na-emetọ ya. Echiche ya banyere Chineke na-eweda ala ruo n’iyi oyiyi nke mmadụ dara ada, n’ihi na onye nchụàjà na-anọchi anya Chineke. Nkwupụta mmehie a na-eweda mmadụ ala, nke mmadụ na-agwa mmadụ, bụ isi iyi nzuzo ahụ nke ọtụtụ n’ime ihe ọjọọ ndị na-emetọ ụwa ma na-akwadebe ya maka mbibi ikpeazụ si na ya pụta. Ma n’ebe onye hụrụ ịrụsị onwe ya ụtọ nọ, ọ na-atọ ya ụtọ karịa ikwupụtara ibe ya bụ mmadụ na-anwụ anwụ mmehie ya karịa imeghe mkpụrụobi ya nye Chineke. Ọ na-atọ ọdịdị mmadụ ụtọ karịa ime ntaramahụhụ ụka nyere karịa ịjụ mmehie; ọ dị mfe karịa ime ka ahụ tara ahụhụ site n’ákwà mkpe na mkpisi ọjọọ na agbụ na-egbu mgbu karịa ịkpọgide agụụ anụ arụ n’obe. Arọ bụ yoke ahụ nke obi anụ ahụ dị njikere ibu kama ikwe ka e tinye ya n’okpuru yoke nke Kraịst.”

“E nwere myirịta dị ịrịba ama n’etiti Ụka Rome na Ụka ndị Juu n’oge mbilite mbụ nke Kraịst. Mgbe ndị Juu n’uzo nzuzo na-azọpịa ụkpụrụ nile nke iwu Chineke, ha n’èzí na-egosi ịdị ike n’idebe ihe nile iwu ahụ nyere n’iwu, na-ebokwasị ya arịrịọ siri ike na ọdịnala nke mere nrubeisi bụrụ ihe na-eweta mgbu na ibu arọ. Dika ndị Juu kwuru na ha na-asọpụrụ iwu ahụ, otu a ka ndị Romanist na-ekwukwa na ha na-asọpụrụ obe. Ha na-ebuli akara nke ahụhụ Kraịst elu, ma n’ime ndụ ha, ha na-agọnarị Onye ahụ ọ na-anọchi anya Ya.”

“Ndị Papist na-etinye obe n’elu ụka ha, n’elu ebe ịchụàjà ha, na n’elu uwe ha. N’ebe nile ka a na-ahụ akara nke obe. N’ebe nile ka a na-asọpụrụ ya n’anya ma na-ebuli ya elu. Ma ozizi Kraịst e liri n’okpuru ikpo ọdịnala ndị na-enweghị isi, nkọwa ụgha, na iwu siri ike a na-amanye mmadụ. Okwu Onye Nzọpụta kwuru banyere ndị Juu ndị isi ike n’okwukwe, na-emetụta ndị ndú nke Ụka Roman Katọlik karịa ike ka ukwuu: ‘Ha na-ekekọta ibu dị arọ ma sie ike ibu, na-ebukwa ha n’ubu mmadụ; ma ha onwe ha agaghị eji ọbụna otu mkpịsị aka ha kpalie ha.’ Matthew 23:4. A na-edobe mkpụrụobi ndị nwere akọ na uche n’egwu na-adịgide adịgide, ka ha na-atụ egwu iwe nke Chineke a kpasuru iwe, ebe ọtụtụ n’ime ndị ukwu nke ụka ahụ na-ebi ndụ n’okomoko na n’ihe ụtọ anụ arụ.”

“Ifufe ihe oyiyi na ihe ncheta nsọ, ịkpọku ndị nsọ, na ibuli pope elu bụ aghụghọ Setan ji adọta uche ndị mmadụ pụọ n’ebe Chineke nọ na n’ebe Ọkpara Ya nọ. Iji mezuo mbibi ha, ọ na-agbalị ịtụgharị nlebara anya ha pụọ n’ebe Onye ahụ nọ onye naanị site n’aka Ya ka ha pụrụ ịchọta nzọpụta. Ọ ga-eduga ha n’ebe ihe ọ bụla dị nke a pụrụ iji dochie Onye ahụ kwuru, sị: ‘Bịakwutenụ M, unu niile ndị na-adọgbu onwe unu n’ọrụ na ndị ibu dị arọ arọ, M ga-emekwa ka unu zuo ike.’ Matiu 11:28.”

“Ọ bụ mgbalị Setan na-agbalị mgbe niile ịkọwa agwa Chineke n’ụzọ na-ezighị ezi, ọdịdị mmehie, na ezi okwu dị n’ihe ize ndụ n’ime nnukwu ọgụ ahụ. Ntụgharị-okwu aghụghọ ya na-ebelata ibu ọrụ nke iwu nsọ ahụ, ma na-enye mmadụ ikike ime mmehie. N’otu oge ahụkwa, ọ na-eme ka ha jide echiche ụgha banyere Chineke, ka ha wee were egwu na ịkpọasị lee Ya anya kama ịhụnanya. A na-atụkwasị Onye Okike obi ọjọọ nke dị n’agwa ya onwe ya; a na-etinye ya n’ime usoro okpukpe dị iche iche ma gosipụta ya n’ụzọ ofufe dị iche iche. N’ụzọ dị otu a ka e si mee ka uche mmadụ kpuchie ìsì, Setan wee nweta ha dịka ndị ọrụ ya ka ha lụso Chineke ọgụ. Site n’echiche ndị agbagọ agbagọ banyere àgwà nsọ nke Chineke, e mere ka mba ndị na-ekpere arụsị kwere na àjà mmadụ dị mkpa iji nweta amara nke Chi; a mewokwa arụrụala jọgburu onwe ya n’okpuru ụdị arụsị ofufe dị iche iche.”

“Nzukọ Roman Katọlik, n’ịjikọta ụdị ofufe ndị ọgọ mmụọ na nke Kraịst, ma, dị ka ofufe ndị ọgọ mmụọ, n’ịkọwa agwa Chineke n’ụzọ na-ezighị ezi, ejirila omume ndị na-adịghị ala ala n’obi ebere ma na-asọ oyi. N’ụbọchị ọchịchị kacha elu nke Rom, e nwere ngwaọrụ mmekpa ahụ iji manye nkwenye n’okwukwe ya. E nwere osisi ọkụ maka ndị na-ekwenyeghị n’ihe ọ na-ekwu na ọ bụ ikike ya. E nwere mgbukpọ mmadụ n’ogo nke a gaghị ama mgbe ọ bụla ruo mgbe a ga-ekpughe ya n’ikpe. Ndị isi ugwu nke ụka mụtara, n’okpuru Setan, nna ha ukwu, ịmepụta ụzọ isi kpata mmekpa ahụ kasị ukwuu o kwere mee ma ghara ịkwụsị ndụ nke onye a na-emekpa ahụ. N’ọtụtụ ọnọdụ, a na-emeghachi usoro ahụ nke ala mmụọ ahụ ugboro ugboro ruo n’ókè ikpeazụ nke ntachi obi mmadụ, ruo mgbe ọdịdị mmadụ kwụsịrị ọgụ ahụ, onye ahụ na-ata ahụhụ wee nabata ọnwụ dịka ntọhapụ dị ụtọ.

“Otu a kaara ndị na-emegide Rome bụ nke ahụ. Ma n’ebe ndị na-arapara n’aka ya nọ, o nwere ịdọ aka ná ntị nke ịpịa ihe, nke agụụ na-agwụ ike, nke mmegbu ahụ n’ahụ́ n’ụdị nile a pụrụ ichetụ n’echiche, ndị na-eme ka obi daa ọrịa. Iji nweta amara nke Eluigwe, ndị na-eme nchegharị mebiri iwu Chineke site n’imebi iwu nke okike. A kụziri ha ka ha kewaa agbụ ndị ahụ Ọ kere iji gọzie ma mee ka njem mmadụ n’ụwa bụrụ nke na-enye ọṅụ. Ebe a na-eli ndị nwụrụ anwụ jupụtara n’ọtụtụ nde ndị e mere aja bụ ndị jiri ndụ ha niile laa n’iyi n’ịgbalị efu imeri mmetụta ha nke okike, igbochi, dịka ihe na-akpasu Chineke iwe, echiche na mmetụ obi ọ bụla nke ọmịiko n’ebe ụmụ mmadụ ibe ha nọ.

“Ọ bụrụ na anyị achọ ịghọta obi ọjọọ ahụ e kpebisiri ike nke Setan, nke e gosipụtara kemgbe ọtụtụ narị afọ, ọ bụghị n’etiti ndị na-anụbeghị banyere Chineke, kama n’etiti obi ya kpọmkwem na n’ogologo niile nke Krisendọm, naanị ihe anyị ga-eme bụ ileba anya n’akụkọ ihe mere eme nke Romanizim. Site n’usoro aghụghọ a buru ibu nke ukwuu, onyeisi nke ihe ọjọọ na-emezu nzube ya nke ime ka ihere dịrị Chineke na ime ka mmadụ bụrụ onye nhụsianya. Ma ka anyị na-ahụ otú o si enwe ihe ịga nke ọma n’ịgbanwe onwe ya n’ụzọ aghụghọ ma mezuo ọrụ ya site n’aka ndị ndu nke ụka, anyị nwere ike ịghọta nke ọma karịa ihe mere o ji nwee oke asị n’ebe Bible nọ. Ọ bụrụ na a gụọ Akwụkwọ ahụ, a ga-ekpughe ebere na ịhụnanya nke Chineke; a ga-ahụ na Ọ dịghị etinye n’ahụ mmadụ nke ọ bụla n’ime ibu arọ ndị a. Naanị ihe Ọ na-arịọ bụ obi agbajiri agbaji na nke nchegharị, mmụọ dị umeala n’obi, nke na-erube isi.”

“Kríst na-enyeghị ihe nlereanya ọ bụla n’ime ndụ Ya ka ndị ikom na ndị inyom mechibido onwe ha n’ụlọ obibi ndị mọnk ka ha wee ruo eru maka eluigwe. Ọ dịghị mgbe Ọ kuziri na a ghaghị igbochi ịhụnanya na obi ebere. Obi Onye Nzọpụta juputara n’ịhụnanya. Ka mmadụ na-abịaru nso n’izu okè nke omume ọma, otú ahụ ka mmetụ obi ya na-akawanye nkọ, otú ahụ ka nghọta ya banyere mmehie na-akawanye doo anya, ma otú ahụkwa ka obi ebere ya n’ebe ndị nọ n’ahụhụ dị na-emiwanye omimi. Pope na-ekwu na ọ bụ onye nnọchi anya Kríst; ma olee otú agwa ya si atụnyere nke Onye Nzọpụta anyị? È nwere mgbe a mara Kríst ka Ọ nyefee mmadụ n’ụlọ mkpọrọ ma ọ bụ n’ihe ịta ahụhụ n’ihi na ha akwụghị Ya nsọpụrụ dịka Eze nke eluigwe? È nụrụ olu Ya mgbe ọ bụla ka Ọ na-ama ndị na-anabataghị Ya ikpe ọnwụ? Mgbe ndị obodo nta Sameria ledara Ya anya, iwe juru n’obi onye-ozi Jọn, o wee jụọ, sị: ‘Onyenweanyị, Ì chọrọ ka anyị nye iwu ka ọkụ si n’eluigwe bịa, rie ha, dịka Ịlaịja mere?’ Jizọs lere onye na-eso ụzọ Ya anya n’obi ọmịiko, ma baara mmụọ obi ọjọọ ya mba, sị: ‘N’ihi na Ọkpara nke mmadụ abịaghị ibibi ndụ mmadụ, kama ịzọpụta ha.’ Luk 9:54, 56. Lee ka mmụọ nke Kríst gosipụtara si dị iche na nke onye na-azọrọ na ọ bụ onye nnọchi anya Ya.”

“Ụka Rom ugbu a na-egosi onwe ya n’ihu ụwa n’ụzọ mara mma, na-ekpuchi ndekọ ya nke obi ọjọọ ndị jọgburu onwe ha site n’ịrịọ mgbaghara. O yikwasịla onwe ya uwe ndị yiri nke Kraịst; ma ọ gbanweghị. Ụkpụrụ ọ bụla nke ọchịchị popu nke dị n’oge ndị gara aga ka dị taa. Ozizi ndị e chepụtara n’oge ndị kacha ọchịchịrị ka a ka na-ejidesi ike. Ka onye ọ bụla ghara ịghọgbu onwe ya. Ọchịchị popu ahụ ndị Protestant ugbu a ji njikere dị ukwuu na-asọpụrụ bụ otu ọchịchị ahụ chịrị ụwa n’ụbọchị Ndozigharị, mgbe ndị ikom nke Chineke biliri, n’ihe ize ndụ nke ndụ ha, ikpughe ajọ omume ya. O nwere otu mpako ahụ na nkwulu dị nganga ahụ nke ji ọchịchị mee ihe n’elu ndị eze na ndị isi, ma kwuo na ọ bụ ya nwere ikike ndị ruuru Chineke. Mmụọ ya adịghịkwa obere obi ọjọọ na ọchịchị aka ike ugbu a karịa mgbe ọ kwụsịrị nnwere onwe mmadụ ma gbuo ndị nsọ nke Onye Kachasị Elu.”

“Ọchịchị Pope bụ nnọọ ihe amụma kwupụtara na ọ ga-abụ, ndapụ n’ezi okwukwe nke oge ikpeazụ. 2 Ndị Tesalonaịka 2:3, 4. Ọ bụ akụkụ nke usoro ya ime ka onwe ya yie agwa ga-akacha enyere ya imezu nzube ya; ma n’okpuru ọdịdị ya na-agbanwe agbanwe dịka ogwumagala, ọ na-ezobe nsí agwọ nke na-adịghị agbanwe agbanwe. ‘E kwesịghị idobe okwukwe nye ndị jụrụ okwukwe, ma ọ bụ ndị a na-enyo enyo na ha jụrụ okwukwe’ (Lenfant, volume 1, page 516), ka o na-ekwupụta. A ga-ekweta ugbu a na ike a, nke akụkọ ya n’ime otu puku afọ edere n’ọbara ndị nsọ, bụ akụkụ nke nzukọ Kraịst?”

“Ọ bụghị n’enweghị ihe kpatara ya ka e ji kwupụta n’ala ndị Protestant na Katọlik adịghị iche ukwuu na Protestantizim karịa ka ọ dị n’oge gara aga. E nweela mgbanwe; ma mgbanwe ahụ adịghị n’ọkwá Pope. N’ezie, Katọlik yiri ọtụtụ akụkụ nke Protestantizim dị ugbu a, n’ihi na Protestantizim emebiela nke ukwuu kemgbe ụbọchị ndị Ndozigharị.”

“Dị ka ụka ndị Protestant na-achọ ihu ọma nke ụwa, ebere ụgha emeela ka anya ha kpuo ìsì. Ha anaghị ahụ na ọ ziri ezi ikwere ihe ọma banyere ihe ọjọọ niile, ma, dịka nsonaazụ a na-apụghị izere ezere, n’ikpeazụ ha ga-ekwere ihe ọjọọ banyere ihe ọma niile. Kama iguzo n’ịgbachitere okwukwe ahụ e nyefere ndị nsọ otu ugboro, ha ugbu a, dị ka a pụrụ isi kwuo ya, na-arịọ Rome mgbaghara n’ihi echiche ha banyere ya nke ha chere na ọ bụghị nke ebere, na-arịọkwa ka a gbaghara ha maka ikpa ókè ha.”

“Otutu buru ibu nke ndị, ọbụna n’ime ndị na-ele Romanism anya n’enweghị mmasị ọ bụla, anaghị aghọta nke ọma obere ihe ize ndụ dị n’ike na mmetụta ya. Ọtụtụ na-ekwusi ike na ọchịchịrị nke uche na nke omume ọma nke juru ebe nile n’oge Middle Ages kwadoro mgbasa nke ozizi ya, nkwenkwe ụgha ya, na mmegbu ya, nakwa na ọgụgụ isi ka ukwuu nke oge a, mgbasa sara mbara nke ọmụma n’ozuzu, na mmụba nke nnwere onwe n’ihe gbasara okpukpe, na-egbochi ịlọghachi nke enweghị ndidi na ọchịchị aka ike. A na-akwa emo ọbụna echiche ahụ bụ na ọnọdụ dị otu a ga-adị n’oge a nke amamiihe. Ọ bụ eziokwu na nnukwu ìhè, nke uche, nke omume ọma, na nke okpukpe, na-amụkwasị ọgbọ a. N’ime ibe ndị meghere emepe nke Okwu Nsọ nke Chineke, e si n’eluigwe mee ka ìhè tụọ n’elu ụwa. Ma ekwesịrị icheta na ka ìhè e nyere si dị ukwuu, ka ọchịchịrị nke ndị na-agbagọ ma na-ajụ ya si adị ukwuu.”

“Ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ nke e ji ekpere soro ga-egosi ndị Protestant agwa eziokwu nke ọchịchị ndị popu ma mee ka ha kpọọ ya asị ma zere ya; ma ọtụtụ mmadụ maara ihe nke ukwuu n’echiche onwe ha nke na ha anaghị ahụ mkpa ọ dị iji ịdị umeala n’obi chọọ Chineke ka e duru ha banye n’eziokwu. Ọ bụ ezie na ha na-anya isi n’ọmụma ha, ha amaghị ma Akwụkwọ Nsọ ma ike Chineke. Ha aghaghị inwe ụzọ ụfọdụ ha ga-esi mee ka akọ na uche ha dajụọ, ya mere ha na-achọ ihe nke kacha nta n’ihe ime mmụọ ma na-eweda mmadụ ala. Ihe ha na-achọ bụ ụzọ isi chefuo Chineke nke ga-apụta dịka ụzọ isi cheta Ya. Ọchịchị ndị popu dabara adaba nke ọma iji zute mkpa ndị a nile. E kwadebere ya maka klaasị mmadụ abụọ, nke na-agbakọta ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ụwa dum—ndị a ga-azọpụta site n’ọrụ ọma ha, na ndị a ga-azọpụta n’ime mmehie ha. N’ebe a ka ihe nzuzo nke ike ya dị.”

“E gosiri na e gosiwo na ụbọchị nke nnukwu ọchịchịrị nke uche bara uru nye ihe ịga nke ọma nke ọchịchị popu. A ka ga-egosikwa na ụbọchị nke nnukwu ìhè nke uche bara kwa uru nye ihe ịga nke ọma ya. N’oge ndị gara aga, mgbe ndị mmadụ nọ na-enweghị okwu Chineke na-enweghịkwa ọmụma nke eziokwu, e kpuchiri anya ha, ọtụtụ puku mmadụ wee daba n’ọnyà, n’ihi na ha ahụghị ụgbụ e setịpụrụ n’ụkwụ ha. N’ọgbọ a e nwere ọtụtụ ndị anya ha na-enwu mgbagwoju anya n’ìhè na-egbu maramara nke echiche mmadụ, ‘sayensị a na-akpọ n’ụgha sayensị;’ ha anaghị aghọta ụgbụ ahụ, ha wee banye n’ime ya n’otu mfe ahụ ka a ga-asị na e kpuchiri anya ha. Chineke zubere ka a were ike uche mmadụ dịka onyinye sitere n’aka Onye kere ya, nakwa ka e jiri ya jeere eziokwu na ezi omume ozi; ma mgbe a na-azụ mpako na agụụ ịrị elu, ndị mmadụ wee bulie ozizi nke ha elu karịa okwu Chineke, mgbe ahụ ọgụgụ isi nwere ike ime mmebi ka ukwuu karịa amaghị ama. N’ụzọ dị otu a, sayensị ụgha nke ụbọchị ndị a, nke na-emebi okwukwe n’Akwụkwọ Nsọ, ga-egosi na ọ ga-enwekwa ihe ịga nke ọma n’ịkwadebe ụzọ maka nnabata ọchịchị popu, ya na ụdị ya ndị na-atọ ụtọ, dịka ijide ihe ọmụma azụ si mee n’imeghe ụzọ maka ịbawanye ike ya n’Oge Ọchịchịrị.”

“N’ime mmegharị ndị a na-aga n’ihu ugbu a na United States iji nweta maka ụlọọrụ na omenala nke ụka nkwado nke ọchịchị, ndị Protestant na-agbaso nzọụkwụ ndị na-akwado ọchịchị pope. Ee, karịa nke ahụ, ha na-emeghe ụzọ ka ọchịchị pope weghachite n’ime America nke Protestant ọchịchị kasịnụ ahụ ọ tụfuru na Ụwa Ochie. Ma ihe na-enye mmegharị a ihe ọ pụtara karịa bụ eziokwu ahụ na ihe bụ isi a na-atụ anya ya bụ ime ka idebe ụbọchị Sọnde bụrụ iwu—omenala nke sitere na Rome, nke ọ na-ekwukwa na ọ bụ akara nke ikike ya. Ọ bụ mmụọ nke ọchịchị pope—mmụọ nke imekọrịta na omenala nke ụwa, nsọpụrụ a na-enye ọdịnala mmadụ karịa iwu Chineke—ka na-abanye n’ime ụka ndị Protestant ma na-eduga ha ime otu ọrụ ahụ nke ibuli Sọnde elu nke ọchịchị pope mere tupu ha.”

“Ọ bụrụ na onye na-agụ akwụkwọ ahụ chọrọ ịghọta ndị ọrụ a ga-eji rụọ ọrụ n’asọmpi ahụ na-abịa n’oge na-adịghị anya, naanị ihe ọ ga-eme bụ ịgbaso ndekọ nke ụzọ ndị Rom jiri mee otu ebumnobi ahụ n’oge ndị gara aga. Ọ bụrụ na ọ chọrọ ịma otú ndị Papist na ndị Protestant jikọtara ọnụ ga-esi mesoo ndị na-ajụ nkwenkwe ha, ka ọ hụ mmụọ nke Rom gosipụtara megide Ụbọchị Izu Ike na ndị na-agbachitere ya.

“Iwu eze, kansụl ukwu nile, na iwu-nsọ ụka ndị ike ụwa na-akwado, bụ nzọụkwụ ndị emume ndị ọgọ mmụọ ji ruo n’ọnọdụ nsọpụrụ ya n’ime ụwa Ndị Kraịst. Nzọụkwụ ọha mbụ e ji manye idebe ụbọchị Sọnde bụ iwu Constantine nyere. (A.D. 321) Iwu a chọrọ ka ndị bi n’obodo zuo ike n’‘ụbọchị anyanwụ a na-asọpụrụ,’ ma kwere ka ndị ime obodo gaa n’ihu n’ọrụ ugbo ha. Ọ bụ ezie na n’ezie ọ bụ iwu ndị ọgọ mmụọ, eze ukwu ahụ mere ka a manye ya ka a na-edebe ya mgbe ọ nabatasịrị Iso Ụzọ Kraịst n’aha naanị.”

“N’ihi na iwu eze ahụ egosịghị onwe ya dị ka ihe ga-anọchi ikike nke Chineke n’ụzọ zuru ezu, Eusebius, bụ bishọp nke na-achọ amara ndị eze, nke kwa bụ enyi pụrụ iche na onye na-eto Constantine n’ihu, kwusiri ike na Kraịst ebufela Ụbọchị Izu Ike ahụ n’Ụbọchị Onyenwe anyị. Ọ dịghị ọbụna otu ihe àmà sitere n’Akwụkwọ Nsọ e wetara iji gosi eziokwu nke ozizi ọhụrụ ahụ. Eusebius n’onwe ya, n’amaghị ama, kwetara ụgha ya ma kpọrọ aka n’ebe ndị bụ ezi ndị kpatara mgbanwe ahụ nọ. ‘Ihe niile,’ ka ọ na-ekwu, ‘ihe ọbụla ọ bụ ọrụ ime n’Ụbọchị Izu Ike, ndị a ka anyị ebufela n’Ụbọchị Onyenwe anyị.’—Robert Cox, Sabbath Laws and Sabbath Duties, peeji nke 538. Ma arịrịọ banyere Sọnde ahụ, n’agbanyeghị na ọ nweghị ntọala, nyere ndị mmadụ obi ike ịzọ ụkwụ n’elu Ụbọchị Izu Ike nke Onyenwe anyị. Ndị niile chọrọ ka ụwa sọpụrụ ha nabatara emume ahụ a ma ama.”

“Mgbe e guzobere ọchịchị pope ahụ nke ọma, a gara n’ihu n’ọrụ ibuli Sọnde elu. Ruo nwa oge, ndị mmadụ na-arụ ọrụ ugbo mgbe ha anaghị aga ụka, a ka na-ewerekwa ụbọchị nke asaa dịka Sabat. Ma nwayọọ nwayọọ e mere mgbanwe. A machibidoro ndị nọ n’ọfịs dị nsọ ikpe ikpe n’arụmụka obodo ọbụla n’ụbọchị Sọnde. N’oge na-adịghị anya mgbe ahụ gasịrị, e nyere iwu ka mmadụ niile, n’agbanyeghị ọkwa ha, zere ọrụ nkịtị, n’okpuru ntaramahụhụ nke ịkwụ ụgwọ iwu maka ndị nwe onwe ha, na iti ihe n’ihe gbasara ndị ohu. Mgbe e mesịrị, e nyere iwu na a ga-eji ịnapụ ndị ọgaranya ọkara nke akụ na ụba ha taa ha ahụhụ; ma n’ikpeazụ, na ọ bụrụ na ha ka nọgide na-ekwesi olu ike, a ga-eme ha ndị ohu. A ga-eme ka ndị nọ n’ọkwa dị ala taa ahụhụ site n’ịkpọpụ ha n’ala ruo mgbe ebighị ebi.”

“A kpọkwarakwa ọrụ ebube ka e jiri ha rụọ ọrụ. N’etiti ihe ịtụnanya ndị ọzọ, a kọọrọ na mgbe otu onye ọrụ ubi nke na-achọ ịga ịkọ ubi ya n’Ụbọchị Sọnde ji ígwè hichaa ihe ọ na-eji akọ ubi, ígwè ahụ rapaara n’aka ya nke ọma, ma ruo afọ abụọ ọ na-eburu ya gburugburu, ‘n’oke mgbu na ihere ya karịrị akarị.’—Francis West, Historical and Practical Discourse on the Lord’s Day, ibe 174.

“Mgbe e mesịrị, popu nyere ntụziaka ka ụkọchukwu parish dọọ ndị na-emebi ụbọchị Sọnde aka ná ntị ma chọọ ka ha gaa n’ụlọ ụka kpee ekpere ha, ka ha ghara iweta n’elu onwe ha na ndị agbata obi ha nnukwu ọdachi ọ bụla. Otu kansụl ụka wepụtara arụmụka ahụ, nke e jirila ebe nile mee ihe, ọbụna n’etiti ndị Protestant, na ebe ọ bụ na àmụ̀mà tụrụ ụfọdụ ndị mgbe ha nọ na-arụ ọrụ n’ụbọchị Sọnde, ọ ga-abụrịrị ụbọchị Sabbat ahụ. ‘O doro anya,’ ka ndị bishọp kwuru, ‘otú iwe Chineke si dị ukwuu n’ebe ileghara ụbọchị a anya ha nọ.’ E mechara kpọkuo ka ndị ụkọchukwu na ndị ozi, ndị eze na ndị isi, na ndị niile kwere ekwe ‘jiri mbọ ha nile na nlekọta ha nile mee ka e weghachi ụbọchị ahụ n’nsọpụrụ ya, ma, n’ihi otuto nke Kraịstianity, ka e were nsọpụrụ dị ukwuu karịa debe ya n’oge na-abịa.’—Thomas Morer, Discourse in Six Dialogues on the Name, Notion, and Observation of the Lord’s Day, page 271.”

“Ebe iwu dị iche iche nke kansụl gosipụtara na ha ezughị ezu, a rịọrọ ndị ọchịchị ụwa ka ha wepụta iwu eze nke ga-eme ka ụjọ baa n’obi ndị mmadụ ma mee ka a manye ha ịkwụsị ịrụ ọrụ n’ụbọchị Sọnde. N’otu sinọd e mere na Rom, e kwadoro mkpebi niile gara aga ọzọ site n’ike na nsọpụrụ ka ukwuu. E tinyekwara ha n’iwu ụka, ndị ọchịchị obodo wee mee ka a manye ha n’ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ Kristendom dum. (Lee Heylyn, History of the Sabbath, pt. 2, ch. 5, sec. 7.)”

“Ma n’agbanyeghị nke ahụ, enweghị ikike sitere n’Akwụkwọ Nsọ maka idebe Ụbọchị Ụka kpatara nnukwu mgbagwoju anya. Ndị mmadụ jụrụ ikike ndị nkụzi ha nwere iji wepụ nkwupụta doro anya nke Jehova n’akụkụ, sị, ‘Ụbọchị nke asaa bụ Ụbọchị Izuike nke Onyenwe anyị bụ Chineke gị,’ ka e wee sọpụrụ ụbọchị anyanwụ. Iji mezuo ụkọ nke akaebe sitere na Bible, e kwesịrị iji ụzọ aghụghọ ndị ọzọ. Otu onye nkwado Ụbọchị Ụka nke nwere oké ịnụ ọkụ n’obi, onye gara chọọchị ndị dị n’England n’ihe dị ka njedebe narị afọ nke iri na abụọ, hụrụ nguzogide sitere n’aka ndị àmà kwesịrị ntụkwasị obi nye eziokwu; ma mbọ ya ghọrọ ihe efu nke ukwuu nke mere na o si n’ala ahụ pụọ ruo nwa oge ma malite ịchọ ụzọ ụfọdụ ọ ga-esi manye nkuzi ya. Mgbe ọ laghachiri, e mezuru ụkọ ahụ, ma n’ọrụ ya ndị sochirinụ o zutere ihe ịga nke ọma ka ukwuu. O wetara ya akwụkwọ mpịakọta nke na-ekwu na o si n’aka Chineke n’onwe Ya bịa, nke nwere iwu achọrọ maka idebe Ụbọchị Ụka, tinyere iyi egwu dị egwu iji tụọ ndị na-enupụ isi ụjọ. Akwụkwọ a dị oké ọnụ ahịa—nke bụ aghụghọ ụgha dị ala dịka usoro ahụ ọ na-akwado—e kwuru na o si n’eluigwe daa, na na a hụrụ ya na Jerusalem, n’elu ebe ịchụàjà nke St. Simeon, na Golgotha. Ma, n’eziokwu, ụlọ eze pontiff dị na Rome bụ isi iyi ebe o si pụta. N’oge niile, ụgha na akwụkwọ ụgha e ji akwalite ike na ọganihu nke chọọchị ka ndị ọchịchị papal jiri anya hụ dị ka ihe iwu kwadoro.”

“Akwụkwọ mpịakọta ahụ machibidoro ịrụ ọrụ site n’oge awa nke itoolu, ya bụ, elekere atọ nke mgbede n’ụbọchị Satọdee, ruo n’ịwụ ọwụwa anyanwụ n’ụbọchị Mọnde; e kwupụtakwa na e ji ọtụtụ ọrụ ebube kwado ike ya. A kọrọ na ndị na-arụ ọrụ gafee oge a kara aka dara n’ọrịa nkwarụ. Otu onye na-egwe ọka, onye nwara ịkwá ọka ya, hụrụ na, kama ntụ ọka, iyi ọbara si na ya pụta, wiil igwe nri ahụ wee kwụsị ịtụgharị, n’agbanyeghị oke ifufe mmiri ahụ siri ike. Otu nwanyị nke tinyere mgwakota ntụ ọka n’ime oven hụrụ ya ka ọ ka dị ndụ mgbe e wepụrụ ya, ọ bụ ezie na oven ahụ dị nnọọ ọkụ. Nwanyị ọzọ, onye nwere mgwakota ntụ ọka akwadoro maka ịsa achịcha n’oge awa nke itoolu, ma kpebie idowe ya n’akụkụ ruo Mọnde, chọpụtara, n’echi ya, na e meela ya achịcha ma saa ya site n’ike Chineke. Otu nwoke nke sara achịcha mgbe awa nke itoolu gasịrị n’ụbọchị Satọdee chọpụtara, mgbe ọ nyawara ya n’ututu echi ya, na ọbara siri na ya pụta. Ọ bụ site n’ụdị akụkọ efu ndị a na-enweghị isi na nke jupụtara n’okwukwe ụgha ka ndị na-akwado ụbọchị Sọnde gbalịsiri ike ime ka ịdị nsọ ya guzobe. (Lee Roger de Hoveden, Annals, vol. 2, pp. 526–530.)”

“N’ala Scotland, dịka n’ala England, e mere ka a na-asọpụrụ Sunday karịa site n’ijikọ ya na ya na akụkụ nke Sabbath oge ochie. Ma oge a chọrọ ka edobe ya n’ịdị nsọ dị iche. Iwu eze Scotland nyere kwupụtara na ‘Saturday malite n’elekere iri na abụọ nke ehihie kwesịrị ka e were ya dịka ụbọchị nsọ,’ nakwa na ọ dịghị mmadụ ọ bụla, site n’oge ahụ ruo ụtụtụ Monday, ga-etinye onwe ya n’ọrụ nke ụwa.—Morer, ibe 290, 291.”

“Ma n’agbanyeghị mgbalị niile e mere iji guzobe ịdị nsọ nke Sọnde, ndị papist n’onwe ha kwupụtara n’ihu ọha ike ọchịchị nke Sabat sitere n’aka Chineke na mmalite mmadụ nke iwu ahụ nke e jiri dochie ya. N’arọ nke iri na isii, otu kansụl papa kwupụtara nke ọma, sị: ‘Ka Ndị Kraịst niile cheta na Chineke doro ụbọchị nke asaa nsọ, nakwa na e natara ya ma debe ya, ọ bụghị naanị n’aka ndị Juu, kama n’aka ndị ọzọ niile na-ekwu na ha na-efe Chineke; ọ bụ ezie na anyị Ndị Kraịst agbanweela Sabat ha ka ọ bụrụ Ụbọchị Onyenwe anyị.’—Ibid., peeji 281, 282. Ndị ahụ nọ na-emetụ iwu Chineke aka n’ụzọ gbanwere agbanwe amaghịghị ụdị ọrụ ha na-arụ. Ha na-etinye onwe ha n’elu Chineke n’ama ụma.”

“E nyere ihe nlereanya doro anya nke amụma Rom n’ebe ndị na-ekwenyeghị na ya nọ n’ime ogologo ma juputara n’ọbara mkpagbu a kpagburu ndị Waldenses, ụfọdụ n’ime ha bụ ndị na-edebe Ụbọchị Izu Ike. Ndị ọzọ tara ahụhụ n’ụzọ yiri nke a n’ihi ikwesị ntụkwasị obi ha n’iwu nke anọ. Akụkọ ihe mere eme nke ụka ndị Etiopia na Abyssinia dịkwa mkpa nke ukwuu. N’etiti ọchịchịrị nke Oge Ọchịchịrị, ndị Kraịst nke Etiti Afrịka furu efu n’anya ma bụrụkwa ndị e chefuru echefu site n’aka ụwa, ma ruo ọtụtụ narị afọ, ha nwetara nnwere onwe n’ime ime ihe okwukwe ha. Ma n’ikpeazụ, Rom matara ịdị adị ha, n’oge na-adịghịkwa anya e duhie eze ukwu Abyssinia ka o kweta pope dịka onye nnọchi anya Kraịst. Mwepu onwe ndị ọzọ sochiri.”

“E wepụtara iwu nke machibidoro idebe Ụbọchị Izuike n’okpuru ntaramahụhụ kachasị njọ. (Lee Michael Geddes, Church History of Ethiopia, ibe 311, 312.) Ma ọchịchị aka ike nke papa ghọrọ n’oge na-adịghị anya ibu arọ nke na-emerụ ahụ nke ukwuu, nke mere na ndị Abyssinia kpebiri ịtọhapụ olu ha na ya. Mgbe ọgụ dị egwu gasịrị, a chụpụrụ ndị Romanist n’ókèala ọchịchị ha, weghachikwara okwukwe ochie ahụ. Ụka dị iche iche ṅụrịrị ọṅụ n’ihi nnwere onwe ha, ha echezọghịkwa mgbe ọ bụla ihe ọmụmụ ha mụtara banyere aghụghọ, oke ịnụ ọkụ n’obi, na ike ọchịchị aka ike nke Rome. N’ime alaeze ha nke dịpụrụ adịpụ, ha nwere afọ ojuju ịnọgide, ebe ndị fọdụrụ n’Ụwa Ndị Kraịst amaghị ha.”

“Nzukọ dị iche iche nke dị n’Afrịka debere Ụbọchị Izuike dịka nzukọ papal si debe ya tupu ndapụ n’ezi okwukwe ya ezuru oke. Mgbe ha debere ụbọchị nke asaa n’irube isi n’iwu Chineke, ha zere ọrụ n’ụbọchị Sọnde n’ịgbaso omenala nke nzukọ ahụ. Mgbe Rom nwetara ike kachasi elu, ọ zọpụtawo Ụbọchị Izuike nke Chineke n’okpuru ụkwụ iji bulie nke ya elu; ma nzukọ dị iche iche nke dị n’Afrịka, bụ ndị zoro ezo ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu puku afọ, esoghị na ndapụ n’ezi okwukwe a. Mgbe e wetara ha n’okpuru ọchịchị Rom, a manyere ha ịhapụ nke bụ eziokwu ma bulie sabbath ụgha elu; ma ozugbo ha nwetaghachiri nnwere onwe ha, ha laghachiri n’irube isi n’iwu nke anọ.

“Akụkọ ndị a banyere ihe ndị gara aga na-ekpughe n'ụzọ doro anya iro Rom nwere n’ebe ezi ụbọchị izu ike ahụ na ndị na-agbachitere ya nọ, na ụzọ ndị ọ na-eji akwanyere ụlọọrụ ahụ nke o kere ugwu. Okwu Chineke na-akụzi na a ga-emegharịkwa ihe ndị a mgbe ndị Roman Katọlik na ndị Protestant ga-ejikọta onwe ha maka ibuli Sọnde elu.

“Amụma nke Mkpughe 13 na-ekwupụta na ike ahụ nke anụ ọhịa ahụ nke nwere mpi ndị yiri nke nwa atụrụ nọchiri anya ya ga-eme ka ‘ụwa na ndị bi n’ime ya’ fee ọchịchị ndị popu ofufe—nke e ji anụ ọhịa ahụ ‘dị ka agụ’ nọchianya. Anụ ọhịa ahụ nke nwere mpi abụọ ga-ekwukwa ‘nye ndị bi n’ụwa, ka ha mee ihe oyiyi nye anụ ọhịa ahụ;’ ma ọzọkwa, ọ ga-enye mmadụ niile iwu, ‘ma ndị nta ma ndị ukwu, ndị ọgaranya na ndị ogbenye, ndị nwere onwe ha na ndị ohu,’ ka ha nata akara nke anụ ọhịa ahụ. Mkpughe 13:11–16. E gosila na United States bụ ike ahụ nke anụ ọhịa ahụ nke nwere mpi ndị yiri nke nwa atụrụ nọchiri anya ya, na na amụma a ga-emezu mgbe United States ga-amanye idebe ụbọchị Sọnde, nke Rom na-azọrọ dị ka nnabata pụrụ iche nke ọchịchị elu ya. Ma n’ịsọpụrụ ọchịchị ndị popu a United States agaghị anọ naanị ya. Mmetụta Rom n’ime mba ndị ahụ nke n’oge gara aga kwetara ọchịchị ya ka dị anya ịbụ nke ebibiela kpamkpam. Ma amụma na-ebu amụma banyere mweghachi nke ike ya. ‘Ahụrụ m otu n’ime isi ya dịka a ga-asị na e merụrụ ya ahụ ruo ọnwụ; a gwọkwara ọnya ọnwụ ya: ụwa niile wee ju anya soro anụ ọhịa ahụ.’ Amaokwu nke 3. Itinye ọnya ọnwụ ahụ na-egosi ọdịda ọchịchị ndị popu na 1798. Mgbe nke a gasịrị, ka onye amụma ahụ na-ekwu, ‘a gwọkwara ọnya ọnwụ ya: ụwa niile wee ju anya soro anụ ọhịa ahụ.’ Pọl na-ekwu nke ọma na ‘mmadụ nke mmehie’ ahụ ga-adịgide ruo ọbịbịa nke abụọ. 2 Ndị Tesalonaịka 2:3–8. Ruo na njedebe nke oge ọ ga-aga n’ihu n’ọrụ aghụghọ. Ma onye dere Mkpughe na-ekwupụtakwa, n’ịtụ aka kwa n’ọchịchị ndị popu: ‘Ndị niile bi n’elu ụwa ga-efe ya ofufe, ndị aha ha edeghị n’akwụkwọ nke ndụ.’ Mkpughe 13:8. Ma n’Ụwa Ochie ma n’Ụwa Ọhụrụ, a ga-enye ọchịchị ndị popu nsọpụrụ n’ime nsọpụrụ a na-enye usoro ụbọchị Sọnde, nke dabere naanị n’ike ọchịchị Chọọchị Rom.”

“Kemgbe etiti narị afọ nke iri na itoolu, ndị na-amụ amụma dị na United States ewetawo ụwa àmà a. N’ihe omume ndị a na-eme ugbu a, a na-ahụ ọganihu ngwa ngwa n’ebe mmezu nke amụma ahụ e buru n’ọnụ dị. N’etiti ndị nkụzi Protestant, e nwere otu nkwupụta ahụ nke ikike sitere n’aka Chineke maka idebe ụbọchị Sọnde, na otu enweghị ihe àmà sitere n’Akwụkwọ Nsọ ahụ, dịka ọ dịkwa n’aka ndị ndu papal ndị chepụtara ọrụ ebube iji dochie ebe iwu sitere n’aka Chineke kwesịrị ịdị. Nkwupụta ahụ na a na-ebute ikpe Chineke n’ahụ mmadụ n’ihi imebi ha imebi sabbath-Sọnde, ka a ga-ekwughachi; ọbụna ugbu a, a malitelarị ịkụsi ya ike. Ma mmegharị iji manye idebe ụbọchị Sọnde na-enweta ngwa ngwa ala.”

“Ọ dị ịtụnanya n’amamihe aghụghọ ya na n’ụzụ aghụghọ ya ka Chọọchị Rom dị. Ọ pụrụ ịgụ ihe ga-adị. Ọ na-eche oge ya, ebe ọ na-ahụ na ụka ndị Protestant na-enye ya nsọpụrụ site n’ịnakwere sabbath ụgha ahụ nakwa na ha na-akwado ịmanye ya site n’ụzọ ndị ahụ nke ọ bụ ya onwe ya jiri rụọ ọrụ n’oge ndị gara aga. Ndị jụrụ ìhè nke eziokwu ga-achọkwa enyemaka nke ike a nke na-akpọ onwe ya na-adịghị emehie emehie iji bulie elu otu iwu nke sitere n’aka ya. O nweghị ike isi ike ịkọ otú ọ ga-esi ngwa ngwa bịa inyere ndị Protestant aka n’ọrụ a. Ònye ghọtara nke ọma karịa ndị ndu papal otú e si emeso ndị na-anaghị ege Chọọchị ntị?”

“Nzukọ Roman Katọlik, ya na ngalaba ya nile n’ụwa dum, na-etolite otu nnukwu nzukọ dị n’okpuru ọchịchị oche pope, nke e mere kwa ka ọ jeere ọdịmma oche papal ahụ ozi. A na-akụziri ọtụtụ nde ndị na-enwe nkwurịta okwu ya, n’ala ọbụla n’elu ụwa, ka ha were onwe ha dịka ndị e ji nrubeisi nye pope kee. N’agbanyeghị obodo ha ma ọ bụ ọchịchị ha, ha kwesịrị ile ikike nzukọ ahụ anya dịka nke dị elu karịa ikike ọ bụla ọzọ. Ọ bụ ezie na ha pụrụ iṅụ iyi na-ekwe nkwa iguzosi ike n’ihe nye steeti, ma n’azụ nke a ka nkwa nrubeisi nye Rom dị, nke na-atọhapụ ha n’aka nkwa ọ bụla nke na-emegide ọdịmma ya.”

“Akụkọ ihe mere eme na-agba àmà banyere mgbalị aghụghọ ya na nke na-adịgide adịgide iji tinye onwe ya n’ihe gbasara mba dị iche iche; ma ozugbo o nwetara ebe ọ ga-eguzo, ka o wee mee ka ebumnuche nke ya gaa n’ihu, ọbụna ruo n’ịla n’iyi nke ndị eze na ndị mmadụ. N’afọ 1204, Pope Innocent III nwetara n’aka Peter II, eze nke Arragon, iyi pụrụ iche a na-esonụ: ‘Mụ onwe m, Peter, eze nke ndị Arragon, na-ekwupụta ma na-ekwe nkwa ịbụ onye na-ekwesị ntụkwasị obi na onye na-erube isi mgbe niile nye onyenwe m, Pope Innocent, nye ndị ga-anọchi ya n’ọkwa Katọlik, na Chọọchị Rom, nakwa iji ntụkwasị obi debe alaeze m n’irube isi nye ya, na-agbachitere okwukwe Katọlik, ma na-achụso ajọ nkwenkwe nke ndị jụrụ okwukwe.’—John Dowling, The History of Romanism, b. 5, ch. 6, sec. 55.”

“55. Nke a kwekọrọ n’ihe a na-ekwu banyere ike nke pontiff Rom, ‘na ọ bụ iwu kwere ya iwepụ ndị eze ukwu n’oche,’ na ‘na ọ pụrụ ịtọhapụ ndị a na-achị n’ịkwado nrubeisi ha n’aka ndị ọchịchị ajọ omume.’—Mosheim, b. 3, cent. 11, pt. 2, ch. 2, sec. 9, note 17.

“Ka e cheta ya, ọ bụ nganga Rom ka ọ na-ekwu na ọ dịghị agbanwe agbanwe. Ụkpụrụ Gregory VII na Innocent III ka bụkwa Ụkpụrụ Chọọchị Roman Katọlik. Ma ọ bụrụ naanị na o nwere ike ahụ, ọ ga-etinye ha n’ọrụ ugbu a n’ike dị ka o mere n’ime narị afọ ndị gara aga. Ndị Protestant amachaghị ihe ha na-eme mgbe ha na-atụ aro ịnara enyemaka Rom n’ọrụ ibuli Sọnde elu. Mgbe ha nọgidere n’uche imezu nzube ha, Rom na-achọ iweghachi ike ya ọzọ, ịlaghachite n’isi ọchịchị ya furu efu. Ka e mee ka ụkpụrụ ahụ guzobe otu ugboro na United States na chọọchị pụrụ iji ma ọ bụ chịkwaa ike nke steeti; na a pụrụ ime ka a na-eme emume okpukpe site n’iwu ụwa; n’okwu dị mkpirikpi, na ikike chọọchị na steeti ga-achịkwa akọ na uche, mgbe ahụ mmeri Rom n’obodo a bụ ihe e ji n’aka.”

“Okwu Chineke enyela ịdọ aka ná ntị banyere ihe ize ndụ na-abịanụ; ọ bụrụ na eleghara nke a anya, ụwa Protestant ga-amata ihe nzube Rom bụ n’eziokwu, naanị mgbe ọ ga-adịla oke mbubreyo ịgbanahụ ọnya ahụ. Ọ na-etolite nwayọọ nwayọọ n’ike. Ozizi ya na-etinye mmetụta ha n’ụlọ nzuko omeiwu, n’ime ụka, na n’obi ụmụ mmadụ. Ọ na-achịkọba nnukwu ụlọ ya ndị toro elu ma dị arọ, n’ime ebe nzuzo ha ka a ga-emeghachi mkpagbu ya ndị gara aga. Nwayọọ nwayọọ, n’enweghị onye na-enyo ya enyo ma ọ bụ na-achọpụta ya, ọ na-eme ka ike ya sie ike iji kwalite ebumnuche nke ya mgbe oge ga-abịa ka o tie ihe. Naanị ihe ọ chọrọ bụ ebe uru dị ya, ma a na-enye ya nke a ugbu a. N’oge na-adịghị anya anyị ga-ahụkwa ma nwee mmetụta ihe nzube nke ihe Roman ahụ bụ. Onye ọbụla ga-ekwere ma rubekwa isi n’okwu Chineke ga-esi na nke ahụ nweta nkọcha na mkpagbu.” The Great Controversy, 563–581.