Anyị mechiri isiokwu gara aga site n’ịkọwapụta na ndị mmụọ ozi atọ nile nke Mkpughe iri na anọ nwere ozi n’aka ha. A kọwara mmụọ ozi nke abụọ na nke atọ dịka ndị ji “akwụkwọ mpịakọta” soro ha ka ha na ozi ha na-arịdata. Mmụọ ozi ọ bụla na-anọchi anya otu ozi, ma mbata nke ozi ọ bụla na-ebute mmetụta. Mmụọ ozi mbụ bịarutere n’afọ 1798. E kpughere ozi ahụ, ma e nwekwara mmụba nke ọmụma banyere ikpe na-abịa nso. Mmụba nke ọmụma ahụ mụrụ klaasị abụọ nke ndị na-efe ofufe. Mgbe mmụọ ozi nke abụọ bịarutere, e kpughere ozi nke ọdịda ndị Protestant, e nwekwara mmụba nke ọmụma, ma mụọ klaasị abụọ. Mgbe ozi Mkpu Etiti Abalị bịarutere n’Ọktoba 22, 1844, e kpughere ya na nzukọ ogige Exeter, e nwekwara mmụba nke ọmụma, ma mụọ klaasị abụọ nke ụmụagbọghọ na-amaghị nwoke. Mgbe mmụọ ozi nke atọ bịarutere n’Ọktoba 22, 1844, e kpughere ozi nke mmụọ ozi nke atọ na ihe nile ọ na-anọchi anya ya, e nwekwara mmụba nke ọmụma, ma mụọ klaasị abụọ.
Àgwà ọzọ a pụrụ ịhụ n’ime ndị mmụọ ozi metụtara ịnye ike n’ozi ndị mmụọ ozi. E nyere ozi nke mmụọ ozi nke abụọ ike site n’ozi nke Mkpu Etiti Abalị, dị ka isiokwu gara aga gosiri, ma Mkpu Etiti Abalị ahụ anọchiteghị anya ya site n’otu mmụọ ozi naanị ya; ọtụtụ ndị mmụọ ozi nọchitere ya anya. Akụkọ ihe mere eme nke kwekọrọ na mmụọ ozi nke abụọ na Mkpu Etiti Abalị na-egosi na e nyere ozi mmụọ ozi nke abụọ ike mgbe Mkpu Etiti Abalị sonyere ya. N’akwụkwọ ahụkwa ka a gwara anyị:
“Ahụrụ m ndị mmụọ ozi ka ha na-eme ngwangwa gaa n’ihu ma laa azụ n’eluigwe. Ha na-arịdata n’ụwa, ma ọzọkwa na-arịgoro n’eluigwe, na-akwadebe maka mmezu nke otu ihe omume dị mkpa. Mgbe ahụ, ahụrụ m mmụọ ozi ọzọ dị ike, e nyere ya iwu ka ọ rịdata n’ụwa, ma jikọta olu ya na nke mmụọ ozi nke atọ, ma nye ozi ya ike na ịdị irè. E nyekwara mmụọ ozi ahụ nnukwu ike na ebube, ma ka ọ na-arịdata, e ji ebube ya mee ka ụwa nwee ìhè. Ìhè ahụ nke gara n’ihu ma sochikwaa n’azụ mmụọ ozi a, bìrì ebe niile, ka ọ na-eti mkpu n’ike, n’oké olu, sị, Babịlọn ukwu adaala, adaala, ma ọ ghọọla ebe obibi nke ndị mmụọ ọjọọ, na ebe njide nke mmụọ ọ bụla rụrụ arụ, na ọnụ ụlọ nke nnụnụ ọ bụla na-adịghị ọcha ma bụrụkwa nke a na-asọ oyi. Ozi banyere ọdịda Babịlọn, dịka mmụọ ozi nke abụọ nyere ya, ka a na-enye ọzọ, tinyere mgbakwunye nke nrụrụ aka ndị batara n’ime ụka dị iche iche kemgbe 1844. Ọrụ nke mmụọ ozi a na-abịa n’oge kwesịrị ekwesị, ma sonyere n’ọrụ ikpeazụ ukwu nke ozi mmụọ ozi nke atọ, ka ọ na-abawanye bụrụ nnukwu mkpu. A na-edokwa ndị Chineke n’ebe niile ka ha guzo n’oge ọnwụnwa ahụ ha ga-ezute n’oge na-adịghị anya. Ahụrụ m nnukwu ìhè ka ọ dakwasịrị ha, ha wee jikọta n’ozi ahụ, ma n’enweghị ụjọ kwupụta ozi mmụọ ozi nke atọ n’ike dị ukwuu.”
“E zigara ndị mmụọ ozi ka ha nyere mmụọ ozi ahụ dị ike nke si n’eluigwe bịa aka, m wee nụ olu ndị yiri ka ha na-ada n’ebe niile, Sitenụ n’ime ya pụta, ndị m, ka unu ghara ịbụ ndị na-ekekọrịta nmehie ya, ka unu wee ghara ịnara ihe n’ime ihe otiti ya; n’ihi na mmehie ya eruola elu ruo n’eluigwe, Chineke echetakwala ajọ omume ya nile. Ozi a yiri ka ọ bụ ihe agbakwunyere n’ozi nke atọ ahụ, ma soro ya jikọọ, dịka mkpu etiti abalị siri jikọọ na ozi mmụọ ozi nke abụọ n’afọ 1844. Ebube Chineke dakwasịrị ndị nsọ ahụ nwere ndidi, bụ ndị na-eche nche, ha wee jiri enweghị ụjọ nye ịdọ aka ná ntị ikpeazụ ahụ dị nsọ, na-ekwusa ọdịda Babilọn, ma na-akpọku ndị Chineke ka ha si n’ime ya pụta; ka ha wee gbanahụ ikpe ya ahụ dị egwu.” Spiritual Gifts, volume 1, 193, 194.
Mkpu ákwá etiti abalị sonyeere mmụọ-ozi nke abụọ, ma mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na asatọ na-esonyekwa mmụọ-ozi nke atọ; ma mgbe ọ sonyere mmụọ-ozi nke atọ, ọ na-emegharị isonyere nke Mkpu ákwá etiti abalị na mmụọ-ozi nke abụọ ná mmalite nke Adventism. Dabere n’ebe ndị àmà abụọ nọ, ya bụ, mmụọ-ozi nke abụọ na nke atọ, ozi mmụọ-ozi ọ bụla nwere ozi nke abụọ na-enye ya ike. Ndị àmà abụọ a na-akụzi na mgbe ozi mmụọ-ozi nke mbụ bịarutere n’akụkọ ihe mere eme, aghaghị ịdịrị oge ga-abịa mgbe nke ahụ gasịrị ebe ozi ahụ ga-enweta ike site n’ozi nke abụọ. Nke a bụkwa eziokwu, n’eziokwu, banyere mmụọ-ozi nke mbụ. N’akụkụ mbụ nke ogologo amaokwu ahụ anyị ka depụtara, Sister White na-akọwapụta otu àgwà ndị ahụ nye mmụọ-ozi nke mbụ dị ka Jọn si enye mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na asatọ, mgbe ọ na-ekwu, “A gwara m na ozi ya bụ ime ka ụwa na-enwu site n’ebube ya, ma dọọ mmadụ aka ná ntị banyere iwe Chineke na-abịa.” O doro anya n’amaokwu ahụ na ọ na-ezo aka n’ebe mmụọ-ozi nke mbụ nọ.
Ozi mbụ ahụ rutere n’afọ 1798, ma emesịa e nyere ya ike n’Ọgọst 11, 1840, mgbe ọchịchị kachasị elu nke Ottoman kwụsịrị. N’oge ahụ, mmụọ-ozi dị ike nke Mkpughe isi nke iri siri n’eluigwe gbadata, tinye otu ụkwụ n’elu ala, tinye nke ọzọ n’elu oké osimiri. Ọ na-anọchi anya inye ike nye ozi mbụ ahụ, ma nke a bụ ihe na-amata ọrụ nke mmụọ-ozi mbụ ahụ dị ka otu ọrụ ahụ nke mmụọ-ozi nke Mkpughe isi nke iri na asatọ. E kpebiri ka ha abụọ mee ka ụwa mụnye site n’ebube ha, ma mmụọ-ozi nke Mkpughe isi nke iri na asatọ na-ejikọta na mmụọ-ozi nke atọ, dịka Mkpu Etiti Abalị sonyere na mmụọ-ozi nke abụọ, nakwa dịka mmụọ-ozi ahụ nke gbadara n’ime Mkpughe isi nke iri sonyere na mmụọ-ozi mbụ.
Ya mere, mgbe mmụọ-ozi mbụ bịarutere, e meghere ozi e mechiri emechi nke mụtara klaasị abụọ nke ndị na-efe ofufe. Mgbe ozi mmụọ-ozi mbụ ahụ nwetara ike site n’aka mmụọ-ozi nke Mkpughe iri, o nwere n’aka ya obere akwụkwọ nke o nyere Jọn iwu ka o rie, si otú a na-egosi na o wetara ozi, meghere ya, ma ọ mụtara klaasị abụọ nke ndị na-efe ofufe. Mgbe mmụọ-ozi nke abụọ, Mkpu Etiti Abalị, na mmụọ-ozi nke atọ bịarutere, e nwere ozi e meghere nke nwalere ma mụta klaasị abụọ nke ndị na-efe ofufe.
Akụkụ Akwụkwọ Nsọ anyị na-atụle na-emesi ike, site n’ịtụnyere akụkọ ihe mere eme nke Kraịst na akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, na usoro ule nke sochiri onwe ya nke mere n’akụkọ ihe mere eme ndị Millerite mere kwa n’ụbọchị Kraịst, nke bụ njedebe nke Izrel oge ochie. Ọ bụrụ na usoro ule nke sochiri onwe ya mere ná mmalite nke Izrel ime mmụọ na ná njedebe nke Izrel oge ochie, mgbe ahụ a ga-enwekwa usoro ule nke sochiri onwe ya ná njedebe nke Izrel ime mmụọ, dịka ọ dị ná mmalite nke Izrel oge ochie.
N’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, nke a ga-anọchi anya imeghe akara ise nke nwalere ma mụpụta òtù abụọ nke ndị na-efe ofufe site n’afọ 1798 ruo Ọktoba 22, 1844. Akụkụ Akwụkwọ Nsọ a na-akụzi nke ọma na ọ bụrụ na i daa n’ule otu, ị gaghị agafe ule nke na-esote, n’ihi na ọbụna ị gaghị anwa ya. Ọ dịkwa doo anya na n’oge Kraịst, usoro ule a na-eru ọgwụgwụ ya mgbe ndị mbụ a họọrọ, bụ ndị nke ọgbụgba ndụ ahụ, nọ n’ọchịchịrị zuru ezu gbasara atụmatụ nzọpụta. Daniel na Jọn na-anọchi anya ndị na-ege olu nke dị n’azụ ha ntị, ya bụ, ndị gafere n’usoro ule na-aga n’ihu nke chọrọ nyocha nke onye n’otu n’otu banyere eziokwu ọhụrụ ọ bụla e meghere akara ya.
Akwụkwọ Daniel na Mkpughe bụ otu akwụkwọ, Daniel na Jọnkwa bụ ndị àmà abụọ nke otu akwụkwọ ahụ. Otu àmà bụ mmalite nke akwụkwọ ahụ, nke ọzọkwa bụ njedebe nke akwụkwọ ahụ. Ndị àmà abụọ ahụ tara ahụhụ ọnwụ na mbilite n’ọnwụ n’ụzọ ihe nnọchianya; otu eze Medo-Peshịa kpagburu, (na-anọchi anya United States), nke ọzọkwa Rom kpagburu, (na-anọchi anya ọchịchị ndị popu). A na-akpagbu Jọn n’ihi na ọ bụ onye na-edebe ụbọchị izu ike, n’otu n’obi na Daniel onye e kpagburu n’ihi na ọ jụrụ ịgbanwe omume ofufe ya. Ha ọnụ na-anọchi anya ndị ahụ nọ na njedebe nke ụwa, ndị a na-akpagbu n’ihi na ha jụrụ ịnakwere ofufe ụbọchị Sọnde n’ọnọdụ ụbọchị izu ike nke ụbọchị nke asaa.
Ndị mmadụ Daniel na Jọn nọchiri anya ha bụ maọbụ ga-abụ ndị a kara akara, n’ihi na mgbe a tụbara Daniel n’olulu ọdụm n’ihi na ọ nupụrụ isi n’“iwu” eze, eze ahụ kara nkume ahụ akara, ka ebumnuche ahụ ghara ịgbanwe. E kara Daniel akara ruo mgbe ebighị ebi, n’ihi na iwu eze ahụ, nakwa ikike nke akara ya, apụghị ịgbanwe, dịka iwu ndị Midia na Peasia si dị. E tinyere akara eze ahụ n’elu nkume, e mechikwara ụzọ ahụ. A na-emechi ụzọ ahụ n’oge iwu ụbọchị Sọnde, ọ dịghịkwa mmadụ pụrụ imeghe ụzọ ahụ, dịka e mechiri ụzọ ahụ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844. Nke a bụ naanị ihe atụ dị mfe nke ịdị mkpa ọ dị ịtụle ọ bụghị naanị ihe omume amụma ndị e depụtara n’amụma, kamakwa ịdị mkpa ọ dị itinye ọnọdụ ndị gbara onye amụma gburugburu n’ọrụ mgbe a na-egosi ya n’ime akụkọ ahụ.
Ma nke a bụkwa ihe atụ nke ike dị n’ịtụle mmalite (akwụkwọ Daniel) na ọgwụgwụ (akwụkwọ Mkpughe) ọnụ dịka ndị akaebe abụọ nke otu amụma ahụ, n’ihi na ndị akaebe abụọ bụ ihe a chọrọ iji guzosie eziokwu nke Akwụkwọ Nsọ ike. Ihe omume ndị e buru n’amụma na ihe atụ nke omume ndị amụma n’ihe metụtara amụma ahụ bụkwa mmụọ nsọ kpaliri ha abụọ.
E nyere Akwụkwọ Nsọ nile site n’mmụọ nsọ nke Chineke, ọ bakwara uru maka ozizi, maka ịdọ aka ná ntị, maka mmezi, maka ịkụzi n’ezi omume: Ka mmadụ nke Chineke wee zuo oke, bụrụ onye e dobere nke ọma ruo n’ọrụ ọma nile. 2 Timoti 3:16, 17.
Ọ bụrụ na ihe ndị e buru amụma ha n’ime Bible na-egosi ọgwụgwụ ụwa, mgbe ahụ ihe atụ nke onye amụma na gburugburu ya mgbe ọ na-anata ma na-agba ama banyere amụma ahụ bụkwa ihe atụ nke ọgwụgwụ ụwa. Ya mere, mgbe e ji amụma kọwaa gburugburu na ọrụ onye amụma—onye amụma ahụ bụ ihe atụ nke ndị Chineke n’oge ọgwụgwụ ụwa. N’ịtụkwasị nghọta ahụ n’ọnọdụ ya, mgbe anyị jikọtara akara amụma Ịlaịja nke Malakai na akara nke Mkpughe iri na anọ na iri na asatọ, ha niile na-agba ama banyere akụkọ ihe mere eme nke ozi ịdọ aka ná ntị ikpeazụ—ma ama ha bụ nke akụkụ abụọ.
Ozi ahụ nwere ihe omume ndị e buru amụma banyere ha nke dị n’èzí ndị nke Chineke, àmà nke abụọkwa nwere ahụmahụ onye amụma ka ọ na-anata ma na-ekwusa ozi ahụ. Ndị ọsụ ụzọ nke Adventism ghọtara ma debekwa n’akwụkwọ ndekọ ọhaneze echiche amụma nke ahịrị amụma abụọ nke na-anọchi anya nke mpụga na nke ime nke otu akụkọ ihe mere eme ahụ. Ihe atụ a ma ama nke itinye ụkpụrụ a n’ọrụ site n’aka ndị ọsụ ụzọ ahụ, n’echiche m, bụ mgbe ha kpọpụtara na ụka asaa nke Mkpughe na akàrà asaa nke Mkpughe bụ akụkọ ihe mere eme ndị yiri ibe ha nke na-egosi akụkọ ime na akụkọ mpụga nke ụka. Akàrà ndị ahụ na-anọchi anya akụkọ mpụga; ụka ndị ahụ, nke ime.
Ozi Ịlaịja nke Malakaị, Mkpughe isi nke iri na anọ na nke iri na asatọ, na-akọwapụta otu ozi ịdọ aka ná ntị ikpeazụ ahụ nke a na-akpọkwa “Mkpughe nke Jizọs Kraịst” n’isi nke mbụ nke Mkpughe. N’isi nke mbụ, Chineke Nna nyere Kraịst ozi ahụ, onye mesịrị nye ya Gebriel, onye mesịrị nye ya Jọn, onye mesịrị zigara ya ụka dị iche iche. Ozi Ịlaịja, tinyere ozi ndị e sere n’onyinyo ha n’ime Mkpughe isi nke mbụ, nke iri na anọ, na nke iri na asatọ, bụ nnọọ otu ozi ahụ.
Mmụọ ndị amụma dịkwa n’okpuru ndị amụma. N’ihi na Chineke abụghị onye na-akpata ọgba-aghara, kama Ọ bụ onye nke udo, dịka ọ dị n’ụlọ-nzukọ niile nke ndị nsọ. 1 Ndị Kọrint 14:32, 33.
Ọ bụ mgbe niile otu ozi ahụ, n’ihi na “ndị amụma nọ n’okpuru ndị amụma.” Okwu a sụgharịrị dịka “n’okpuru” n’amaokwu ndị ahụ pụtara, “ido n’okpuru; n’ụzọ nke onwe ya irube isi: – ịdị n’okpuru nrubeisi (onye na-erube isi), itinye n’okpuru, ido n’okpuru ruo, ịbụ (ma ọ bụ ime ka ọ bụrụ) onye nọ n’okpuru (nye, ruo), ịdị (ma ọ bụ itinye) n’okpuru ọchịchị (nye, n’okpuru), ido onwe ya n’okpuru.” Ndị amụma niile kwekọrọ n’etiti onwe ha ma nọkwa n’okpuru ibe ha, ma ọ bụ na ozi ha nyere ga-emepụta ọgba aghara.
Ihe oyiyi amụma niile nke ozi ịdọ aka ná ntị ikpeazụ ahụ na-anọchi anya otu ozi ahụ. Ọ bụ nzube nke Onyenwe anyị ka ndị a na-ewere dịka “ndị amamihe” n’ilu ahụ banyere ụmụ agbọghọ iri ahụ, ndị a na-akpọkwa “ndị amamihe” ndị “na-aghọta” “ịba ụba nke ihe ọmụma” mgbe e meghere akwụkwọ Daniel; ọ bụ uche nke Onyenwe anyị ka “ndị amamihe” mata ozi pụrụ iche ahụ mgbe e meghere ya. A na-eme ka nnabata ahụ pụta site n’itinye n’ọrụ usoro ọmụmụ Akwụkwọ Nsọ nke e ji kpọmkwem mata ya n’ime Akwụkwọ Nsọ n’onwe ya. A na-arụzu usoro ahụ n’ikwekọ na Aịsaịa iri abụọ na asatọ site n’usoro nke ịkpọkọta ahịrị amụma dị iche iche ndị na-ekwu maka otu isiokwu Akwụkwọ Nsọ ọnụ, n’itinye ha n’akụkụ ibe ha n’usoro myirịta, iji guzosie ike ihe omume amụma ziri ezi.
Ana m arịọ ka unu nwee ndidi ka anyị kwụsị edemede a n’ebe a, anyị ga-aga n’ihu n’echiche ndị a n’edemede na-esonụ.