Chọọchị Pergamos malitere mgbe e wepụtara Iwu Milan n’afọ 313, bụ́ mgbe alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke anọ nke Daniel isi iri na otu mere n’etiti Constantia na Licinius. Eze ukwu nke ọdịda anyanwụ, Constantine Onye Ukwu, nyere Constantia ka ọ bụrụ nwunye e ji mee nkwekọrịta nye Licinius, eze ukwu nke ọwụwa anyanwụ. Constantia bụ nwanne nwaanyị Constantine nke naanị otu nne ma ọ bụ otu nna jikọrọ ha, e mekwara alụmdi na nwunye ya n’otu oge ahụ e wepụtara Iwu ahụ. Nkwekọrịta alụmdi na nwunye ahụ adịgideghị, e mesịakwa maliteghachi agha obodo ahụ. Constantia nọnyeere Licinius n’oge agha obodo ahụ dum, ọ rịọsikwara Constantine arịrịọ ka ọ hapụ Licinius ndụ mgbe o merichara ya n’afọ 324. Constantine hapụrụ Licinius ndụ na mbụ, ma o mesịrị nye iwu ka e gbuo ya. Mgbe ahụ, Constantia n’onwe ya nọgidere biri n’obí Constantine ruo ihe dị ka afọ 330.
Alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke anọ dị na Daniel isi iri na otu, nke mere n’ọnwa Febụwarị afọ 313, malitere oge ihe atụ nke Pergamos nọchiri anya, chọọchị Pergamos wee nọgide ruo n’oge chọọchị Thyatira, nke malitere mgbe ọchịchị popu rịgooro n’ocheeze n’afọ 538. Afọ 538 gosiri njedebe Pergamos, gosikwa alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke ise dị na Daniel isi iri na otu, mgbe chọọchị popu weere ọnọdụ ya n’ocheeze site n’alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke amụma n’etiti ya na ndị ọchịchị obodo Rome. Pergamos malitere site ná nkwekọrịta alụmdi na nwunye alfa n’afọ 313 wee kwụsị site n’alụmdi na nwunye nkwekọrịta omega n’afọ 538. N’afọ 1798, ndị eze Europe gbara nwunye ha nke popu alụkwaghịm mgbe Napoleon kpụụrụ popu gaa n’agbụ.
E burula ụzọ gosipụta ndọrọ n’agha nke nwunye popu na ịgba ya alụkwaghịm n’ụzọ ihe atụ site n’alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke mbụ n’ime ha niile dị na Daniel isi iri na otu, nke e mezuru n’etiti alaeze ukwu Ptolemaic na Seleucid. N’imezu ihe dị n’amaokwu nke isii ruo nke asatọ, n’afọ 252 tupu Kraịst, Ptolemy II Philadelphus (eze ndịda) nyere nwa ya nwanyị Berenice ka ọ lụọ Antiochus II Theos (eze ugwu) iji kwụsị Agha Siria nke Abụọ. Nkwekọrịta ahụ chọrọ ka Antiochus hapụ nwunye ya Laodice na ụmụ ya ndị ikom. Mgbe Ptolemy II nwụrụ n’afọ 246 tupu Kraịst, Antiochus weghachiri Laodice wee gba Berenice alụkwaghịm. Laodice meziri ka e jiri nsi gbuo Antiochus ma hazie ogbugbu Berenice na nwa ya nwoke nke ka bụ nwa ọhụrụ. N’ihi ya, Berenice, dị ka amaokwu ahụ si dekọọ, “ejigideghị ike ahụ,” e wee “nyefee ya.”
Ptolemy III Euergetes, nwanne nwoke Berenice (“alaka sitere na mgbọrọgwụ ya”), ghọrọ eze Ijipt ma wakpo alaeze ndị Seleucid iji bọọrọ nwanne ya nwanyị ọbọ, si otú ahụ malite Agha Siria nke Atọ, nke e lụrụ site n’afọ 246 ruo n’afọ 241 tupu a mụọ Kraịst. Ptolemy weghaara obodo ukwu ndị bụ isi (gụnyere Seleucia na Antioch), banye nnọọ n’ime ókèala ndị Seleucid, ma buru nnukwu ihe nkwata pụọ, gụnyere ọtụtụ arụsị na arịa nsọ ndị Cambyses si n’Ijipt buru na mbụ. Ọ buuru ihe nkwata ahụ laghachi Ijipt, si otú ahụ mezuo amụma ahụ bụ na a ga-eburu chi ha na ihe ha dị oké ọnụ ahịa gaa Ijipt dị ka ihe a dọtara n’agha.
Alụmdi na nwunye mbụ e ji guzobe nkwekọrịta n’isi iri na otu nke Daniel bụ ihe atụ amụma nke alụmdi na nwunye e ji guzobe nkwekọrịta n’afọ 538 n’etiti Rom nke ọchịchị popu na ndị eze Europe. N’amaokwu nke isii ruo nke asatọ, eze ndịda na-enye nwanyị a ga-alụ iji guzobe nkwekọrịta nke a na-emecha mebie. Ihe na-esochi mmebi nkwekọrịta ahụ bụ ịwakpo alaeze ugwu, imeri ókèala ya, na ibupụ akụ ya ndị dị oké ọnụ ahịa. N’akụkọ ihe mere eme kwekọrọ na nke a, Napoleon, onye nọchiri anya eze ndịda, manyere steeti ndị dị n’okpuru ọchịchị popu ịnakwere Nkwekọrịta Tolentino n’afọ 1797. N’afọ sochirinụ, ndị agha France nọ n’okpuru Ọchịagha Berthier batara Rom ma jide Popu Pius VI, onye nọchiri anya eze ugwu, mee ya onye mkpọrọ. Ndị France weghakwara akụ ndị dị oké ọnụ ahịa na Rom ma buru ha gaa France, nke kwekọrọ n’otú Ptolemy si bupụ akụ ndị dị oké ọnụ ahịa n’alaeze ugwu gaa Ijipt.
Nkwekọrịta alụmdi na nwunye e mere na Milan n’afọ 313 kwụsịrị agha obodo, dị nnọọ ka nkwekọrịta alụmdi na nwunye nke alaeze ukwu ugwu na nke ndịda nke Ptolemy II Philadelphus na Antiochus II Theos si kwụsị Agha Siria nke Abụọ. Ịgba alụkwaghịm nke alaeze ukwu ọdịda anyanwụ na nke ọwụwa anyanwụ n’afọ 324 nwere ihe atụ ya n’ịgba alụkwaghịm Antiochus gbara nwunye ya onye Ijipt ọ lụrụ n’ihi nkwekọrịta n’afọ 246 Tupu Kraịst. Ịgba alụkwaghịm abụọ ahụ kwekọrọ na ịgba alụkwaghịm nke afọ 1798.
Oge Pergamos dịruru afọ 225, site n’afọ 313 ruo n’afọ 538. Ọ malitere n’alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke abụọ nke Rome nke ndị ọgọ mmụọ, wee kwụsị n’alụmdi na nwunye nkwekọrịta mbụ nke Rome nke ndị popu. Akụkọ ihe mere eme nke amụma banyere Pergamos na-ejikọta alụmdi na nwunye nkwekọrịta abụọ nke Rome nke ndị ọgọ mmụọ na alụmdi na nwunye nkwekọrịta abụọ nke Rome nke ndị popu, dị nnọọ ka usoro ndị Cleopatra asaa si ejikọta alụmdi na nwunye nkwekọrịta abụọ nke alaeze ukwu Seleucid na alụmdi na nwunye nkwekọrịta abụọ nke Rome nke ndị ọgọ mmụọ. E ji Cleopatra jikọta alụmdi na nwunye abụọ dị n’alaeze ukwu Seleucid na alụmdi na nwunye abụọ nke alaeze ukwu Rome nke ndị ọgọ mmụọ, bụ ndị e jikwa chọọchị Pergamos, nke bụ ihe nnọchianya, jikọta na alụmdi na nwunye abụọ nke Rome nke ndị popu.
Alụmdi na nwunye alfa nke alaeze ukwu Seleucid n’afọ 252 tupu a mụọ Kraịst bụ ihe atụ e ji buru ụzọ gosipụta alụmdi na nwunye omega dị n’etiti Cleopatra Syra, ada Antiochus Onye Ukwu, na Ptolemy V, nke e mere na Raphia n’afọ 193 tupu a mụọ Kraịst. Alụmdi na nwunye ahụ kwụsịrị Agha Siria nke Ise. Alụmdi na nwunye alfa e ji mee nkwekọrịta nke Rom na-ekpere arụsị bụ nke e mere n’afọ 40 tupu a mụọ Kraịst n’etiti Mark Antony na Octavia. Octavia bụ nwanne nwanyị Octavian, bụ́ onye e mesịrị mara dị ka Augustus Caesar. Ejikọtara alụmdi na nwunye nke afọ 40 tupu a mụọ Kraịst na Nkwekọrịta Brundisium. Antony gbara Octavia alụkwaghịm n’ihi Cleopatra n’afọ 32 tupu a mụọ Kraịst, si otú ahụ maliteghachi agha obodo nke kwụsịrị mgbe e mere nkwekọrịta ahụ n’afọ 40 tupu a mụọ Kraịst. Mark Antony bụ onye mmegide nke ọwụwa anyanwụ, ebe Octavian bụ onye na-asọ mpi nke ọdịda anyanwụ. N’akụkọ ihe mere eme nke Ijipt, e nwere ndị inyom asaa a na-akpọ Cleopatra. Nke mbụ nọchiri anya nkwekọrịta alụmdi na nwunye omega nke alaeze ukwu Seleucid, ebe Cleopatra nke asaa, bụ́kwa nke ikpeazụ, nọchiri anya ịgba alụkwaghịm n’alụmdi na nwunye alfa e ji mee nkwekọrịta nke Rom na-ekpere arụsị.
Kraịst na-eji mmalite akọwa njedebe mgbe niile, ya mere alụmdi na nwunye alfa nke ndị Seleucid n’afọ 252 tupu a mụọ Kraịst kwekọrọ na alụmdi na nwunye omega nke ndị Seleucid n’afọ 193 tupu a mụọ Kraịst. Ma alfa ma omega nke akụkọ ihe mere eme nke ndị Seleucid kwekọrọ na alụmdi na nwunye alfa na omega nke ma Rom nke ndị ọgọ mmụọ ma Rom nke ndị popu. Alụmdi na nwunye omega nke Rom nke ndị ọgọ mmụọ n’afọ 313 bụkwa alụmdi na nwunye nkwekọrịta alfa nke Pergamos, ọ bụkwa onyinyo nke alụmdi na nwunye nkwekọrịta omega nke Pergamos, nke bụkwa nkwekọrịta alụmdi na nwunye alfa nke Rom nke ndị popu n’afọ 538. Nke a na-eme ka ma alụmdi na nwunye nkwekọrịta alfa ma nke omega nke Rom nke ndị ọgọ mmụọ kwekọọ na alụmdi na nwunye alfa nke Rom nke ndị popu n’afọ 538. Alụmdi na nwunye omega nke Rom nke ndị popu ga-erute n’oge iwu Sọnde nke na-abịaru nso. Alfa nke afọ 538 bụ onyinyo nke omega nke iwu Sọnde, e jikwa Nkwekọrịta Brundisium n’afọ 40 tupu a mụọ Kraịst na alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke Iwu Milan n’afọ 313 see onyinyo alfa nke afọ 538. Alụmdi na nwunye alfa nke alaeze ukwu Seleucid n’afọ 252 tupu a mụọ Kraịst kwekọrọ na alụmdi na nwunye nkwekọrịta nke Rom nke ndị popu n’afọ 538; dị ka alụmdi na nwunye alfa nke alaeze ukwu Seleucid, ọ kwekọkwara na alụmdi na nwunye omega na Raphia n’afọ 193 tupu a mụọ Kraịst.
Alụmdi na nwunye ndị e ji mee nkwekọrịta n’etiti ugwu na ndịda n’afọ 252 na 193 tupu Kraịst kwekọrọ n’alụmdi na nwunye e ji mee nkwekọrịta n’afọ 538, nke kwekọkwara n’alụmdi na nwunye ndị e ji mee nkwekọrịta na Rom ndị ọgọ mmụọ n’afọ 40 tupu Kraịst na 313. Alụmdi na nwunye ise niile e ji mee nkwekọrịta, ndị e gosipụtara n’akụkọ ihe mere eme nke Daniel isi iri na otu, na-enweta mmezu ha zuru oke n’alụmdi na nwunye nke isii e ji mee nkwekọrịta, nke bụkwa nke ikpeazụ, n’oge iwu Sọnde nke ga-abịa n’oge na-adịghị anya. Alụmdi na nwunye abụọ mbụ ahụ bụ agha dị n’etiti ndị na-emegide ibe ha n’ugwu na ndịda, ebe nke atọ na nke anọ na-anọchi anya agha obodo dị n’etiti ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Alụmdi na nwunye nke ise na nke isii na-anọchi anya agha ime mmụọ dị n’etiti ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ; n’etiti okpukpe Ọtọdọks na okpukpe Katọlik Rom; ma ọ bụ n’etiti ọchịchị obodo na ụka. Otu ọdịiche bụ isi dị n’etiti okpukpe Ọtọdọks na okpukpe Katọlik Rom bụ na ndị Ọtọdọks na-anabata ihe a na-akpọ “caesaropapism.”
Njikọ ọchịchị obodo na ọchịchị Chọọchị n’okpuru eze ukwu
Caesaropapism bụ njikọta ụka na ọchịchị obodo, nke ọchịchị obodo na-achịkwa mmekọrịta dị n’etiti ha. Okpukpe Katọlik Rom na-ajụ usoro ahụ ma na-agbaso Iwu Justinian nyere n’afọ 533, nke kwuru na Ụka Katọlik Rom bụ isi nke ụka niile nakwa onye na-agbazi ndị na-agbaso ozizi okwukwe ụgha. Esemokwu ime mmụọ metụtara alụmdi na nwunye abụọ ikpeazụ e mere site na nkwekọrịta gbadoro ụkwụ n’ajụjụ ma nwoke ahụ, onye na-anọchi anya ikike ọchịchị obodo, ọ̀ bụ ya na-achị nwanyị ahụ, onye na-anọchi anya ikike ọchịchị ụka. Agha ime mmụọ ahụ gụnyekwara ndịiche dị n’akụkụ ụfọdụ nke ofufe n’ime ụka nakwa ozizi a kpọrọ “filioque.”
Na site n’Ọkpara
Filioque pụtara “na Ọkpara ahụ.” Iji ghọta mkpa okwu ahụ bụ “filioque” dị, ọ dị mkpa ịtụle obodo Nicaea n’ìhè amụma; ọ bụ n’obodo ahụ ka a nabatara “Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea” na nke mbụ. Nicaea nwere njikọ n’amụma na usoro Islam, n’ihi na ọ bụ n’ebe ahụ ka a kara agha Nicaea nke abụọ n’akụkọ ihe mere eme akara; o nwekwara njikọ n’amụma na agha ime mmụọ nke okpukpe Katọlik nke Ọwụwa Anyanwụ na nke Ọdịda Anyanwụ. Popu Leo, dị ka ihe nnọchianya, nwekwara njikọ na Nicaea nakwa n’ịgba àmà amụma nke Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea.
E gosiri alụmdi na nwunye isii e ji mee nkwekọrịta na Daniel isi iri na otu, anọ mbụ n’ime ha bụkwa ọgụ agha n’etiti ugwu na ndịda ma ọ bụ n’etiti ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Abụọ ikpeazụ bụ ọgụ ime mmụọ n’etiti ndị Katọlik Ọtọdọks nke ọwụwa anyanwụ na ndị Katọlik Rom nke ọdịda anyanwụ. Alụmdi na nwunye nke isii e ji mee nkwekọrịta, nke bụkwa nke ikpeazụ, ga-agụnye ihe nnọchianya nke mgba a na-agba banyere Nkwupụta Okwukwe nke Naịsia, ọ ga-agụnyekwa popu aha ya bụ Leo, n’ikpeazụkwa, ọ ga-akwado nghọta ndị Katọlik Rom banyere njikọ chọọchị na steeti, bụ́ nghọta nke na-ajụ “caesaropapism” nke ndị Ọtọdọks nke ọwụwa anyanwụ kwenyere na ya, nke na-ewere ike ọchịchị obodo dị ka ikike dị n’elu chọọchị.
“Ma gịnị bụ ‘ihe oyiyi maka anụ ọhịa ahụ’? Oleekwa otú a ga-esi mepụta ya? Ọ bụ anụ ọhịa ahụ nwere mpi abụọ na-emepụta ihe oyiyi ahụ, ọ bụkwa ihe oyiyi maka anụ ọhịa ahụ. A na-akpọkwa ya ihe oyiyi nke anụ ọhịa ahụ. Ya mere, iji mata otú ihe oyiyi ahụ dị na otú a ga-esi mepụta ya, anyị aghaghị ịmụ àgwà ndị e ji mara anụ ọhịa ahụ n’onwe ya—usoro ọchịchị popu.
“Mgbe chọọchị nke oge mbụ ghọrọ nke rụrụ arụ site n’ịhapụ ịdị mfe nke ozi ọma na ịnakwere emume na omenala ndị ọgọ mmụọ, Mmụọ na ike Chineke funahụrụ ya; iji chịkwaa akọ na uche ndị mmadụ, ọ chọrọ nkwado n’aka ọchịchị ụwa. Ihe si na nke a pụta bụ ọchịchị popu, bụ́ chọọchị nke chịkwara ike ọchịchị steeti ma jiri ya kwalite ebumnobi nke ya, karịsịa n’inye ntaramahụhụ maka ‘ozizi nduhie.’ Ka United States wee guzobe oyiyi nke anụ ọhịa ahụ, ike okpukpe aghaghị ịchịkwa ọchịchị obodo ruo n’ókè nke na chọọchị ga-ejikwa ikike steeti mezuo ebumnobi nke ya.” Nnukwu Esemokwu Ahụ, 443.
Caesaropapism na filioque bụ isi ihe abụọ ndị Katọlik Ọdịda Anyanwụ na ndị Ọwụwa Anyanwụ ji dị iche. Otu bụ arụmụka banyere ikike ọchịchị obodo; nke ọzọ bụ arụmụka nkà mmụta okpukpe banyere ma ọ bụ naanị na Nna ka Mmụọ Nsọ “si apụta” ka ọ bụ na Nna na Ọkpara ka Mmụọ Nsọ si apụta. Ụka Katọlik Rom kwenyere na Mmụọ Nsọ na-esi na ha abụọ apụta, ebe ụka Ọwụwa Anyanwụ na-ajụ “filioque,” na-arụ ụka megide mgbakwunye ahụ nke na-ekwu na Mmụọ Nsọ na-esi na Kraịst apụta. E ji nwayọọ nwayọọ tinye ozizi filioque na Nkwupụta Okwukwe mbụ ahụ e wepụtara na kansụl nke Nicaea n’afọ 325, afọ anọ mgbe e tiri iwu Sọnde mbụ, na otu afọ mgbe Constantine meriri Licinius wee bụrụ naanị onye na-achị alaeze ukwu Rom. Nkwupụta Okwukwe mbụ ahụ agụnyeghị okwu banyere “filioque” nke ga-emesị ghọọ otu n’ime isi ihe abụọ mere ụka Katọlik nke Ọwụwa Anyanwụ na nke Ọdịda Anyanwụ ji kewaa.
Na Nzukọ Ndị Isi Ụka nke Constantinople n’afọ 381, a gbasawanyere Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea ka ọ bụrụ nke a bịara mara dị ka Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea na Constantinople. Nkwupụta a gbasawanyere banyere Mmụọ Nsọ gụnyere okwu ndị a: “onye na-esi na Nna pụta.” Ọ bụ ụdị Nkwupụta Okwukwe a ka ụka Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ ka na-eji, na-enweghị filioque nke e mechara gbakwunye. Afọ iri ise ka e mesịrị, na Nzukọ Ndị Isi Ụka nke Ephesus n’afọ 431, e mesiri okwukwe e guzobere na Nicaea n’afọ 325 ike ọzọ, nzukọ ahụ machibidokwara iwebata okwukwe dị iche n’ọnọdụ nkwupụta okwukwe nke Nicaea. Ụka nke Ọwụwa Anyanwụ ejirila mmachibido a mee ihe dị ka ihe mgbakwasị ụkwụ n’arụmụka megide ịgbakwunye filioque na Nkwupụta Okwukwe ahụ. Na Nzukọ Ndị Isi Ụka nke Atọ nke Toledo n’afọ 589, filioque pụtara n’ụdị Latịn nke Nkwupụta Okwukwe ahụ a na-eji na Spain. E jikọtara ojiji ya na mmegide megide ozizi Arianism n’etiti ndị Visigoths, na-emesi ike na Ọkpara ahụ bụ Chineke n’uju. N’ihi ya, a na-ahụta Nzukọ Ndị Isi Ụka nke Atọ nke Toledo n’ebe dị iche iche dị ka nzọụkwụ dị mkpa n’oge mmalite nke itinye filioque na Nkwupụta Okwukwe nke Ọdịda Anyanwụ.
N'ime narị afọ nke asatọ na nke itoolu, filioque ghọrọ ụkpụrụ a na-agbaso n'ụka ndị nọ n'okpuru Charlemagne na ndị Carolingian. A gbachitere ya ná nzukọ sinọdu ndị e mere n'Ọdịda Anyanwụ, e wee jiri nwayọọ nwayọọ nabata ya na Yurop Latịn dum ma e wezụga Rom. Ụka dị n'Ọwụwa Anyanwụ matara banyere mgbakwunye ahụ wee malite imegide ya.
N’afọ 1014, Popu Benedict VIII webatara Nkwupụta Okwukwe nke gụnyere filioque n’Àjà Misa na Rom n’ụzọ iwu kwadoro. Ọ bụ n’oge ahụ ka filioque ghọrọ akụkụ a nabatara dị ka ụkpụrụ n’usoro ofufe Rom. A na-elekarị nke a anya dị ka nzọụkwụ Ọdịda Anyanwụ mere nke kpebiri ọnọdụ ahụ. N’afọ 1054, akụkụ abụọ ahụ chụpụrụ ibe ha n’Ụka n’oge Nnukwu Nkewa ahụ, filioque bụkwa otu n’ime isi okwu nkà mmụta okpukpe ndị na-ekewalarị Ọwụwa Anyanwụ na Ọdịda Anyanwụ.
Na Kansụl Florence nke afọ 1438/39, Ụka Rom kwughachiri nkwenye ya n’ozizi filioque na n’ikike ọchịchị kasị elu nke popu. Eze ukwu nke ọwụwa anyanwụ, John Paleologos, gara kansụl ahụ. Paleologos bụ nwanne nwoke tọrọ Constantine nke Iri na Otu, bụrụkwa onye bu ya ụzọ n’ọkwá eze ukwu; Constantine bụ onye mezuru amụma otu narị afọ na afọ iri ise ahụ nke jedebere na Julaị 27, 1449. Na kansụl nke afọ 1438/39, Eze Ukwu John Paleologos chọrọ inweta nkwado agha na nke akụ na ụba megide ndị Ottoman, sitekwa n’ime otú ahụ nakwere nkwenkwe Ụka Katọlik Rom banyere filioque na ikike ọchịchị kasị elu nke popu. Mgbe ya na ndị Grik so ya lọghachiri na Constantinople, ụka nke ọwụwa anyanwụ jụrụ nkwekọrịta ahụ. Ka ọ dị ugbu a, Ụka Katọlik Rom na ihe ka ọtụtụ n’ụka Protestant ndị dapụrụ n’ezi okwukwe ka na-ejigide filioque, ebe Ụka Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ na-ajụ ya.
N’afọ 325, Constantine Onye Ukwu, onye bụ ihe nnọchianya nke ụka Pergamos nke na-ekwenye imebi ụkpụrụ ya, kpọkọtara Kansụl nke Nicaea ma sonyekwa na ya. N’ime afọ iri na asaa site n’oge e nyere Iwu Milan ruo ná nkewa alaeze ukwu ahụ e buru n’amụma, nke mere n’afọ 330, a nakweere Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea.
N'afọ 533, e wepụtara Iwu Justinian, n'afọ sochirinụ, 534, e webatara Nchịkọta Iwu Justinian, n'afọ 538 kwa, ike ọchịchị popu meriri ihe mgbochi nke atọ mgbe a chụpụrụ ndị Goth n'obodo Rome. Mgbe ahụ, na Kansụl nke Atọ nke Orleans, e tiri iwu banyere ụbọchị Sọnde.
Oge malite n’afọ 313 ruo n’afọ 330 na-anọchi anya fraktal alfa nke sara mbara karị nke afọ 225 nke ụka Pergamos, ebe oge malite n’afọ 533 ruo n’afọ 538 na-anọchi anya fraktal omega ya. Afọ 313 bụ afọ e nyere Nkwupụta Iwu Milan, afọ 225 ka e mesịrịkwa, n’afọ 538, e tinyere iwu Sọnde n’ọrụ. N’ime akụkọ ihe mere eme alfa nke sara mbara karị, oge malite na Nkwupụta Iwu nke afọ 313 ruo n’iwu Sọnde mbụ nke ndị ọgọ mmụọ n’afọ 321 kwekọrọ n’oge malite n’Iwu e Nyere n’afọ 533 ruo n’iwu Sọnde mbụ nke popu n’afọ 538. Pergamos na-enye ihe nnọchianya atọ nke iwu e tiri, bụ́ nke na-ebu iwu Sọnde ụzọ ma na-eduga na ya. Pergamos na-anọchikwa anya “ndapụ n’okwukwe nke ga-ebu ụzọ” ahụ Pọl kọwara n’akwụkwọ ozi nke abụọ o degaara ụka Tesalonaịka.
Ka onye ọ bụla ghara iji ụzọ ọ bụla duhie unu: n’ihi na ụbọchị ahụ agaghị abịa ọ gwụla ma ndapụ n’okwukwe bu ụzọ mee, e wee kpughee nwoke ahụ nke mmehie, nwa ịla n’iyi; Onye na-emegide ma na-ebuli onwe ya elu karịa ihe ọ bụla a na-akpọ Chineke, ma ọ bụ ihe ọ bụla a na-efe ofufe; nke mere na ọ na-anọdụ n’ụlọ nsọ Chineke dị ka Chineke, na-egosi na ya onwe ya bụ Chineke. 2 Ndị Tesalonaịka 2:3, 4.
Ụka Pergamos na-anọchi anya ndapụ ahụ nke mere tupu e kpughee na popu Rom bụ nwoke nke mmehie. Dị ka Pọl si kwuo, ịghọtahie eziokwu a bụ ikwere ụgha, ọ bụkwa n’ihi ikwere ụgha ahụ ka ndị niile na-eme otú ahụ ga-anata nduhie siri ike (2 Ndị Tesalonaịka 2:10–12). Nduhie siri ike ahụ kwekọrọ n’ikpe a na-ekpe ndị ọgbụgba ndụ na ala ebe e guzobere ndị ọgbụgba ndụ. N’ihe banyere ụka Ndị Adventist nke Ụbọchị nke Asaa nke Laodisia, ihe na-anọchi anya nduhie siri ike ahụ bụ ọjụjụ ha jụrụ nghọta William Miller nwere na “ihe a na-eme kwa ụbọchị” dị n’akwụkwọ Daniel bụ ikpere arụsị n’ozuzu ya, nakwa na, kpọmkwem karị, ọ nọchiri anya Rom na-ekpere arụsị. N’ihe banyere United States, nduhie siri ike ahụ adabereghị n’ịjụ nghọta William Miller nwere banyere akụkụ Akwụkwọ Nsọ a, bụ nke Miller si na ya ghọta na “ihe a na-eme kwa ụbọchị” bụ ikpere arụsị. Kama nke ahụ, nduhie ha dabere n’ichefu na nwoke nke mmehie ahụ e kpughere mgbe Rom na-ekpere arụsị dapụsịrị bụ ike ọchịchị popu. Reagan sere onyinyo nduhie ahụ mgbe o chefuru na ọ marala kemgbe ọ bụ nwata na popu bụ onye ahụ na-emegide Kraịst. Mgbe Reagan banyere ná njikọ nzuzo ya na ihe omimi nke ajọ omume n’afọ ndị 1980, o sere onyinyo ikpu ìsì ahụ nke a na-aghọta, n’otú a e si etinye amụma n’ọrụ, na Donald Trump ga-egosipụtakwa. Ma ikpu ìsì ahụ ọ̀ bụ ihe a kpachaara anya mee ma ọ bụ ihe ozi na-ezighị ezi kpatara, nkọwa amụma e nyere ebe a na-atụ anya na Trump ga-egosipụtakwa ikpu ìsì Reagan, nakwa na, dị ka Pọl si kwuo, ọ ga-anata nduhie siri ike.
Pergamos na-anọchi anya oge ịgbada ụkpụrụ na ndapụ n’okwukwe nke dịrị tupu e tinye ọchịchị popu n’ocheeze. N’ụzọ amụma, akụkọ ihe mere eme a kwekọrọ n’afọ ndị ikpeazụ nke United States, bụ́ oge malitere n’ọchịchị Ronald Reagan dị ka onye isi ala. Ma a tụlere Pergamos site n’Iwu Eze nke 313 ruo n’iwu Sọnde nke 538; ma ọ bụ fraktal alfa nke Pergamos site n’Iwu Eze ahụ ruo n’iwu Sọnde mbụ n’afọ 321; ma ọ bụ fraktal omega nke Pergamos site n’afọ 533 ruo n’iwu Sọnde nke 538, ahịrị atọ ahụ niile na-anọchi anya nhazi amụma nke nnọchibido.
Anyị ga-atụle otu nnọchibido n’isiokwu na-esonụ.