Nnọchibido ahụ malitere n’afọ 587 tupu a mụọ Kraịst na-anọchi anya ihe bụ́ isi n’ozi ịdọ aka ná ntị nke akwụkwọ Ezikiel. Nnọchibido ahụ dugara ná mbibi Jeruselem mgbe otu afọ na ọkara gasịrị, n’afọ 586 tupu a mụọ Kraịst. Nnọchibido ahụ malitere n’afọ 587 tupu a mụọ Kraịst bụ ihe nnọchianya amụma nke nnọchibido Cestius n’afọ 66. Mbibi Jeruselem n’afọ 586 tupu a mụọ Kraịst bụ ihe nnọchianya amụma nke nnọchibido na mbibi Jeruselem n’afọ 70.

Afọ 587 tupu a mụọ Kraịst na afọ 66 bụcha ihe ịrịba ama. Ọnwụ nwunye Ezikiel rụtụrụ aka na mbibi Jeruselem nke ga-eme n’ọdịnihu, idebe ọkọlọtọ ndị na-anọchi anya ikike ọchịchị Rom n’ogige dị nsọ nke ụlọ nsọ abụghịkwa nanị ihe ịrịba ama ka a gbalaga, kama ọ nọchikwara anya akara anụ ọhịa ahụ nke na-abịa n’oge iwu Sọnde. Ma nwunye Ezikiel ma afọ 66 rụtụrụ aka na mbibi Jeruselem nke ga-eme n’ọdịnihu, nke bụ iwu Sọnde—akara anụ ọhịa ahụ.

Nnọchibido Ezikiel nọchiri anya ndị Chineke na-aga ná ndọrọ n’agha n’oge iwu Sọnde, afọ 66 nọchikwara anya ịgbanahụ akara anụ ọhịa ahụ. Nwunye Ezikiel nọchiri anya ndọrọ n’agha nke ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke bụ ndị nzuzu n’okpukpe Adventist, ndị gbapụrụ n’afọ 66 na-anọchikwa anya ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke bụ ndị maara ihe n’otu oge nsogbu ahụ kpọmkwem. Ụmụ agbọghọ na-amaghị nwoke bụ ndị maara ihe, ndị gbapụrụ n’afọ 66, ghọtara ihe ịrịba ama ahụ tupu e guzobe ọkọlọtọ ndị Rom.

Ọkọlọtọ ndị Rom na-anọchi anya akara anụ ọhịa ahụ, ọ bụkwa n’ebe ahụ ka a na-emechi ọnụ ụzọ n’ilu ụmụ agbọghọ iri na-amaghị nwoke. Mbibi Jeruselem n’afọ 70 na-anọchikwa anya iwu Sọnde. Afọ 66 na-anọchi anya ịdọ aka ná ntị nke mmụọ ozi nke atọ. Ịdọ aka ná ntị ahụ na-amalite ịbawanye ike ghọọ oke mkpu ahụ n’afọ 66. Oge malite n’afọ 66 ruo n’afọ 70 kwekọrọ n’oge a na-akpụ oyiyi anụ ọhịa ahụ, oge ahụ na-amalite ma na-ejedebekwa n’iwu Sọnde. Afọ 66 bụ alfa nke oge ahụ, ya mere ọ bụ ihe atụ; afọ 70, ebe ọ bụ omega, bụ iwu Sọnde nke na-emezu ihe atụ ahụ. Afọ 66 bụ onyinyo, afọ 70 bụkwa ihe ahụ n’onwe ya. A na-emechiri ụka ọnụ ụzọ n’akara ụzọ alfa nke afọ 66, a na-emechirikwa mba ahụ ọnụ ụzọ n’akara ụzọ omega nke afọ 70.

Akara ịdọ aka ná ntị nke afọ 66 na-egosi mmalite nke nnọchibido ahụ na mgbe ọ dịlarị ndị Adventist akaha ịkwadebe maka mmanye idebe iwu Sọnde nke na-abịanụ mgbe a ga-ebibi Jerusalem n’afọ 70. Ọ bụ n’oge nnọchibido ahụ ka a na-akanye akara ahụ, ma ọ bụ naanị ndị mmụọ ozi na-ahụ ya; mbibi Jerusalem bụkwa iwu Sọnde ahụ, ebe akara ahụ na-apụta ìhè n’anya ụwa.

A na-etinye akara ahụ n’oge nnọchibido ahụ, ma n’oge ahụ, ọ bụ naanị ndị mmụọ ozi pụrụ ịhụ ya.

“Gịnị bụ akara Chineke dị ndụ, nke a na-etinye n’egedege ihu ndị ya? Ọ bụ akara nke ndị mmụọ ozi, ọ bụghị anya mmadụ, pụrụ ịgụ; n’ihi na mmụọ ozi na-ebibi ihe aghaghị ịhụ akara mgbapụta a. Uche nwere nghọta ahụwo ihe ịrịba ama nke obe Kalvarị n’ime ụmụ nwoke na ụmụ nwanyị ndị Onyenwe anyị kuchiri. E wepụwo mmehie nke imebi iwu Chineke. Ha yi uwe agbamakwụkwọ ahụ, ha na-erubekwa isi ma na-ekwesị ntụkwasị obi n’iwu Chineke niile.” Gospel Herald, Juun 11, 1902.

N’oge iwu Sọnde, a na-ebuli ọkọlọtọ ahụ elu, mgbe ahụkwa ụwa dum na-ahụ ndị a karala akara.

“Ọrụ Mmụọ Nsọ bụ ime ka ụwa mata ihe banyere mmehie, ezi omume na ikpe. A pụrụ ịdọ ụwa aka ná ntị nanị site n’ịhụ ndị kweere n’eziokwu, ndị e ji eziokwu doo nsọ, ka ha na-eme ihe dabere n’ụkpụrụ dị elu ma dị nsọ, na-egosikwa n’ụzọ dị elu ma dị ùgwù ókè nkewa dị n’etiti ndị na-edebe iwu Chineke na ndị na-azọ ha n’okpuru ụkwụ ha. Ido nsọ site na Mmụọ Nsọ na-eme ka ọdịiche dị n’etiti ndị nwere akara Chineke na ndị na-edebe ụbọchị izu ike adịgboroja pụta ìhè. Mgbe ule ahụ bịara, a ga-egosi n’ụzọ doro anya ihe akara anụ ọhịa ahụ bụ. Ọ bụ idebe ụbọchị Sọnde. Ndị na-anọgide na-ewere ụbọchị a dị ka ụbọchị dị nsọ mgbe ha nụsịrị eziokwu na-ebu mbinye aka nke nwoke mmehie ahụ, onye bu n’obi ịgbanwe oge na iwu.” Bible Training School, Disemba 1, 1903.

N’oge mbibi Jerusalem, nke bụ iwu Sọnde, a na-ebulizi ọkọlọtọ ahụ elu, ọdịiche dị n’etiti ndị na-efe ofufe n’ụbọchị nke asaa na ndị na-efe ofufe n’ụbọchị nke mbụ na-aghọkwa ihe ụmụ mmadụ niile na-elekwasị anya na ya. Ihe ịrịba ama nke Cestius bụ ihe atụ nke mbibi na-abịa n’oge iwu Sọnde, ma na-adọkwa aka ná ntị banyere mbibi ahụ. Afọ 66 na-anọchi anya oge na-eduga n’iwu Sọnde, nke mbibi Jerusalem na-anọchi anya ya. Usoro nnọchibido ahụ ruo n’iwu Sọnde na usoro nke ndị akaebe atọ ahụ akụkọ ihe mere eme nke chọọchị Pergamos na-anọchi anya ha bụ otu.

Ihe ịrịba ama na-egosi mmalite nnọchibido ahụ, nke na-ewe oge ruo mgbe a ga-ebibi Jerusalem. Afọ 321 na 538 kwekọrọ na afọ 586 tupu a mụọ Kraịst na afọ 70. Afọ anọ ahụ niile na-anọchi anya iwu Sọnde nke ga-abịa n’oge na-adịghị anya. Iwu Sọnde nke afọ 321 bịara mgbe Iwu Eze nke Milan nke afọ 313 gasịrị, iwu Sọnde nke afọ 538 bịakwara mgbe Iwu nke afọ 533 gasịrị. Afọ 313 na 533 kwekọrọ na afọ 66 na afọ 587 tupu a mụọ Kraịst.

“‘Oyiyi nke anụ ọhịa ahụ’ na-anọchi anya ụdị okpukpe Protestant ahụ nke dapụrụ n’ezi okwukwe, nke ga-etolite mgbe ụka Protestant ga-achọ enyemaka n’aka ọchịchị obodo iji manye ka a gbasoo ụkpụrụ ozizi okwukwe ha. A ka ga-akọwapụta ihe ‘akara nke anụ ọhịa ahụ’ bụ.” Nnukwu Esemokwu, 445.

Oge na Otu Oge A Kapịrị Ọnụ

Oyiyi anụ ọhịa na akara anụ ọhịa bụ ihe nnọchianya abụọ nwere njikọ, ma ha dị iche n’ibe ha. Ịmepụta oyiyi anụ ọhịa na-anọchite anya oge nwere mbido na njedebe, ebe akara anụ ọhịa na-anọchite anya otu mgbe kpọmkwem. Nnọchibido ahụ na-anọchite anya oge nwere mbido na njedebe, ebe mbibi Jerusalem na-anọchite anya otu mgbe kpọmkwem. Mkpali sitere n’aka Chineke mesiri ọdịiche a ike site n’ibibi Jerusalem dịka ndokwa Chineke si dị n’afọ 70 na n’afọ 586 tupu Kraịst, n’otu ọnwa na n’otu ụbọchị kpọmkwem n’afọ nke ọ bụla n’ime ha. Mbibi Jerusalem, nke bụ iwu Sọnde na akara anụ ọhịa, bụ otu mgbe kpọmkwem. Nnọchibido ahụ bụ oge nwere mbido na njedebe, nke na-amalite site n’ihe ịrịba ama. Ihe ịrịba ama ahụ na-ese onyinyo iwu Sọnde.

Ọnwụ nwunye Ezikiel, bụ́ “ihe anya ya na-achọsi ike,” na ịdọ aka ná ntị Jizọs nyere banyere ihe arụ nke na-akpata ịtọgbọrọ n’efu, nke Daniel onye amụma kwuru banyere ya, na-enye ndị akaebe abụọ sitere n’Akwụkwọ Nsọ. Nkwupụta Iwu Milan na Iwu Justinian bụkwa ihe ịrịba ama n’akụkọ ihe mere eme, n’ihi na ha abụọ na-egosi mmalite nke otu oge amụma ahụ nke na-eduga n’iwu Sọnde.

Ihe ịrịba ama Jizọs kọwara na Matiu 24 chọrọ ka ndị ga-agbanarị ghọta ịdọ aka ná ntị ahụ tupu mmezu ya.

Ya mere, mgbe unu ga-ahụ ihe arụ nke na-eweta ịtọgbọrọ n’efu, nke Daniel onye amụma kwuru banyere ya, ka o guzo n’ebe nsọ, (onye ọ bụla na-agụ ya, ka ọ ghọta:) Mgbe ahụ, ka ndị nọ na Judia gbaga n’ugwu: Ka onye nọ n’elu ụlọ ghara ịrịdata iburu ihe ọ bụla n’ụlọ ya: Ka onye nọkwa n’ubi ghara ịlaghachi azụ iburu uwe ya. Matiu 24:15–18.

Noa

N’ozi ịdọ aka ná ntị dị na Matiu 24, Jizọs kọwara mbibi Jerusalem dị ka ihe atụ nke ọgwụgwụ ụwa. Ọ tụnyekwara ọnọdụ ndị ga-adị tupu ọbịbịa Ya nke abụọ na ọnọdụ ndị dị n’oge Noa. N’ihi ya, ma mbibi Jerusalem ma iju mmiri nke mere n’oge Noa bụ ihe atụ amụma nke ihe omume ndị metụtara ọgwụgwụ ụwa.

Ma dị ka ụbọchị Noa dị, otu ahụ ka ọbịbịa Nwa nke mmadụ ga-adịkwa. N’ihi na dị ka ọ dị n’ụbọchị ndị bu iju mmiri ahụ ụzọ, ha nọ na-eri nri, na-aṅụ ihe ọṅụṅụ, na-alụ di na nwunye, na-enyekwa ndị ọzọ n’alụmdi na nwunye, ruo ụbọchị Noa banyere n’ụgbọ ahụ, ha amaghịkwa ruo mgbe iju mmiri ahụ bịara wee kpochapụ ha niile; otu ahụ ka ọbịbịa Nwa nke mmadụ ga-adịkwa. Matiu 24:37–39.

A na-egosipụta nhazi nnọchibido ahụ n’oge Noa site n’ọnwụ Lemek na Metusela, ndị ezi omume. Lemek nwụrụ afọ ise tupu iju mmiri ahụ, Metusela nwụkwara n’afọ iju mmiri ahụ, ụbọchị asaa tupu e mechie ọnụ ụzọ ahụ. Lemek gbara afọ 777 mgbe ọ nwụrụ, n’ihi ya, ọ na-anọchi anya ihe ịrịba ama nke ọnụ ọgụgụ asaa na mmalite afọ ise ikpeazụ tupu iju mmiri ahụ. Ihe nnọchianya nke 777 ahụ dị ná mmalite na-anọchi anya ihe ịrịba ama nke na-egosi mmalite nnọchibido ahụ. Ọnụ ọgụgụ omega “7” nke oge nnọchibido ahụ bụ ụbọchị asaa sochiri ọnwụ Metusela, ka ụmụ anụmanụ na-abanye n’ụgbọ mmiri ahụ. Oge nnọchibido ahụ bụ oge a na-akpụ oyiyi anụ ọhịa ahụ, oge nke na-ejedebe n’akara anụ ọhịa ahụ. E ji ọnụ ụzọ e mechiri emechi n’ụgbọ mmiri ahụ see onyinyo ọnụ ụzọ e mechiri emechi n’oge iwu Sọnde.

Afọ ise ahụ site n’ọnwụ Lamech onye ezi omume ruo n’ọnwụ Methuselah kwekọrọ n’oge afọ ise ahụ site n’afọ 1448, mgbe John Palaiologos nwụrụ, ruo n’afọ 1453, mgbe nwanne ya nwoke nwụrụ n’oge nnọchibido Constantinople nke were ụbọchị iri ise na atọ. Oge abụọ ahụ na-amalite ma na-ejedebe n’ọnwụ nna na nwa ya nwoke, ma ọ bụ n’ọnwụ ụmụnne nwoke. Oge abụọ ahụ bụ afọ ise nke ọ bụla, ma mgbe Constantine nke ikpeazụ nwụrụ n’elu mgbidi Constantinople, o kwekọrọ na ọnụ ụzọ ụgbọ ahụ e mechiri emechi, n’ihi na oge amara maka United States ga-agwụ mgbe ha ga-ebibi mgbidi ihe atụ nke nkewa dị n’ime Iwu Ọchịchị. A na-eji ndị akaebe abụọ ma ọ bụ atọ guzosie eziokwu ike, n’ime usoro abụọ a kwa, ha abụọ nwere mmalite na njedebe ndị kwekọrọ na ibe ha, nke bụ mbinye aka Alpha na Omega. Ha abụọ na-adị afọ ise. Ha abụọ na-ejedebe n’imesi iwu Sọnde ike.

Akụkọ ihe mere eme nke Constantinople nke were afọ ise malitere mgbe John VIII Palaiologos nwụrụ n’afọ 1448 wee kwụsị mgbe obodo ahụ dara n’afọ 1453. Mgbe nwanne ya nwoke nwụsịrị, Constantine XI nọchiri ya n’ocheeze Byzantium n’afọ 1449; n’ọdịnala nkọwa amụma ndị Millerite, a na-ejikọta ịrịgo ya n’ocheeze ahụ na ịnakwere na ọchịchị ndị Ottoman ka elu. Ụbọchị 27 Julaị 1449 bụ mmalite nke oge amụma ahụ nke afọ narị atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise, nke gwụchara na 11 Ọgọst 1840. Ná ngwụcha akụkọ ihe mere eme afọ ise ahụ, Constantinople dara mgbe a nọchibidoro ya ruo ụbọchị iri ise na atọ, e wee gbuo Constantine XI ka ọ na-agbachitere obodo ahụ. Ọdịda Constantinople bụ njedebe nke Alaeze Ukwu Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, nke ndị agha ya meriri Persia n’Agha Nineveh n’afọ 627, si otú ahụ mezue njikọ dị n’akụkọ ihe mere eme na amụma Mohammed banyere ndị Rom.

John VIII Palaiologos chọrọ enyemaka agha n’aka Ebe Ọdịda Anyanwụ iji guzogide ndị Turk Ottoman na-aga n’ihu. Iji nweta enyemaka ahụ, o duuru otu ndị nnọchiteanya Byzantium gaa na Kansụl Florence (1438–1439), ebe ọ nakweere njikọ Chọọchị Ọwụwa Anyanwụ na Chọọchị Ọdịda Anyanwụ n’ụzọ iwu kwadoro. Nkwekọrịta ahụ gụnyere ịnakwere ozizi Chọọchị Ọdịda Anyanwụ (karịsịa Filioque na ọkwá isi nke popu), bụ́ ndị Chọọchị Ọwụwa Anyanwụ nọworo na-ajụ kemgbe ogologo oge.

Mgbe ọ laghachiri na Constantinople, ọtụtụ n’ime ndị ụkọchukwu, ndị mọnk na ọha mmadụ nke Byzantium megidere njikọ ahụ. Ọ dịghị mgbe e tinyere ya n’ọrụ n’ụzọ dị irè, enwetaghịkwa enyemaka agha a tụrụ anya ya n’aka mba ndị Ọdịda Anyanwụ. Ịjụ njikọ Florence ahụ nọgidere bụrụ otu n’ime isi ihe na-akpata nkewa ruo mgbe e meriri obodo ahụ n’afọ 1453.

Ndị amụma niile na-ekwu banyere ụbọchị ikpeazụ n’ụzọ kapịrị ọnụ karịa banyere ụbọchị ndị ha dịrị ndụ na ha, ihe niile e dekwara n’ime ha bụ maka ịdọ ndị bi kpọmkwem n’ụbọchị ikpeazụ ndị ahụ aka ná ntị. Nwanne Nwanyị White na-arụtụ aka na “mbili na ọdịda nke alaeze dị iche iche” dị ka isi ihe n’ọmụmụ amụma. Ụkpụrụ ndị a na-egosi na ọdịda nke alaeze ndị oge ochie bụ ihe nnọchianya nke ọdịda nke alaeze dị iche iche n’ụbọchị ikpeazụ. N’otu ọkwa nghọta, tupu oge afọ ise ahụ, nke na-egosi mmalite nke amụma oge nke gwụchara n’abalị 11 nke Ọgọst, 1840, nke kọwakwara ihe kpatara mmalite amụma ahụ na ihe si na ya pụta, nakwa nke gwụchara site na nnọchibido nke were ụbọchị iri ise na atọ n’afọ 1453, amalite, onye ndú alaeze ahụ achọọla enyemaka n’aka Ụka Roman Katọlik site ná njikọ aka nke dabeere n’ịnakwere ozizi abụọ bụ isi nke kewara Ụka Ọtọdọks na Ụka Katọlik nke Ọdịda Anyanwụ. Kansụl ahụ kwekọrọ na kansụl mbụ nke Nicaea nke afọ 325, nke Constantine Onye Ukwu kpọkọtara.

Fraktal dị ná mmalite afọ ise ahụ na-egosi njikọ aka dị n’etiti onye ndú ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke alaeze nke na-achọ ịda na Chọọchị Katọlik. Site n’ime nke a, ọ kwekọrọ na Constantine Onye Ukwu, onye kpọkọtara kansụl mbụ n’afọ 325 iji buso okpukpe ụgha nke Arianism agha, dị ka Palaiologos mekwara iji buso okpukpe ụgha nke Alakụba agha. Na fraktal alfa nke afọ ise ahụ, amụma nke atọ banyere oge, nke dị na Mkpughe isi itoolu, malitere. Mgbe ahụ, na fraktal dị ná ngwụcha, a kara nnọchibido nke were ụbọchị iri ise na atọ akara. Ná mmalite afọ ise ahụ, n’oge ọnwụ Lamech, e nwere akụkọ ihe mere eme a kapịrị ọnụ nke e ji malite oge ahụ, n’ihi na n’amụma, a na-egosi na ndị Lamech abụọ ahụ nwụrụ n’otu akara ụzọ ahụ.

Lamech nke sitere n’agbụrụ Cain na-emesi mmechi oge amara ike site n’ọbụbụ ọnụ ya nke ugboro iri asaa okpukpu asaa, nke ya na afọ narị anọ na iri itoolu hà. Mgbe e jikọtara nke a na eziokwu ahụ bụ na e nwere oge amara atọ, nke ọ bụla n’ime ha dị afọ narị anọ na iri itoolu, maka ndị amụma, ndị nchụàjà na ndị eze n’akụkọ ihe mere eme nke alaeze ahụ kewara ekewa, ọnwụ Lamech onye ezi omume mgbe ọ dị afọ 777 na-anọchi anya ọdịdị akụkụ atọ nke ụka mmeri. E ji akàrà kaa onye amụma, onye nchụàjà na eze akara, onye ọ bụla n’ime ha. Ịka akàrà na ịkanye akara ngwụcha oge amara site na Lamech abụọ ahụ bụ onyinyo nke ọnụ ụzọ e mechiri n’ụgbọ ahụ. Ụkpụrụ na-emeghachi onwe ya n’ogo dị iche iche nke dị ná ngwụcha ahụ bụ ụbọchị asaa ụmụ anụmanụ na-arịgo n’ụgbọ ahụ. Mmalite nnọchibido ahụ bụ ihe ịrịba ama, ya mere ụkpụrụ na-emeghachi onwe ya n’ogo dị iche iche nke ụbọchị asaa ná ngwụcha afọ ise nke Noah na-amalite site n’ihe ịrịba ama.

“Oge nnwale ha nọ na-abịaru ọgwụgwụ ya. A ga-enye ndị bi n’ụwa, bụ́ ndị na-ekweghị ekwe ma na-akwa emo, ihe ịrịba ama pụrụ iche nke ike dị nsọ nke Chineke. Noa ejiriwo ikwesị ntụkwasị obi gbasoo ntụziaka Chineke nyere ya. A rụchara ụgbọ ahụ kpọmkwem dị ka Chineke nyere ntụziaka. Ọ kwakọbawo ihe oriri n’ụba nke ukwuu maka mmadụ na anụmanụ. Mgbe e mezuchara nke a, Chineke nyere Noa ahụ kwesịrị ntụkwasị obi iwu, sị, ‘Bata n’ụgbọ ahụ, gị na ezinụlọ gị dum, n’ihi na ahụwo m na ị bụ onye ezi omume n’ihu m.’ E zigara ndị mmụọ ozi ka ha si n’oké ọhịa na n’ubi chịkọta anụmanụ ndị Chineke kere. Ndị mmụọ ozi gara n’ihu anụmanụ ndị a, anụmanụ ndị ahụ wee soro ha, abụọ abụọ, oke na nne, ma anụmanụ ndị dị ọcha na-eso asaa asaa. Anụmanụ ndị a, malite na ndị kasị akpa ike ruo na ndị kasị dị nwayọọ ma na-adịghị emerụ ahụ, ji udo na nsọpụrụ zọọrọ ije banye n’ụgbọ ahụ. Ọ dị ka nnụnụ nke ụdị niile kpuchiri mbara igwe dị ka ígwé ojii. Ha na-efega n’ụgbọ ahụ, abụọ abụọ, oke na nne, ma nnụnụ ndị dị ọcha na-abịa asaa asaa. Ndị ụwa nọ na-ele anya n’ijuanya—ụfọdụ na-atụ egwu, ma nnupụisi emewo ka obi ha sie ike nke ukwuu nke na ngosipụta a pụrụ nnọọ iche nke ike Chineke metụtara ha nanị nwa oge. Ruo ụbọchị asaa, anụmanụ ndị a nọ na-abata n’ụgbọ ahụ, Noa na-ahazikwa ha n’ebe dị iche iche a kwadebeere ha.” Mmụọ nke Amụma, mpịakọta 1, 71.

Mmadụ asatọ nọ nʼụgbọ mmiri ahụ, bụ́ ndị si nʼụwa ochie gaa nʼụwa ọhụrụ, si otú a bụrụ ihe atụ nke mmadụ otu narị puku na iri puku anọ na puku anọ ahụ, ndị na-esi nʼụwa a gaa nʼụwa e mere ka ọ dị ọhụrụ nʼedetụghị ire ọnwụ. Dị ka ihe nnọchianya nke mmadụ otu narị puku na iri puku anọ na puku anọ ahụ, Noa nọchikwara anya ozi nke mmụọ ozi nke atọ. Inọk, onye soro Chineke jee ije ruo afọ narị atọ, onye e mechakwara kpọrọ pụọ, na-anọchi anya otu ndị ahụ nke ụbọchị ikpeazụ, ndị mkpụrụ obi asatọ nke Noa nọchiri anya ha. Mkpụrụ obi asatọ ahụ bụ ihe atụ nke ndị na-agaghị anwụ ọnwụ, Inọk kwa, onye nọchiri anya ndị ahụ kpọmkwem, anwụghị ọnwụ. Inọk bụ mmụọ ozi mbụ nke bụ ihe atụ nke William Miller, onye kwusakwara Ọbịbịa nke Abụọ nke Kraịst na ikpe.

Inọk kwa, onye nke asaa site n’Adam, buru amụma banyere ndị a, sị, Lee, Onyenwe anyị na-abịa, ya na ndị nsọ ya dị puku iri kwuru puku iri, iji kpee mmadụ niile ikpe, ma maa ndị niile na-adịghị asọpụrụ Chineke nọ n’etiti ha ikpe n’ihi omume ha niile na-asọpụrụghị Chineke nke ha mere n’enweghị nsọpụrụ Chineke, nakwa n’ihi okwu mkparị niile ndị mmehie na-adịghị asọpụrụ Chineke kwuru megide ya. Jud 1:14, 15.

Inọk, dị ka mmụọ ozi nke mbụ, bụ ihe atụ amụma nke Noa, onye bụ mmụọ ozi nke atọ. Inọk, dị ka mmụọ ozi nke mbụ, na-anọchi anya oge ọgwụgwụ, mgbe mmụọ ozi nke mbụ na-abịarute. Nye ndị na-eso Miller, nke ahụ bụ n’afọ 1798; nye ndị ahụ dị puku otu narị na iri anọ na anọ, ọ bụ n’afọ 1989. Oge ọgwụgwụ ahụ n’afọ 1798 bịarutere mgbe oge asaa nke Levitikọs isi iri abụọ na isii gwụsịrị, oge ọgwụgwụ ahụ bịarukwara n’afọ 1989 mgbe afọ otu narị na iri abụọ na isii gwụsịrị, malite na nnupụisi nke afọ 1863 ruo ná ndakpọ nke Soviet Union n’afọ 1989. E kewara oge asaa ahụ, nke na-anọchi anya afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ site n’afọ 723 tupu Kraịst ruo n’afọ 1798, ka ọ bụrụ oge abụọ hà nhata, nke ọ bụla dị afọ otu puku na narị abụọ na iri isii. Afọ otu puku na narị abụọ na iri isii bụ ihe nnọchianya nke oge asaa ahụ, otu narị na iri abụọ na isii bụkwa otu ụzọ n’ụzọ iri nke afọ otu puku na narị abụọ na iri isii; ya mere, ma oge ọgwụgwụ nke afọ 1798 ma nke afọ 1989 bịarutere ná ngwụcha oge a na-anọchi anya ya site n’oge asaa nke Levitikọs isi iri abụọ na isii. Inọk, dị ka ihe nnọchianya nke mmụọ ozi nke mbụ na ọbịbịa mmụọ ozi ahụ n’oge ọgwụgwụ, bụ onye nke asaa site n’Adam.

Enoch bụ mmụọ ozi nke mbụ; Lamech bụ mmụọ ozi nke abụọ, n’ihi na e ji ịdị okpukpu abụọ mara mmụọ ozi nke abụọ mgbe niile, a na-egosikwa ọdịiche dị n’etiti Lamech nke sitere n’agbụrụ Seth na Lamech nke sitere n’agbụrụ Cain. Methuselah na-anọchi anya ozi Mkpu Etiti Abalị nke na-esonyere mmụọ ozi nke abụọ nke Lamech ma na-enye ya ike. Ọnwụ Lamech na-egosi ihe ịrịba ama nke nnọchibido ahụ, n’ihi na ọnwụ Lamech kwekọrọ n’ọnwụ nwunye Ezekiel. Ihe ịrịba ama nke nwunye Ezekiel na-egosi iwu Sọnde nke gaje ịbịa na ndọrọ n’agha nke ga-esochi ya. Ihe ịrịba ama nke Lamech bụ afọ ndụ ya nke ruru 777. Ihe ịrịba ama ya kwekọrọ na nwunye Ezekiel nakwa Cestius n’afọ 66. Ihe ịrịba ama ndị ahụ kwekọrọ n’ihe ịrịba ama nke Iwu Milan n’afọ 313. Dị nnọọ ka e kewapụrụ Ezekiel mgbe nwunye ya nwụrụ, ihe ịrịba ama nke Iwu ahụ n’afọ 313 kewapụrụ chọọchị Smyrna nke na-eme ezi omume na chọọchị Pergamos nke na-adịghị eme ezi omume.

A na-egosi nkewa dị n’etiti ìgwè abụọ ahụ n’oge akara nnọchibido ahụ. A na-egosipụtakwa nkewa ahụ site n’ìgwè abụọ ndị ụlọikwuu Watertown na ụlọikwuu ebe Samuel Snow kwusara ezi ozi nke Mkpu Etiti Abalị n’ime ụbọchị isii nke nzukọ ogige Exeter nọchiri anya ha. Ụbọchị iri isii na isii sochiri ụbọchị isii nke nzukọ ogige Exeter, wee duru ruo ná mmechi ọnụ ụzọ ahụ n’abalị 22 nke Ọktoba, 1844. Lamech, onye sitere n’agbụrụ Seth, ji 777 kaa akara nnọchibido ahụ, ebe onye kwekọrọ na ya, bụ Lamech sitere n’agbụrụ Cain, ji afọ narị anọ na iri itoolu nke oge nnwale kaa akara nke ya. Afọ 66 na-anọchi anya akara nnọchibido nke na-apụta tupu mbibi e jikọtara na iwu Sọnde, nke mbibi Jerusalem n’afọ 70 bụ ihe nnọchianya ya. Ụbọchị isii ahụ na Exeter kwekọrọ n’afọ 66, ebe ụbọchị iri isii na isii ahụ nke duru ruo ná mmechi ọnụ ụzọ ahụ kwekọrọ n’oge dị n’etiti akara nnọchibido ahụ na mbibi ahụ n’afọ 70, na-anọchi anya oge nnwale nke na-agwụ mgbe e mechiri ọnụ ụzọ ahụ.

N’ihe ịrịba ama nke nnọchibido ahụ, e ji ahịrị ndị a nọchite anya ọnụ ọgụgụ 666, n’ụzọ dị iche na 777 nke Lamech. Nnọchibido ahụ bụ oge amụma, Jizọs na-ejikwa mmalite akọwa ọgwụgwụ mgbe niile; ya mere, akara nrachi nke Lamech onye ezi omume, ya na akara nke Lamech onye ajọ omume, na-eme ka a mata ndị furu efu na ndị a zọpụtara, bụ ndị a na-aka akara ná mmalite nnọchibido ahụ, na-emekwa ka a mata ìgwè abụọ ahụ ndị na-apụta ìhè ná ngwụcha nnọchibido ahụ. Nnọchibido niile kwekọrọ ná nguzobe oyiyi anụ ọhịa ahụ, bụ́ nke na-eduga n’akara anụ ọhịa ahụ ma na-ejedebe na ya.

Anyị ga-aga n’ihu ịtụle ihe ndị a n’isiokwu na-esonụ.