E gosipụtara ozi ịdọ aka ná ntị ikpeazụ na Daniel isi iri na otu, amaokwu iri anọ na anọ:
Ma ozi si n’ọwụwa anyanwụ na n’ebe ugwu ga-eme ka obi ghara iru ya ala: ya mere ọ ga-eji oké ọnụma pụta ibibi na ikpochapụ ọtụtụ mmadụ kpamkpam. Daniel 11:44.
Akụkọ ndị si n’ebe ugwu na-anọchi anya ozi eze ugwu. Ezi eze ugwu bụ Kraịst, ike ọchịchị popu bụkwa ihe adịgboroja nke Kraịst n’ụwa dị ka ezi eze ugwu. Ihe adịgboroja ahụ dị n’ụwa bụ onye nnọchiteanya Setan.
“Iji nweta uru na nsọpụrụ nke ụwa, e duuru chọọchị ahụ ịchọ ihu ọma na nkwado ndị ukwu n’ụwa; mgbe o si otú a jụchaa Kraịst, a kpaliri ya ido onwe ya n’okpuru onye nnọchiteanya Setan—bishọp Rom.” Oké Esemokwu, 50.
Setan achọọla ịkwatu ocheeze abụọ ahụ nke Chineke, ọ na-ejikwa popu Rom eme ihe ná mgbalị kụrụ afọ n’ala iji mezuo ọchịchọ ya.
Lee ka i si n’eluigwe daa, gị Lucifer, nwa chi ọbụbọ! Lee ka e si gbutuo gị n’ala, gị onye mere ka mba dị iche iche daa mbà! N’ihi na ị sịrị n’obi gị, Aga m arịgo n’eluigwe, aga m ewelie ocheeze m n’elu kpakpando Chineke: aga m anọdụkwa n’elu ugwu ọgbakọ, n’akụkụ ebe ugwu: aga m arịgo gafee ebe dị elu nke ígwé ojii; aga m adị ka Onye Kasị Elu. Aịzaya 14:12–14.
Ọchịchọ Setan bụ ịnọdụ n’ocheeze ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke Chineke, nke “kpakpando Chineke” na-anọchi anya ya. “Kpakpando” ndị ahụ bụ ndị mmụọ ozi.
Ihe omimi nke kpakpando asaa ahụ ị hụrụ n’aka nri m, na ihe ndọba oriọna ọlaedo asaa ahụ. Kpakpando asaa ahụ bụ ndị mmụọ ozi nke ụka asaa ahụ: ihe ndọba oriọna asaa ahụ ị hụrụ bụkwa ụka asaa ahụ. Mkpughe 1:20.
Setan na-achọkwa ịnọdụ n’ocheeze okpukpe nke Chineke, nke “akụkụ ndị dị n’ebe ugwu” na-anọchi anya ya.
Ugwu Zaịọn mara mma n’ebe ọ dị, bụrụkwa ọṅụ nke ụwa dum; ọ dị n’akụkụ ebe ugwu, ọ bụkwa obodo nke Eze ukwu ahụ. Abụ Ọma 48:2.
Setan wulitere ike ọchịchị popu ná mgbalị ịkwatu alaeze Chineke na ịchị mbara ala ụwa dị ka ógbè ọchịchị nke ya.
“Nkwekọrịta a e mere n’etiti ofufe arụsị na Iso Ụzọ Kraịst dugara ná ntolite nke ‘onye mmehie ahụ’ e buru amụma banyere ya dị ka onye na-emegide Chineke ma na-ebuli onwe ya elu karịa Ya. Usoro okpukpe ụgha ahụ buru nnọọ ibu bụ ọrụ aka magburu onwe ya nke ike Setan—ihe ncheta nke mbọ ọ na-agba ịnọkwasị n’ocheeze iji chịa ụwa dị ka uche ya si dị.” Nnukwu Esemokwu Ahụ, 50.
“Akụkọ” ndị si n’ugwu bịa n’amaokwu nke iri anọ na anọ bụ ozi Setan, na mbọ onye nnọchiteanya ya nọ n’ụwa na-agba iji weghara ọchịchị nke mbara ala ụwa. Akụkọ ndị si n’ọwụwa anyanwụ bịa bụ ozi “ifufe ọwụwa anyanwụ” nke amụma Baịbụl. “Ifufe ọwụwa anyanwụ” bụ ozi okpukpe Alakụba—ụmụ ọwụwa anyanwụ n’amụma Baịbụl. Mmụọ ozi na-akà akara nke dị na Mkpughe isi nke asaa na-esi n’ọwụwa anyanwụ arịgo, ozi ahụ nwekwara akụkụ abụọ—nke eze adịgboroja nke ugwu na nke okpukpe Alakụba—bụ ozi ịkà akara a na-ekwusa obere oge tupu oge amara agwụ.
Ọ ga-amakwa ụlọikwuu nke obí ya n’agbata oké osimiri ndị ahụ n’ugwu nsọ ahụ dị ebube; ma ọ ga-eru ná njedebe ya, ọ dịghịkwa onye ga-enyere ya aka. N’oge ahụ kwa, Michael ga-ebili ọtọ, bụ́ nnukwu onyeisi ahụ nke na-eguzo n’ọnọdụ ụmụ ndị gị: oge nsogbu ga-adịkwa, nke a na-enwebeghị ụdị ya kemgbe e nwere mba ruo ọbụna n’oge ahụ: n’oge ahụ kwa, a ga-anapụta ndị gị, onye ọ bụla a ga-ahụ na e dere aha ya n’akwụkwọ ahụ. Daniel 11:45, 12:1.
Ozi ịdọ aka ná ntị ikpeazụ bụ ozi nwere akụkụ abụọ nke e ji ihe atụ gosi n’akụkụ Akwụkwọ Nsọ dị iche iche, nke ọ bụla n’ime ha na-enye akaebe pụrụ iche nke ya banyere ihe nnọchianya nke ozi ikpeazụ ahụ nwere akụkụ abụọ. Ifufe si n’ọwụwa anyanwụ na-adọrọ mmasị n’ọnọdụ ya dị ka otu n’ime ozi abụọ mejupụtara ozi ịdọ aka ná ntị ikpeazụ tupu e mechie oge amara. N’ihe gbasara mmekọrịta Islam na akụkọ si n’ebe ugwu n’amaokwu nke iri anọ na anọ, Islam na-anọchi anya ozi nke ime, akụkọ ndị si n’ebe ugwu ahụ na-anọchikwa anya ozi nke mpụga. Ihe mere nke a ji adọrọ mmasị bụ na Islam bụ otu akụkụ nke ozi ahụ nwere akụkụ abụọ nke ndị Millerite kwusara n’afọ 1844. N’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, Islam bụ ozi nke mpụga, ma n’amaokwu nke iri anọ na anọ, ọ bụ ozi nke ime. Ozi nke ime n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite bụ ụbọchị 2,300 ahụ nke mere ka ilu banyere ụmụ agbọghọ iri ahụ na-amaghị nwoke na mmalite ikpe dakọrịta. Islam n’ụbọchị 11 nke ọnwa Ọgọst, 1840, bụ ozi nke mpụga, ụbọchị 12 nke ọnwa Ọgọst, 1844, bụkwa ozi nke ime. Ngụkọta nke ụbọchị nke iri na otu na nke iri na abụọ n’ọnwa Ọgọst bụ iri abụọ na atọ, iri abụọ na atọ na-anọchikwa anya akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, n’ihi na nke ahụ bụ akụkọ ihe mere eme nke ndị mmụọ ozi abụọ mbụ nke Mkpughe isi iri na anọ, atọ dịkwa n’ọnụọgụ iri abụọ na atọ na-anọchi anya ozi mmụọ ozi nke atọ. Ozi abụọ mbụ na-ebute nke atọ ụzọ, dị nnọọ ka abụọ si ebute atọ ụzọ n’ọnụọgụ iri abụọ na atọ.
Mmụọ ozi nke atọ bịarutere n’abalị 22 nke Ọktoba, 1844, mgbe ndị mmụọ ozi nke mbụ na nke abụọ kwụsịrị. Ha kwụsịrị n’ebe ụbọchị 2300 ahụ gwụchara, nke gosiri mmalite ikpe ndị nwụrụ anwụ. Ikpe ndị nwụrụ anwụ gara n’ihu ruo 9/11, mgbe ozi nwere akụkụ abụọ nke Mkpughe isi iri na asatọ so olu abụọ ahụ gbadata.
Mgbe 9/11 bịara ma e megharịa Ọgọst 11, 1840, okpukpe Alakụba gosiri mmalite mmiri ozuzo ikpeazụ na ịkà ndị otu narị puku na puku iri anọ na anọ ahụ akara. Ozi dị n’èzí maka ndị otu narị puku na puku iri anọ na anọ ahụ bụ Nashville dị ka ihe ịrịba ama na a malitela ịkpụzi oyiyi anụ ọhịa ahụ. N’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, mgbe e tinyere okpukpe Alakụba n’okpuru mgbochi n’Ọgọst 11, 1840, ọ bụ ozi dị n’èzí. Mgbe a tọhapụrụ okpukpe Alakụba na 9/11, okpukpe Alakụba ghọrọ ozi dị n’ime. Ozi ndị sitere n’ọwụwa anyanwụ na n’ebe ugwu na-anọchi anya olu abụọ nke Mkpughe iri na asatọ.
Olu mbụ ahụ mezuru amaokwu atọ mbụ ahụ, olu dị n’amaokwu nke anọ na-anọchikwa anya oku a na-akpọ ka e si na Babilọn pụta, nke bụ mkpu oké olu ahụ nke na-amalite mgbe a ga-ewepụta iwu Sọnde ahụ n’oge na-adịghị anya. E mezuru amaokwu nke mbụ ruo na nke atọ mgbe e ji mmetụ aka Chineke kwatuo nnukwu ụlọ ndị dị na New York.
“Ugbu a, a na-akọ na m ekwuputala na nnukwu ebili mmiri nke oké osimiri ga-ekpochapụ New York? Ọ dịtụbeghị mgbe m kwuru nke a. Ihe m kwuru, mgbe m lere nnukwu ụlọ ndị a na-ewuli n’ebe ahụ anya, okpukpu n’elu okpukpu, bụ, ‘Lee ihe omume dị egwu ga-eme mgbe Onyenwe anyị ga-ebili ime ka ụwa maa jijiji nke ukwuu! Mgbe ahụ ka okwu ndị dị na Mkpughe 18:1–3 ga-emezu.’ Isi nke iri na asatọ dum n’akwụkwọ Mkpughe bụ ịdọ aka ná ntị banyere ihe na-abịakwasị ụwa. Ma enweghị m ìhè ọ bụla kpọmkwem banyere ihe na-abịakwasị New York, ma e wezụga na m maara na otu ụbọchị a ga-akwatu nnukwu ụlọ ndị dị n’ebe ahụ site n’ike Chineke nke na-atụgharị ihe ma na-atụgharịkwa ha ihu n’ala. Site n’ìhè e nyere m, amaara m na mbibi dị n’ụwa. Otu okwu sitere n’aka Onyenwe anyị, otu mmetụ nke ike ya dị ukwuu, ihe owuwu ndị a buru ibu ga-adakwa. A ga-enwe ihe omume ndị anyị na-apụghị ichetụ n’echiche otú ha ga-esi dị egwu.” Review and Herald, Julaị 5, 1906.
Amaokwu atọ mbụ na-egosi ọbịbịa ahụhụ nke atọ nke Islam. 9/11 na-egosi mmalite ịka ndị otu narị puku na puku iri anọ na anọ ahụ akara nakwa mmalite mmiri ozuzo nke ikpeazụ. Ozi ịka akara ahụ bụ nke ime, ebe oku ịpụta na Babịlọn dị n’amaokwu nke anọ bụ nke mpụga. Amaokwu atọ mbụ na-anọchi anya ikpe a na-ekpe chọọchị, ebe amaokwu nke anọ na-egosi ọbịbịa ikpe a na-ekpe ndị na-esoghị ná ndị Chineke na ha gbara ọgbụgba ndụ.
“Ya mere, n’ọrụ ikpeazụ nke ịdọ ụwa aka ná ntị, a na-akpọ chọọchị dị iche iche òkù abụọ dị iche iche. Ozi mmụọ ozi nke abụọ bụ, ‘Babilọn, obodo ukwu ahụ, adaala, ọ daala, n’ihi na o mere ka mba niile ṅụọ mmanya nke ọnụma nke ịkwa iko ya.’ N’oké mkpu nke ozi mmụọ ozi nke atọ kwa, a na-anụ olu si n’eluigwe na-asị, ‘Sienụ n’ime ya pụta, ndị m.’” Review and Herald, Disemba 6, 1892.
Oge abụọ ahụ Kraịst mere ka ụlọ nsọ dị ọcha bụ ihe atụ nke olu abụọ ahụ dị na Mkpughe isi iri na asatọ.
“Mgbe Jizọs malitere ije ozi Ya n’ihu ọha, Ọ sachapụrụ Ụlọ Nsọ ahụ mmetọ nke mebiri ịdị nsọ ya. Otu n’ime ihe ikpeazụ Ọ rụrụ n’ozi Ya bụ ịsacha Ụlọ Nsọ ahụ ugboro nke abụọ. N’otu aka ahụ, n’ọrụ ikpeazụ nke ịdọ ụwa aka ná ntị, a na-ezigara ụka dị iche iche òkù abụọ dị iche iche. Ozi mmụọ ozi nke abụọ bụ, ‘Babilọn adawo, ọ dawo, obodo ukwu ahụ, n’ihi na o mere ka mba niile ṅụọ mmanya nke ọnụma nke ịkwa iko ya’ (Mkpughe 14:8). N’oké mkpu nke ozi mmụọ ozi nke atọ, a na-anụkwa olu si n’eluigwe na-asị, ‘Sinụ n’ime ya pụta, ndị m, ka unu ghara iketa òkè ná mmehie ya, ka unu gharakwa ịnata ihe otiti ya. N’ihi na mmehie ya eruola n’eluigwe, Chineke echetawokwa ajọ omume ya’ (Mkpughe 18:4, 5).” Ozi A Họpụtara, akwụkwọ nke 2, 118.
Ebe Mmalite
N’agbata afọ 1838 na Ọgọst 1, 1840, Josiah Litch chọpụtara oge mmalite nke amụma afọ 391 na ụbọchị iri na ise dị na Mkpughe isi itoolu, nke sochiri oge amụma nke abụọ nke ọnwa ise. Nchọpụta ya mere ka o nwee ike ibu amụma n’ụzọ ziri ezi, ọ bụghị naanị banyere afọ na ọnwa, kamakwa banyere ụbọchị kpọmkwem n’ọnwa ahụ nke amụma ahụ ga-emezu. Mgbe ndakpọ olileanya mbụ nke Eprel 19, 1844 gasịrị, Samuel Snow chọpụtara oge mmalite nke ụbọchị 2300 dị na Daniel isi asatọ. Nchọpụta ya mere ka o nwee ike ibu amụma n’ụzọ ziri ezi, ọ bụghị naanị banyere afọ, kamakwa banyere ọnwa na ụbọchị n’afọ ahụ. Nchọpụta Litch mere banyere oge mmalite ahụ nyere ozi nke mmụọ ozi nke mbụ ike, nchọpụta Snow mere banyere oge mmalite ahụ nyekwara ozi nke mmụọ ozi nke abụọ ike.
Ndị mmụọ ozi nke mbụ na nke abụọ na-anọchi anya òtù ndị Millerite site n’afọ 1798 ruo n’ụbọchị 22 nke Ọktoba, 1844, mgbe nnukwu ndakpọ olileanya ahụ gosiri ọbịbịa mmụọ ozi nke atọ. N’akụkọ ihe mere eme nke mmụọ ozi nke atọ, nchọpụta oge mmalite nke amụma ọnwa ise dị na Mkpughe isi itoolu na-egosi mgbe ozi mkpu etiti abalị na Islam na-enye ozi ahụ ike. Nchọpụta a nke oge mmalite maka ịdọ aka ná ntị ikpeazụ nke mmụọ ozi nke atọ gụnyere ọrụ Litch na Snow rụzuru dị ka ihe atụ amụma. A ga-agbazi ozi Nashville, mgbazi ya na-emekwa mgbe a chọpụtara oge mmalite ahụ.
N’akụkọ ihe mere eme nke ndị na-eso Miller, oge mmalite nke amụma ọnwa ise ahụ bụ Julaị 27, 1299, ma nchọpụta e mere na 2026 na-egosi amụma ọnwa ise nke abụọ, nke dịrị tupu nke mbụ, n’isi nke itoolu nke Mkpughe. Nghọta ahụ na-ejikọta akụkọ ihe mere eme niile e gosipụtara n’isi nke itoolu, na-egosikwa n’ụzọ ahụ na agha Nineve bụ igodo nke na-emeghe akụkọ ihe mere eme e buru n’amụma nke na-eduga n’oge ọnwa ise ahụ nke malitere na 632.
Afọ ise mgbe agha Nineveh nke afọ 627 gasịrị, Mohammed nwụrụ. Ọnwụ ya bụ akara mmalite nke amụma mbụ nke ọnwa ise, nke jedebere n’afọ 782 mgbe Islam wedara Rome nke Ọwụwa Anyanwụ n’ala. Ihe sochiri oge afọ ise ahụ site na “mkpịsị ugodi” nke Nineveh ruo n’ọnwụ Mohammed bụ njedebe nke ike ọchịchị Persia, nke bụbu otu n’ime ike abụọ lụrụ ibe ha agha na Nineveh. Persia bịara ná njedebe afọ iri mgbe Mohammed nwụsịrị. Ya mere, afọ ise mgbe “mkpịsị ugodi” nke agha Nineveh tọhapụrụ igurube Islam, Mohammed nwụrụ, ọnwụ ya wee bụrụ akara mmalite nke amụma ọnwa ise ahụ. Mgbe ahụ, afọ iri mgbe Mohammed nwụsịrị, Persia dara. Ya mere, malite mgbe a tụgharịrị mkpịsị ugodi Nineveh, e nwere oge dị afọ ise nke oge dị afọ iri sochiri.
Mmekọrịta dị n’etiti ise na iri dị ka ihe nnọchianya bụ “igodo” nke amụma ọnwa ise ahụ. Ọ bụ kpọmkwem n’ise na iri mbụ ahụ e ji mee ihe nnọchianya n’amụma ahụ ka nke mbụ n’ime amụma ọnwa ise ‘abụọ’ dị n’isiakwụkwọ ahụ malitere. Ọnwa ise na-anọchi anya ụbọchị otu narị na iri ise. Amụma ọnwa ise nke mbụ dị n’amaokwu ise, nke abụọ dịkwa n’amaokwu iri. Amụma oge nke atọ, nke gbasara afọ narị atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise, dị n’amaokwu iri na ise. E wepụtara amụma nke atọ ahụ dị n’amaokwu iri na ise n’afọ 1838, ma tupu Ọgọst afọ 1840 eruo, Litch achọpụtalarị ebe amụma ahụ si malite. O bipụtara nkọwa ya nke abụọ n’ụbọchị 1 nke Ọgọst, 1840, ụbọchị iri tupu mmezu ya n’ụbọchị 11 nke Ọgọst, 1840. N’ebe ahụ ka o bipụtara nkọwa ikpeazụ ya ụbọchị iri tupu mmezu ya, nke dabara n’ụbọchị nke ise n’ime ụbọchị iri na ise ikpeazụ nke amụma ahụ.
Afọ ise ka e lụchara agha Nineveh n’afọ 627, Mohammed nwụrụ. Ọnwụ ya gosiri mmalite nke amụma mbụ nke ọnwa ise, bụ́ nke bịara ná njedebe n’afọ 782 mgbe Islam wedara Rom nke Ọwụwa Anyanwụ ala. Mgbe afọ ise ahụ site na “mkpịsị ugodi” Nineveh ruo n’ọnwụ Mohammed gasịrị, e meriri ike agha Peshia kpamkpam n’Agha Nahavand n’afọ 642, afọ iri ka Mohammed nwụsịrị. Ya mere, “mkpịsị ugodi” nke agha Nineveh, bụ́ nke tọhapụrụ igurube Islam, bụ nke ọnwụ Mohammed sochiri afọ ise ka e mesịrị, ọnwụ ahụ wee bụrụ akara mmalite nke amụma ọnwa ise ahụ. Mgbe ahụ, afọ iri ka Mohammed nwụsịrị, e meriri ike agha Peshia kpamkpam na Nahavand. Ya mere, site n’oge a tụgharịrị mkpịsị ugodi Nineveh, e nwere oge afọ ise nke afọ iri sochiri.
Amụma banyere ahụhụ nke mbụ na nke abụọ bịara ná njedebe n’ụbọchị iri na otu nke Ọgọst n’afọ 1840, mgbe a kpachiri ike ọchịchị Ottoman na Constantinople, bụ́ mgbe ụbọchị ise na ụbọchị iri nke Litch mezuru n’ihe metụtara ihe omume ahụ. Afọ narị atọ na iri itoolu na otu ahụ kwekọrọ n’amụma dị n’isi nke anọ nke akwụkwọ Ezikiel. N’ebe ahụ, e nyere Ezikiel ntụziaka ka o jiri akụkụ aka ekpe ya dina ala ruo afọ narị atọ na iri itoolu. E nyere ya ntụziaka ime otú ahụ n’otu akụkụ Akwụkwọ Nsọ nke na-amalite n’isi nke mbụ na n’amaokwu nke mbụ.
O wee ruo n’afọ nke iri atọ, n’ọnwa nke anọ, n’ụbọchị nke ise nke ọnwa ahụ, mgbe m nọ n’etiti ndị a dọọrọ n’agha n’akụkụ osimiri Chebar, na e meghere eluigwe, m wee hụ ọhụụ nke Chineke. Ezikiel 1:1.
“Afọ nke iri atọ” bụ afọ nke iri atọ nke okirikiri Jubili nke iri na asaa, nke malitere n’oge ọchịchị Josaya. Ụbọchị nke ise n’ọnwa nke anọ dabara na Julaị 21, 1844, bụ́ kpọmkwem etiti oge nchere nke ndị na-eso Miller n’agbata ndakpọ olileanya nke Eprel 19, 1844, na ndakpọ olileanya nke Ọktoba 22, 1844. N’ụbọchị ahụ ka Samuel Snow ji okwu ahụ bụ́ “lee, onye na-alụ nwunye ọhụrụ na-abịa,” mee ihe na nke mbụ ya, mgbe o ziri ezi ozi nke mkpu etiti abalị na Boston. Ọ bụ site n’ike mmụọ nsọ ka e ji gosi etiti oge a n’akụkọ ihe mere eme nke ndị na-eso Miller.
“N’oge okpomọkụ nke afọ 1844, kpọmkwem n’etiti oge e chere na mbụ na ụbọchị 2300 ahụ ga-agwụ na oge mgbụsị akwụkwọ nke otu afọ ahụ, bụ́ oge e mesịrị chọpụta na ụbọchị ndị ahụ gbatịrị ruo, e ji kpọmkwem okwu Akwụkwọ Nsọ kpọsaa ozi ahụ: ‘Lee, Onye na-alụ nwanyị ọhụrụ na-abịa!’” Oké Esemokwu Ahụ, 398.
Isi ihe dị mkpa ebe a metụtakarịrị ụzọ e si agbakọ oge na Baịbụl, n’ihi na ịgụta afọ narị atọ na iri itoolu laghachi azụ site n’afọ nke 30 nke okirikiri Jubili nke 17 na-eduga gị n’oge e kewara alaeze ahụ n’afọ 977 tupu Kraịst. N’oge ahụ, nnupụisi Jeroboam, eze Izrel, mere ka e buru amụma banyere Josaịa, dị ka onye amụma ahụ nke nupụrụ isi kwusara ya na 1 Ndị Eze 13. Jeremaịa isi nke mbụ amaokwu nke abụọ na-egosi na Jeremaịa malitere ozi ya n’afọ nke 13 nke ọchịchị Eze Josaịa.
Onye okwu Onyenwe anyị bịakwutere n’oge Josaịa nwa Emọn, bụ́ eze Juda, n’afọ nke iri na atọ nke ọchịchị ya. Jeremaya 1:2.
Afọ nke iri na atọ nke ọchịchị Josaya bụ afọ 627 tupu Kraịst, afọ iri anọ tupu nnọchibido nke afọ 587 tupu Kraịst. Afọ iri anọ ahụ Ezikiel ji dina n’akụkụ aka nri ya maka Juda malitere mgbe ahụ ma gwụ n’oge nnọchibido ahụ, bụ́kwa mgbe afọ narị atọ na iri itoolu ahụ ọ dinara n’akụkụ aka ekpe ya gwụchara. Afọ narị atọ na iri itoolu ahụ malitere n’afọ 977 tupu Kraịst, mgbe e kwupụtara amụma banyere Josaya megide nnupụisi Eze Jeroboam nke ebo iri nke Izrel dị n’ebe ugwu. E ji ọrụ ozi Jeremaya, nke malitere afọ iri anọ tupu nnọchibido ahụ, anọchi anya nnupụisi nke ebo Juda dị n’ebe ndịda. Josaya nọchiri anya oge sitere n’afọ 977 tupu Kraịst ruo n’afọ 627 tupu Kraịst, bụ́ oge malitere site na nnupụisi alfa nke ebo iri dị n’ebe ugwu ma gwụ mgbe nnupụisi omega nke alaeze Juda dị n’ebe ndịda pụtara ìhè. Afọ narị atọ na iri itoolu ahụ malitere n’afọ 977 tupu Kraịst, nke e gosipụtara site n’ịdina Ezikiel dinara n’akụkụ aka ekpe ya, ziri ezi ma n’akụkọ ihe mere eme ma n’amụma mgbe e ji usoro ngụkọ oge na-agụghị afọ mmalite tụlee ha.
Otú ọ dị, a na-ahụ ma usoro ịgụ oge nke na-agụnyeghị afọ mmalite ma nke na-agụnye ya n’Okwu Chineke. Mgbe anyị ji usoro ngụkọ na-agụnye afọ mmalite tụlee kpọmkwem oge ahụ, anyị aghaghị ịgụnye afọ 978 tupu Kraịst, n’ihi na njedebe amụma ahụ dị n’etiti afọ (Julaị 21 n’afọ 1844). N’ihi ya, iji usoro ngụkọ na-agụnye afọ mmalite gbakọọ oge ahụ anaghị enye afọ narị atọ na iri itoolu, kama ọ na-enye afọ narị atọ na iri itoolu na otu. Afọ otu ntụpọ ise nke nnọchibido ahụ bụ́ nke malitere n’afọ 587 na-enye amụma a gbakọrọ n’ụzọ na-agụnye afọ mmalite, nke hà afọ narị atọ na iri itoolu na otu, afọ ‘otu ntụpọ ise’ esoro ha. Afọ otu ntụpọ ise ahụ, ma ọ bụ ọnwa iri na asatọ, nke dị n’Ezikiel isi nke anọ, dị kpọmkwem n’isiakwụkwọ ahụ ebe e mere ka a mata ụkpụrụ bụ́ na otu ụbọchị hà otu afọ. N’ụzọ ihe atụ, a na-aghọtakwa afọ otu na ọkara nke nnọchibido ahụ dị ka ụbọchị iri na ise.
Nnọchibido Ezikiel nwere kpọmkwem otu usoro ọnụọgụ ahụ dị n’amụma Mkpughe 9:15. Ọ bụ n’akụkọ ihe mere eme ahụ ka mbibi abụọ e bibiri Jerusalem na-anọchi anya akụkọ si n’ebe ugwu. Ọ bụ ndị eze si n’ebe ugwu, ndị nọchiri anya ike ọchịchị popu nke oge ikpeazụ, kpatara mbibi abụọ ahụ. Akụkọ si n’ọwụwa anyanwụ, nke okpukpe Alakụba na-anọchi anya ya, na-esonyekwa n’otu akụkọ ihe mere eme ahụ, ebe ozi nke mpụga na nke ime nke Daniel iri na otu, iri anọ na anọ mejupụtara ozi nwere akụkụ abụọ nke na-ekwusa mmechi oge amara e nyere ụmụ mmadụ. A na-ejikọta ozi ahụ ọnụ ozugbo a tọghere akara nke ebe mmalite zoro ezo nke amụma ọnwa ise ahụ. Mgbe a tọghere akara ya, a na-ejikọta ọrụ Litch rụrụ n’inye ozi mmụọ ozi nke mbụ ike na ọrụ Samuel Snow rụrụ n’inye ozi mmụọ ozi nke abụọ ike n’inye ozi mmụọ ozi nke atọ ike.
Mgbazi e mere n’ozi gara aga, dị ka Litch na Snow nọchiri anya ya, bụ onyinyo amụma nke mgbazi ahụ e mere n’ozi Nashville nke Julaị 18, 2020, a tọghekwara akara nke ebe mmalite ahụ n’afọ 2026, afọ iri atọ mgbe e nyechara ozi ahụ a tọghere akara ya n’afọ 1989 ụdị ya a kapịrị ọnụ n’afọ 1996.
Anyị ga-aga n’ihu ịtụle echiche ndị a n’isiokwu na-esonụ.