ក្រុមជំនុំពើកាម៉ុសបានចាប់ផ្ដើមនៅពេលចេញព្រះរាជក្រឹត្យមីឡានក្នុងឆ្នាំ៣១៣ ដែលជាពេលអាពាហ៍ពិពាហ៍ចងសន្ធិសញ្ញាលើកទីបួនក្នុងគម្ពីរដានីយ៉ែល ជំពូកទី១១ បានប្រព្រឹត្តទៅរវាងកុងស្តង់ទីយ៉ា និងលីស៊ីនីយ៉ុស។ កុងស្តង់ទីយ៉ាត្រូវបានអធិរាជខាងលិច គឺកុងស្តង់ទីនមហារាជ ប្រទានជាកូនក្រមុំសម្រាប់ចងសន្ធិសញ្ញាទៅឱ្យលីស៊ីនីយ៉ុស ដែលជាអធិរាជខាងកើត។ កុងស្តង់ទីយ៉ាជាបងប្អូនស្រីរួមបិតាឬមាតាតែម្ខាងរបស់កុងស្តង់ទីន ហើយអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់នាងបានប្រព្រឹត្តទៅស្របពេលនឹងការចេញព្រះរាជក្រឹត្យនោះ។ សន្ធិសញ្ញាអាពាហ៍ពិពាហ៍នោះមិនបានស្ថិតស្ថេរយូរឡើយ ហើយក្រោយមក សង្គ្រាមស៊ីវិលក៏បានផ្ទុះឡើងសាជាថ្មី។ កុងស្តង់ទីយ៉ាបាននៅជាមួយលីស៊ីនីយ៉ុសពេញមួយសង្គ្រាមស៊ីវិល ហើយបានអង្វរកុងស្តង់ទីនឱ្យទុកជីវិតឱ្យលីស៊ីនីយ៉ុស បន្ទាប់ពីកុងស្តង់ទីនបានយកឈ្នះលើគាត់នៅឆ្នាំ៣២៤។ ដំបូង កុងស្តង់ទីនបានទុកជីវិតឱ្យលីស៊ីនីយ៉ុស ប៉ុន្តែក្រោយមក បានបញ្ជាឱ្យប្រហារជីវិតគាត់។ បន្ទាប់មក កុងស្តង់ទីយ៉ាផ្ទាល់បានបន្តរស់នៅឯរាជសំណាក់របស់កុងស្តង់ទីនរហូតដល់ប្រហែលឆ្នាំ៣៣០។

អាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាលើកទីបួននៃដានីយ៉ែល ជំពូក១១ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ៣១៣ បានចាប់ផ្ដើមសម័យកាលជានិមិត្តរូបដែលតំណាងដោយពើកាម៉ុស ហើយក្រុមជំនុំពើកាម៉ុសបានបន្តរហូតដល់ក្រុមជំនុំធាទេរ៉ា ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅពេលអំណាចរបស់សម្តេចប៉ាបបានឡើងកាន់បល្ល័ង្កនៅឆ្នាំ៥៣៨។ ឆ្នាំ៥៣៨ បានសម្គាល់ចុងបញ្ចប់នៃពើកាម៉ុស ហើយក៏បានសម្គាល់អាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាលើកទីប្រាំនៃដានីយ៉ែល ជំពូក១១ ផងដែរ ដោយសាសនាចក្ររបស់សម្តេចប៉ាបបានឡើងគង់លើបល្ល័ង្កតាមរយៈអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាបែបទំនាយជាមួយអំណាចខាងលោកិយនានារបស់រ៉ូម។ ពើកាម៉ុសបានចាប់ផ្ដើមដោយសន្ធិសញ្ញាអាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វានៅឆ្នាំ៣១៣ ហើយបានបញ្ចប់ដោយអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាអូមេហ្គានៅឆ្នាំ៥៣៨។ នៅឆ្នាំ១៧៩៨ ព្រះមហាក្សត្រនានានៃអឺរ៉ុបបានលែងលះពីកូនក្រមុំខាងសម្តេចប៉ាបរបស់ព្រះអង្គទាំងនោះ នៅពេលណាប៉ូឡេអុងបានចាប់សម្តេចប៉ាបទៅឃុំឃាំង។

ការជាប់ជាឈ្លើយ និងការត្រូវលែងលះរបស់កូនក្រមុំរបស់សម្តេចប៉ាប ត្រូវបានបង្ហាញជារូបតំណាងទុកជាមុន តាមរយៈអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាដំបូងបង្អស់ក្នុងដានីយ៉ែល ជំពូក១១ ដែលបានធ្វើឡើងរវាងចក្រភពតូឡេមី និងចក្រភពសេលូស៊ីដ។ ជាការសម្រេចតាមខ៦ ដល់ខ៨ នៅឆ្នាំ២៥២ មុនគ្រិស្តសករាជ ព្រះបាទតូឡេមីទី២ ហ្វីឡាដែលហ្វុស (ស្តេចខាងត្បូង) បានប្រទានព្រះរាជបុត្រីរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាមបេរេនីស ឱ្យរៀបអភិសេកជាមួយព្រះបាទអាន់ទីយ៉ូកុសទី២ ធេអូស (ស្តេចខាងជើង) ដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីរីលើកទីពីរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងនោះតម្រូវឱ្យព្រះបាទអាន់ទីយ៉ូកុសបោះបង់មហេសីរបស់ព្រះអង្គ ព្រះនាមឡៅឌីស ព្រមទាំងព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះនាង។ ក្រោយពីព្រះបាទតូឡេមីទី២ សោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ២៤៦ មុនគ្រិស្តសករាជ ព្រះបាទអាន់ទីយ៉ូកុសបានទទួលព្រះនាងឡៅឌីសត្រឡប់មកវិញ ហើយបានបោះបង់ព្រះនាងបេរេនីសចោល។ បន្ទាប់មក ព្រះនាងឡៅឌីសបានឱ្យគេដាក់ថ្នាំបំពុលព្រះបាទអាន់ទីយ៉ូកុស ហើយបានរៀបចំឱ្យគេធ្វើឃាតព្រះនាងបេរេនីស និងព្រះរាជបុត្រារបស់ព្រះនាងដែលនៅជាទារក។ ដូច្នេះ ដូចដែលខគម្ពីរនោះបានកត់ត្រា ព្រះនាងបេរេនីស “មិនបានរក្សាអំណាចទុកឡើយ” ហើយ “ត្រូវគេបោះបង់ចោល”។

តូលេមីទី៣ អឺអ៊ែរហ្គេតេស ដែលជាព្រះភាតារបស់ព្រះនាងបេរេនីស («មែកមួយចេញពីឫសរបស់នាង») បានឡើងសោយរាជ្យជាស្តេចអេហ្ស៊ីប ហើយបានលើកទ័ពឈ្លានពានរាជាណាចក្រសេឡូស៊ីដ ដើម្បីសងសឹកឱ្យព្រះភគិនីរបស់ព្រះអង្គ ដោយចាប់ផ្តើមសង្គ្រាមស៊ីរីលើកទីបី ដែលប្រព្រឹត្តទៅពីឆ្នាំ២៤៦ ដល់ឆ្នាំ២៤១ មុនគ្រិស្តសករាជ។ តូលេមីបានវាយដណ្តើមយកទីក្រុងសំខាន់ៗ (រួមទាំងសេឡូគា និងអាន់ទីយ៉ូក) រុលទ័ពចូលយ៉ាងជ្រៅក្នុងទឹកដីសេឡូស៊ីដ ហើយនាំយកជ័យភណ្ឌយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ទៅជាមួយ រួមទាំងរូបព្រះ និងភាជនៈពិសិដ្ឋជាច្រើន ដែលកាំប៊ីសេសបានយកពីអេហ្ស៊ីបកាលពីមុន។ ព្រះអង្គបានយាងត្រឡប់ទៅអេហ្ស៊ីបវិញជាមួយនឹងទ្រព្យដែលរឹបយកបាននោះ ជាការសម្រេចតាមសេចក្តីទំនាយដែលថា ព្រះរបស់ពួកគេ និងវត្ថុដ៏មានតម្លៃរបស់ពួកគេ នឹងត្រូវគេចាប់យកជាឈ្លើយនាំទៅអេហ្ស៊ីប។

អាពាហ៍ពិពាហ៍ចងសម្ពន្ធមេត្រីលើកទីមួយក្នុងដានីយ៉ែល ជំពូក ១១ គឺជារូបតំណាងទុកជាមុននៃអាពាហ៍ពិពាហ៍ចងសម្ពន្ធមេត្រីនៅឆ្នាំ ៥៣៨ រវាងរ៉ូមក្រោមអំណាចសម្តេចប៉ាប និងបណ្ដាស្ដេចនៅអឺរ៉ុប។ ក្នុងខ ៦ ដល់ខ ៨ ស្ដេចខាងត្បូងប្រគល់កូនក្រមុំម្នាក់ ដើម្បីបង្កើតសន្ធិសញ្ញាមួយ ដែលក្រោយមកត្រូវបានរំលោភបំពាន។ បន្ទាប់ពីសន្ធិសញ្ញានោះត្រូវបានរំលោភបំពាន ក៏មានការលុកលុយអាណាចក្រខាងជើង ការដណ្ដើមយកទឹកដីរបស់អាណាចក្រនោះ និងការនាំយករតនសម្បត្តិរបស់អាណាចក្រនោះចេញ។ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលត្រូវគ្នានេះ ណាប៉ូឡេអុង ដែលតំណាងឱ្យស្ដេចខាងត្បូង បានបង្ខំឱ្យរដ្ឋនានារបស់សម្តេចប៉ាបទទួលយកសន្ធិសញ្ញាតូឡេនទីណូ នៅឆ្នាំ ១៧៩៧។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ កងទ័ពបារាំងក្រោមការដឹកនាំរបស់ឧត្តមសេនីយ៍ ប៊ែរទីយេ បានចូលទីក្រុងរ៉ូម ហើយចាប់សម្តេចប៉ាប ពីយូសទី ៦ ដែលតំណាងឱ្យស្ដេចខាងជើង ធ្វើជាឈ្លើយ។ ពួកបារាំងក៏បានរឹបយករតនសម្បត្តិពីទីក្រុងរ៉ូម ហើយនាំយកទៅប្រទេសបារាំងផងដែរ ស្របគ្នានឹងការដែលតូលេមីបាននាំយករតនសម្បត្តិចេញពីអាណាចក្រខាងជើងទៅប្រទេសអេស៊ីប។

សន្ធិសញ្ញាអាពាហ៍ពិពាហ៍នៅទីក្រុងមីឡានក្នុងឆ្នាំ ៣១៣ បានបញ្ចប់សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយ ដូចគ្នានឹងសន្ធិសញ្ញាអាពាហ៍ពិពាហ៍រវាងចក្រភពខាងជើង និងចក្រភពខាងត្បូងរបស់តូលេមីទី២ ហ្វីឡាដែលហ្វូស និងអាន់ទីយ៉ូគូសទី២ ថេអូស ដែលបានបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីរីលើកទី២ ដែរ។ ការលែងលះរវាងចក្រភពខាងលិច និងចក្រភពខាងកើតក្នុងឆ្នាំ ៣២៤ ត្រូវបានតំណាងជានិមិត្តរូបទុកជាមុនដោយការដែលអាន់ទីយ៉ូគូសបានលែងលះព្រះមហេសីជនជាតិអេហ្ស៊ីបរបស់ព្រះអង្គ ដែលព្រះអង្គបានរៀបអភិសេកតាមសន្ធិសញ្ញា នៅឆ្នាំ ២៤៦ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ការលែងលះទាំងពីរនេះស្របគ្នានឹងការលែងលះនៅឆ្នាំ ១៧៩៨។

ពើកាម៉ុសគ្របដណ្ដប់លើរយៈពេល 225 ឆ្នាំ ចាប់ពីឆ្នាំ 313 រហូតដល់ឆ្នាំ 538។ រយៈពេលនេះបានចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាលើកទីពីររបស់រ៉ូមដែលថ្វាយបង្គំរូបព្រះ ហើយបានបញ្ចប់ជាមួយនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាលើកទីមួយរបស់រ៉ូមនៃសម្តេចប៉ាប។ ប្រវត្តិសាស្ត្រតាមទំនាយរបស់ពើកាម៉ុសភ្ជាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាទាំងពីររបស់រ៉ូមដែលថ្វាយបង្គំរូបព្រះ ទៅនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាទាំងពីររបស់រ៉ូមនៃសម្តេចប៉ាប ដូចគ្នានឹងខ្សែស្រឡាយនៃក្លេអូប៉ាត្រាទាំងប្រាំពីរអង្គ ដែលភ្ជាប់អាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាទាំងពីររបស់ចក្រភពសេឡូស៊ីដ ទៅនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាទាំងពីររបស់រ៉ូមដែលថ្វាយបង្គំរូបព្រះដែរ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ពីរនៅក្នុងចក្រភពសេឡូស៊ីដ ត្រូវបានក្លេអូប៉ាត្រាភ្ជាប់ទៅនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍ទាំងពីររបស់ចក្រភពរ៉ូមដែលថ្វាយបង្គំរូបព្រះ ហើយអាពាហ៍ពិពាហ៍ទាំងពីរនោះ ក៏ត្រូវបានភ្ជាប់បន្តទៅនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍ទាំងពីររបស់រ៉ូមនៃសម្តេចប៉ាប ដោយពួកជំនុំពើកាម៉ុសដែលជានិមិត្តរូប។

អាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វារបស់ចក្រភពសេលូស៊ីដនៅឆ្នាំ២៥២ មុនគ្រិស្តសករាជ ជាគំរូតំណាងទុកជាមុនឱ្យអាពាហ៍ពិពាហ៍អូមេហ្គារបស់ក្លេអូប៉ាត្រា ស៊ីរ៉ា ដែលជាបុត្រីរបស់អាន់ទីយ៉ូខុសមហារាជ ជាមួយតូលេមីទី៥ នៅឆ្នាំ១៩៣ មុនគ្រិស្តសករាជ នៅរ៉ាហ្វៀ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍នោះបានបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីរីលើកទី៥។ អាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាអាល់ហ្វារបស់រ៉ូមដែលកាន់សាសនាពហុទេព ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅឆ្នាំ៤០ មុនគ្រិស្តសករាជ រវាងម៉ាក អាន់តូនី និងអុកតាវីយ៉ា។ អុកតាវីយ៉ា គឺជាបងស្រីរបស់អុកតាវីយ៉ាន ដែលក្រោយមកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា អូគូស្តុស សេសារ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍នៅឆ្នាំ៤០ មុនគ្រិស្តសករាជ ត្រូវបានធ្វើឡើងភ្ជាប់ជាមួយនឹងសន្ធិសញ្ញាប្រ៊ុនឌីស៊ីយ៉ុម។ នៅឆ្នាំ៣២ មុនគ្រិស្តសករាជ អាន់តូនីបានលែងលះជាមួយអុកតាវីយ៉ា ដើម្បីទៅរកក្លេអូប៉ាត្រា ហេតុនេះបានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមស៊ីវិលដែលបានបញ្ចប់តាមរយៈសន្ធិសញ្ញានៅឆ្នាំ៤០ មុនគ្រិស្តសករាជ ផ្ទុះឡើងវិញ។ ម៉ាក អាន់តូនី គឺជាភាគីប្រឆាំងនៅខាងកើត ចំណែកឯអុកតាវីយ៉ាន គឺជាគូប្រជែងនៅខាងលិច។ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអេហ្ស៊ីប មានក្លេអូប៉ាត្រាចំនួនប្រាំពីរអង្គ។ ក្លេអូប៉ាត្រាទីមួយតំណាងឱ្យសន្ធិសញ្ញាអាពាហ៍ពិពាហ៍អូមេហ្គារបស់ចក្រភពសេលូស៊ីដ ហើយក្លេអូប៉ាត្រាទីប្រាំពីរ និងជាអង្គចុងក្រោយ តំណាងឱ្យការលែងលះផ្តាច់ចំណងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាអាល់ហ្វារបស់រ៉ូមដែលកាន់សាសនាពហុទេព។

ព្រះគ្រីស្ទតែងតែប្រើដើមដំបូងដើម្បីបង្ហាញឱ្យឃើញចុងបញ្ចប់ ដូច្នេះ អាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វារបស់រាជវង្សសេលូស៊ីដនៅឆ្នាំ២៥២ មុនគ្រិស្តសករាជ ស្របនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍អូមេហ្គារបស់រាជវង្សសេលូស៊ីដនៅឆ្នាំ១៩៣ មុនគ្រិស្តសករាជ។ ទាំងអាល់ហ្វា និងអូមេហ្គានៃប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់រាជវង្សសេលូស៊ីដ សុទ្ធតែស្របនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វា និងអូមេហ្គារបស់ទាំងរ៉ូមដែលកាន់ពាហិរសាសនា និងរ៉ូមក្រោមអំណាចសម្តេចប៉ាប។ អាពាហ៍ពិពាហ៍អូមេហ្គារបស់រ៉ូមដែលកាន់ពាហិរសាសនានៅឆ្នាំ៣១៣ ក៏ជាអាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វាតាមសន្ធិសញ្ញារបស់ពើកាម៉ុសផងដែរ ហើយអាពាហ៍ពិពាហ៍នេះបានធ្វើជារូបតំណាងទុកជាមុននៃអាពាហ៍ពិពាហ៍អូមេហ្គាតាមសន្ធិសញ្ញារបស់ពើកាម៉ុស ដែលក៏ជាសន្ធិសញ្ញាអាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វារបស់រ៉ូមក្រោមអំណាចសម្តេចប៉ាបនៅឆ្នាំ៥៣៨ ផងដែរ។ ប្រការនេះធ្វើឱ្យអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាទាំងអាល់ហ្វា និងអូមេហ្គារបស់រ៉ូមដែលកាន់ពាហិរសាសនា ស្របនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វារបស់រ៉ូមក្រោមអំណាចសម្តេចប៉ាបនៅឆ្នាំ៥៣៨។ អាពាហ៍ពិពាហ៍អូមេហ្គារបស់រ៉ូមក្រោមអំណាចសម្តេចប៉ាបនឹងឈានមកដល់នៅពេលនៃច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យដែលជិតមកដល់នេះ។ អាល់ហ្វានៅឆ្នាំ៥៣៨ ធ្វើជារូបតំណាងទុកជាមុននៃអូមេហ្គានៃច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យ ហើយអាល់ហ្វានៅឆ្នាំ៥៣៨ ត្រូវបានតំណាងទុកជាមុនដោយសន្ធិសញ្ញាប្រ៊ុនឌីស៊ីយ៉ូមនៅឆ្នាំ៤០ មុនគ្រិស្តសករាជ និងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញានៃព្រះរាជក្រឹត្យមីឡាននៅឆ្នាំ៣១៣។ អាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វារបស់ចក្រភពសេលូស៊ីដនៅឆ្នាំ២៥២ មុនគ្រិស្តសករាជ ស្របនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញារបស់រ៉ូមក្រោមអំណាចសម្តេចប៉ាបនៅឆ្នាំ៥៣៨ ហើយក្នុងនាមជាអាពាហ៍ពិពាហ៍អាល់ហ្វារបស់ចក្រភពសេលូស៊ីដ វាក៏ស្របនឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍អូមេហ្គានៅរ៉ាហ្វីយ៉ាក្នុងឆ្នាំ១៩៣ មុនគ្រិស្តសករាជផងដែរ។

អាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញារបស់ខាងជើង និងខាងត្បូង នៅឆ្នាំ 252 និងឆ្នាំ 193 មុនគ្រិស្តសករាជ មានភាពស្របគ្នានឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញានៅឆ្នាំ 538 ដែលស្របគ្នានឹងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញារបស់រ៉ូមពាហិរសាសនា នៅឆ្នាំ 40 មុនគ្រិស្តសករាជ និងឆ្នាំ 313។ អាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាទាំងប្រាំ ដែលត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដែលមានចែងក្នុងដានីយ៉ែល ជំពូក 11 សុទ្ធតែមានការសម្រេចយ៉ាងពេញលេញឥតខ្ចោះនៅក្នុងអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាលើកទីប្រាំមួយ និងជាលើកចុងក្រោយ នៅពេលមានច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យដែលនឹងមកដល់នាពេលឆាប់ៗខាងមុខ។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ពីរលើកដំបូង គឺជាសង្គ្រាមរវាងគូបដិបក្ខខាងជើង និងខាងត្បូង ហើយអាពាហ៍ពិពាហ៍លើកទីបី និងទីបួន តំណាងឱ្យសង្គ្រាមស៊ីវិលរវាងខាងកើត និងខាងលិច។ អាពាហ៍ពិពាហ៍លើកទីប្រាំ និងទីប្រាំមួយ តំណាងឱ្យសង្គ្រាមខាងវិញ្ញាណរវាងខាងកើត និងខាងលិច; រវាងនិកាយអូស្សូដក់ និងនិកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក; ឬរវាងរដ្ឋ និងសាសនាចក្រ។ ចំណុចខុសគ្នាដ៏សំខាន់មួយរវាងនិកាយអូស្សូដក់ និងនិកាយរ៉ូម៉ាំងកាតូលិក គឺអ្នកកាន់និកាយអូស្សូដក់ទទួលយកអ្វីដែលគេហៅថា “សេសារប៉ាបនិយម”។

លទ្ធិអធិរាជត្រួតត្រាសាសនាចក្រ

សេសារ៉ូប៉ាបនិយម គឺជាការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងសាសនាចក្រ និងរដ្ឋ ដោយរដ្ឋជាអ្នកកាន់អំណាចគ្រប់គ្រងក្នុងទំនាក់ទំនងនោះ។ សាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិកបដិសេធរចនាសម្ព័ន្ធបែបនេះ ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់តាមក្រឹត្យឆ្នាំ ៥៣៣ របស់យូស្ទីនៀន ដែលបានកំណត់ថា សាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិកជាប្រមុខនៃសាសនាចក្រទាំងឡាយ ហើយក៏ជាអ្នកកែតម្រង់ពួកអ្នកប្រកាន់លទ្ធិខុសឆ្គងផងដែរ។ ការតស៊ូខាងវិញ្ញាណនៃអាពាហ៍ពិពាហ៍តាមសន្ធិសញ្ញាពីរលើកចុងក្រោយ គឺជុំវិញបញ្ហាថា តើបុរសដែលតំណាងឱ្យអំណាចស៊ីវិល គ្រប់គ្រងលើស្ត្រីដែលតំណាងឱ្យអំណាចសាសនាចក្រ ឬអត់។ សង្គ្រាមខាងវិញ្ញាណនេះក៏រួមបញ្ចូលនូវភាពខុសគ្នាលើទិដ្ឋភាពមួយចំនួននៃការថ្វាយបង្គំក្នុងសាសនាចក្រ និងលើសេចក្ដីបង្រៀនដែលគេហៅថា “filioque” ផងដែរ។

ហ្វីលីអូក្វេ

Filioque មានន័យថា «និងព្រះបុត្រា»។ ដើម្បីយល់ពីសារៈសំខាន់នៃពាក្យ «filioque» គេត្រូវពិចារណាតាមទស្សនៈទំនាយអំពីទីក្រុងនីសេ ជាទីកន្លែងដែល «សេចក្ដីប្រកាសជំនឿនីសេ» ត្រូវបានអនុម័តជាលើកដំបូង។ ទីក្រុងនីសេមានទំនាក់ទំនងតាមទំនាយជាមួយខ្សែទំនាយនៃសាសនាអ៊ីស្លាម ដ្បិតនៅទីនោះហើយដែលការប្រយុទ្ធនៅនីសេលើកទីពីរក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រត្រូវបានកត់សម្គាល់ ហើយទីក្រុងនេះក៏មានទំនាក់ទំនងតាមទំនាយជាមួយសង្គ្រាមខាងវិញ្ញាណនៃនិកាយកាតូលិកខាងកើត និងខាងលិចផងដែរ។ សម្តេចប៉ាបឡេអូ ក្នុងនាមជានិមិត្តរូបមួយ ក៏មានទំនាក់ទំនងជាមួយទីក្រុងនីសេ និងសក្ខីភាពតាមទំនាយនៃសេចក្ដីប្រកាសជំនឿនីសេផងដែរ។

អាពាហ៍ពិពាហ៍ចងសន្ធិសញ្ញាចំនួនប្រាំមួយត្រូវបានកត់សម្គាល់នៅក្នុងកណ្ឌគម្ពីរដានីយ៉ែល ជំពូកទីដប់មួយ ហើយអាពាហ៍ពិពាហ៍បួនដំបូងគឺជាជម្លោះយោធារវាងខាងជើងនិងខាងត្បូង ឬរវាងខាងកើតនិងខាងលិច។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ពីរចុងក្រោយគឺជាជម្លោះខាងវិញ្ញាណរវាងពួកកាតូលិកអូស្សូដក់នៅខាងកើត និងពួកកាតូលិករ៉ូម៉ាំងនៅខាងលិច។ អាពាហ៍ពិពាហ៍ចងសន្ធិសញ្ញាលើកទីប្រាំមួយ និងជាលើកចុងក្រោយ នឹងរួមបញ្ចូលនិមិត្តរូបនៃការតស៊ូជុំវិញសេចក្ដីប្រកាសជំនឿនីសេ ហើយនឹងមានសម្ដេចប៉ាបមួយអង្គព្រះនាម លេអូ ផងដែរ ហើយនៅទីបំផុតនឹងគាំទ្រទស្សនៈរបស់សាសនាកាតូលិករ៉ូម៉ាំងស្ដីពីការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងសាសនាចក្រ និងរដ្ឋ ដែលបដិសេធ “សេសារ៉ូប៉ាបនិយម” ដែលពួកអូស្សូដក់បូព៌ាប្រកាន់យក ហើយដែលចាត់ទុកអំណាចស៊ីវិលថាមានសិទ្ធិអំណាចលើសាសនាចក្រ។

“ប៉ុន្តែ តើ ‘រូបតំណាងសម្រាប់សត្វសាហាវ’ ជាអ្វី? ហើយតើរូបតំណាងនោះនឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងដូចម្តេច? រូបតំណាងនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសត្វសាហាវដែលមានស្នែងពីរ ហើយវាជារូបតំណាងសម្រាប់សត្វសាហាវ។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា រូបតំណាងរបស់សត្វសាហាវ ផងដែរ។ ដូច្នេះ ដើម្បីដឹងថារូបតំណាងនោះមានលក្ខណៈបែបណា និងថាវានឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងដូចម្តេច យើងត្រូវសិក្សាអំពីលក្ខណៈរបស់សត្វសាហាវនោះផ្ទាល់—គឺរបបសម្តេចប៉ាប។

“នៅពេលដែលសាសនាចក្រដំបូងបានប្រែជាពុករលួយ ដោយបែរចេញពីភាពសាមញ្ញនៃដំណឹងល្អ ហើយទទួលយកពិធីសាសនា និងទំនៀមទម្លាប់របស់សាសន៍ដទៃ សាសនាចក្រនោះបានបាត់បង់ព្រះវិញ្ញាណ និងព្រះចេស្តារបស់ព្រះ; ហើយដើម្បីគ្រប់គ្រងមនសិការរបស់ប្រជាជន សាសនាចក្រនោះបានស្វែងរកការគាំទ្រពីអំណាចខាងលោកិយ។ លទ្ធផលគឺរបបសម្តេចប៉ាប ដែលជាសាសនាចក្រមួយបានគ្រប់គ្រងអំណាចរដ្ឋ ហើយប្រើអំណាចនោះដើម្បីជំរុញការសម្រេចគោលបំណងរបស់ខ្លួន ជាពិសេសដើម្បីដាក់ទោសចំពោះ ‘លទ្ធិខុសឆ្គង’។ ដើម្បីឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកបង្កើតរូបតំណាងមួយនៃសត្វសាហាវ អំណាចខាងសាសនាត្រូវតែគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលដល់កម្រិតដែលសិទ្ធិអំណាចរបស់រដ្ឋក៏នឹងត្រូវសាសនាចក្រប្រើប្រាស់ដើម្បីសម្រេចគោលបំណងរបស់ខ្លួនផងដែរ។” មហាវិវាទ, 443.

លទ្ធិសេសារ៉ូប៉ាបនិយម (Caesaropapism) និង filioque គឺជាចំណុចខុសគ្នាចម្បងពីររវាងអ្នកកាន់សាសនាកាតូលិកខាងលិច និងខាងកើត។ ចំណុចមួយគឺជាវិវាទអំពីអំណាចរដ្ឋ; ចំណុចមួយទៀតគឺជាវិវាទខាងទេវវិទ្យាអំពីថាតើព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ “ចេញមក” ពីព្រះបិតាតែមួយព្រះអង្គ ឬព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធចេញមកពីទាំងព្រះបិតា និងព្រះបុត្រា។ សាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិកជឿថា ព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធចេញមកពីព្រះអង្គទាំងពីរ ហើយសាសនាចក្រខាងកើតបដិសេធ “filioque” ដោយជំទាស់នឹងការបន្ថែមឃ្លាដែលថា ព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធចេញមកពីព្រះគ្រីស្ទ។ ទ្រឹស្ដី filioque ត្រូវបានបន្ថែមបន្តិចម្ដងៗទៅក្នុងសេចក្ដីប្រកាសជំនឿដើម ដែលត្រូវបានតាក់តែងឡើងនៅឯមហាសន្និបាតនីសេអា ក្នុងឆ្នាំ ៣២៥ គឺបួនឆ្នាំបន្ទាប់ពីការចេញច្បាប់ដំបូងស្ដីពីថ្ងៃអាទិត្យ និងមួយឆ្នាំបន្ទាប់ពីកុងស្តង់ទីនបានវាយឈ្នះលីស៊ីនីយុស ហើយក្លាយជាអ្នកគ្រប់គ្រងតែម្នាក់គត់នៃចក្រភពរ៉ូម។ សេចក្ដីប្រកាសជំនឿដើមមិនបានបញ្ចូលបញ្ហា “filioque” ដែលនៅទីបំផុតបានក្លាយជាមូលហេតុមួយក្នុងចំណោមមូលហេតុចម្បងទាំងពីរ ដែលនាំឱ្យសាសនាចក្រកាតូលិកខាងកើត និងខាងលិចបែកចេញពីគ្នានោះទេ។

នៅមហាសន្និបាតក្រុងកុងស្តង់ទីណូប ក្នុងឆ្នាំ៣៨១ សេចក្តីប្រកាសជំនឿនីសេត្រូវបានពង្រីកបន្ថែមទៅជាសេចក្តីប្រកាសដែលក្រោយមកត្រូវបានស្គាល់ថា សេចក្តីប្រកាសជំនឿនីសេ-កុងស្តង់ទីណូប។ សេចក្តីប្រកាសដែលបានពង្រីកបន្ថែមត្រង់ផ្នែកស្តីអំពីព្រះវិញ្ញាណបរិសុទ្ធ មានបញ្ចូលឃ្លាថា «ដែលចេញពីព្រះវរបិតា»។ នេះនៅតែជាទម្រង់នៃសេចក្តីប្រកាសជំនឿដែលបណ្តាព្រះសហគមន៍អូរតូដុក្សខាងកើតប្រើប្រាស់ ដោយគ្មានការបន្ថែមពាក្យ filioque ដែលបានធ្វើឡើងនៅពេលក្រោយឡើយ។ ហាសិបឆ្នាំក្រោយមក នៅមហាសន្និបាតក្រុងអេភេសូរ ក្នុងឆ្នាំ៤៣១ ជំនឿដែលបានកំណត់នៅក្រុងនីសេ ក្នុងឆ្នាំ៣២៥ ត្រូវបានបញ្ជាក់អះអាងជាថ្មី ហើយមហាសន្និបាតបានហាមឃាត់ការនាំយកជំនឿផ្សេងមកជំនួសសេចក្តីប្រកាសជំនឿនីសេ។ ព្រះសហគមន៍ខាងកើតបានប្រើប្រាស់បម្រាមនេះជាទឡ្ហីករណ៍ប្រឆាំងនឹងការបន្ថែមពាក្យ filioque ទៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសជំនឿ។ នៅមហាសន្និបាតក្រុងតូលេដូលើកទីបី ក្នុងឆ្នាំ៥៨៩ ពាក្យ filioque បានលេចឡើងក្នុងទម្រង់ជាភាសាឡាតាំងនៃសេចក្តីប្រកាសជំនឿដែលប្រើប្រាស់នៅប្រទេសអេស្ប៉ាញ។ ការប្រើប្រាស់ពាក្យនេះមានទំនាក់ទំនងនឹងការប្រឆាំងនឹងលទ្ធិអារីយុសក្នុងចំណោមជនជាតិវិស៊ីហ្គោត ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើភាពជាព្រះយ៉ាងពេញលេញរបស់ព្រះរាជបុត្រា។ ហេតុដូច្នេះ មហាសន្និបាតក្រុងតូលេដូលើកទីបីត្រូវបានទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយថា ជាព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់មួយនៅដំណាក់កាលដំបូងនៃការដាក់បញ្ចូលពាក្យ filioque ទៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសជំនឿខាងលិច។

នៅសតវត្សទី៨ និងទី៩ ឃ្លា filioque បានក្លាយជាបទដ្ឋាននៅក្នុងបណ្ដាសាសនាចក្រដែលស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ឆាឡឺម៉ាញ និងរាជវង្សការ៉ូលីង។ ឃ្លានេះត្រូវបានការពារនៅក្នុងបណ្ដាសន្និបាតសាសនាចក្រខាងលិច ហើយត្រូវបានទទួលយកជាបណ្ដើរៗនៅទូទាំងអឺរ៉ុបឡាតាំង ក្រៅពីទីក្រុងរ៉ូម។ សាសនាចក្រខាងកើតបានដឹងអំពីការបន្ថែមឃ្លានេះ ហើយបានចាប់ផ្ដើមជំទាស់។

នៅឆ្នាំ១០១៤ សម្តេចប៉ាប បេណេឌិកទី៨ បានដាក់ឱ្យប្រើជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសជំនឿដែលមានឃ្លា filioque ក្នុងពិធីអភិបូជានៅទីក្រុងរ៉ូម។ នៅពេលនេះហើយដែលឃ្លា filioque បានក្លាយជាបទដ្ឋានក្នុងពិធីកម្មរ៉ូម៉ាំង។ គេច្រើនចាត់ទុកការនេះថាជាជំហានដ៏ដាច់ខាតរបស់សាសនាចក្រខាងលិច។ នៅឆ្នាំ១០៥៤ ការប្រកាសកាត់កាល់គ្នាទៅវិញទៅមកចេញពីសាសនាចក្រ ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍មហាបែកបាក់នៃសាសនាចក្រ បានកើតឡើង ហើយឃ្លា filioque គឺជាបញ្ហាមួយក្នុងចំណោមបញ្ហាទេវវិទ្យាចម្បងៗ ដែលកំពុងបង្កការបែកបាក់រវាងសាសនាចក្រខាងកើត និងសាសនាចក្រខាងលិចរួចទៅហើយ។

នៅឯមហាសន្និបាតសាសនានៅទីក្រុងហ្វ្ល័ររ៉ង់ ក្នុងឆ្នាំ១៤៣៨/៣៩ សាសនាចក្ររ៉ូមបានអះអាងជាថ្មីនូវគោលលទ្ធិហ្វីលីអូក្វេ និងអំណាចកំពូលរបស់សម្តេចប៉ាប។ ព្រះចៅអធិរាជនៃចក្រភពខាងកើត ព្រះនាមយ៉ូហាន ប៉ាឡេអូឡូហ្គោស បានយាងចូលរួមមហាសន្និបាតនោះ។ ព្រះចៅប៉ាឡេអូឡូហ្គោសជាព្រះរៀម និងជាអធិរាជដែលសោយរាជ្យមុនព្រះចៅកុងស្តង់ទីនទី១១ ដែលបានធ្វើឱ្យសេចក្តីទំនាយរយៈពេលមួយរយហាសិបឆ្នាំ ដែលបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៤៤៩ បានសម្រេច។ នៅឯមហាសន្និបាតឆ្នាំ១៤៣៨/៣៩ ព្រះចៅអធិរាជយ៉ូហាន ប៉ាឡេអូឡូហ្គោស បានស្វែងរកជំនួយផ្នែកយោធា និងសេដ្ឋកិច្ច ដើម្បីតតាំងនឹងពួកអូតូម៉ង់ ហើយក្នុងការធ្វើដូច្នោះ ព្រះអង្គបានទទួលយកគោលជំហររបស់សាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ស្តីពីគោលលទ្ធិហ្វីលីអូក្វេ និងអំណាចកំពូលរបស់សម្តេចប៉ាប។ នៅពេលព្រះអង្គ និងក្រុមអ្នកអមដំណើរជនជាតិក្រិកបានវិលត្រឡប់ទៅទីក្រុងកុងស្តង់ទីណូប៉ុលវិញ សាសនាចក្រខាងកើតបានបដិសេធកិច្ចព្រមព្រៀងនោះ។ បច្ចុប្បន្ន សាសនាចក្ររ៉ូម៉ាំងកាតូលិក និងសាសនាចក្រប្រូតេស្តង់ដែលបានក្បត់ជំនឿភាគច្រើន នៅតែប្រកាន់យកគោលលទ្ធិហ្វីលីអូក្វេ រីឯសាសនាចក្រអូស្សូដក់ខាងកើតបដិសេធគោលលទ្ធិនេះ។

នៅឆ្នាំ ៣២៥ ព្រះចៅកុងស្តង់ទីនមហារាជ ដែលជានិមិត្តរូបនៃក្រុមជំនុំពើកាម៉ុសដែលប្រកាន់ជំហរសម្របសម្រួល បានកោះប្រជុំ និងយាងចូលរួមសន្និបាតនីសេ។ ក្នុងរយៈពេលដប់ប្រាំពីរឆ្នាំ ចាប់ពីព្រះរាជក្រឹត្យមីឡាន រហូតដល់ការបែងចែកចក្រភពតាមទំនាយនៅឆ្នាំ ៣៣០ សេចក្ដីប្រកាសជំនឿនីសេត្រូវបានអនុម័ត។

នៅឆ្នាំ៥៣៣ ព្រះរាជក្រឹត្យរបស់ចាស្ទីនៀនត្រូវបានចេញ ហើយនៅឆ្នាំបន្ទាប់ គឺឆ្នាំ៥៣៤ ក្រមច្បាប់របស់ចាស្ទីនៀនត្រូវបានដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់ ហើយនៅឆ្នាំ៥៣៨ អំណាចរបស់សម្តេចប៉ាបបានជម្នះឧបសគ្គទីបី នៅពេលដែលជនជាតិហ្គោតត្រូវបានបណ្តេញចេញពីទីក្រុងរ៉ូម។ បន្ទាប់មក នៅក្នុងសន្និបាតសាសនាលើកទីបីនៅអ័រឡេអង់ ច្បាប់ស្តីពីថ្ងៃអាទិត្យមួយត្រូវបានអនុម័តឱ្យប្រើប្រាស់។

រយៈពេលពីឆ្នាំ ៣១៣ ដល់ឆ្នាំ ៣៣០ តំណាងឱ្យហ្វ្រាក់តាល់អាល់ហ្វាដែលមានវិសាលភាពទូលំទូលាយជាង នៃរយៈពេល ២២៥ ឆ្នាំរបស់ក្រុមជំនុំពើកាម៉ុស ខណៈដែលរយៈពេលពីឆ្នាំ ៥៣៣ ដល់ឆ្នាំ ៥៣៨ តំណាងឱ្យហ្វ្រាក់តាល់អូមេហ្គារបស់ក្រុមជំនុំនេះ។ ឆ្នាំ ៣១៣ សម្គាល់ពីការចេញព្រះរាជក្រឹត្យមីឡាន ហើយ ២២៥ ឆ្នាំក្រោយមក គឺនៅឆ្នាំ ៥៣៨ ច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យមួយត្រូវបានដាក់ឱ្យអនុវត្ត។ នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាល់ហ្វាដែលមានវិសាលភាពទូលំទូលាយជាងនេះ រយៈពេលចាប់ពីព្រះរាជក្រឹត្យឆ្នាំ ៣១៣ រហូតដល់ច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យបែបសាសនាដទៃដំបូងនៅឆ្នាំ ៣២១ ស្របគ្នានឹងរយៈពេលចាប់ពីក្រឹត្យឆ្នាំ ៥៣៣ រហូតដល់ច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យដំបូងរបស់សម្តេចប៉ាបនៅឆ្នាំ ៥៣៨។ ពើកាម៉ុសផ្តល់នូវការបង្ហាញជាតំណាងចំនួនបីនៃការប្រកាសឱ្យប្រើច្បាប់មួយ ដែលកើតឡើងមុន និងនាំទៅរកច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យ។ ពើកាម៉ុសក៏តំណាងឱ្យ «ការបោះបង់ចោលជំនឿកើតឡើងជាមុន» ដែលប៉ុលបានលើកឡើងក្នុងសំបុត្រទីពីររបស់លោកទៅកាន់ក្រុមជំនុំថែស្សាឡូនីចផងដែរ។

កុំឱ្យអ្នកណាម្នាក់បញ្ឆោតអ្នករាល់គ្នាដោយមធ្យោបាយណាមួយឡើយ ដ្បិតថ្ងៃនោះនឹងមិនមកដល់ឡើយ លុះត្រាតែមានការបោះបង់ជំនឿកើតឡើងជាមុន ហើយមនុស្សនៃអំពើបាបនោះ គឺជាកូននៃសេចក្ដីហិនវិនាស ត្រូវបានបង្ហាញឱ្យឃើញសិន។ អ្នកនោះប្រឆាំងនឹងអ្វីទាំងអស់ដែលគេហៅថាព្រះ ឬដែលគេថ្វាយបង្គំ ហើយលើកតម្កើងខ្លួនឱ្យខ្ពស់ជាងអ្វីទាំងអស់នោះ រហូតដល់អ្នកនោះអង្គុយក្នុងព្រះវិហាររបស់ព្រះ ក្នុងឋានៈជាព្រះ ទាំងបង្ហាញខ្លួនថាជាព្រះ។ ថែស្សាឡូនីចទី២ ២:៣, ៤។

ការបោះបង់សេចក្ដីជំនឿដែលបានកើតឡើងមុនការបើកសម្ដែងឱ្យឃើញថា សម្ដេចប៉ាបនៃរ៉ូមជាមនុស្សនៃអំពើបាប ត្រូវបានតំណាងដោយក្រុមជំនុំពើកាម៉ុស។ យោងតាមប៉ុល ការយល់ខុសអំពីសេចក្ដីពិតនេះ គឺជាការជឿសេចក្ដីកុហក ហើយជាផលវិបាកនៃការជឿសេចក្ដីកុហកនោះ អស់អ្នកដែលធ្វើដូច្នោះនឹងទទួលរងសេចក្ដីវង្វេងដ៏ខ្លាំងក្លា (២ ថែស្សាឡូនីច ២:១០–១២)។ សេចក្ដីវង្វេងដ៏ខ្លាំងក្លានេះត្រូវគ្នានឹងការជំនុំជម្រះលើប្រជារាស្ត្រនៃសេចក្ដីសញ្ញា និងលើទឹកដីដែលប្រជារាស្ត្រនៃសេចក្ដីសញ្ញានោះត្រូវបានតាំងឡើង។ ចំពោះក្រុមជំនុំសេវេនដេយអាត់វេនទីស្ទបែបឡៅឌីសេ សេចក្ដីវង្វេងដ៏ខ្លាំងក្លានេះត្រូវបានតំណាងដោយការបដិសេធរបស់ពួកគេចំពោះការយល់ដឹងរបស់វីល្លៀម មីល្ល័រ ដែលថា “ប្រចាំថ្ងៃ” ក្នុងគម្ពីរដានីយ៉ែល គឺជាលទ្ធិបូជាព្រះក្លែងក្លាយជាទូទៅ ហើយនិយាយឱ្យកាន់តែជាក់លាក់ គឺវាតំណាងឱ្យរ៉ូមដែលកាន់លទ្ធិបូជាព្រះក្លែងក្លាយ។ ចំពោះសហរដ្ឋអាមេរិក សេចក្ដីវង្វេងដ៏ខ្លាំងក្លានេះមិនមានមូលដ្ឋានលើការបដិសេធការយល់ដឹងរបស់វីល្លៀម មីល្ល័រ អំពីបទគម្ពីរនេះទេ ជាបទគម្ពីរដែលបាននាំឱ្យមីល្ល័រយល់ថា “ប្រចាំថ្ងៃ” គឺជាលទ្ធិបូជាព្រះក្លែងក្លាយ។ ផ្ទុយទៅវិញ សេចក្ដីវង្វេងរបស់ពួកគេមានមូលដ្ឋានលើការភ្លេចថា មនុស្សនៃអំពើបាបដែលត្រូវបានបើកសម្ដែងឱ្យឃើញបន្ទាប់ពីរ៉ូមដែលកាន់លទ្ធិបូជាព្រះក្លែងក្លាយបានដួលរលំ គឺជាអំណាចរបស់សម្ដេចប៉ាប។ រីហ្គែនបានធ្វើជារូបតំណាងនៃសេចក្ដីវង្វេងនោះ នៅពេលលោកបានភ្លេចថា លោកបានដឹងតាំងពីកុមារភាពមកថា សម្ដេចប៉ាបគឺជាអ្នកប្រឆាំងនឹងព្រះគ្រីស្ទ។ នៅពេលរីហ្គែនបានចូលក្នុងសម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់ជាមួយអាថ៌កំបាំងនៃសេចក្ដីទុច្ចរិតនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ លោកបានធ្វើជារូបតំណាងនៃភាពខ្វាក់ភ្នែក ដែលក្នុងការអនុវត្តទំនាយនេះ គេយល់ថា ដូណាល់ ត្រាំ នឹងមានតាមលំនាំដដែល។ ទោះបីជាភាពខ្វាក់ភ្នែកនោះកើតឡើងដោយចេតនា ឬជាលទ្ធផលនៃព័ត៌មានមិនត្រឹមត្រូវក៏ដោយ ការបកស្រាយទំនាយដែលបានបង្ហាញនៅទីនេះរំពឹងទុកថា ត្រាំនឹងមានភាពខ្វាក់ភ្នែកតាមលំនាំរបស់រីហ្គែន ហើយយោងតាមប៉ុល នឹងទទួលរងសេចក្ដីវង្វេងដ៏ខ្លាំងក្លា។

ពើកាម៉ុសតំណាងឱ្យសម័យកាលនៃការសម្របសម្រួល និងការបោះបង់ជំនឿ ដែលកើតឡើងមុនការឡើងគ្រងអំណាចរបស់របបសម្តេចប៉ាប។ ប្រវត្តិសាស្ត្រនេះស្របគ្នាក្នុងន័យនៃបទទំនាយនឹងបណ្ដាឆ្នាំចុងក្រោយរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ដែលជាសម័យកាលមួយចាប់ផ្ដើមពីអាណត្តិប្រធានាធិបតីរបស់រ៉ូណាល់ដ៍ រីហ្គែន។ មិនថាគេពិចារណាពើកាម៉ុសចាប់ពីក្រឹត្យឆ្នាំ ៣១៣ រហូតដល់ច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យឆ្នាំ ៥៣៨; ឬហ្វ្រាក់តាល់អាល់ហ្វានៃពើកាម៉ុសចាប់ពីក្រឹត្យនោះ រហូតដល់ច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យដំបូងនៅឆ្នាំ ៣២១; ឬហ្វ្រាក់តាល់អូមេហ្គានៃពើកាម៉ុសចាប់ពីឆ្នាំ ៥៣៣ រហូតដល់ច្បាប់ថ្ងៃអាទិត្យឆ្នាំ ៥៣៨ នោះទេ ខ្សែពេលវេលាទាំងបីនេះសុទ្ធតែតំណាងឱ្យរចនាសម្ព័ន្ធតាមបទទំនាយនៃការឡោមព័ទ្ធ។

យើងនឹងលើកយកការឡោមព័ទ្ធមួយមកពិភាក្សានៅក្នុងអត្ថបទបន្ទាប់។