Kitabu cha Yoeli na Kanisa la Waadventista Wasabato la Laodikia - Nambari Ishirini na Tatu

Bule ya makumi ibili na ibili, nahandika: “Kisha mu sura ya kumi na moja, nasaba ya watu wateule yawakilishwa kwa majina kumi tangu Shemu hata Abramu. Sura ya kumi na moja ni simulizi la mnara wa Babeli, lakini pia ni nasaba ya watu wateule, kama inavyowakilishwa na Ibrahimu. Sura ya kumi na moja yatambulisha watu wateule waliokuwa waingie mu agano la namna tatu pamoja na Mungu. Hatua ya tatu na ya mwisho ilikuwa sadaka ya Isaka mu sura ya makumi ibili na ibili. Sura ya “kumi na moja” ni mwanzo wa alfa na sura ya “makumi ibili na ibili” ni mwisho wa omega. Imani inayotakiwa ili kusikia sauti ya Mungu mu maana ya majina, haiko tofauti na imani inayotakiwa ili kusikia sauti Yake mu uhesabuji wa Neno Lake.”

Kapitulo lyuumi na imwe yinapresenta ulufingo lwa Kaini, nu lufingo lwa Abeli. Tuli twalangisha inshita ishingi mu myaka yonse ukuti imibele ya buprofeti iya lupungu lwa Babeli ileimininako ulufingo lwa bufi. Panuma ya mukoka, kwali ukupilibuka kwa mafunde ya nshita ukufuma ku kupeepa pa mpongolo ya Edeni ilyo takulaba mukoka; elyo panuma ya mukoka, ukupeepa kwali ukuba pa cipailo. Icipailo cali ne fyakukonka ifya mu Baibolo ifya pashali. Calingile ukwakwa ku mabwe ya cifyalilwa, ukwabula ukutobowa nangu ukusema amabwe ku muntu. Calingile ukuba bwele pa bwele, ukwabula isakala.

mnara wa Nimrodi uliwekwa ili kuwafanyia wenzake wa Nimrodi jina, ambalo huwakilisha tabia. Katika mnara huo tunaona mwanadamu akijaribu kujiokoa mwenyewe, na kujiinua mwenyewe kama miungu ya mbinguni. Mnara huo ni ishara ya kanisa linalodhani kwamba linaweza kujiokoa lenyewe, na hudhani kwamba linapaswa kuinuliwa juu, kama wafalme kumi wanavyofanya katika Zaburi 83, wanapokiinua kichwa cha upapa katika shirikisho lile ovu la unabii wa Biblia, linalotukia wakati wa sheria ya Jumapili.

Ekihugo kyali kyakazikirizibwa n’Omutembegu gwa Nuuha, kandi ensonga ahabw’okuba Ruhanga yaarangireho okuhingurwaho kw’ekigambo ky’okugarukamu aha nsi eya mbere y’Omutembegu ni ngu ebiteekateeko by’omuntu byali byaba bibi obutoosha. Baibuli neegamba aha bumwe omu buryo butari bumwe, kimwe ahabwo ni “okureeba amaisho n’amaisho.” Ababiri nibasa kugyenda hamwe, keretse niba bari omu kwikirizana?

Wakati Mungu alipoichanganya lugha katika hukumu juu ya ufalme wa Nimrodi, jambo hilo linaonyesha kwamba kabla ya kuchanganywa huko, wote walikuwa katika umoja, na kwa hiyo wote walikuwa na tabia ileile, nayo tabia hiyo ilikuwa dini iliyojengwa juu ya matendo ya wanadamu—kinyume na wale walio katika sura iyo hiyo wanaowakilishwa na Ibrahimu. Shemu alikuwa nafsi mwaminifu katika siku za Nimrodi. Wanahistoria humwelekeza Shemu kuwa ndiye aliyemwua Nimrodi, yule mwasi mwenye nguvu mbele za Bwana. Hoja hiyo husimama hata bila mawazo ya mwanahistoria, kwa maana Shemu ni mtu wa agano, anayefuatisha damu yake hadi kwa Nuhu, mtu wa agano, anayefuatisha damu yake kurudi kwa Sethi, mtu mwingine wa agano, aliyeingia katika historia ya agano kuchukua mahali pa ndugu yake Abeli, ambaye alikuwa mtu mwingine wa agano aliyekuwa mzao wa moja kwa moja wa Adamu.

Korani ya kumi na moja ya Mwanzo ni pambano kuu kati ya Kristo na Shetani, katika muktadha wa agano la uzima na agano la mauti. Nimrodi anawakilisha yule mwindaji mkuu mbele za Bwana, kwa maana analiwakilisha kanisa lenye wafuasi wengi. Abramu, kupitia kwa Shemu, anawakilisha kanisa lenye wafuasi wachache tu. Shemu alikuwa mtu wa agano wakati Nimrodi alipokuwa akijenga mnara wake, lakini maagano hayo mawili katika sura ya kumi na moja hayawakilishwi na Shemu na Nimrodi, bali na Nimrodi na Ibrahimu. Paulo anaieleza wazi kanuni hii ya kinabii.

Ku nsonga ya Melikisedeke kele ti solo mingi ya ntangu yai, kansi mono kele kaka kutalisa nde Polo kelongaka mbala mosi nde bikalulu ya profesi ya bantu ya ngwisana; mpe, na yawu, mono zola tuba bantu ya bakala mpe ya nkento na kati ya lufulu ya kupemama, yina kimbangi na bau ya Masonuku ke lakisa kidimbu ya nzila na kati ya mulongo ya profesi ya ngwisana ya Nzambi ti bantu. Polo kelongaka nde Melikisedeke, yina zingaka ntete banganga-Nzambi ya Balevi kutelama na Sinai, mpe na yawu kuluta bamvula nkama iya ntete ete kinganga-Nzambi ya Balevi kuvanda, ndimaka dikumi katuka na Levi. Sambila muntu kuvanda na kati ya kinganga-Nzambi ya Balevi, yandi fwete kuvanda Mulevi yina lendaka kusiamisa ntoto na yandi ya menga katuka na Levi. Melikisedeke lendaka ve kumonisa nde dikanda na yandi katukaka na mulongo ya Levi, samu Levi butukaka ntete ve.

Omulongo gw’obufumu ogukiikirira endagaano ya Katonda ne Adamu ne Kaawa, mu mazima, ze ndagaano bbiri. Eyasooka yali ndagaano ey’obulamu ng’erimu ekikemo ekyangu. Oluvannyuma lw’okugwa n’ekikemo ekyagaana, endagaano eyaddako yateekamu omusaayi gw’omwana gw’endiga okusobola okuwa ebyambalo. Awo ne wabaawo endagaano ya Katonda n’abantu bonna, eyakiikirirwa musoke gwa nkuba, Nuuwa n’okusinza ku kyoto. Ate ne wabaawo Olubereberye kkumi na kumu, Katonda mwe yatandikira endagaano ye n’abantu abalonde, abaali bagenda okuyitibwa Abaebbulaniya. Mu buli emu ku nkstories ezo, abantu aboogeddwako mu Bayibuli be bantu ba ndagaano, oba basajja oba bakazi.

Mu Ntandiko ya Itanguriro icumi na kimwe, intango y’isezerano ry’ubugingo n’ubwoko bwatoranijwe irashirwa ahabona; kandi irashirwa ahabona aho nyene Nimurodi ashinga isezerano ry’urupfu, nk’uko bigereranywa n’amatafari n’isima, vyari igihendo c’amabuye atabajwe n’ukubura isima, nk’uko vyagereranywa n’igicaniro. Mushiki wacu White aratumenyesha ko igicaniro giserukira Kristo; ni co gituma idini rya Nimurodi, iryo rikaba ari idini ry’ikinyoma, rigereranya Kristo w’ikinyoma.

Ku bukiedi bia kima kia bibila ku Makanisaka ikumi na imwe, mosi wa malongi aa kuendi mu buprofete ni wa kwamba kiwakilisha mwanzo wa mulongo wa buprofete. Gharika ya Nuhu ni alama ya utenganisho wa buprofete. Wakati Nuhu alitoka mu safina, kulipaswa kuwa na njia mpya ya ibada, na njia ya ibada daima huzaa makundi mawili ya waabuduo, kama ilivyowekwa wazi mu historia ya Kaini na Abeli. Makanisaka ikumi na imwe ni ulimwengu mpya, wenye historia ya mwanzo inayokuwa hadithi ya msingi ya historia ya mwisho, wakati watu wa agano wa Mungu wa siku za mwisho huwaita watenda kazi wa saa ya kumi na moja watoke Babeli wakati wa msukosuko wa sheria ya Jumapili. Nimrodu ni mtu wa dhambi wakati wa msukosuko wa sheria ya Jumapili, na Shemu, ambaye ni Ibrahimu, ni mtu wa Mungu katika msukosuko huo huo. Kutawanywa na mkanganyiko wa lugha vya Makanisaka ikumi na imwe kulianza muda mfupi baada ya Nuhu kutoka mu safina. Mada ya sura ya kumi na moja ni maagano mawili, na simulizi hiyo hufikia hitimisho lake wakati hatua ya tatu ya agano la Ibrahimu inawekwa wazi mu sura ya ishirini na mbili.

Capítulo once ku Abraham ñanpa alpa historiami, chaymi capítulo iskay chunka iskaypi omega historiakama chayan. Qallari willakuy Nimrodpa Babelmanta, tukukuy willakuytaq Isaacpa haywarikuyninmanta, iskayninpas runakuna hawan qhipa taripayninta rikuchin. Chay ñanqa Nimrodpa torreymanta qallarin, Isaacpa haywarikuyninkama mast’arin, hinaspataq chay ñanqa iskay contrariopi haywarikuykunapi tukukuyninta tarin. Nimrodpa haywarikuyninqa Diospa ejecutiva taripayninta chaskin, Abrahampa taripaynintaq Diospa bendicionninta chaskin. Nimrodqa capítulo oncepa alpanmi, Abrahamtaq capítulo iskay chunka iskaypa omeganmi. Omegaga sapa kuti aswan hatunmi, hebreo alfabeto nisqaman hina huk iskay chunka iskay kutikama, simikunata pantachispa nacionkunata maymanchus ch’iqchiykachaspa rikuchisqa atiytaq, cruzpa atipayninwan anchata atipan. Nimrodpa torrenqa 9/11-pa Twin Towers-ninta rikuchin, Isaacpa haywarikuynintaq domingo leyta rikuchin.

Omulongo gw’ endagaano n’abantu abalondeddwa gutandika n’akabonero k’omuwendo kkumi na gumu, ne gukoma n’akabonero k’omuwendo abiri mu bbiri. Omulongo ogwo gukoma ku nkomerero y’ekiseera ky’okugezebwa mu byafaayo bya alufa ebya Nimurodi, era ne mu byafaayo bya omega ebya Ibulayimu. Ebyafaayo bya Nimurodi ne Ibulayimu byennyini biteekebwa mu kitabo ekisooka eky’omu Bayibuli, era biteekebwa mu mbeera ey’okukung’aanya ebitundutundu okuva mu kuzikirira kwa Mataba ga Nuuwa okwabadde kumpi nnyo. Mu kitabo ekisooka eky’omu Bayibuli, olugero lw’endagaano ebbiri luwa abajulirwa babiri abalaga enkomerero y’ekiseera ky’okugezebwa mu lulengo lwa suula kkumi na emu okutuuka ku abiri mu bbiri.

Nimroda ni udhalimu na mchafu bado, na Ibrahimu ni mwenye haki na mtakatifu bado, kama inavyotambuliwa katika alfa ya Mwanzo 11–22, na pia katika omega ya Ufunuo 22:11. Muda mfupi kabla ya kufungwa kwa muda wa rehema, tangazo katika aya ya 10 latolewa ili kutoyatia muhuri maneno ya unabii wa kitabu hiki. Muda mfupi kabla ya kufungwa kwa muda wa rehema, katika aya inayofuata mara moja, katika Ufunuo yapaswa kuwapo unabii utakaofunuliwa. Aya mbili baada ya aya ya kumi na moja, Kristo atoa ufunguo wa kuufunua unabii huo.

Kapitulua hogeita bi Biblia osoaren omega-kapitulua da, eta itxita dagoen Apokalipsiko profezia irekitzeko giltza da Kristok, beste guztien gainetik, Apokalipsiko lehen kapituluan adierazi zuen printzipioa. Lehen kapitulua Hebrear alfabetoaren lehen letra da, eta hogeita bigarren kapitulua azkena. Lehen kapituluko bederatzigarrenetik hamaikagarren bertsoetara, Joanek bere burua aurkezten du, eta Kristo Alfa eta Omega dela adierazten du.

Vesi ya kumi na moja, Yohane yuko Patmo, lakini katika vesi ya kumi na mbili anageuka, na tangu hapo na kuendelea yuko katika patakatifu pa mbinguni. Hivyo, katika vesi 9/11, tunaikuta ushuhuda wa Yohane, unaomtambulisha Yesu kuwa Alfa na Omega, jambo ambalo Yesu mwenyewe alikuwa tayari amejitambulisha kwalo katika vesi ya 8:

ꯃꯃꯥꯡꯒꯤ ꯃꯄꯥꯟꯗ ꯑꯍꯨꯝꯕ ꯃꯃꯥꯡꯗ, ꯖꯣꯟꯅ ꯈ꯭ꯔꯥꯏꯁꯇꯅ ꯃꯍꯥꯛ ꯃꯄꯨꯡ ꯃꯇꯧ ꯃꯆꯥꯁꯤꯡꯗ ꯍꯥꯏꯈꯤꯕ ꯋꯥ ꯏꯕꯤꯅꯤ꯫ ꯃꯃꯥꯡꯒꯤ ꯃꯄꯥꯟꯗ ꯃꯥꯄꯥꯜ ꯇꯥꯔꯥ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯍꯨꯝꯕ ꯃꯃꯥꯡꯗ꯭ꯔꯤꯡ ꯃꯇꯨꯡꯗ, ꯑꯗꯨ ꯖꯣꯟꯅ ꯃꯍꯥꯛ ꯃꯄꯨꯡ ꯃꯇꯧ ꯃꯆꯥꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯃꯥꯡ ꯍꯥꯏꯔꯤ꯫ ꯑꯗꯨꯅ ꯃꯄꯥꯟ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯍꯨꯝ ꯃꯃꯥꯡꯒꯤ ꯃꯃꯥꯡꯗ ꯀ꯭ꯔꯥꯏꯁꯇꯅ Alpha and Omega ꯑꯣꯏꯕ ꯂꯥꯏꯔꯤꯕ ꯃꯔꯤ ꯑꯅꯤ ꯂꯩ꯫ ꯃꯥꯄꯥꯜ ꯇꯥꯔꯥ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯍꯨꯝꯕ ꯃꯃꯥꯡꯗ꯭ꯔꯤꯡ ꯃꯇꯨꯡꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯍꯧꯖꯤꯛ ꯃꯑꯣꯡ ꯑꯃꯒꯤ ꯃꯥꯑꯣꯟ-ꯃꯥꯄꯨꯡ ꯑꯃ ꯑꯣꯏꯅ ꯂꯩ꯫ ꯑꯗꯨꯒ ꯃꯅꯤꯡ ꯆꯥꯞꯇꯔ ꯑꯄꯨꯟꯕꯥ ꯑꯃꯅ ꯃꯔꯤ ꯂꯩꯔꯤꯕ ꯍꯦꯅ, ꯃꯃꯥꯡꯁꯤꯡꯗ ꯖꯣꯟꯅ ꯃꯍꯥꯛ ꯃꯄꯨꯡ ꯃꯇꯧ ꯃꯆꯥꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯃꯥꯡ ꯍꯥꯏꯔꯤ; ꯑꯗꯩꯕꯨ ꯃꯄꯥꯟ ꯃꯔꯤ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯑꯍꯨꯝꯕ ꯃꯃꯥꯡꯗ, ꯖꯣꯟꯅ ꯂꯥꯏꯔꯤꯕ ꯑꯅꯤꯒꯤ ꯃꯐꯝꯗ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯆꯔꯆꯁꯤꯡꯗ ꯒꯣꯗꯍꯦꯗꯀꯤ ꯃꯃꯥꯡ ꯍꯥꯏꯔꯤ꯫ ꯃꯄꯥꯟ ꯃꯔꯤꯗ ꯃꯑꯣꯡ ꯑꯃꯒꯤ ꯍꯧꯖꯤꯛ ꯃꯥꯑꯣꯟ-ꯃꯥꯄꯨꯡ ꯑꯃ ꯍꯧꯖꯤꯛꯂꯤ, ꯑꯗꯨꯒ ꯑꯗꯨ ꯃꯄꯥꯟ ꯑꯍꯨꯝꯕꯗ ꯂꯣꯏꯁꯤꯜꯂꯤ꯫ ꯑꯁꯤ ꯈ꯭ꯔꯥꯏꯁꯇꯀꯤ ꯍꯧꯖꯤꯛ ꯃꯁꯤꯡ—ꯃꯍꯥꯛ ꯂꯩꯈꯤꯕ, ꯍꯧꯖꯤꯛ ꯂꯩꯔꯤꯕ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯍꯧꯖꯤꯛ ꯂꯥꯛꯀꯗꯕ—ꯃꯄꯥꯟ ꯃꯔꯤꯗ ꯂꯥꯏꯔꯛꯈꯤꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯄꯥꯟ ꯑꯍꯨꯝꯕꯗ ꯑꯃꯨꯛ ꯂꯥꯏꯔꯛꯈꯤꯕꯅ ꯑꯁꯤꯕꯨ ꯈꯪꯍꯟꯕ ꯉꯝꯃꯤ꯫

پەڕەی یەکەمی بەشی یەک، ئاشکراکردنی عیسای مەسیح پێشکەش دەکات، کە تەنها لە نزیکەی دواوەی ماوەی تاقیکردنەوەدا دەکرێتەوە، چونکە ئایەتی سێ دەڵێت: «کات نزیکە.» «کات نزیکە» هەمان دەربڕینی ئایەتی دەیە لە بەشی بیست و دووە، کە دەڵێت: «قوفڵ مەخە لەسەر وتەکانی پێشبینیی ئەم پەرتووکە، چونکە کات نزیکە.» ئەو پێشبینییەی کە دەکرێتەوە، ئاشکراکردنی عیسای مەسیحە.

Vhesi ya nne huanza kufunuliwa, na vhesi ya nne huanza kwa ushuhuda wa Yohane wa, “Mimi Yohane,” kisha katika vhesi ya nane ni Kristo anayejitambulisha Mwenyewe. Shahidi wa kibinadamu katika ya kwanza ya hizo vhesi tano, na shahidi wa Kiungu mwishoni. Vhesi ya nne humtambulisha Baba wa Mbinguni kuwa ndiye “aliyepo, na aliyekuwapo, na atakayekuja.” Vhesi ya nane humtambulisha Kristo kuwa ndiye “aliyepo, na aliyekuwapo, na atakayekuja.”

Ufunuo wa Ufunuo wa Yesu Kristo ni kanuni ya alfa na omega. Kwa kuwa wa Kwanza na wa Mwisho, Kristo pia yuko katika wakati wa sasa, ijapokuwa alikuwa katika wakati uliopita na atakuja katika wakati ujao. Ukweli kwamba Yesu na Baba wote wawili ni Mungu aliyekuwako, aliyeko, na atakayekuja bado, ni namna nyingine ya kumdhihirisha Kristo kama Alfa na Omega. Yeye ni Alfa na Omega, wa Kwanza na wa Mwisho, Mwanzo na Mwisho, naye alikuwako hapo mwanzo na atakuwako hapo mwisho. “Funguo” za ufalme, zilizotolewa kwa kanisa huko Kaisaria Filipi, pia ndiyo “ufunguo” uliowekwa juu ya bega la Eliakimu katika Isaya 22:22. Alfa ya kitabu cha Ufunuo ni sura ya kwanza na omega ni sura ya ishirini na mbili, kwa hiyo tunaona alfabeti yote ya Kiebrania katika sura za Ufunuo. Sura ya kumi na tatu inawakilisha uasi wa Marekani na baadaye wa ulimwengu. Sura ya kwanza inamwonyesha Kristo kama Alfa na Omega, na sura ya ishirini na mbili inathibitisha ukweli huohuo, lakini katika uhusiano na kufunuliwa kulikotajwa katika sura ya kwanza. Sura za kwanza, kumi na tatu, na ishirini na mbili zinawakilisha herufi tatu za Kiebrania ambazo kwa pamoja zinaunda neno “kweli.”

Di beşa bîst û sêyemîn a Metta de, Îsa heşt wayên xezebê li ser Ferîsî û Sedûqiyan pêşkêş dike. Di ayeta dawî ya beşa bîst û duyemîn de, danûstandina Mesîh bi Cihûyên muşexeseker bi muammaya Dawid bi dawî bû, muammayek ku tenê dema ku hûn prensîba alpha û omega fam dikin, tê çareser kirin.

Khitimisho cha sura ya ishirini na mbili kinatambulisha alama ya njia katika historia ya agano. Yeremia naye analishughulikia pia mstari huu wa kweli:

Yeremia alibwila aleke kusabilila Israyeli wakale, pantu bali bafikile pa cifulo ico takwali ukubwelela, nga fintu cali no ku Bayuda abapitikanya pa mpela ya cipandwa ca makumi yabili na fibili. Apo Mose, (umuntu wa cipangano) aiminine ku busalo bwa kwa Lesa ubwa konaula abantu abasankwa aba cipangano, Mose apelele ubukonkoshi mu mapepo. Mu cipandwa ca cine lubali, Yeremia alibwila aleke kusabilila abantu bamwe bene abo aba cipangano. Amalando ya busokololo aya pa Shilo yalangilwe nga bucinshiko bwa “umutsetse pa mutsetse” ubwa kulanga Lesa ukukana abantu abasankwa aba cipangano ilyo ulubembu lwabo lufika pa cifulo ico talubombololwapo, nga fintu cilelandwa mu vesi imo.

Mu masomo y’isezerano, aho Imana irangiriza umubano wayo w’isezerano ni ikimenyetso cyihariye. Ukwanga inkuru ya Yosuwa na Kalebu, ari byo byaranze ikigeragezo cya cumi, ni urundi rugero. Kandi Yeremiya na we abwirwa kudasengera ubu bwoko mu bice bike bikurikiraho.

Mlungu wa saba, ukutapikwa kwa Walaodikia pa ndamya ja Mulawo wa Mulungu pa Mulungu wa Sande, nge chiwisilo chya Shiloah, kwalangisha ichakuchita “Iye akachita,” mu ntawi ja pafupi.

Mu kapati ya kumi na moja, ilamulo lya kutalomba likwete maana ya moyo wa woma uukabafikila Aba-Laodikea lintu bakasanga abene mu nshita ya mapenzi iikonkela ululayo lwa pa Mulungu. Woma uwo bakemona waikala mukati ka malembe ya kukana kwabo kwa cipangano.

Qiyama namzetên ku di nav sed û çil û çar hezaran de bin, di Vahî 11:11 de tê nasînkirin; û civîna wan ya dawî di Îşaya 11:11 de tê nasînkirin; û rêza derveyî ya ejdeha, heywan û pêxemberê derewîn di Danîêl 11:11 de tê nasînkirin; dadweriya yasa Yekşemê ya giyaçê xerab di Hezekîêl 11:11 de tê nasînkirin û cezayê û tirsê ku ser keçikên bêaqil tên di Ermiya 11:11 de tê nasînkirin.

Kuamuru kuti watu hawa wasiombewe ni alama ya njia katika aya za mwisho za Mathayo sura ya ishirini na mbili, na sura ya ishirini na tatu inabainisha ole nane juu ya Waadventista. Sura ya ishirini na tatu ni aidha Oktoba 22, 1844, au sheria ya Jumapili. Alama hizo zote mbili za njia ni utimizo wa ndoa, na ndoa ni kati ya bibi-arusi na mume, wanaokuja pamoja kuwa mwili mmoja. Kukamilishwa kwa ndoa kunawakilisha upatanisho, au “kuwa mmoja.” Mwanadamu aliumbwa kwa mfano wa Mungu, naye akaumba mwanamume na mwanamke. Uzao wao unawakilishwa na kromosomu ishirini na tatu kutoka kwa mwanamume na ishirini na tatu kutoka kwa mwanamke. Kwa pamoja, kromosomu zao arobaini na sita huifanya hekalu. Kila mtu binafsi ni hekalu, kwa maana, je, hamjui ya kuwa ninyi ni hekalu la Bwana?

Ukukamilika kwa ndoa, wawili wanapokuwa mmoja, ni muungano wa mahekalu mawili ya ishirini na tatu, ili kuunda hekalu moja la arobaini na sita. Kristo ndiye ajengaye hekalu, naye hulijenga kanisa Lake kama hekalu la kike litakaloungana na hekalu Lake la kiume. Muungano huo hutokea wakati hekalu la kibinadamu linaunganishwa na Uungu katika Patakatifu pa Patakatifu pa hekalu la Mungu. “Ishirini na tatu” ni ishara ya kutiwa muhuri kwa wale mia moja na arobaini na nne elfu, na kazi hiyo ilianza mwishoni mwa unabii wa miaka elfu mbili na mia tatu. Mathayo ishirini na tatu ni tangazo la hukumu dhidi ya Waadventista Wasabato wa Laodikia, ambao ni bandia ya wale mia moja na arobaini na nne elfu.

Likwi na mine na zole na mine nkama ezali wa mwambe oyo euti na sambo, mpe bango nde baoyo basekwisami na mokolo mwa mwambe; mpe bango nde milimo mwambe oyo ezalaki na masuwa ya Noa; bango nde bakitani mwambe ya Seta; mpe elembo oyo ezalaki na bilongi na bango ekokisamaki lokola elilingi na kokatama ngenga, oyo esalemaki na mokolo mwa mwambe. Bango nde banganga-nzambe oyo bapakolami mpo na mosala na mokolo mwa mwambe, mpe bosakoli ya mawa mwambe likoló ya Adventisme na mokapo ya ntuku mibale na misato, ezali bosakoli ya kotelemela mwambe ya lokuta.

Upumbaji wa ole juu ya wanawari wapumbavu umetanguliwa na kutiwa muhuri kwa watu wa Mungu katika mstari wa mwisho wa sura ya ishirini na mbili. Sura ya ishirini na mbili inalingana na sura ya ishirini na mbili katika Mwanzo, kwa maana kitabu cha kwanza cha Agano la Kale ni mfano wa kitabu cha kwanza cha Agano Jipya. Katika kiini cha mstari wa kinabii wa Mathayo kumi na moja hadi sura ya ishirini na mbili, ukijumuisha sura kumi na mbili, na ya sita kati ya hizo sura kumi na mbili ni sura ya kumi na sita, ambamo jina la Simoni Bar-yona lilibadilishwa kuwa Petro.

Mateo sura ya kumi na moja hadi ya ishirini na mbili zina jumla ya aya 459. Aya ya katikati ni aya ya kumi na saba ya sura ya kumi na sita, lakini aya hiyo haiwezi kutengwa na aya za kumi na nane na kumi na tisa, kwa maana hizo ni kauli moja.

ꯆꯥꯄꯇꯔ ꯑꯦꯂꯦꯚꯟ ꯗꯒꯤ ꯇ꯭ꯋꯦꯟꯇꯤ-ꯇꯨ ꯐꯥꯎꯕꯒꯤ ꯃꯌꯥꯏ ꯃꯇꯃꯗꯥ ꯀ꯭ꯔꯤꯁꯇꯤꯌꯥꯅꯤꯇꯤꯒꯤ ꯌꯨꯝꯐꯝ ꯑꯣꯏꯕ ꯀꯣꯚꯦꯅꯦꯟꯇ ꯋꯥꯍꯥꯏ ꯑꯗꯨ ꯂꯩꯔꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯋꯥꯍꯥꯏ ꯑꯗꯨꯗꯥ, ꯁꯥꯏꯃꯣꯟꯒꯤ ꯃꯤꯡ ꯄꯤꯇꯔ ꯍꯥꯏꯅ ꯍꯣꯡꯗꯣꯛꯈ꯭ꯔꯤ, ꯃꯁꯤ—ꯏꯪꯂꯤꯁ ꯂꯣꯟꯒꯤ ꯃꯌꯦꯛ ꯈꯨꯗꯤꯡꯒꯤ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯂꯃꯦꯟ ꯃꯁꯥꯁꯤꯡ ꯄꯤꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ, “a” ꯍꯥꯏꯕꯗꯨ ꯑꯃ ꯑꯣꯏ, “z” ꯍꯥꯏꯕꯗꯨ ꯃꯔꯤ ꯇꯔꯨ ꯑꯣꯏꯕ ꯑꯗꯨ ꯖꯁꯨꯅꯥ—ꯅꯍꯥꯛꯅ ꯎꯔꯒꯥ “p” ꯍꯥꯏꯕꯗꯨ 16 ꯑꯣꯏ, “e” ꯍꯥꯏꯕꯗꯨ 5 ꯑꯣꯏ, “t” ꯍꯥꯏꯕꯗꯨ 20 ꯑꯣꯏ, ꯑꯇꯣꯞꯄ “e” ꯑꯃꯗꯨ 5 ꯑꯣꯏ, ꯑꯃꯁꯨꯡ “r” ꯍꯥꯏꯕꯗꯨ 18 ꯑꯣꯏ꯫ 16 × 5 × 20 × 5 × 18 ꯍꯥꯏꯕꯁꯤ ꯅꯍꯥꯛꯅ ꯄꯨꯟꯁꯤꯜꯂꯛꯄꯗꯥ 144,000 ꯑꯣꯏꯒꯅꯤ, ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯀꯣꯚꯦꯅꯦꯟꯇ ꯄꯥꯟꯗꯝꯒꯤ ꯃꯐꯝ ꯑꯣꯏꯕ ꯄꯤꯇꯔꯒꯤ ꯃꯤꯡ ꯍꯣꯡꯕꯒꯤ ꯎꯇꯄ ꯑꯗꯨ ꯆꯥꯄꯇꯔ 16 ꯚꯔꯁ 18ꯗꯥ ꯐꯪꯂꯤ; ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯄꯤꯇꯔꯒꯤ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯃꯌꯦꯛ ꯑꯗꯨ ꯅꯝꯕꯔ 16 ꯑꯣꯏ, ꯃꯇꯨꯡ ꯑꯣꯏꯕ ꯃꯌꯦꯛ ꯑꯗꯨ ꯅꯝꯕꯔ 18 ꯑꯣꯏ꯫ ꯃꯁꯤ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛ ꯃꯌꯦꯛ 11ꯒꯤ ꯄꯥꯟꯗꯝꯗꯒꯤ ꯍꯧꯗꯣꯛꯄ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯌꯦꯛ 22ꯒꯤ ꯄꯥꯟꯗꯝꯗꯥ ꯂꯣꯏꯁꯤꯟꯕ ꯆꯥꯄꯇꯔ 12ꯒꯤ ꯃꯌꯥꯏ ꯃꯇꯃꯗꯥ ꯂꯩꯔꯤ꯫

Laini hiyo pia inapatikana katika Mwanzo sura ya kumi na moja hadi ishirini na mbili, na katika laini hiyo kuna aya 305, jambo linalotambulisha sura ya kumi na saba na aya ya kumi na moja kuwa kitovu cha laini hiyo. Laini hiyo ya sura kumi na mbili za kitabu cha kwanza cha Agano la Kale inatambulisha agano pamoja na Ibrahimu, na inawakilisha laini ya alfa inayokutana na laini ya omega, katika sura hizohizo za kitabu cha kwanza cha Agano Jipya. Aya ya katikati ya laini ya omega katika Mathayo ndiyo kilele cha uhusiano wa agano wa wale elfu mia moja arobaini na nne, ambao ndio ishara ya agano inayoinuliwa wakati wa sheria ya Jumapili. Aya ya katikati ya laini ya Mwanzo haitambulishi tu aya ya katikati, bali pia hatua ya pili au ya kati ya agano la sehemu tatu pamoja na Ibrahimu, na kwa umuhimu uleule ishara ya agano hilo.

Tukunga mambote mambu yai na disolo yina yina wilanda.