Bwe tutandika okwekenneenya okufaananyizibwa kw’ekiseera eky’enkomerero mu 1989, ng’okusinziira ku byafaayo eby’obunnabbi ebyogerwa mu nnyiriri ey’ekkumi, kiba kyetaagisa tuddemu emabega mu byafaayo by’omulembe ogw’okusatu g’ennyanga zombi ez’ensolo ey’ensi. Mu 1913, ennyanga ey’Obwa Republican ey’ensolo ey’ensi yatandika omulembe gwayo ogw’okukwatagana nga ewagaanye ebimu ku misimbira gyayo ne sisitimu y’amabenki ey’ensi yonna, era mu 1919, ennyanga ey’ObuProtestanti obwa mazima yatandika omulembe gwayo ogw’okukwatagana nga ewagaanye ebimu ku misimbira gyayo n’abayigiriza b’eddiini b’ObuProtestanti obuvudde ku mazima, era n’awamu ne American Medical Association, bwe yewaayo okukakasibwa kwa sisitemu yaayo ey’eby’enjigiriza eri ensi. Ennyanga zombi zaatandika enkolagana n’ensi nga zaweereddeko ebimu ku misimbira gyazo, enkolagana eyaali egenda okukyusa ekkubo ly’obubaka bwa buli emu okuva olwo okudda mu maaso.

Mu byafaayo ebyo, entandikwa ey'obwa kabaka w'obukiikakkono n'ey'obwa kabaka w'obukiikaddyo mu nnaku ez'oluvannyuma nayo yatuuka ku ky'okukyuka. Ekyamagero kya Fatima kyabaawo nga 13 Okitobba 1917, e Fatima, mu Potugaali. Kyali okukomekkereza kw'olunyiriri lw'okulabikira kwa Meriya okwalabibwa abaana abasumba abato basatu: Lucia dos Santos ne b'eŋŋanda ze Francisco ne Jacinta Marto. Ng'obujulizi bw'abaana bwe bwategeeza, Meriya Omuwala Omutukuvu, eyamanyibwa nga Omukyala waffe ow'e Fatima, yabalabikira nga 13 buli mwezi okuva mu Maayi okutuuka mu Okitobba 1917.

Mu kulabikako okusembayo nga 13 Okitobba 1917, abantu enkumi n’enkumi baakuŋŋaana e Cova da Iria, okumpi ne Fatima, nga balindirira okulaba eky’amagero nga abaana bwe baategeeza. Okusinziira ku bajulizi, enjuba yalabika ng’ekyusa emirangi, nga yeetooloola, era ng’ezina mu ggulu. Ekyo kyatandika okumanyibwa ng’Ekyamagero ky’Enjuba oba Ekyamagero kya Fatima.

Ekyamagero kya Fatima kye kintu ekikulu mu byafaayo n’okusinza okw’Ekkanisa Katolika, era kyafuuse ensonga eyakolebwako kunoonyereza kungi, empaka, n’okutaputibwa mu byeddiini okumala emyaka mingi. Ebyaliwo e Fatima byaleseeko obukosefu obutaggwaawo ku buwombeefu bw’abantu ababulijjo, okwegayirira eri Mutukuvu Maria, n’okutaputibwa kw’ensonga ezikwata ku nkomerero y’ensi mu Ekkanisa Katolika.

Enkyukakyuka y’Ababolsheviki yabeerawo mu Lusiya nga 7 Novemba 1917, Ababolsheviki abaalongozebwa Vladimir Lenin n’Ekibiina ky’Ababolsheviki bwe beetwalira ebizimbe bya gavumenti eby’omugaso n’ebitundu by’enteekateeka y’eggwanga mu Petrograd (kati Saint Petersburg). Kino kyabeera okukoma ku ntikko kw’Enkyukakyuka eya Lusiya ey’omwaka gwa 1917, eyali yatandikidde ku Enkyukakyuka eya Febwali mu kusooka okw’omwaka ogwo, eyaleetera Tsar Nicholas II okuleka entebe n’okutondwa kwa gavumenti y’ekiseera.

Mu Nkyukakyuka ey’e Rasha, Aba Bolshevik baasobola okusuula gavumenti y’ekiseera ne bateekawo okulamulira kwa Sovyeti mu Rasha. Aba Bolshevik balangirira okuteekebwawo kwa ggwanga ery’obusoshalisiti ne batandika okutuukiriza enteekateeka yaabwe ey’enkyukakyuka, okuli okutwala amakolero mu mikono gy’eggwanga, okuddamu okugabanya ettaka, n’okuvamu kwa Rasha mu Lutalo Olukulu Olusooka olw’ensi yonna. Mu nkomerero, Enkyukakyuka eya Okitobba yavaamu okutondebwa kw’Omukago gwa Sovyeti era yalina ebivuddeko ebikulu ebyasaasaana ennyo ku Rasha n’ensi yonna, nga byakyusa engeri ebyafaayo by’ekikumi mu abiri gye byatambulamu.

Yesu alaga enkomerero ng’akozesa entandikwa, era okusobola okulaba mu bujjuvu kabaka ow’obukiikakkono ne kabaka ow’obukiikadde mu nnaku ez’enkomerero, kyetaagisa okutegeera entandikwa zaabwe. Bakabaka ab’omu bwennyini ab’obukiikadde n’ab’obukiikakkono abannyonnyolwa mu Omutwe ogw’ekkumi n’omu ogw’ekitabo kya Danieri bategeezebwa nga obuyinza obufuga ettaka lya Misiri erya ddala ng’ekya kabaka ow’obukiikadde, ate n’obuyinza obufuga ekitundu ky’ensi ekya ddala ekyayambatanibwa ne Babulooni ng’ekya kabaka ow’obukiikakkono.

Obunnabbi obw’amazima bwafuuka obw’omwoyo mu biro eby’omusaalaba, Isiraeri ow’edda ow’amazima bwe yali ng’ava ku mbeera eyo ng’agenda mu Isiraeri ow’omwoyo ow’omulembe guno. Rooma ow’amazima ow’abamawanga yalinnyirira Yerusaalemi ow’amazima okumala emyaka esatu n’ekitundu egy’amazima okuva mu 67 AD okutuuka mu 70 AD, era ne Rooma ow’obwapapa ow’omwoyo yalinnnyirira Yerusaalemi ow’omwoyo okumala emyaka esatu n’ekitundu egy’omwoyo.

Babulooni ey’omwoyo ekkiikirirwa mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’omusanvu ng’omukyala omwenzi akola obwenzi n’abakabaka b’ensi. Misiri ey’omwoyo ekkiikirirwa mu Okubikkulirwa essuula eya kkumi n’emu nga Bufalansa obutakkiriza Katonda. Okulabikiramu okw’omulembe kwa kabaka w’obukiikakkono ow’omwoyo, eyafuna ekiwundu eky’okufa mu kiseera ky’enkomerero mu 1798, ne kisasula kulabikiramu okw’omulembe kwa kabaka w’obukiikaddyo ow’omwoyo mu kiseera ky’enkomerero mu 1989, byombi byakiikirirwa mu Danyeri essuula eya kkumi n’emu, olunyiriri lw’ana. Amaanyi gombi gasookera mu kulabikiramu okw’enkomerero mu bbanga ly’emyaka 1917 okutuuka ku 1918, era kino kye kiseera kye kimu ne mulembe gw’okwegatta n’ensi ogw’empondo zombi z’ensolo eyava mu nsi. Entandikwa ezo zirina okutegeerwa bulungi okusobola okuteekawo enkomerero mu ngeri entuufu. Entandikwa z’abakabaka b’enkomerero w’obukiikakkono n’obukiikaddyo zombi zitandikira ku Enkyukakyuka eya Bufalansa.

Mu kyasa ekya kkumi n’omukaaga, Enkyukakyuka ey’eddini, nga ewanjulira abantu Bayibuli eyagguddwawo, yagezaako okuyingira mu nsi zonna eza Bulaaya. Amawanga agamu ne gayaniriza n’essanyu, nga bagiraba ng’omubaka ava mu Ggulu. Mu nsi endala, obufuzi bwa Papa bwawangula nnyo mu kuziyiza okuyingira kwagwo; era omusana ogw’amagezi g’eBayibuli, n’amaanyi gaagwo agatumbula obulamu, ne gugibwawo kumpi ddala. Mu nsi emu, newaakubadde nga omusana gwayingira, ekizikiza tekyagutegeera. Mu myaka n’emyaka, amazima n’obulimba byalwanirira obwami. Oluvannyuma, ebbubi lyawangula, n’amazima ag’eGgulu ne gagobebwa. “Kino kye kusalirwa omusango, nti omusana gujidde mu nsi, naye abantu baayagala ekizikiza okusinga omusana.” Yokaana 3:19. Eggwanga ne lerekebwa okuvunula ebivamwo eby’ekkubo lye lyeyalondawo. Obukwata bw’Omwoyo wa Katonda ne buggyibwako ku bantu abaanyoomye ekirabo ky’ekisa kye. Ebbubi ne likkirizibwa okukula ne lituukirira. Era ensi yonna n’eraba ebibala ebyava mu kugaana omusana mu bugenderevu.

Entalo ez’okuwakanya Bayibuli, ezayongerwako okumala ebikumi bingi by’emyaka mu Bufalansa, zaatuukira ku ntikko mu bintu ebyaliwo mu Mpinduka eya Bufalansa. Okubwatuka okw’entiisa okwo kwali kye kivuddemu ekituufu olw’okunnyigirizibwa kw’Ebyawandiikibwa Ekitukuvu okwakolebwa Roma. Kyaleetedde ensi eky’okulabirako ekisinga amaanyi kye yalabako, eky’okulaga engeri gye yatuukirira enkola ey’obwa Papa—eky’okulabirako ky’ebivuddemu bye obuyigiriza bw’Ekkanisa ey’e Roma, okumala emyaka egisukka ku lukumi, bwabadde bwewerekera.

Okuziyizibwa kw'Ebyawandiikibwa Ebitukuvu mu kiseera eky'obufuzi obwasukkiridde bwa Papa kyalobelerwa bannabbi; era Omubikkulizi alaga era n'ebivuddeko eby'entiisa ebyali bigenda okutuuka okusingira ddala ku Bufalansa olw'okufuga kwa 'omuntu w'okwonoona.' The Great Controversy, 265, 266.

Enkyukakyuka ey’Abafalansa kyava ku kuzikirizibwa kw’Ebyawandiikibwa “mu kiseera ky’obufuzi obw’amaanyi obwa papa.” Okuzaalibwa kw’obutakkiriza Katonda, obwali bugenda okufuuka omulabe omukulu ennyo ow’obwa papa, kwaleetebwa obwa papa bwennyini. Enkyukakyuka ey’Abafalansa yabaddewo okuva mu 1789 okutuuka mu 1799, naye omwoyo gw’enkyukakyuka ogw’obutakkiriza Katonda ogwatandikira mu Bufalansa gweyongera okubuna wonna mu Bulaaya n’okusukka eyo. Emyaka kikumi mu kkumi n’omunaana oluvannyuma lw’okuggwa kw’enkyukakyuka mu Bufalansa, Enkyukakyuka ey’e Russia yatandika mu Russia. Enkyukakyuka ey’obutakkiriza Katonda eyaatandikira mu Bufalansa, yakoma mu Russia, era mu 1917 Russia n’efuuka omukiise ow’obunnabbi ow’eggwanga erifaananyisibwa obutakkiriza Katonda obw’e Misiri. Amaanyi g’omusota agakiikirirwa nga kabaka ow’obukiikaddyo gaali gasenguse okuva mu Bufalansa okugenda mu Russia.

Enkyukakyuka eya Bufalansa yakiikirirwa mu bya poliitiki ne mu by’obunnabbi Napoleon Bonaparte, era mu ngeri eyo, Napoleon akiikirira omukulembeze asooka w’eggwanga eryatondebwa mu enkyukakyuka eyaleetebwa olw’obutakkiriza mu Katonda obwa Misiri. Okwekwagala ennyo kwa Napoleon kuddamu bulungi mu kwa Putin.

Napoleon yali ategeera bulungi ennyo amaanyi g’ebifaananyi ne pulopagaanda, nga bwe kiri ne Putin, eyali ofiisa wa KGB. KGB erimu obukugu mu pulopagaanda. Napoleon yakozesa okusiiga emifaananyi ng’engeri y’okwolesa eri abantu obuyinza bwe, amaanyi ge, n’ekifaananyi ky’obukulembeze. Yawa abasiigi b’emifaananyi abasinga okutenderezebwa mu kiseera kye omulimu gw’okumusigira emifaananyi, nga mwemuli Jacques-Louis David, Antoine-Jean Gros, ne Jean-Auguste-Dominique Ingres, n’abalala.

Ebifananyi bino byalaga Napoleoni mu miyimirire egy’enjawulo n’eby’ekifo eby’enjawulo, okuva ku bifaananyi eby’obulombolombo eby’eggwanga okutuuka ku mbeera ezitali za bukiiko. Si bijjukizo byokka eby’eby’obwanannyini eri Napoleoni yennyini, wabula byakozeseebwa okusaasaanya ekifaananyi kye n’obukwasi bwe mu munda mu ggwanga n’ebweru waalyo. Putin amazze okutuukiriza omulimu gumu ogwo eri yennyini, ng’alina ebifaananyi bingi nnyo bye yennyini mu mbeera ezesimbaganya n’ez’abalina obukwasi ab’omu mulembe ab’oku Mutimbagano.

Ku ntandikwa ya Enkyukakyuka y’e Bufalansa, kabaka, amaka ge n’abakozi be baaggibwako obuyinza era ne battibwa. Ku ntandikwa ya Enkyukakyuka y’e Lusiya, Czar, amaka ge n’abakozi be baaggibwako obuyinza era ne battibwa. Enkyukakyuka eyatandika mu Bufalansa yatuukirira mu Lusiya. Enkyukakyuka y’e Bufalansa ye nsonga y’obunnabbi obuli mu mutwe ogw’ekkumi n’emu mu Okubikkulirwa, era n’olwekyo Enkyukakyuka y’e Bufalansa egoberera amateeka g’okunnyonnyola obunnabbi. Yesu bulijjo alaga enkomerero y’ekintu ng’agyegerageranya n’entandikwa yaakyo, n’olwekyo Enkyukakyuka y’e Lusiya y’enkomerero ey’Enkyukakyuka y’e Bufalansa.

Vladimir Putin akiikirira omukulembeze ow’enkomerero w’eggwanga eryateekebwawo mu revolusoni eyaleetebwa wamu n’obutakkiriza Katonda obw’e Misiri. Omukulembeze asooka wa Lasa yali Vladimir Lenin. Elinnya "Vladimir" liva mu nsibuko ya Basilaavu era ligattiddwa mu bice bibiri: "vlad" ne "mir." "Vlad" kivudde ku musingi gwa kigambo mu Basilaavu "vladeti," ekitegeeza "okufuga" oba "okukwata obuyinza." "Mir" kitegeeza "ensi". Vladimir asooka (Lenin) afaanana owekomerero, Vladimir (Putin), era naye afaananyizibwa omukulembeze asooka w’erevolusoni y’obutakkiriza Katonda (Napoleon).

Oluvannyuma lw’okuwangulwa kwa Napoleoni mu Lutalo lw’Omukago ogw’Omukaaga, era ne wabaawo Endagaano eya Fontainebleau mu Epreeri 1814, yava ku nnamulondo ya Bufalansa era n’asindikibwa mu buwaŋŋanguse ku kizinga kya Elba ekiri mu Ennyanja ya Mediterranean. Yawaebwa obuyinza obw’okufuga ku kizinga era n’akkirizibwa okweyongera okuba n’etittulo erya Kaiseri, newankubadde mu buyinza obuto nnyo. Napoleoni yamala mu bbanga lya myezi nga kkumi ku Elba, mu kiseera ekyo ng’ateekateeka okudda mu buyinza e Bufalansa. Oluvannyuma lw’okudduka okuva ku Elba n’okuddayo okumala akaseera katono mu buyinza e Bufalansa mu nnaku kikumi, Napoleoni n’awangulwa bukakafu mu Lutalo lwa Waterloo mu Jjuuni 1815. Oluvannyuma lw’okuwangulwa kuno, amawanga ag’Omukago, nga okusingira ddala Bungereza, gaasalawo n’obukakafu okuziyiza Napoleoni okuleeta obuzibu bwonna obulala. N’olwekyo, n’asindikibwa mu buwaŋŋanguse nate, omulundi guno ku kizinga eky’ewala nnyo ekya Saint Helena mu Ennyanja ya Atlantic ey’amaserengeta. Napoleoni n’amala ensigaddeyo y’obulamu bwe mu buwaŋŋanguse ku Saint Helena okutuusa lwe yafa mu 1821.

Putin ye omuyimirira w’abakuumi abakadde ba KGB. KGB yali ekitongole ekikulu eky’obukuumi n’obukeesi erya Soviet Union okuva mu 1954 okutuusa bwe lyasambulukira mu 1991. Yalina obuvunaanyizibwa ku byokwerinda eby’omunda mu ggwanga, okulwanyisa obukeesi, n’okukungaanya amawulire ag’ebyama, mu ggwanga n’ebweru w’eggwanga. KGB yamanyibwa olw’omutimbagano omuwanvu gw’ab’ebyobukeesi, emirimu egy’okulondoola n’okuketta, n’omugabo gwagwo mu kuuma obufuzi bwa Kamonisiti nga bukwata ku bantu. Vladimir Putin yali memba wa KGB (Komiti ey’Okukuuma Eby’eggwanga), ekitongole ekikulu eky’obukuumi n’obukeesi erya Soviet Union.

Putin yayingira mu KGB mu 1975 oluvannyuma lw’okumaliriza eby’ensoma mu Yunivasite ya Leningrad eya Gavumenti. Putin yakolera KGB okutuusa Omukago gwa Sovyeti bwe gwagwaawo mu 1991, oluvannyuma n’ayingira mu by’obufuzi era ne yavaako n’afuuka Pulezidenti wa Lasha mu 2000. Obumanyirivu bwe mu KGB bufuddeko nnyo engeri gy’afugamu n’enpolisi z’ebweru w’eggwanga. Obwaŋŋanguse bwa Napoleon obwasooka ku Kizinga kya Elba buyimirira ebyafaayo bya 1991 okutuuka mu mwaka gwa 2000, nga filosoofi ya KGB eriddawo. Bwe Putin alituuka n’awangulwa, nga bwe kiragibwa mu nnyiriri kkumi na ssatu okutuuka ku kkumi n’etaanu, obuwangulwa obwo obw’okubiri (obwasooka bwa 1989) bulabirwako mu Waterloo n’obuwaŋŋanguse bwa Napoleon obw’okubiri, gye yafiira.

Napoleoni yaleetera Obupaapa ekiwuundu ekitta mu 1798 ne 1799. Mu 1799 Enkyukakyuka ey’e Bufalansa yaggwa mu Bufalansa, naye mu 1917 yatuuka e Lassiya mu Enkyukakyuka ya Bolshevik. Mu 1917 eky’amagero kya Fatima kyabaawo e Potugaali, era abaana abasatu abagambibwa nti baayogeragana ne Maliya ne Yusufu baabweebwa obubaka busatu obw’ekyama. Obubaka busatu buno bwali bwa kyama mu ngeri nti bwategekebwa okusomebwa Papa yekka, Kabaka ow’Amambuka. Obubaka buno bwalagira Papa okuyita olukiiko olw’enjawulo n’abakulembeze ba Kkanisa Katolika era okukwata omukolo omw’enjawulo okuwaayo Lassiya, eyali yaakamala kufuuka Lassiya eya bakomyunisiti mu mwaka ogwayise, eri Maliya Omuwala Omutukuvu.

Obubaka obwo bwalimu okulabula nti singa Paapa yagaana okutuukiriza ekiragiro eky’okuwaayo Rashiya eri Maliya, ensi yonna yandibonaabona mu lutalo olulala olw’ensi yonna (olutalo olusooka olw’ensi yonna lwali lugenda okuggwa mu mwezi oguddako oluvannyuma w’eky’amagero). Obubaka bya Fatima byafuuka omusingi ogw’entegeera y’obunnabbi mu Bukatoliki obukuumampisa. Byalambulula entakaago mu Kkanisa ya Katoliki wakati w’Obukatoliki obukuumampisa, obukiikirirwa Paapa John Paul II n’Olukiiko lwa Vatikaani olw’okusooka, n’Obukatoliki obuliberala obukiikirirwa Paapa w’omu kiseera kino “woke-pope” n’Olukiiko lwa Vatikaani olw’okubiri.

Mu bubaka bya Fatima, “Papa omulungi” ye “Papa omweru”, ate “Papa omubi” ye “Papa omuddugavu”. Papa omulungi, Papa John Paul II, yali Papa akuumirira ennono n’eby’eddiini eby’edda, eyateeka Omuwala Omutukuvu ow’e Fatima ng’ekifaananyi ekimukulembera, ate Papa omubi ye Papa “woke”, era naye agaanira obubaka bwonna okuva eri ayitibwa “Omuwala Omutukuvu” Maliya. Bw’ogenda ku kifo ekitukuvu e Fatima, e Portugal, bw’oyingira mu kifo ekyo, omulyango guli wakati w’ebifaananyi ebinene bibiri, ekimu kya Papa omuddugavu ku ludda lumu n’eky’okubiri kya Papa omweru ku lulala, nga bwe kiraga okulwanagana kw’omu munda okwogerwako mu bunnabbi bwa Fatima.

Ekitundu ekirala mu bubaka obusatu obwekyaama bwa Fatima kyali okussaamu amaanyi ku lutalo wakati wa eddiini ya Katolika (kabaka ow’obukiikakkono) n’obutakkiriza mu Katonda (kabaka ow’obukiikaddyo). Nga tokkirizza nti olutalo wakati wa eddiini ya Katolika ne Russia ey’obutakkiriza mu Katonda lubeera omulamwa gw’obunnabbi bwa Setaani, obukulembera ekitundu ekinene ky’Abakatoliki, kiba kizibu, singa tekisoboka, okutegeera obuwagizi ekkanisa ya Katolika bwe yawa Budaaki bwa Naazi mu Lutalo lw’ensi olw’okubiri.

Olutalo lwa Leningrad, olwalwawo okuva nga 8 Ssettemba 1941 okutuuka nga 27 Janwali 1944 mu Olutalo Olukulu olw’ensi yonna olwokubiri, lwali lumu ku kuzingirwa okuwanvu ennyo era okw’ekikambwe ennyo mu byafaayo. Olutalo lwa Stalingrad, olwabaawo okuva nga 23 Agusito 1942 okutuuka nga 2 Febwali 1943, lwogerwako nnyo ng’olutalo olwalimu omusaayi omungi ennyo era olusinga obukulu mu Olutalo Olukulu olw’ensi yonna olwokubiri. Lwavaamu obufiirwa obw’amaanyi ku njuyi zombi, nga okubalirirwa kulaga nti wabangawo abasoba mu bukadde bubiri mu bafiire, abalumiziddwa, n’abasirikale abaakwatibwa. Olutalo lwa Stalingrad era lwafuuka akakyukakyuka akakulu mu lutalo, kubanga lwavaamu obuwanguzi obutaliimu kubuusabuusa bw’Abasovyeti ku ggye ly’Abadage era ne butwala ku kuwangulwa mu nkomerero kwa Budaaki bwa Naazi.

Obutakkiriza oba obutamanyi nti Germany eya Nazi yalwana ne Lusiya—okusingira ddala mu ntalo ebbiri ezo ezimaze okwogerebwako—kifuula kizibu okutegeera ekifo Germany kye yalina ng'omunnamukago w'ekyama w'Ekkanisa Katolika. Sing'otategeera emisingi gy'olutalo lw'omwoyo wakati w'ObuKatolika—olwasikirizibwa obunnabbi bwa setaani bwa Maliya eya Fatima—olulwanyisa obutakkiriza Katonda obwa Lusiya, era oluvannyuma Obuyunze bwa Sovyeti obwa Komunisiti, olwo tewotegeera nsonga lwaki ObuKatolika mu kyama bwakweka era ne butambuza okwetooloola ensi yonna abamenyi b'amateeka g'olutalo ab'eNazi oluvannyuma lw'Olutalo Olukulu olw'okubiri. Ab'eNazi baali eggye ObuKatolika lye lyakozesa mu kifo kyayo mu kulwana ne Lusiya.

Mu ngeri eno ey’okulowooza ey’obunnabbi, Putin, omukulembeze wa Lussiya etakkiriza Katonda, ali mu lutalo mu Yukureini, ng’abakulembeze baayo bamanyiddwa mu lwatu okuba AbaNazi. Amaggye ag’oku ttaka ag’olutalo lwa Fatima olw’okulwanyisa obutakkiriza Katonda okuva mu Ntalo Enkulu Eya Bbiri okweyongerayo ge Fasizimu ne Naziizimu. Kale, newankubadde amazima gano agakwata ku bakulembeze ba gavumenti ya Yukureini gaweereddwako obujjulizi obw’amaanyi, ekifaananyizo kya leero kya Minisiteri ya Reich eya Hitler ey’Okumanyisa Abantu n’Okutambuza Propaganda (eby’amawulire ebikulu) kifukiddeko enfuufu ku mazima gano nga bwe kisobola.

Erinnya "Ukraine" livudde ku kigambo ky’Olusilaavu "ukraina," ekitegeeza "ettaka ery’ensalo" oba "ebbali." Mu byafaayo, eryo linnya lyakozesebwanga okulaga bitundu eby’ensalo bya Kievan Rus', obwakabaka obw’e mirembe egy’awakati obwasooka okubaawo nga tekinnabaawo Ukraine ya leero; era Ukraine eri ku kisangiriro kya makubo wakati wa Buvanjuba bwa Yulopya ne Yurasia. Mu byafaayo byonna, kibadde ekifo ky’okusisinkaniramu obuwangwa obw’enjawulo, ensivilizeshoni, n’obwakabaka bungi, nga mwe muli Obwakabaka bwa Bizantiini, Obwakabaka bwa Ottoman, Obwakabaka bwa Lasha, n’ebirala. Ekifo kyayo eky’estratejika kyagifuula ettaka ery’ensalo eririmu enkolagana ennene mu by’obuwangwa, eby’obufuzi n’eby’amagye. Mu mulembe ogw’awakati, Ukraine yabadde ettaka ery’ensalo erya Kievan Rus', obwakabaka obwamaanyi obwabadde bukwata ku bitundu bya Ukraine ya leero, Lasha ne Belarusi. Obwakabaka bwa Kievan Rus' bwegazibwanga ne bunyinyizibwanga mu biseera eby’enjawulo, ensalo zaabwo zaakyukakyukanga, era Ukraine n’esigalanga ku mabbali g’obwakabaka obwo.

Oluvannyuma lw’okugwa kwa Soviet Union mu 1989, nga bwe kiragibwa mu kitundu ekya kkumi, ebitundu eby’ekkumin’emu n’eby’ekkuminebiri biraga olutalo mwe kabaka w’amaserengeta yezza era n’awangula ku kabaka w’amambuka. Olutalo olwo lwalwanirwa e Raphia, gye yali ensalo wakati w’obwakabaka bwa kabaka w’amaserengeta ne bwa kabaka w’amambuka.

Olutalo lw’e Raphia, olwaliwo mu mwaka gwa 217 BC, luyitibwa erinnya ly’ekibuga we lwabeererawo. Raphia kyali kibuga ekyasangibwanga mu kitundu ky’oku lubalama olw’e Palestina ey’edda, okumpi n’ensalo eyawulayanga Obwakabaka bwa Ptolemaic obw’e Misiri n’Obwakabaka bwa Seleucid. Mu kiseera ky’olutalo olwo, ensalo wakati w’Obwakabaka bwa Ptolemaic obw’e Misiri, obwafugibwanga Kabaka Ptolemy IV Philopator, n’Obwakabaka bwa Seleucid, obwafugibwanga Kabaka Antiochus III, yali mu bifo ebyetoolodde Raphia. Olutalo lwalwanirwa okumpi n’ekitundu kino eky’ensalo kubanga enjuyi zombi zaali zinoonya okunyweza obuyinza bwazo ku bitundu eby’obukulu mu Levant.

Ekibuga eky’edda ekya Raphia kiri kumpi n’ekibuga ekya leero ekya Rafah. Rafah kye kibuga ekisangibwa mu kitundu kya Gaza ek’amaserengeta, ekiri mu bitundu bya Abapalastina. Oluvannyuma lw’obuwanguzi bwa Ptolemy e Raphia mu 217 BC, yatandika okuyigganya Abayudaaya e Yerusalemu, era ne e Misiri. Obuwanguzi obwo te bwalongedda, era nga bwe tuyogera yasanga embeera eyamuwangula mu nnyiriri ssatu eziddako. Mu olunyiriri olw’ekkumi n’asatu, kabaka ow’obukiikakkono eyali amaze okuwangulwa addayo, era mu olunyiriri olw’ekkumi n’ettano awangula kabaka ow’amaserengeta.

Obuwanguzi bwa Putin mu Yukureini bujja okukozesebwa Putin, eyali ofiisa wa KGB alina obukugu mu pulopaganda, okunyinza ennyo okubikkula emizi gya Naazi egy’obukulembeze bwa Yukureini, era n’abikkula abo abali mu nsi ez’Ebugwanjuba abaawagira obukulembeze obwo olw’okwegomba kw’ensimbi, era nga tewali kubuusabuusa n’abikkula n’ebifo ebyekwekeddwa ebya black-sites ne bio-labs ebikozesebwa abaglobaalisti, ebyo ebyateekebwamu ensimbi abaasasula emisolo mu United States.

Obubikkulirwa obwo bujja kuzikiriza ensonga ez’okwogerwako eziriwo kaakati z’abagala okuggatta ensi yonna, era n’ez’abayogerera ku mikutu ab’ekibiina ky’Abademokulati mu United States. Obuwanguzi obwo ku lwa Putin bujja okuwa olukusa eri Pulezidenti omunaana, ng’ava mu abo musanvu, okutwala ekifo kye ng’omufuzi w’obukambwe ow’obunnabbi ayingira mu byafaayo nga tennatuuka ku lunyiriri olwa kkumi n’omukaaga; ate olunyiriri olwa kkumi n’omukaaga lwe tteeka lya Sande erigenda okujja amangu.

Mu olunyiriri olw’ekkumi n’asatu, Kabaka ow’obukiika obwa kkono akuŋŋaanya nate eggye lye, era mu olunyiriri olw’ekkumi nnya, Loma ey’obupagani eyingizibwa mu byafaayo olw’okusooka, newaakubadde nga tekinnaba kuba Kabaka ow’obukiika obwa kkono. Eyo eboonerezebwa ng’akabonero akateekawo "okwolesebwa", era ng’obuyinza obweeyimusa ne bugwa. Oluvannyuma lw’obuwanguzi bwa Putin mu lutalo mu Ukraine, Obwa Papa bujjakutandika okweeyimusa mu by’obufuzi eby’ensi yonna, nga bukulembera "etteeka lya Sande" eryogerwako mu olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga.

Empinduka ey’e Bufalansa, n’enkwatagana yaayo n’Empinduka ey’e Rasha; Napoleoni ne Putin; ekyamagero eky’e Fatima, n’ebyama byakyo bisatu; omukago ogw’ekyama wakati wa Vatikaani ne Hitler, n’omukago ogw’ekyama wakati wa Vatikaani ne Reagan, bino byonna bya "emivili" egy’obunnabbi agasisinkanira wamu mu byafaayo by’olunyiriri kkumi n’emu okutuuka ku kkumi n’ettaano, ebibaddewo mu mulembe oguva ku Sebutemba 11, 2001 okutuuka ku tteeka lya Ssande mu Leta Z’Amerika. Kyali kya mugaso okuwa enkomeko entono ku "emivili" egy’obunnabbi gino nga tetunnaba kutandika ku olunyiriri olw’ekkumi.

Ekiwandiiko ekiddako kyaggiddwa ku “NBC News,” ekiri ddala mu “Main Stream Media,” era “MSM” ye nkola ey’omulembe waffe ey’ekyuma ky’ebyokutambuza pulopaganda kya Hitler mu Lutalo Olw’ensi Olwa Bbiri. Ekiwandiiko kino, nga bwe kimanyiddwa, kirwanyisa Putin, kirwanyisa Rasha, era kiwagira Yukureini, naye si ye nsonga enkulu. Ng’abatuuze b’obwakabaka obw’eggulu, abantu ba Katonda tebalina kuwagira ludda lulwo lwonna mu mulimu gwa Setaani, era entalo zonna ze mulimu gwa Setaani.

Ekigendererwa ky’ekiwandiiko kino kwe kuyamba abo abatamanyi olutalo olw’obunnabbi wakati w’Obukatoliki (kabaka ow’amambuka) n’obutakkiriza mu Katonda (obw’ateesi, kabaka ow’amaserengeta), era n’okulaga nti mu lutalo olw’amaanyi ago ag’obunnabbi ababiri, Naazisiimu yakozesebwa ng’eggye eribakikirira ery’Obukatoliki (nga bwe baakozesa United States mu 1989). Abayizi b’obunnabbi beetaaga obujulizi obumala okulaba nti ebyafaayo eby’emabega eby’Olutalo Olw’ensi Olw’okubiri n’eby’Cold War byeyolekera mu lutalo oluliwo mu Ukraine, nga bwe lijjuza ennyiriri 11 ne 12 ez’omu Danyeri essuula 11.

“Ebintu eby’ebyafaayo, ebyalaga okutuukirizibwa kw’obunnabbi mu butereevu, byateekebwa mu maaso g’abantu, era obunnabbi ne bulabika ng’obulambululo mu bufaananalwo bw’ebintu ebyatwaliriza okutuuka ku nkomerero y’ebyafaayo by’ensi eno.” Selected Messages, ekitabo eky’okubiri, 102.

Ekiwandiiko kya NBC News: “Obuzibu bwa Ukraine obw’Abanazi bwa ddala, wadde ng’okwogera kwa Putin ku ‘kuggyaawo Obunazi’ si kwa mazima”

Mu bingi eby’okukyamya amazima Pulezidenti wa Rasha Vladimir Putin by’akoze okuzirikiriza okulumba kwa Rasha ku Yukureini, oboolyawo ekisinga okwewuunya kwe kugamba nti ekikolwa kyakolebwa “okuggyamu obunazi” mu ggwanga n’obukulembeze bwakyo. Mu kwewanjagira kwe okuyingira mu ttaka ly’omuliraanwa we n’amatanki ag’okulwanyisa n’ennyonyi z’entalo, Putin agambye nti ekikolwa ekyo kyakolebwa “okukuuma abantu” abatuusiddwako “okunyigiriza ne jenesaayidi,” era nti Rasha “erijja kulwanirira okumalawo ebyamaggye n’okuggyamu obunazi mu Yukureini.”

Ebikolwa bya Putin eby’okuzikiriza — omuli n’okuzikirizibwa kw’ebitundu by’Abayuda — biraga bwereere nti alimba ng’agamba nti ekigendererwa kye kwe kukakasa embeera ennungi ya buli muntu.

Bwe tukitunuulira bwe kiri, okuswaza kwa Putin kukyamu ennyo, okusingira ddala kubanga Pulezidenti wa Ukraine, Volodymyr Zelenskyy, Muyudaya, era agambye nti abamu mu maka ge baattibwa mu Lutalo Olukulu Olwokubiri olw’ensi yonna. Era tewali bukakafu nti mu Ukraine waliwo okutta abantu mu bungi oba enteekateeka ez’okugobaganya abantu olw’ebbika byabwe mu kiseera kino. Okugattako, okuyita abalabe ‘Banaazi’ kye nkwe y’ebyobufuzi ey’amanyiddwa mu Rasha, okusingira ddala okuva eri omukulembeze ayagala ennyo enteekateeka z’okusaasaanya amawulire ag’obulimba era ayagala kuzukusa emmeeme z’okusasula ez’eggwanga ku mulabe ow’Olutalo Olukulu Olwokubiri okufuna ensonga z’okuwamba.

Naye newaakubadde Putin akola pulopaganda, era mazima nti Yukureini erina obuzibu ddala obwa Ba-Nazi - mu biseera ebyayita n'eby'kati. Ebikolwa bya Putin ebyonona - omuli n'okuzikiriza ebibiina by'Abayudaaya - biraga bulungi nti alimba bw'agamba nti ekigendererwa kye kwe kukakasa embeera ennungi ya buli muntu. Naye newaakubadde ky'amaanyi nnyo okulwanirira efulegi ey'ekyenvu n'ebuluu okuva ku bulumbaganyi obukambwe obwa Kremlin, kiba kibi era eky'obulabe okugaana ebyafaayo bya Yukureini ebyalimu obukyayi eri Abayudaaya n'okukolagana ne Ba-Nazi ba Hitler, wamu n'okuwagirwa mu biseera bino kw'ebibiina bya neo-Nazi mu bitundu ebimu.

Lwaki Ab’e Ukraine abadduka bayogerwako n’okusaasirwa ennyo bwe kityo? Bali abazungu.

Mu biseera ebiri kumpi n’okutandika kwa Ntalo Ensi Yonna ey’Okubiri, Yukuleini yali amaka g’omu ku bibiina by’Abayuda ebinene ennyo mu Yulopa, nga okubalirirwa kwalaga nga batuuka ne ku 2.7 ez’emiriyoni—omuwendo oguwuunyisa bwe waba w’otunuulidde embiri empanvu ey’okukyawa Abayuda n’obutujju obwakolerebwa ku bo mu kitundu ekyo. Okutuuka ku nkomerero, abasukka ku kitundu ekimu ku bibiri ne bafiiraawo. Mu 1941, bwe magye ga Bujerumaani gatwala ekibuga Kyiv, baayanirizibwa n’ebibanja ebiraga "Heil Hitler". Oluvannyuma katono, Abayuda abali kumpi 34,000—wamu n’Aba Roma n’abalala abaayitibwanga "abatasaanirwa"—baakunganizibwa ne batambulizibwa mu nnimiro eziri ebweru w’ekibuga nga bagambye nti bagenda kuddamu okutuzzibwa, naye ne batemulwa mu bungi mu kikolwa ekyafuuka ekyeyitibwa "Holocaust by bullets".

Okumala emyaka ebiri, olugoba lwa Babyn Yar lwajjulwanga ng’ekinnya ky’okuzika abantu bangi wamu. Nga abantu okutuuka ku 100,000 baattibibwa eyo, olugoba lwo lwafuuka lumu ku bifo ebisinga obunene eby’okutta abantu mu Holocaust ebiri ebweru wa Auschwitz n’amakambi amalala g’okuttira abantu. Abanonyereza balaze omukono omukulu gw’ab’omu kitundu mu kutuukiriza ebiragiro by’Abanazi eby’okutta ku kifo ekyo.

Kati mu kiseera kino, Ukraine ebaliramu Abayudaaya wakati wa 56,000 ne 140,000, abanyumirwa eddembe n’okukuumibwa abajjajja baabwe bye tebaalowoozaako. Mwe muli n’etteeka erikoleddwaako eryayisibwa omwezi oguwedde erifula ebikolwa eby’obusosoze ku Bayudaaya ebimenyi bw’amateeka. Kitalo nti, etteeka lyagendereddwa okulwanyisa okweyongera okw’amaanyi mu kulaga mu lwatu obusosoze, nga mulimu okumenya n’okwonona masinagogi n’ebijjukizo by’Abayudaaya nga kuziwandiikiddwako obubonero bwa swastika, n’emikolo gy’okutambula mu nguudo egiteeka entiisa e Kyiv ne mu bibuga ebirala nga gijaguza Waffen SS.

Mu nkyukakyuka endala ey’ekikangabwa, mu myaka gino ej’emabega Ukraine ezimbye ensanamu nnyingi okusiima abalwanirizi b’eggwanga ba Ukraine, nga ebyafaayo byabwe byafufugiddwa olw’ebikakafu ebitaliiko kubuusabuusa nti baali bakolera Bannazi mu kifo kyabwe. Egazzeti erya The Forward lyateekateeka olukalala ku bamu ku abo abasaana okunenebwa, nga mwemuli ne Stepan Bandera, omukulembeze wa Organization of Ukrainian Nationalists (OUN), abamugoberera abaakolanga ng’abalwanyi b’emiruka ab’awaka ab’eggye lya SS n’eggye ery’e Budaaki. "Ukraine erina emijjukizo egyawera mu makumi n’amannya g’ennguudo bingi agasiimisa ono eyakolagananga ne Bannazi, nga bingi okutuusa ne weetaagisa empapula bbiri ez’enjawulo ku Wikipedia," The Forward lyawandiika.

Omulala afunanga ekitiibwa emirundi mingi ye Roman Shukhevych, atenderezebwa ng’omulwanyi w’eddembe w’e Ukraine naye era nga yali omukulembeze w’ekibinja kya pulisi eky’obuyambi ekya ba Nazi ekityagisibwanga, The Forward egamba nti kyali “ekivunaanyizibwa ku kutemaatema enkumi z’Abayudaaya n’... ab’e Poland.” Essanamu nazo zaasimiddwa eri Yaroslav Stetsko, eyali olumu Ssentebe wa OUN, eyawandiika nti “Nsimbirira ku kuzikirizibwa kw’Abayudaaya mu Ukraine.”

Ebibiina eby’eddyo ennyo nabyo byeyongedde okufuna amaanyi mu byobufuzi mu myaka kkumi egiyise, nga tewali kisukka okutisa entiisa nga Svoboda (eyali Social National Party of Ukraine), omukulembeze waayo yagamba nti eggwanga kifugibwa "mafiya y'Ab'e Moscow n'Abayudaaya," era omumyuka we n’akozesa ekigambo ky'okunyooma Abayudaaya ng’ayogerera ku omuzannyi wa firimu Omuyudaaya eyazaalibwa mu Ukraine, Mila Kunis. Svoboda yaweereza ababaka bangi mu Palamenti ya Ukraine, nga mw’otwaliramu omu eyayita Holocaust "ekiseera ekya musana" mu byafaayo by’abantu, okusinziira ku Foreign Policy.

Kye kinaakuwaza era, aba neo-Nazi bali mu bimu ku bibinja by’abalwanyi ab’awolantiya ebyeyongera mu Ukraine. Bafuuse abamanyirivu mu ntalo oluvannyuma lw’okulwana entalo ez’amaanyi ennyo ku nguudo ne balwanyisa abeyawulako abawagirwa Moscow mu Buvanjuba bwa Ukraine, oluvannyuma lw’okulumba kwa Putin e Crimea mu 2014. Omu ku byo ye Azov Battalion, eyatandikibwa omuntu eyemanyiiza ng’omuwagizi w’obusinga bw’abazungu eyagamba nti ekigendererwa ky’eggwanga kya Ukraine kwe kusangula mu ggwanga Abayudaya n’ebika by’abantu ebirala ebirabibwa ng’ebitono. Mu 2018, Konguleesi ya Amerika yateekaamu akalagiro nti obuyambi bwayo eri Ukraine tebusobola kukozesebwa “okuwa eby’okulwanyisa, okutendeka, oba obuyambi obulala eri Azov Battalion.” Naye bwe kityo, Azov kati kifuuse ekitundu ky’obutongole mu Eggye erikuuma Eggwanga erya Ukraine.

Mazima ddala, tewali ku binno ebireeta obunkenke ekisobola okukakasa nti ennaku ez’aguddeko Ab’e Ukraine mu wiiki nnyinji eziyise zituukiridde; era tekiteeberezebwa nti ekimu ku bino kyamukubiriza Putin bwe yatanjulula okulumba kwe. Mu butuufu, olw’a Putin, Abayudaaya ababeera mu Odessa, Kharkiv n’ebibuga ebirala eby’e buvanjuba bali mu bunyigirizibwa obw’amaanyi ennyo. Wadde nga bangi bafunye obuddukiro mu masinagogi ag’omu bitundu n’ebitundu by’ekibina ky’Abayudaaya, abalala baddukidde mu mawanga ag’ebweru, omuli ne Isiraeri, eyakubirizza Abayudaaya bonna okuva e Ukraine.

Bajjajja bange bennyini baalina okudduka okuva mu Bugwanjuba bwa Ukraine okuponyoka okutulugunyizibwa, era kitalo nnyo okulaba ekintu kino nga kiyongera okuddamu. Singa eggwanga ligwa mu kavuyo n’obujeemu, Abayudaaya bayinza nate okubeera mu kabi okuva eri abamu ku banansi bannaabwe. Obutakkiriza nti obulabe buno buliwo kitegeeza nti ebikolebwa okulirinda bitono nnyo.

Naye newankubadde nga ebimu ku bice by’eggwanga byaliko enkolagana n’omu ku bibina eby’okukyaawa ennyo mu byafaayo, okuyimirira ne Yukureeni tewali kubuusabuusa nti kye kikolwa ekirongoofu mu nsonga eno. Kati, buli lunaku Putin bw’ayongera okukaliriza okulumba kwe eri abantu ba Yukureeni n’obwegassi obw’okuyokya n’okuzikiriza buli kimu, kiba kizibu obutalaba ani ddala asaanira ekigambo ‘N-word’.

Allen Ripp, Maaki 5, 2022 – Ensibuko

Tujja okugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kyawandiiko kyaffe ekiddako.

"Abo abatasobola kujjukira eby’edda basalirwa okuddamu okubikola." George Santayana.

Byonna Katonda bye yalaga mu byafaayo eby’obunnabbi nti binaatuukirira mu biseera ebyayita byatuukiridde, era byonna ebikyasigadde okujja mu nteekateeka yaabyo bijja kutuukirira. Danyeri, nnabbi wa Katonda, ayimirira mu kifo kye. Yokaana ayimirira mu kifo kye. Mu Kitabo ky’Okubikkulirwa Empologoma ey’ekika kya Yuda aggulidde abayizi b’obunnabbi ekitabo kya Danyeri, era bwe kityo Danyeri ayimirira mu kifo kye. Awa obujulirwa bwe, obwo Mukama bwe yamubikkulira mu kwolesebwa kw’ebintu ebikulu era ebikakanyavu bye tulina okumanya nga tuyimiridde ku mulyango gwenyini ogw’okutuukirira kwabyo.

Mu byafaayo ne mu bubaka bw’obunnabbi, Ekigambo kya Katonda kiraga olutalo olwamaze ebbanga ddene wakati w’amazima n’ekyamu. Olutalo olwo lukyagenda mu maaso. Ebyo ebyabaddewo bijja kuddamu. Empaka enkadde zijja kuzukizibwa, era enteesegereza empya zijja kubeeranga nga zivumbulwa bulijjo. Naye abantu ba Katonda, abaalina okukkiriza era abaalaba okutuukirizibwa kw’obunnabbi ne babeerako omugabo mu kulangirira obubaka bw’abamalayika obwasooka, obw’okubiri, n’obw’okusatu, bamanyi we bayimiridde. Balina obumanyirivu obw’omuwendo ogusinga zaabu entongole. Balina okuyimirira mu bunywevu ng’ejjinja, nga bakwatirira ku obwesige bwabwe obw’olubereberye nga buyimiridde ddala okutuusa ku nkomerero. Obubaka Obulondeddwa, ekitabo eky’okubiri, olupapula 109.