Obunnabbi bwa Faatima bwali omulimu gwa Sitaani ogw’okutegeka Ekkanisa Katolika okugimuwa ekitongole kyayo ng’eyefuula Kristo, kubanga kye “kikolwa ekisinga obukulu eky’amaanyi ga Sitaani—ekijjukizo ky’okugezaako kwe okwettikka entebe n’afuga ensi ng’okwagala kwe bwe kuli.” Abataafuna muganyulo mu bujulizi obw’obunnabbi obulambulula omugabo gwa Faatima mu okulungamya ObuKatolika, olw’okugaana kwabwe okukkiriza mu busobozi bwa Sitaani okukola eby’amagero, beeteeka mu mbeera ey’okulimbibwa. Obunnabbi bwa Faatima bwayogera ku ntalo z’omunda mu BuKatolika, era n’olutalo lw’ObuKatolika olw’okulwanyisa obutakkiriza nti Katonda aliwo.
Olutalo Obukatuliki lwe bulwana n’obutakkiriza Katonda lwe lulamuzibwa mu lunyiriri olw’amakumi ana olwa Danyeri ekkumi n’emu. Ekifaananyi ky’olutalo olwo kyatandika mu 1798, mu lunyiriri olw’amakumi ana. Kyatandika n’olutalo Napoleon, kabaka ow’obukiikaddyo, lwe yawangula n’atwala papa mu busibe mu 1798, era obujulirwa obuli munda mu lunyiriri olwo ne bukoma nga kabaka ow’obukiikakkono amizeewo kabaka ow’obukiikaddyo mu 1989. Mu byafaayo ebyo (1798 okutuuka ku 1989), abalabe abo bombi, mu 1917 ne 1918, buli omu ku bo alamulwa n’obubonero obw’obunnabbi, obugatta obujulirwa bwabwe bombi wamu, ate nga bukuuma omutwe omukulu ogw’olunyiriri olwo. Obunnabbi bwa Fatima tewali kubuusabuusa nti bunnabbi bwa Setaani, naye era nsonga eri mu Kigambo kya Katonda eky’obunnabbi, era n’olwekyo byafaayo ebigwanidde okutegeerwa obulungi era mu butuufu.
Obukuumi obwokka obw’omwoyo mu kiseera kino kwe kwebuuza buli kimu nti, “Mukama agamba ki eri omuddu we?” Ekigambo kya Mukama kiyimirira emirembe gyonna. Baibuli y’eteekwa okubeera ekitabo ekituluŋŋamya, era mu kifo ky’okwebuuza ku magezi g’abantu, ne tukkiriza ebigambo by’abantu abalina enkomerero ng’amazima ag’Obwakatonda, tusaanidde okunoonya ekigambo eky’obunnabbi ekesigika. Katonda ayogedde, era ekigambo kye kyesigika, era tusaanidde okuteka okukkiriza kwaffe ku, “Bw’atyo bw’ayogera Mukama.” Katonda ayagala tunoonyereze ku bintu ebibaawo okutwetoolodde, tubigerageranye n’ebyalagulwa eby’ekigambo kye, tulyoke tutegeere nti tuli mu nnaku ez’enkomerero. Twetaaga Baibuli zaffe, era twetaaga okumanya ebiyawandiikiddwa mu zo. Omuyizi omwegendereza w’obunnabbi alifuna empeera ey’okubikkulirwa okulongoofu kw’amazima, kubanga Yesu yagamba nti, “Ekigambo kyo kye mazima.” Signs of the Times, October 1, 1894.
Mu lutalo olw’okusatu olw’abawagira okuva emabega, nga bwe lukiikirirwa mu nnyiriri kkumi na ssatu okutuuka ku kkumi na ttaano ez’omu Danyeri kkumi n’emu, amaanyi agwekuza okugunyweza okwolesebwa gategeezebwa. Olunyiriri olwo lwatuukirira mu mwaka gwa 200 BC, Pawulo “Abaruumi bwe bayingira mu nsonga ku lw’omwana kabaka wa Misiri,” era ne “basalawo nti alina okukuumibwa obutazikirizibwa akabi Antiyokasi ne Firipo bwe baali bamutegekedde.” Olunyiriri olwo n’ebyafaayo eby’omwaka gwa 200 BC biraga nti, nga ttonna kubaawo etteeka lya Ssande, ku nsonga y’okuwolereza omusikize wa Putin anafuye, mu kiseera Amerika ne Omukago gw’Amawanga Amagatte (Seleucus ne Firipo ow’e Makedoni) bwe banaaba basazeewo okutwala ebitundu bya Russia ne babigabana olw’okuganyulwa kwabwe bombi, Rooma eya Papa (omwenzi wa Ttuulo) eneetandika okukuba ennyimba zaalyo, nga etandise okuvaayo okwenda n’abaami b’ensi.
Omwaka gwa 533, n’ekiragiro kya Justinian, olwo bijja okuddamu okweyoleka, nga bwe byayolesebwa mu bwannabbi mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’esatu, olunyiriri olwokubiri, ekiraga nti ejjoka (Loma ey’obusamize) lijja okuwa obwapapa ebintu bisatu.
Era ensolo gye nnalaba yali ng’engo, amagulu gaayo nga amagulu g’eddubu, n’akamwa kaayo nga akamwa k’empologoma; ne ddalagooni n’amuwa obuyinza bwe, n’entebe ye, n’obuyinza obunene. Okubikkulirwa 13:2.
Ekisota kya Rooma eky’obupagaani kyawa obwaapa “entebe” yaakyo, (ekibuga kya Rooma) mu mwaka gwa 330, Konisitantiini bwe yasenza ekibuga kye ekikulu n’akitwala e Kkonsitantinoopo. Kulooviisi yawa obwaapa “amaanyi” ge ag’entalo okutandika mu 496, era mu 533 Yusitiniyaani yawa obwaapa “obuyinza” obw’eby’obwannannyini. Emyaka etaano oluvannyuma, Rooma eky’obupagaani yatuuza obwaapa ku nnamulondo, nga bwe kikiikirirwa mu nnyiriri kkumi na mukaaga, asatu mu emu, ne amakumi ana mu emu ez’omu Danyeri kkumi na emu. Amerika bw’eneewangula olutalo olw’okusatu olw’omukago, obwaapa buliba buwangudde obuyinza bwa Lukomyunisiti obwa Lasaaya, bwe bulagibwa mu bunnabbi bwa Fatima. Entalo ez’omukago zirina akabonero k’amazima, kubanga entalo zonna essatu zituukirizibwa eggye ery’omukago erya paapa.
Eggye lya paapa eryasooka era ery’oluvannyuma ye Amerika (Obuprotesitante obwakyama). Eggye erya wakati eryo eryali liweerezebwa mu kifo kya paapa be Bannazi ab’e Ukraine, era nabo be baali eggye erya Kkatolika eryali liweerezebwa mu kifo kya paapa okulwanyisa Russia ey’Abakomyunisiti mu lutalo olw’ensi yonna olw’okubiri. Waliwo entalo ssatu ez’ensi yonna, era waliwo n’entalo ssatu ez’okulwanisibwa ng’ow’omu kifo ky’omulala. Entalo ez’okubiri mu zombi, ez’ensi yonna n’ez’okulwanisibwa ng’ow’omu kifo ky’omulala, zaali Bunnazi. Olutalo oluliwo kati mu Ukraine lwe lutalo olw’ensalo, olwasooka okutuukiriza olunyiriri olwe kkumi n’emu n’olw’ekkumi n’abiri ku lutalo lwa Raphia. Olutalo oluli mu Ukraine kaakano lutuukirizibwa mu kiseera eky’okubiri ku bikonde bisatu eby’Obusiraamu eby’akabi ak’okusatu, newaakubadde nga Obusiraamu tebwenyigidde mu lutalo olwo byonna.
Okukuba okw’olubereberye kwali kulwanyisa ensi ey’ekitiibwa ey’omwoyo nga September 11, 2001, era ekisembayo ku bikuba ebyo bisatu kibaawo ku mateeka ga Ssande, era kiddamu okulwanyisa ensi ey’ekitiibwa ey’omwoyo. Okukuba okw’okubiri ku bikuba ebyo bisatu eby’Obusiraamu eby’akabi ak’okusatu kwali kulwanyisa ensi ey’ekitiibwa ey’edda eyennyini nga October 7, 2023. Olutalo olwo lulabikira ddala mu kitundu kye kimu Pawuloomi kye yawanguliramu mu lutalo lw’e Raphia. Yesu yagamba nti mu nnaku ez’enkomerero walibaawo entalo n’ebigambo by’entalo.
Entalo Yesu gye yayogerako gibeera mu byafaayo mu kiseera ekikolwa kya buli kwolesebwa we kituukirizibwa, era Ezeekyeri ye yawandiika ensonga eyo. Mu byafaayo ebyo, kulagibwamu okujja okw’akabi akookusatu ak’Obusiraamu, olutalo olw’okubiri n’olw’okusatu olw’entalo ezirwanirwa mu bifo eby’abantu abalala, okuddamu kw’Olutalo lw’Abamerika olw’Ab’omu Maka, n’okuddamu kw’Olutalo lw’Abamerika olw’Okwefuga. Entalo zino zituukirizibwa mu byafaayo eby’okuteekebwako akabonero okw’abantu obusiriivu mu bina n’enkumi amakumi ana mu bina, era ku tteeka lya Ssande erigenda okujja mangu Mukama alisitula eggye lye ng’ekimuliro ng’olutalo lw’ensi yonna olw’enkomerero, olw’okusatu, bwe lunaatandika, era ng’Obusiraamu obw’akabi akookusatu bwe bweyongera okusunguwaza amawanga.
Era mujja kuwulira entalo n’ebyogerwa ku ntalo; mwekuumenga muleme okutya; kubanga ebyo byonna biteekwa okubaawo, naye enkomerero tekinnaba kufika. Kubanga eggwanga lijja kuyimirira ku eggwanga, n’obwakabaka ku bwakabaka; era waakubaawo enjala, n’amalumbe, n’okukankana kw’ensi, mu bifo eby’enjawulo. Ebyo byonna bye ntandikwa y’ennaku. Matayo 24:6-8.
Mu kiseera ky'okuteekebwako akabonero ku 144,000, ebika bibiri by'abantu ba Katonda bimanyibwa olw'obusobozi bwabwe okulaba n'okuwulira.
Ky’ensonga lwe njogera nabo mu ngero: kubanga nga balaba tebalaba; era nga bawulira tebawulira, so tebategeera. Era mu bo kwe kutuukirira obunnabbi bwa Isaaya, obugamba nti, Mu kuwulira muwulirenga, naye temutegeera; era mu kulaba mulabenga, naye temumanya: Kubanga omutima gw’abantu bano gukakanye nnyo, n’amatwi gaabwe gayitiriddwa mu kuwulira, n’amaaso gaabwe bagaggalawo; baleme okulaba n’amaaso gaabwe, era baleme okuwulira n’amatwi gaabwe, era baleme okutegeera n’omutima gwabwe, ne bakyuke, ne mbawonya. Naye omukisa eri amaaso gammwe, kubanga galaba; n’amatwi gammwe, kubanga gawulira. Matayo 13:13-16.
Mu kiseera ekyo, ekyatandika nga 11 Septemba 2001, Yesu yagamba nti, ‘munaawulira entalo n’enteeseganya z’entalo.’ Mu kitabo ky’Okubikkulirwa, Yokaana akiikirira abo abawulira eddoboozi lya Kristo.
Nali mu Mwoyo ku lunaku lwa Mukama, ne mpulira ennyuma wange eddoboozi eddene, ng'ery'ekkondeere. Okubikkulirwa 1:10.
“Eddoboozi” lye yawuulira lyali “nga ekondeere,” ate ekondeere kye kabonero k’olutalo, era n’awulira eddoboozi emabega we. Awo n’akyuka okulaba eddoboozi eryo.
Ne nkyuka ndabe eddoboozi eryaali njogera nange. Bwe nnakyuka, ne ndaba ettabaaza omusanvu eza zaabu; era wakati w’ettabaaza omusanvu, nga waliwo omu afaanana Omwana w’omuntu, ayambadde ekyambalo ekituuka ku bigere, nga yasibiddwa mu kifuba ekisiba kya zaabu. Omutwe gwe n’enviiri ze byali byeru ng’obwoya bw’endiga, byeru ng’omuzira; n’amaaso ge ng’omuliro ogwaka; n’ebigere bye nga ekikomo ekirungi ennyo, ng’ebiri ku nnyooka mu kyoto; n’eddoboozi lye ng’eddoboozi ly’amazzi amangi. Era mu mukono gwe ogwa ddyo yalina emmunyeenye musanvu; n’okuva mu kamwa ke nefulumamu ekitala ekikali ennyo ekisala ebiri; n’ekifaananyi kye ng’enjuba bw’eyaka mu maanyi gaayo. Bwe namulaba, ne ngwa ku bigere bye ng’omufu. N’ateeka omukono gwe ogwa ddyo ku nze, n’aŋamba nti, Totya; nze w’olubereberye era nze w’oluvannyuma. Okubikkulirwa 1:12-17.
Okwolesebwa kwa Kristo Yokaana kwe yalaba bwe yakyuka okulaba eddoboozi, kwe kwali okwolesebwa kwe kumu Daniyeeri kwe yalaba mu ssuula ey’ekkumi, kwe kwali okwolesebwa kwe kumu Isaaya kwe yalaba mu ssuula ey’omukaaga, era kwe kwali okwolesebwa kwe kumu Pawulo kwe yalaba, bwe yalaba ebyafaayo by’okubwatuka musanvu.
Obwetoowaza tebuyawukana ku butukuvu bw’omutima. Ng’emmeeme eneetera okusemberera Katonda, bwe kityo bw’eneeyongera okwewombeeka era n’okukkakkanyizibwa. Yobu bwe yawulira eddoboozi lya Mukama okuva mu muyaga omuzunza, n’ayogera ng’akaaba nti, ‘Neenyooma, era n’enenya mu efuufu n’evvu.’ Isaaya bwe yalaba ekitiibwa kya Mukama, era n’awulira bakerubi nga bakaaba nti, ‘Mutukuvu, Mutukuvu, Mutukuvu Mukama ow’eggye,’ n’aakaabira waggulu nti, ‘Zinsanze, kubanga nzikiriddwa!’ Danyeri, bwe yajjirwa omubaka omutukuvu, yagamba nti, ‘Obulungi bwange bwakyuka ne buba obuvundu mu nze.’ Paulo, bwe yattwalibwa waggulu mu ggulu erya ssatu, era n’awulira ebintu ebitali kkirizibwa omuntu kubyogerako, yeeyogera ng’ali ‘omuto ennyo okusinga abato bonna abatukuvu.’ Yokaana omwagalwa, eyasigamizanga ku kifuba kya Yesu era n’alaba ekitiibwa kye, ye yagwa mu maaso g’abamalayika ng’omufu. Nga bwe tulyongera okumutunuulira okumpi era bulijjo Omulokozi waffe, bwe kityo ne tunaalaba nti kitono nnyo kye tusaanira okusiima mu ffe. Signs of the Times, April 7, 1887.
Bwe Gabuliyeri yategeereza Daniyeri okwolesebwa, yanjulira ebigenda okubaawo eby’obunnabbi eby’omu ssuula ey’ekkumi n’emu. Ebyo bye binnyonnyola entalo, era mu kulaga entalo ezo, okwolesebwa okuleetawo okw’ekika eky’obuwala ‘mareh,’ okweyoleka nga ‘marah,’ kwaleetera Daniyeri okufuulibwa mu kifaananyi kya Kristo. Kristo bw’agamba nti munaawulira entalo n’ebyogerwako by’entalo, aba alaga entalo eziteekeddwawo mu Daniyeri essuula ey’ekkumi n’emu. Ayongerako okulaga nti okulaba okwolesebwa okuleetera alulaba okukyusibwa mu kifaananyi kye, olina okukyukira, kubanga eddoboozi liri emabega yo. Entalo eziragiddwa mu Daniyeri essuula ey’ekkumi n’emu zinnyonnyola entalo ezaaliwo mu byafaayo ebyayita. Bw’awulira ku ntalo ezo ez’edda, omuntu ayigirizibwa ku byafaayo ebiriwo kaakano, naye yokka singa alina amaaso okulaba n’amatu okuwulira.
Ezeekyeri bwe yawandiika nti walituuka ekiseera we ekyolesebwa tekyaddamu kuddirira, kyakwatagana n’ekyolesebwa kya Ezeekyeri eky’ekifo ekitukuvu eky’omu ggulu, we Ezeekyeri yalaba, wamu n’ebirala, ‘emigaali munda mu migaali,’ ebyo Mukyala White by’alambulula ng’enkwatagana enzibu ey’ebintu ebibaawo mu bantu.
Ku mabbali g’omugga Kebali, Ezekyeri yalaba omuyaga oguzungulukiranga ng’ogiva mu bukiikakkono, ‘ekire ekinene, n’omuliro ogweebungiridde, era ekitangaala kyali kimwetoolodde; era mu makkati gaakyo nga langi ya amber.’ Amaggaali amangi, nga gasalaganamu, gaatambulizibwa ebiramu bina. Waggulu nnyo ku bino byonna ‘waalabika omufaananyo gw’entebe ey’obwakabaka, ng’obulabika bw’ejjinja lya safayiri: era ku mufaananyo gw’entebe kwaliko omufaananyo ng’obulabika bw’omusajja, waggulu ku yo.’ ‘Era mu Bakerubi ne walabika ekifaananyi ky’omukono gw’omuntu wansi w’ebiwaawaatiro byabwe.’ Ezekyeri 1:4, 26; 10:8. Amaggaali gaali gategekeddwa mu ngeri enzirugavu okutuusa nti mu lutunuzi olwasooka gaalabika nga gali mu kavuyo; naye gaatambula mu kutegeerekagana okutukuvu. Ebitonde eby’omu ggulu, nga byawagirirwa era nga bikulirirwa omukono oguli wansi w’ebiwaawaatiro bya Bakerubi, bye byasindika amaggaali ago; waggulu waabyo, ku ntebe ya safayiri, waaliwo Ataggwaawo; era okutooloola entebe kwaliko omusoke, akabonero k’ekisa kya Katonda.
Ng’ebizibu ebifaanagana n’emipiira byali wansi w’okukulemberwa kw’omukono ogwali wansi w’ebiwaawaatiro by’Abakerubiimu, bwe kityo enkwatagana enzibu y’ebyo ebibaawo mu bantu kiri wansi w’obukulembeze bwa Katonda. Mu ntalo n’okutabanguka kw’amawanga, Oyo atuula waggulu w’Abakerubiimu akyakulembera emirimu g’ensi.
Ebyafaayo by’amawanga agalondagana, buli limu nga libeerayo mu kiseera n’ekifo ebyaaliteekebwawo, nga tebalimanyi babeera obujulizi ku mazima ge batategeera makulu, bitugamba. Eri buli ggwanga ne buli muntu ow’ennaku zino, Katonda awadde ekifo mu nteekateeka ye ennene. Leero abantu n’amawanga bapimibwa n’omugo ogupimisa oguli mu mukono gw’Oyo atakola nsobi. Bonna, olw’okusalawo kwabwe bokka, beesalira ekkomerero yaabwe, era Katonda abifuga n’abiragira okutuukiriza ebigendererwa bye.
Ennono y’ebyafaayo Omukulu ‘NZE NDI’ gy’alambulidde mu Kigambo kye, nga agatta olunyiriri oluvannyuma lw’olulala mu njegere y’obunnabbi, okuva ku butaggwaawo obw’edda okutuuka ku butaggwaawo obw’omu maaso, etubuulira mwe tuli leero mu ntambuliro y’emirembe, era n’ebisoboka okusuubirwa mu biseera eby’omu maaso. Byonna ebyalagulwa mu bunnabbi nga bijja okutuukirira, okutuusa leero, byalondoolwa ku miko gy’ebyafaayo, era tuyinza okuba n’obukakafu nti byonna ebinnajja bijja kutuukirira mu mitendera gyabyo.
"Okusuulibwawo okusembayo okw’obufuzi bwonna obw’ensi kulagiddwa obweyolefu mu kigambo ky’amazima. Mu bunabbi obw’ayogerwa nga omusango okuva eri Katonda gwalangirirwa ku kabaka ow’enkomerero wa Isirayiri, mwe waweerwa obubaka." Education, 178, 179.
Amatabi agazibu, agalabika ku luberyeberye ng’ali mu kutabulwatabulwa, ge nkola enzibu ey’emitendera gy’ebyo ebibeerawo mu by’abantu, nga bwe bikiikirirwa mu kulwana n’okutaataaganyizibwa kw’amawanga. Ebyafaayo Kristo bye yateekawo mu Kigambo Kye bitutegeeza we tuyimiridde, era bwe bityo ne biraga okusuulibwa okw’enkomerero okw’obufuzi bwonna obw’oku nsi. Ekiseera eky’okuteekebwako akabonero eky’abo emitwalo kikumi mu enkumi amakumi ana mu enkumi nnya, kye kifo awatuukirira ekiva mu kwolesebwa kwonna, era munda mu byafaayo ebyo amatabi gakiikirira entalo n’ebigambo by’entalo Kristo bye yayogera ko ng’“entandikwa y’ennaku.” Entandikwa y’ennaku yatandika nga September 11, 2001, kubanga awo lwe yatandikira ekiseera eky’okuteekebwako akabonero eky’abo emitwalo kikumi mu enkumi amakumi ana mu enkumi nnya, era malayika ateekako akabonero Ke ku abo abasinda era abakaaba olw’emizizo egikolebwa munda mu kkanisa ne mu nsi.
Entalo eziri mu nsi zireetera ennaku abo abalaba era abawulira ekitegeeza kyazo. Ebyafaayo eby’okutekebwako akabonero bimanyisa okumenyebwa okwasembayo kw’obwakabaka bwonna obw’ensi, era okumenyebwa kw’obwakabaka obwo kulondeddwa mu byafaayo by’obunabbi eby’edda. Yesaya, mu mutwe ogw’omukaaga, bwe yalaba ekyolesebwa kye kimu nga kya Yokaana, Danyeri, Ezeekyeri, Yobu ne Paulo, yeewaayo okuwaayo obubaka obw’ekiseera ekyo, naye n’abuuza nti ajja kuwaayo obubaka buno okumala bbanga ki?
Era ne mpulira eddoboozi lya Mukama nga ligamba nti, Ani gwe nnaweereza, era ani anaagenda mu kifo kyaffe? Ne njogera nti, Nze ndi wano; nsendewo. Ne yayogera nti, Genda, ogambe abantu bano nti, Muwulire ddala, naye temutegeera; era mulabe ddala, naye temumanya. Kakanya omutima gw'abantu bano, era ziba amatwi gaabwe, era oggalire amaaso gaabwe; baleme okulaba n'amaaso gaabwe, n'okuwaulira n'amatwi gaabwe, ne bategeera n'omutima gwabwe, ne baddemu okukyuka, ne bawonyezebwa. Awo ne njogera nti, Mukama, okutuusa ddi? Era n'addamu nti, Okutuusa ebibuga bwe binaabeera byazikiddwa nga tebirimu abatuuze, n'amayumba nga tegirimu muntu, n'ettaka nga lyeraliikirira ddala; era Mukama bw'anaaba aggyewo abantu n'abatwala ewala ennyo, ne wabeerawo okulekayo okunene wakati mu nsi. Isaaya 6:8-12.
Eky'okuddamu Isaaya kye yaweebwa kyali nti alina okulangirira obubaka okutuusa "ensi esanyizibwewo ddala." Obubaka bw'okuteekebwako akabonero buweebwa mu biseera by'olutalo, era olutalo olwo luyitibwa ddala ng'ennyonnyola y'okubikkulirwa kwa "marah" kwe baalaba bannabbi bonna. Obubaka obw'ebweru bwategekeddwa okuleeta obumanyirivu obw'omunda, naye eri abo bokka abaligenda "okuwulira."
Okukwatagana kw’eggye ery’omukago erya Papa ery’Abanaazi mu Lutalo olw’Ensi yonna olw’Okubiri, kukwatagana, layini ku layini, n’eggye ery’omukago ery’okubiri mu lutalo olw’omukago olw’okubiri, era Lutalo olw’Ensi yonna olw’Okubiri lwennyini lukwatagana n’olutalo olw’omukago olw’okubiri. Okukwatagana kw’olutalo olw’omukago olw’okubiri n’olutalo olw’ensalo olwa Raphia, olukaakano oluddibwamu mu Ukraine, kukwatagana mu ngeri y’ebyawagirwa n’ekikubo eky’okubiri eky’Obusiraamu eky’ekibonyoobonyo eky’okusatu, ekyatandika nga 7 Okitobba, 2023, era kikiikirira mu bunnabbi nnamuziga munda mu nnamuziga.
Mu mwaka gwa 1999, ekitabo ekyawandiikibwa John Cornwell kyapulibwa. Mu kiseera ekyo, John Cornwell yali Senior Research Fellow ku Jesus College e Cambridge mu Bungereza, era yali munnamawulire era omuwandiisi eyali awangudde ebirabo. Ekitabo ekyo kyakwata ku buvunaanyizibwa bwa paapa w’e Rooma eyafuga mu kiseera ky’Olutalo lw’Ensi yonna olw’Okubiri. Ekitabo kitandika ku jjajja wa paapa eyali ajja okubaawo, eyali omubeezi we ow’okumpi owa Paapa Pius IX, amanyiddwa nga Pio Nono. Mu mwaka gwa 1849, ekibiina ky’abawagizi ba repubulika kyalumba ebifo bya Vatican, era Paapa Pius IX n’adduka okuva mu kibuga Rooma. Omusajja gwe yatwala naye mu buwanganguse yali jjajja wa Eugenio Pacelli. Eugenio Pacelli yali muzzukulu wa mukono gwa ddyo owa Paapa Pius IX, era oluvannyuma n’afuuka Pius XII, era ekitabo ekyamukwatako, Eugenio Pacelli, kyatuumibwa Hitler’s Pope, The Secret History of Pius XII.
Mu kitabo kino, Cornwell anonyereza ku kigero Papa Pius XII, eyali Kkadiinali Eugenio Pacelli, kye yamanyamu era n’engeri gye yaddamu ku kunyigirizibwa kw’Abayudaaya okwakoleddwa obufuzi bwa Naazi mu Lutalo Olw’ensi yonna Olw’okubiri. Alaga nti obusirikirize bwa Pius XII mu lwatu n’obutakola kyonna mu kunenya Holokaasiti byalaga obukulembeze bwe obutali bwa mpisa mu biseera by’olutalo.
Cornwell awa ensengeka y’ebyafaayo ey’obwa Paapa bwa Pius XII, nga mulimu n’emabega ly’obudiplomaatika lye n’enkyukakyuka z’ebyobufuzi ezazibu mu kiseera ekyo. Akenneenya enkola Vatikaani gye yakozesa mu kukwatagana ne Budaaki ya Nazi. Cornwell alaga nti Pius XII yalemererwa okwogerera waggulu ng’avumirira obutemula bw’Abayudaaya obwa Holocaust era n’okuyingira mu nsonga ku lwa Abayudaaya abaanyigirizibwa, kubanga ye, nga Kkaddinali mu 1933, yaleeta endagaano ne Hitler eyasuubiza okwegondera kwa Abakatoliki emirimu gya Hitler.
Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.
Oluvannyuma lw’Olutalo lw’Ensi II, bamwe ku bamenyi b’ebyokulwanyisa aba Nazi abasibwa emisango gy’olutalo baasobola okwewona obwenkanya nga badduka okugenda mu nsi ez’enjawulo, omuli n’ezo ezimu mu South America. Enkola enkulu ze baakozesa okudduka n’okutuuka mu South America zaali zino:
Emikutu gy’Okudduka mu Kyama: Emikutu gy’okudduka mu kyama gyategekebwa ebitongole eby’enjawulo, omuli Ekkanisa Katolika n’ebitongole by’amawulire eby’obutebenkevu ebyabasaasira, okuyamba Abanazi n’abadduki abalala okuva mu Bulaaya. Emikutu gino emirundi mingi gyalimu okukozesa amannya ag’obulimba, ebiwandiiko ebyakolebwa mu bukumpanya, n’emikutu gy’okwabulankanya abantu mu kyama okusobozesa okuyita kwabwe okutuuka mu bifo eby’obuddugavu, omuli ne South America.
Ebiwandiiko Ebyakolebwa mu Bulimba: Abaddukiro b’Abanazi bangi baafuna emipapula gy’okutambula egyakolebwa mu bulimba, ebiwandiiko bya visa, n’ebiwandiiko ebirala eby’olugendo okusisa amannya gaabwe ag’amazima n’okwewala okukwatibwa. Baakozesa ebiwandiiko bino okutambula okuyita mu nsi ezitali ku ludda lwonna oba ezibasaasira nga tebannatuuka mu South America.
Okukolagana kw’Ab’obuyinza: Mu mbeera ezimu, abakungu abamu mu mawanga ga South America abaali nga babawagira baasuulirawo amaaso ku kubeerawo kw’abadduka ba Nazi oba ne babayambako mu ngeri ey’obwangu okubulawo obutatwalibwa. Gavumenti ezimu, naddala ezo ezalina obufuzi obw’obukomakoma obwaali buwulize eri endowooza ya Nazi, zawa abantu abo obubudamu.
Emiwatwa egy’amateeka: Abamenyi b’amateeka b’Olutalo lw’Abanazi abamu baakozesa ebituli mu mateeka oba amateeka agatafuna nnyo ku kuwaayo abantu mu mawanga g’e South America okwewala okuweebwayo e Bulaaya, gye baandivunaaniddwa olw’ebikolwa byabwe eby’obumenyi bw’amateeka.
Okutwaliza awamu kw’emikutu gy’okudduka mu kyama, ebiwandiiko ebyakolebwa mu bukumpanya, okwenyigira kw’ab’obuyinza, n’ebituli mu mateeka kyasobozesa abazzi b’emisango egy’obulumbaganyi aba Nazi okuddukira e South America n’okwewala obwenkanya okumala emyaka mingi oluvannyuma lw’okuggwaako kw’Olutalo lw’Ensi yonna olw’Okubiri. ChatGPT, March, 2024.