Mu kitabo ekirina omutwe, *Pope wa Hitler*, omuwandiisi John Cornwell atandikira olugero lw’omupapa ow’omu maaso eyafuga mu kiseera Hitler lwe yafuganga Germany, ng’asinziira ku jjajjaawe ne Pope Pius IX, abaagobebwa okuva mu Kibuga Roma. Pius IX bwe yadduka okuva mu kibuga Roma, nga yeefuula omunazaale, omusajja yekka gwe yatwala naye yali jjajja w’omupapa ow’omu maaso. Cornwell alaga enkolagana ey’oku lusegere ey’abasajja abo bombi, era oluvannyuma n’alaga engeri kitaawe w’omupapa ow’omu maaso gye yali naye ng’akwatagana n’ekifo eky’amaanyi eky’Ekkanisa Katolika. Bw’atyo alaga embeera y’eby’abantu, ebyobufuzi n’ebyeddiini mu byafaayo okuva ku biro bya Pius IX okutuuka ku Ntalo Enkulu ez’Ekibuga by’Ensi by’Ekyokubiri. Okulaba kuno okw’ebyafaayo kwa mugaso munene nnyo.
Ekyongereko ekirala mu kwetwalira obuyinza kwa Papa kyakolebwa, mu kyasa eky’ekkumi n’emu, Papa Gregory VII bwe yalangirira okutuukirirwa kw’Ekkanisa ey’e Ruumi. Mu biteeso bye yateekaayo mwalimu ekimu ekyagamba nti Ekkanisa tekyavaamu nsobi, era terigenda kugwa mu nsobi, ng’okusinziira ku Ebyawandiikibwa. Naye obujulizi obuva mu Ebyawandiikibwa tebwajjira wamu n’okutegeeza okwo. Era Papa ono omwenyumiriza yagamba nti alina obuyinza okuggyawo bakabaka, era n’alangirira nti tewali ensala y’asalawo esobola okukyusibwa muntu yenna, wabula nti ye yalina eddembe okukyusa ensala z’abalala bonna.
Ekyokulabirako ekirabika nnyo eky’empisa ez’obukambwe ez’omuwagizi ono w’obutayinza kukola nsobi kyalabikira mu ngeri gye yayisaamu Kabaka w’Abagerimani, Henry IV. Olw’okwetumiriza n’okunyooma obuyinza bwa papa, kabaka ono yalangirirwa ng’agobeddwa mu kkanisa era ng’aggyibwako obwakabaka. Nga atidde nnyo olw’okulekererwa n’okutyagizwa kw’abalangira be bennyini, abaalinywezebwa mu kujeemera ku ye olw’ekiragiro kya papa, Henry yalaba nga kyetaagisa okukola emirembe ne Rooma. Nga ali ne mukyala we n’omuweereza omwesigwa, n’asomoka Ensozi z’e Alupu mu makati g’ekiseera ky’obutiti, alyoke yeetoowaze mu maaso ga papa. Bw’atuuka ku kikomera we Gregori yali yeesengamye, n’atwalibwa, nga tali n’abakuumi be, mu luggya lw’ebweru; era eyo, mu kanyugunyugu akakambwe k’obutiti, nga taliko kitambala ku mutwe, n’ebigere bwereere, ng’ayambadde engoye embi ensonyiwaza, n’alindirira okukkirizibwa kwa papa okumukkiriza okumwesembera. Papa teyakkanya kumusonyiwa okutuusa lwe yamala ennaku ssatu ng’asiiba era ng’akatula ebibi bye. Wadde oluvannyuma, ekyo kyakolebwa ku bukwakkulizo buno: nti kabaka alindire okukkirizibwa kwa papa nga tannaddamu okwambala obubonero bw’obwakabaka oba okukozesa obuyinza bw’obwakabaka. Ate Gregori, ng’asanyuse olw’obuwanguzi bwe, yenyumiriza nti kibuvunaanyizibwa bwe okumenya amalala g’abakabaka. Empaka Enkulu, 57.
Gregory VII yali omuwagizi w’obutasobola kukola nsobi, naye ekigambo ekyo ekisekeebwa tekyafuulibwa enjigiriza entongole (dogma) okutuusa Pius IX, eyafuula ekigambo ekyo ekisiru okuba enjigiriza entekeddwawo mu Lukiiko Olusooka lwa Vatikaani. Enjigiriza eyo yakkirizibwa nga Julaayi 18, 1870, emyaka kikumi mu ataano ku lunaku ddala nga tekunnabaawo okutobyerwa essuubi okwasooka kw’abo 144,000.
Ekisomesa mu byafaayo kye kino: nti bwe Piyo ow’omwenda yategeka Olukiiko Olusooka lwe Vatikaani era n’assa mu nkola enjigiriza ye ey’obutakyamibwa, kyamuteeka okukikola kyali okukyawa kwe ekyayitibwanga ‘Modernismu’. Tekyava mu kulowooza nti Papa tayinza kukyama bw’aba ateekawo enjigiriza eza Bayibuli; kyali kulwanirira obuwakanyi bwa Papa eri obukosefu obwaleetebwa Enkyukakyuka ey’e Bufalansa. Era kyali kiteekeddwa okuwakanya ekinaamalira okumanyibwa nga Komunisimu.
Okwekalakaasa okw’e Bufalansa kwaleeta okukankana mu nteekateeka z’obufuzi ez’amawanga ga Bulaaya, nga naddala okukiwa obwakabaka, okusingira ddala obwapapa. Okwekalakaasa okw’Abarepulikaane b’e Italiya kwe kwagoba okumala akaseera Pius IX n’omukono we ogwa ddyo okuva e Roma. ‘Modernism’, ogwakiikirirwa eby’efilosofi eby’enjawulo ebyazaalibwa mu Okwekalakaasa okw’e Bufalansa, gwali mulabe omukulu wa Pius IX, era enjigiriza ye ey’obutaba na nsobi yateekebwawo okuwagira n’okunyweza buli ky’alangirira Papa nga awakanira ebirowoozo by’‘modernism’ ebyazaalibwa mu Okwekalakaasa okw’e Bufalansa.
Danyeri essuula kkumi n’emu, olunyiriri amakumi ana, liraga nti mu mwaka gwa 1798, kabaka w’amaserengeta (Bufalansa etakkiriza Katonda) yamuwa ekiwundu eky’okufa eri kabaka w’amambuka (obwa Papa).
Enjigiriza ya Pius IX ey’obutategeerwa nsobi yakwatagana n’olutalo olukiikirirwa olunyiriri olw’amakumi ana olwa Danyeri ekkumi n’emu, era okuva mu kitundu eky’oluvannyuma eky’omwaka 1869 okutuuka mu mwaka ogwaddirira, Pius IX yayita Olukiiko olusooka olwa Vatikaani, olumanyiddwa nga Vatican I, n’ekigendererwa eky’okukakasa nti papa ye mutwe gw’Obukatoliki, era nti Obukatoliki bwe mutwe gw’amakanisa gonna, nga bwe kyali kimaze okulangirirwa etteeka lya Justinian mu mwaka 533.
Olukiiko lwa Vatikaani olw'okubiri, era olumanyiddwa nga Vatikaani II, lwabaddewo okuva mu 1962 okutuuka mu 1965. Kyali ekintu ekikulu ennyo mu byafaayo by'Ekkanisa ya Kkattoliki, era nga kimu ku malukiiko g'ensi yonna ag'amaanyi ennyo mu biseera bya leero. Olukiiko luno lwayitibwa wansi w'obukulembeze bwa Papa Yokaana XXIII era ne lweyongerayo mu mulembe gw'obutuuze bwa Papa Paulo VI oluvannyuma lw'okufa kwa Yokaana XXIII mu 1963. Kikulu okutegeera enjawulo enkalakkalira wakati w'amalukiiko gano agabbiri.
Olukiiko olusooka lwali lwa kuteekawo ekituumibwa “obukulu obusinga obwa papa,” ekitegeeza nti papa ye mukulembeze asinga obuyinza, omuyigiriza era omusumba w’Ekkanisa, era avunaanyizibwa okukuuma n’okuvvuunula enjigiriza z’okukkiriza. Obuyinza bwe bwali bulimu okutegeeza ddogima, okuwa amateeka ag’enjigiriza, n’okulangirira mu ngeri ey’obuyinza ku nsonga ez’okukkiriza n’empisa, ekimanyiddwa ng’obutalemererwa bwa papa. Era bulimu obuyinza bwa papa obw’okufuga Ekkanisa yonna, nga mwemuli obuyinza obw’okulonda ba bbulopu, okulungamya amasakramentu, n’okufuga enteekateeka z’obuddukanya bw’Ekkanisa.
Lukiiko olw’okubiri lwabadde n’ekigendererwa eky’okukyusa ekkanisa eryoke efuuke ekibiina ky’obumu bw’Abakkristaayo. Amalukiiko gaali n’ebiteeso ebiyitaganagana ddala. Lukiiko olwasooka olw’okukuuma eby’edda lwawakanyizibwa lukiiko olw’okubiri oluggulivu. Ebibinja ebyo byombi byali by’enjawulo ng’ekiro n’emisana, era obunnabbi obukwataniddwa ku Byama Bisatu bya Fatima bulambulula olutalo lw’omunda olulabikizibwa bulungi mu malukiiko gano abiri.
Obunnabbi bulaga nti waliwo ekibinja ekyewagira obukulembeze obusookerwako bwa Papa, nga Pius IX y’akiyimirira, era kino kiragibwa ng’ekiyitibwa ‘Papa omweru’, ‘Papa omulungi’, oba ‘omubisoppo omulungi’; ate ekibinja ekirala, ekigattibwa ne Vatican II, kiragibwa ng’ekiyitibwa ‘Papa omuddugavu’, oba ‘Papa omubi’, oba ‘omubisoppo omubi’. Obutakkaanya wakati w’ebirowoozo by’obufuzi ebibiri bulabikira bw’ogenda ku ssabo ly’eky’amagero ekya Fatima, e Fatima, Potugaali. Bw’oyingira, ekubo eritambulirwako libeera wakati w’ekifaananyi kya Papa omuddugavu ku ludda lumu, n’ekya Papa omweru ku ludda olulala.
Bwe kityo, kino kifuuka ekitundu ky’obuwangwa bw’omusajja eyajja ku nkomerero okufuuka, nga bwe kitabo bwe kimuyita, Papa wa Hitler, nti emizi gye gyesibiddwa ddala mu kulwanagana wakati w’endowooza ey’omulembe (kabaka w’amaserengeta) ne obukulu bwa Papa (kabaka w’amambuka).
Kiteekwa okutegeerwa nti omuwandiisi w’ekitabo kye tulowoozaako yali Mukatoliki eyali mu mbeera ennungi, era ekigendererwa kye kye yayogerako ekyamuleetera okuwandiika ekitabo ekyo kwali kuleeta omusana ku kyayogerwanga nti paapa eyafuga mu kiseera ky’Olutalo lw’Ensi yonna olw’Okubiri yali yawagira Hitler, Abanazi, oba nti yalina omusango gwonna mu kutta Abayudaaya n’abalala mu kibonyoobonyo ekyo. Cornwell bw’ayogera ku jjajja wa Pius XII, eyali omubeezi we ow’oku mukono ogwa ddyo eyateekateeka olukiiko lwa Vatican I, ebyafaayo by’olutalo wakati wa bakabaka b’obukiika obw’obugwanjuba n’obukiika obw’obuvanjuba biba biragibwa mu byafaayo ebyo byennyini. Enkyukakyuka eyitibwa “Republicanism” bwe yatuuka mu Italia, okumala nga mwaka gumu, Abaitalia bagoba Pius IX okuva mu kibuga Rooma, era okuva olwo, ne bwe yakomawo, byonna obwaapaapa bye bwali bumaze okuba nabyo byali ttaka lya yiika kikumi mu kkumi, erimanyiddwa nga Vatican City.
Engeri yokka gye yasobola n’okudda e Vatican yali lwa buyambi bwa maggye g’Abafalansa, n’olw’ebbanja okuva eri aba Rothschild, ba bbanka b’Abayudaaya abamanyiddwa ennyo olw’erinnya lyabwe ettamwa. Okutegeera mu ngeri ey’amagezi engeri obwapapa gye bwakolaganamu mu kwokya Abayudaaya mu Lutalo olw’Ensi yonna olw’Okubiri, kyetaagisa okuba n’okutegeera okw’olubereberye ku ndowooza ya Bulaaya eri Abayudaaya okuva ku kukomererwa kwa Kristo. Ekitabo kiraga nti obukyayi eri Abayudaaya n’obusosolo b’amawanga oba embala z’abantu bye nneeyisa bbiri ez’enjawulo, nga kigamba nti obukyayi bwa Hitler eri Abayudaaya bwali bwa kusosola lw’amawanga oba embala, kubanga Hitler yalaba Abayudaaya ng’ekika eky’abantu ekisinga obutono mu kitiibwa, ate nga obukyayi eri Abayudaaya bwali kubakyawa kubanga baatta Katonda. Ka bibeere kimu n’ekimu, oba nga ddala waliwo enjawulo wakati wa byombi, amazima agali mu kubonaabona kw’Abayudaaya gasaanira okutegeerwa.
Okugeza, leero mu Amerika ekigambo “ghetto” bwe kikozesebwa, abantu abasinga balowooza nti kitegeeza kitundu kya kibuga eky’abantu abaavu era ekifuuse ekyonoonese. Naye ekigambo “ghetto,” mu nsibuko yaakyo, kyali kitegeeza kitundu ky’ekibuga, naddala mu Venice, mu Italy, gye baawalirizanga Abayudaaya okubeera mu Biseera eby’Ekitiibwa eky’Eddembe (Middle Ages). Ghetto eyasooka yateekebwawo mu Venice mu 1516, nga Republika y’e Venice yakomya Abayudaaya mu kitundu ekyakakasibwa eky’ekibuga ekyayitibwanga “geto nuovo” (ekifo ekipya eky’amasannyalaze), ekyaddirira ne kimanyika nga ghetto.
Mu Bulaaya mu biseera eby’Edda, Abayudaaya baakomererwa we baasobolanga okubeera, era n’emirimu gyebakkirizibwanga okukola. Ebyenkomo ebyo byasinzira ku nnyonnyola enkadde ey’okukyawa Abayudaaya, eyategeezanga nti Abayudaaya baamutta Katonda, era nti ebizibu byonna ebyaddirira byebaleetera bo bennyini olw’ebikolwa byabwe.
Mu Biro eby’Obuwanga Obwakkati, kyali kinnywevu nga Abakristaayo tebasaanira kuwola ssente oba okukkiriza amagoba ku mwolese. Abayudaaya baali tebakwata ku kugaana okwo, era okuwola ssente ne kifuuka emu ku mirimu Abayudaaya gye baakkirizibwanga okukola. Ababanki Abayudaaya, gamba ng’ab’omu lulyo lwa Rothschild, baali bawanyisiganya ssente olw’okuddamu ku buziyiza obw’amateeka ku mirimu gye baakkirizibwanga okukola. Pius IX bwe yeetaaga ensimbi okusobola okudda e Vatican, okweraliikirira kwe okw’okuba nga takyafuga kibuga Roma kweyongera nnyo olw’obwetaavu bwe okugenda eri Abayudaaya okusaba ssente.
Nga tannagobebwa mu Rooma, Pius IX yalabikanga ng’ali mu emu ku nkambi bbiri ezali zikwata ku Bayudaaya n’enkolagana y’Ekkanisa eri Bayudaaya. Enkambi ezo ebbiri zaalimu abo abaakkiriranga nti Bayudaaya, ka kibe ki ekibatuukako, baba bafuna kye bagwanidde ddala, n’endala ng’etera okulaga akasaasiro katono eri Bayudaaya. Pius IX bwe yakomawo mu Vatican, oluvannyuma lw’okugobebwa, akasaasiro ke yali oluusi alaze nga tannagenda mu buwanganguse tekyaddayo kulabikako nate. Nga tannagenda mu buwanganguse yali aggalawo ghetto mu kibuga Rooma, naye bwe yakomawo n’agiddamu okugitandikawo, era n’atandikawo emisolo ku Bayudaaya asobole okuddamu okukuŋŋaanya obugagga bwe yali afiiriddwa mu by’ensimbi.
Omukono ogwa ddyo wa Papa Pio IX ye yali Marcantonio Pacelli, jjajja wa Papa wa Hitler. Yali loya eyali wa mu kika eky’enjawulo ky’abaloya abaawagiranga Obwa Papa. Omwana we n’ayingira mu kika kye kimu eky’abaloya ab’ekitibwa, era ne muzukulu we, eyavaako oluvannyuma n’afuuka Papa wa Hitler. Oluvannyuma lw’ekitabo okuyitamu ebyafaayo bya jjajja wa Eugenio Pacelli, bya kitaawe, n’obuvubuka bwe n’eby’ensomesa ye, kirambika ekifo Pacelli kye yatwala bwe yatandika okukolera Obwa Papa. Nga loya, ng’ava mu kika ky’abaloya ab’ekitiibwa ab’Obwa Papa, yalondebwa okukulembera ekitongole eky’ekikugu ku ndagaano, ezibayitibwa “concords.” Mu 1901 Pacelli yayingizibwa mu ofiisi ya Papal Secretariat of State.
Pacelli n’afuuka omubaka eri amawanga gonna. Mu ngeri ey’obunnabbi, Pacelli n’afuuka eky’okukwataganira eky’amateeka ekyatuukiriza obwenzi bw’abakabaka b’ensi n’obwakapapa. Mu 1903, Pius X yateekebwako engule ng’Omupapa. Amangu ddala n’atandika okulumba “obutwa bw’amagezi” obwazaala “relativizimu ne skeptisizimu.” Omusajja eyakulemberanga kaweefube wa Pius X ogw’okumalawo “modernizimu” yali Umberto Benigni, eyakoleranga mu ofiisi emu ne Pacelli. Benigni olumu yayogera ku kibinja ky’abannabyafaayo abakungu ab’ensi yonna nti, “eri bo, ebyafaayo si kintu kirala wabula okugezaako obutayimirira okw’amaanyi ennyo okusesema. Ku bantu b’ekika kino waliwo ddagala limu lyokka: Enkwiizisoni!” Eri Benigni, omunnabyafaayo yenna eyalaga okusaasira ku birowoozo ebyava mu Enkyukakyuka eya Bufalansa, yalina kutibwa.
Mu butongole, Benigni ye yalongozanga minisitule eya pulopaganda ey’obwa Paapa, naye mu kyama era yakkulemberanga n’omukutu gw’abakessi ogw’ebyekyama, ogwategekebwa okuzuula Abakatoliki bonna abaalina obusaasizi ku “modernism,” ogwava eri kabaka w’amaserengeta. Oluvannyuma, mu 1910, omulimu gwe gwazaawo ekiragiro ekyawaliriza abakozi b’obwa Paapa okulayira ekirayiro ekyayitibwa Ekirayiro eky’Okulwanyisa Modernismu. Kikyaali mu nkola. Okusobola okufuna omulimu e Vatikaani olina okulayira nti okyawa endowooza za modernismu, endowooza ze leero twandiyita ez’obukomunizimu.
Mu bufunze bw'ekitabo kya Cronwell, ku lupapula olusooka olw’omunda w’ekitabo wateekeddwako nti, “Mu myaka kkumi egyasooka mu kyasa, nga mulooya wa Vatikaani omuto era omukugu nnyo, Pacelli yayamba okutondawo endowooza ey’obuyinza bwa Papa obutalabikako; mu myaka gya 1920 yakozesa obutego n’okutiisatiisa okukaka obuyinza e Budaaki. Mu 1933, Hitler n’afuuka munne omutuufu mu nteesa era ne wateekebwawo endagaano eyawa Eklezia Katolika obuganyulo mu by’eddiini n’eby’enjigiriza, nga kyawamu Abakatoliki okukomya okwetaba mu bikolwa eby’obwa bantu n’eby’obufuzi. Oku ‘kwewaayo kyewagaliza’ okuleka Katolika mu by’obufuzi okwakakazibwa okuva e Rooma kwasobozesa okulinnya waggulu kw’Obunaazi.”
Mu lukiiko lwa Kabineeti nga 14 Julaayi 1933, Adolph Hitler yategeeza endowooza ye mu mwezi ogwo gwenyini nti endagaano eyakolebwa Pacelli awamu n’aba Nazi yawa Budaaki era ne ereeta “ekitundu ky’obwesige... Mu lutalo olweyongera okukula olw’okulwanyisa Abayuda ab’ensi yonna.”
Ekitabo kya Cornwell tekyasaaniddwa bulungi Bakatuliki abaagaanira ddala okukkiriza obujulizi nti Pacelli ye yali ensonga enkulu eyasobozesa Hitler okulinnya mu buyinza, kubanga Germany yali nsi eyasingamu Abakatuliki. Pacelli yali akoze endagaano eyaziyiza enyumba y’okufulumya ebitabo ey’Abakatuliki, ebitongole by’amawulire eby’Abakatuliki, n’amasomero g’Abakatuliki okwogera ekintu kyonna ku kkubo Hitler lye yali atambulamu okuva mu 1933 n’okweyongerayo. Ekitabo kirondoola obulambulukufu bw’endowooza ya Pacelli eyali ey’obukyayi eri Abayudaaya, eyamala n’afuuka Paapa mu kiseera ky’Olutalo lw’Ensi II. Waliwo byibiri bisatu by’oyinza okuteekawo nga byakakasibwa okuva mu nsibuko z’ebyafaayo ezesigika ennyo okuva mu kitabo.
Ekisooka kwe lutalo lwa kabaka ow’ebukiikakkono ne kabaka ow’obukiikaddyo, nga bwe kiragiddwa mu ssuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri. Mu lutalo olwo abalabe be Bakatuliki nga balwana n’obutakkiriza nti Katonda aliwo, paapa ng’alwana n’Obukomyunisiti. Ensonga endala eri nti paapa yakozesa Obunasi ng’eggye lye erya bannannyini buyinza eryamukiikirira okulwanyisa obutakkiriza nti Katonda aliwo mu Bwakabaka Obwokubiri obw’Ensi Yonna, nga bwe yakozesa Obupolotesitante obwava ku mazima mu 1989, ng’eggye lye erya bannannyini buyinza eryamukiikirira okulwanyisa obutakkiriza nti Katonda aliwo okw’eggye lya USSR. Ekitabo era kiraga ensengeka ey’obunnabbi ey’omunda n’ey’ebweru emanyiddwa mu bubaka obwa Setaani obwava mu kyamagero eky’e Fatima.
Olutalo olw’ensalo olwa Raphia, olukiikiriddwa mu nnyiriri eky’ekkumi n’emu ne eky’ekkumi n’ebiri ez’omu Danyeri kkumi n’emu, lukiikirira olutalo olw’ensalo olugenda mu maaso mu kiseera kino mu Ukraine. Olutalo olw’edda lwali lutalo olubuubuuka, olwokubiri lwe lutalo olwokubiri olw’abawuzi, nga amagye g’abawuzi agakwatiddwamu gaali mu kuyigana okw’okufa n’okulama. Raphia eraga nti olutalo olw’ensalo lubeera wakati wa kabaka ow’obukiikakkono ne kabaka ow’obukiikaddyo, naye obunnabbi buyigiriza nti okutuusa ku tteeka lya Ssande eriri okubaawo mu bbanga ttono, omwenzi ow’e Ttuulo yeerabirwa, Yezebeeri ali mu Samaliya, era Kerodiya yasubwa embaga y’amazaalibwa ga Kerode. Abajulirwa abo abasatu ku mukwano gwa kabaka ow’obukiikakkono mu byafaayo bino ebiriwo kaakano, balaga nti ali emabega w’ebigambo ng’asika obukondo. Entalo ezibuguumira, entalo ez’abawuzi, n’entalo ez’obunnyogovu ebibaawo nga yeerabiddwa, bituukirizibwa n’amagye ge ag’abawuzi.
Russia ye kabaka ow’obukiikaddyo, era kaakano eri mu lutalo olw’oku nsalo oluteesebwamu ensimbi ba globalists ab’ensi ey’ebugwanjuba, okusingira ddala ba Democrats abagenderera enkulaakulana n’aba Republican ba RINO (Republican In Name Only) mu United States. United States bw’ekiikirirwa ng’eggye ery’omukago erya kabaka ow’obukiikakkono mu lunyiriri olw’amakumi ana olwa Danyeri kkumi na emu, obubonero bwayo obubiri obw’obunnabbi bwe buyinza bw’amagye n’amaanyi ag’ensimbi. United States ekola omulimu gwe gumu mu Ukraine gwe yakola mu 1989, okuyamba Papa okulwanyisa Russia, era eggye ery’omukago eriri ku ttaka, erikuuma Ukraine, lijjudde nnyo abawagizi b’aba Nazi n’okutuuka emikutu gy’amawulire egimanyiddwa ennyo ne gitayinza kukiweera. Rome kaakano ekozesa eggye ery’omukago lye limu lye yakozesa mu lutalo olw’ebbugumu olwali Olutalo lw’Ensi Yonna olw’Okubiri, ne mu 1989, okulwanyisa Russia. Soma ekitabo: Hitler’s Pope, the Secret History of Pius XII.
Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.
Mu ngeri y’emu, Katonda bwe yali agenda okugulirira Yokaana omwagalwa ebyafaayo by’ekkanisa eby’emirembe egirijja, yamukakasa okwagala n’okulabirira kwa Mulokozi eri abantu be nga amulabisira ‘Ali afaanana ng’Omwana w’Omuntu,’ ng’atambulira wakati mu ttabaaza, ezalanga amakkanisa omusanvu. Nga Yokaana yalagibwa entalo ennene ez’enkomerero ez’ekkanisa n’obuyinza bw’ensi, naye era yakkirizibwa okulaba obuwanguzi bwa nkomerero n’okununulwa kw’ab’eesigwa. Yalaba ekkanisa etwaliddwa mu kulwana okw’okufa n’ensolo n’ekifaananyi kyayo, era okusinzibwa kw’eyo nsolo ne kukakasibwa nga abagaana bafa. Naye ng’alengera okusinga omukka n’akavuyo k’entalo, yalaba ekibiina ku Lusozi Sayuuni awamu n’Omwana gw’Endiga, nga mu kifo ky’akabonero k’ensolo balina ‘erinnya lya Kitaawe liwandiikiddwa ku mitwe gyabwe.’ Era nate yalaba ‘abo abaafunye obuwanguzi ku nsolo, ne ku kifaananyi kyayo, ne ku kabonero kayo, ne ku muwendo gw’erinnya lyaayo, nga bayimiridde ku nnyanja ey’oluvu, nga balina ennanga za Katonda’ ne bayimba oluyimba lwa Musa n’Omwana gw’Endiga.
Ensomo zino ziri olw’obuganyulo bwaffe. Twetaaga okunyweza okukkiriza kwaffe mu Katonda, kubanga waliwo ebbanga, nga liri mu maaso gaffe, erija kugezesa emyoyo gy’abantu. Kristo, ku Lusozi lw’Azeyituuni, yategeeza ebibonerezo eby’entiisa ebyalina okusooka okudda kwe okw’okubiri: “Mujja kuwulira entalo n’ebyogerwa eby’entalo.” “Eggwanga lijja kugolokoka ku ggwanga, n’obwakabaka ku bwakabaka; era walibaawo enjala, n’endwadde, n’ebikankano by’ensi mu bifo bingi. Bino byonna biba ntandikwa y’ennaku.” Newaakubadde obunnabbi buno bwatuukiramu mu kitundu mu kuzikirizibwa kwa Yerusaalemi, bukwatira ddala nnyo ku nnaku ez’enkomerero.
Tuyimiridde ku mulyango gw’ebintu ebikulu era ebikakamu. Obunabii butuukirira mangu. Mukama ali ku mulyango. Wagenda okuggulwawo mu maaso gaffe ekiseera erikwatako ennyo abalamu bonna. Empaka z’ebbanga edda zijja kuzuukizibwa; empaka empya zijja kutandika. Ebinaabeerawo mu nsi yaffe tebinnaba na kulowoozebwa n’akatono. Setaani akola ng’ayita mu bitongole by’abantu. Abo abagezaako okukyusa Ssemateeka era okufuna etteeka eriwaliriza okukuuma olunaku lwa Ssande tebakitegeera bulungi ky’ekirivaamu. Obunkenke obw’amaanyi bututuuseko.
"Naye abaddu ba Katonda tebalina kwesiga bo bokka mu mbeera eno ey'ekizibu ekinene. Mu kwolesebwa okwaweebwa Isaaya, Ezekyeri, ne Yokaana tulaba engeri eggulu gye ligattiddwa ennyo n’ebyo ebibaawo ku nsi, era n’obukulu bw’okufaayo kwa Katonda ku abo abamwesigwa gy’ali. Ensi si ya kubula omufuzi. Enteekateeka y’ebigenda okujja eri mu mikono gya Mukama. Omukulu w’eggulu alina ebyasalirwaawo by’amawanga, awamu n’ebigikwatako by’Ekkanisa ye, mu buyinza bwe." Obujulizi, omuzingo 5, 752, 753.