Ekitabo kya Danyeri - Ennamba kikumi mu amakumi musanvu mu munaana

Naye oyo ajja okumulwanyisa alikola ng’okwagala kwe bwe kuli, so tewali ayimirira mu maaso ge; era aliyimirira mu nsi ey’ekitiibwa, egenda kumalirizibwa mu mukono gwe. Era alissa amaaso ge mu kuyingira nga mu maanyi g’obwakabaka bwe bwonna, n’abatuukirivu nga bali naye; bwe kityo alikola; era alimugaba omuwala w’abakazi, ng’amwononya; naye tajja kuyimirira ku ludda lwe, wadde okumuwagira. Awo oluvannyuma alikyusa amaaso ge eri ebizinga, era alitwala bingi; naye alivaayo omulangira, olw’ye kennyini, alimalawo okunyooma okw’oyo kwe yamuleetera; nga ye atanyoomerwa, alikukyusa okwo n’akuzza ku oyo. Awo alikyusa amaaso ge eri ekigo eky’ensi ye; naye alisemattuka, n’agwa, era tajja kusangibwa. Danyeri 11:16-19.

“Newankubadde Misiri teyayinza kuyimirira mu maaso ga Antiyokasi, kabaka ow’obukiikakkono, Antiyokasi teyayinza kuyimirira mu maaso g’Abaruumi, abaali bamujjidde kaakano. Tewakyaliyo bwakabaka bwonna obwaliyinza okuziyiza amaanyi gano agaali gagenda geeyongera. Busuuli bwawangulwa, ne bugattibwa ku bw’empugu z’Abaruumi, Pompey bwe yamuggyako Antiyokasi Asiaticus eby’obugagga bye mu mwaka gwa BC 65, era n’afuula Busuuli essaza ly’Abaruumi.”

“Era n’obuyinza obwo bwennyini bwali bulina okuyimirira mu Nsi Entukuvu, ne bugirya. Rooma yegatta n’ab’abantu ba Katonda, Abayudaaya, mu ndagaano, mu mwaka gwa BC 162, okuva ku lunaku olwo ne butandika okufuna ekifo eky’amaanyi mu kalenda ey’obunnabbi. Naye, tebwafuna buyinza bufuzi ku Buyudaaya olw’okuwangula okwennyini okutuusa mu mwaka gwa BC 63; era olwo ne kiba mu ngeri eno wammanga.”

Ku kuddayo kwa Pompey okuva mu lutabaalo lwe olw’okulwanyisa Mithridates, kabaka wa Pontus, waaliwo abavuganya babiri, Hyrcanus ne Aristobulus, abaali balwanira engule ya Yudaaya. Ensonga yaabwe ne etwalibwa mu maaso ga Pompey, eyategeera mangu nti okusaba kwa Aristobulus okw’okufuna engule tekwali kwa bwenkanya; naye n’ayagala okusindikaayo okusalawo mu nsonga zino okutuusa ng’amaze olutabaalo lwe lwe yali amaze ebbanga ng’alwegomba mu Arabia, n’asuubiza olwo okukomawo n’okutereeza ebyabwe nga bwe kinaalabika nga kya bwenkanya era kituufu. Aristobulus, nga amaze okutegeera ddala endowooza za Pompey, n’ayanguwa okuddayo e Yudaaya, n’awa abantu be eby’okulwanyisa, era n’ayetegekera okuweerwanisa okunywevu, nga yeeyamye okukuuma engule newankubadde obulabe bwonna, kubanga yalaba nti ejja kuweebwa omulala. Pompey n’amugoberera okumulemerako. Bwe yatuuka okumpi ne Yerusaalemi, Aristobulus, ng’atandika okunenya ebyo bye yali akoze, n’afuluma okumusisinkana, n’agezaako okumalamu ensonga n’okusuubiza okugondera ddala n’okuwa ensimbi nnyingi. Pompey bwe yakkiriza kino, n’atuma Gabinius, ng’akulira ekitundu ky’abaserikale, okugenda okufuna ensimbi. Naye Gabinius bwe yatuuka e Yerusaalemi, n’asanga emiryango giggaliddwa, era n’abuulirwa okuva waggulu ku bbugwe nti ekibuga tekigenda kutuukiriza endagaano.

Pompey, nga tayagala kulimbibwa bwe batyo awatali kubonerezebwa, n’assa Aristobulus, gwe yali yeetutte naye, mu njegere, era amangu ddala n’atabaala Yerusaalemi n’eggye lye lyonna. Abawagizi ba Aristobulus baali baagala okulwanirira ekifo; abawagizi ba Hyrcanus baali baagala okugulawo enzigi. Abo ab’oluvannyuma bwe baali be bangi era ne bawangula, Pompey n’aweebwa okuyingira mu kibuga awatali kumulemesa. Kyavuddeko abeegwanyiza Aristobulus ne baddukira ku Lusozi lwa Yeekaalu, nga beewera ddala okulwanirira ekifo ekyo nga bwe Pompey yeewera okukiwamba. Oluvannyuma lwa myezi esatu ne bakola ekituli kinene mu bbugwe ekimala okulumba, era ekifo ne bakitwala ku maanyi g’ekitala. Mu kuttibwa okw’entiisa okwaddirira, abantu 12,000 ne battibwa. Kyali eky’okulabako ekikwatako omutima, bw’ategeeza omuwandiisi w’ebyafaayo, okulaba bakabona, nga mu kiseera ekyo bali mu kuweereza kwa Katonda, nga mu bukkakkamu n’obumalirivu beeyongera okukola omulimu gwe baamanyidde, nga bwe balabika nga tebamanyi ku butabanguko obukambwe, newaakubadde nga ku buli bbali ab’amikwano gyabwe baali battibwa, era emirundi mingi omusaayi gwabwe ne gwegattika n’ogw’essaddaaka zaabwe.

Bw’amaze okumalizaawo olutalo, Pompey n’amenya bbugwe bwa Yerusaalemi, n’aggya ebibuga bimu okuva mu buyinza bwa Yudaya n’abiwa mu buyinza bwa Siriya, era n’abassaako Abayudaaya omusolo. Ate bw’atyo, omulundi ogwasooka, Yerusaalemi yateekebwa olw’okuwangulwa mu ngalo z’obuyinza obwo obwali bugenda okunyweza ‘ettaka ery’ekitiibwa’ mu ngalo ez’ekyuma okutuusa obwo lwe bwaligimalawo ddala.

'OLUNYIRIRI 17. Era aliteeka amaaso ge ku kuyingira n'amaanyi g'obwakabaka bwe bwonna, era abatereevu nga bali naye; bw'atyo bw'alikola: era alimuwa omuwala omu ku bawala, ng'amwonona; naye tajja kuyimirira ku ludda lwe, so tejja kubeerera ku lulwe.'

Omubishopu Newton aleeta ensoma endala ku olunyiriri luno, erabika ng’erisinga okutegeeza obulungi amakulu, nga bw’eti: ‘Era aliteeka amaaso ge ku kuyingira mu maanyi obwakabaka bwonna.’ Olunyiriri 16 lwatutuusa ku kiseera Abaloma lwe baawangula Siriya ne Yudaya. Roma yali yawangudde dda Macedon ne Thrace. Eggyiputa kaakano kye kyokka ekyali kisigadde mu ‘bwakabaka bwonna’ bwa Aleksanda, obutannaba kuteekebwa wansi w’obuyinza bwa Roma; era obuyinza obwo kaakano bwateeka amaaso gaabwo ku kuyingira mu maanyi mu nsi eyo.

“Ptolemy Auletes yafa mu mwaka gwa 51 nga Kristo tannajja. Yaleka engule n’obwakabaka bwa Misiri eri mutabani we omukulu n’omuwala we, Ptolemy ne Cleopatra. Mu kiragiro kye eky’enkomerero kwalagirwa nti baali baakufumbiriganwa, era bafugire wamu; era kubanga baali bakyali bato, baateekebwa wansi w’obukuumi bw’Abaruumi. Abantu b’Abaruumi baakkiriza obuvunaanyizibwa obwo, ne balonda Pompey okuba omulabirizi w’abasika abato aba Misiri.

Enkaayana ne zivumbuka nga wayiseewo akaseera katono wakati wa Pompey ne Caesar, ne walwanibwa olutalo olwamanyikibwa olw’e Pharsalia wakati w’abaduumizi bombi. Pompey bwe yawangulwa n’addukira mu Misiri. Caesar amangu ddala n’amugoberera eyo; naye nga tannatuuka, Ptolemy, gwe yali ateekeddwa okubeeranga omukuumi we, n’atta Pompey mu bukambwe. Noolwekyo Caesar n’atwala obuvunaanyizibwa obwali bwegabiddwa Pompey, obw’okubeera omukuumi wa Ptolemy ne Cleopatra. N’asanga Misiri mu kavuyo olw’obuzibu obw’omu nsi; Ptolemy ne Cleopatra baali bafuuse balabe, era Cleopatra ng’agaaniddwa omugabo gwe mu bufuzi. Wadde nga bwe kityo, teyasitaala kuserengeta e Alexandria n’eggye lye eritoono, abalwanyi ab’oku mbalaasi 800 n’ab’oku bigere 3200, okwekenneenya obutakkanya obwo era n’awambaatira omulimu gw’okubutereeza n’okubumalawo. Obuzibu nga buli lunaku bweyongera, Caesar n’alaba nti eggye lye eritoono terimala okukuuma ekifo kye, era nga tasobola kuva Misiri olw’omuyaga ogw’obukiikakkono ogwava mu kiseera ekyo, n’atumira mu Asia n’alagira ama ggye ge gonna ge yalina mu kitundu ekyo okujja okumuyamba mangu ddala nga bwe kisoboka.

Mu ngeri ey’amalala ennyo n’afulumya ekiragiro nti Ptolemy ne Cleopatra basaasaanye amaggye gaabwe, balabikire mu maaso ge okumalirwawo enkaayana zaabwe, era bagonderere okusalawo kwe. Olw’okuba Yegiputa yali obwakabaka obweyimiridde, ekiragiro kino eky’amalala kyalabibwa ng’okunyooma kitiibwa ky’obwakabaka bwakyo, kyebava Abayegiputa, nga banyiize nnyo, ne bakwatira ku by’okulwanyisa. Caesar n’addamu nti yakolanga ng’asinziira ku kiwandiiko ky’obugabi kya kitaabwe, Auletes, eyateeka abaana be wansi w’obukuumi bwa Seneti n’abantu ba Rome, obuyinza bwabwe bwonna bwali kati mu mikono gye ng’ali consul; era nti, ng’omukuumi waabwe, yalina obuyinza okulamula ensonga wakati waabwe.

Omusango ne guleetebwa oluvannyuma mu maaso ge, era bannamateeka ne baalondebwa okuwolereza ensonga za buli ludda. Cleopatra, ng’amanyi obunafu bw’omuwanguzi omukulu Omuroma, n’alowooza nti obulungi bwe bujja kubeera bw’amaanyi nnyo okumusikiriza okusalirwa ensala emuganyira okusinga munnamateeka yenna gw’andikozeesa. Okutuuka mu maaso ge nga tebamuzuulidde, n’ateeka mu nkola enkwe eno: N’alalisa omubiri gwe omulamba mu mugugu gw’engoye, Apollodorus, omuweereza we Omusisiili, n’aguzinga mu lugoye, n’agusiba n’omuguwa, era n’akikubega ku bibegabega bye eby’amaanyi ng’eby’a Hercules, n’anonya ebyumba bya Caesar. Ng’ategeeza nti alina ekirabo eri omuduumizi w’eggye Omuroma, n’akkirizibwa okuyita mu mulyango gw’ekigo, n’atuuka mu maaso ga Caesar, n’ateeka omugugu ogwo ku bigere bye. Caesar bwe yamala okusumulula omugugu guno ogwali gulimu omuntu, laba! Cleopatra omulungi n’ayimirira mu maaso ge. Tekyamunyiza nkwe eyo n’akatono, era, kubanga empisa ze zaali nga bwe ziwandiikiddwa mu 2 Peetero 2:14, okulaba omulundi ogusoose ku muntu omulungi bw’ati, nga bwe agamba Rollin, kwamukolako mu ngeri yonna gye yali ayagadde.

Oluvannyuma Caesar n’asalawo mu kiragiro nti muganda ne mwannyina batudde ku ntebe ey’obwakabaka wamu, ng’okusinziira ku kigendererwa ekyali mu kiwandiiko ky’okusigira. Pothinus, Ssabaminisita w’eggwanga, ng’ye yali asinga omukono mu kugoba Cleopatra ku ntebe y’obwakabaka, n’atya ebyava mu kumuddiza ku ntebe. N’olwekyo n’atandika okusaasaanya obuggya n’obukyayi eri Caesar, ng’abuulira abantu nti ku nkomerero yali agenderera okuwa Cleopatra obuyinza bwonna yekka. Obujeemu obweyolefu ne buddirira mangu. Achillas, ng’akulira abasajja emitwalo ebiri (20,000), n’asituka okugoba Caesar okuva mu Aleksandriya. Caesar n’ateekateeka mu bukugu akabinja ke akatono mu nguudo ne mu bisikiro by’ekibuga, n’asanga nga tewali buzibu mu kuddiriza abalumba. Abamisiri ne bagenderera okuzikiriza ebyombo by’eggye lye ery’oku nnyanja. Naye n’abaddamu n’abokya ebyabwe. Ebyombo ebimu ebyali biri mu muliro bwe byasindikibwa empewo ne bitwalibwa okumpi n’ekitigi, amazu amangi g’ekibuga ne gatandika okwaka, era laibirale ya Aleksandriya eyatiikirivu, nga erimu okumpi ne 400,000 ebitabo, n’azikirira.

Olutalo nga lweyongedde okuba olw’obulabe, Caesar n’atuma abatumwa mu nsi zonna ez’omuliraano okusaba obuyambi. Floti nnene y’ebyombo yava mu Asia Minor okumuyamba. Mithridates n’atandika olugendo okugenda e Egypt n’eggye erakuŋŋanyiziddwa e Syria ne Cilicia. Antipater Omw’Idumea n’amwegattako n’Abayudaaya enkumi ssatu. Abayudaaya, abaali bakwata ku mpitano ez’ayingira e Egypt, baakkiriza eggye okuyita nga tewali kiziyiza. Wobutabaawo okukolaganira awamu kuno ku ludda lwabwe, enteekateeka yonna ebeera elemererwa. Okutuuka kw’eggye lino kwe kwasalawo olutalo. Waabaddewo entabaalo ey’okusalawo okumpi ne Nile, n’aggwa ku buwanguzi obujjuvu bwa Caesar. Ptolemy, ng’agezaako okudduka, yazamira mu mugga n’afa. Alexandria ne Egypt yonna ne bwewaayo eri muwangazi. Rome kati yali eyingidde era n’efuga bwakabaka bwonna obwasooka obwa Alexander.

“Abagolokofu” aboogeddwako mu kigambo kino tewali kubuusabuusa nti kitegeeza Abayudaaya, abaamuwa obuyambi obwayogeddwako dda. Singa tewaabawo obuyambi obwo, yandiremereddwa; naye olw’obuyambi obwo, yaggya Misiri yonna wansi w’obuyinza bwe mu bujjuvu, mu mwaka gwa Kristo nga tannazaalibwa 47.

'Omuwala w’abakazi, okumwonona.' Okwagala kwe Caesar yalina eri Cleopatra, eyamuzalira omwana omu, omuwandiisi w’ebyafaayo akikwasa okuba ensonga emu yokka eyamuwaliriza okutandika olutalo olw’obulabe oluyitirivu—olutalo lwa Misiri. Kino kyamuleka e Misiri okumala ekiseera kiwanvu okusinga bwe byetaagisa emirimu gye, nga amalira ekiro kyonna mu mbaga n’okunywa n’okusanyukira wamu n’omugabekazi omwonoonefu. 'Naye,' bw’agamba nnabbi, 'tajja kuyimirira ku luuyi lwe, era tebijja kubeera ku lulwe.' Oluvannyuma Cleopatra yegatta ku Antony, omulabe wa Augustus Caesar, n’akozesa amaanyi ge gonna okulwana ne Loma.

"OLUNYIRIRI 18. Oluvannyuma lw’ekyo alikyusa amaaso ge eri ebizinga, era alitwala bingi; naye omulangira, olw’ebigendererwa bye, alikomya okunyooma okuleeteddwa naye; n’atanyoomebwa ye, alikukyusa n’akukomyawo ku ye."

Entalo ne Pharnaces, kabaka wa Cimmerian Bosphorus, oluvannyuma ne zimuggya mu Misiri. ‘Bwe yatuuka gye baali abalabe,’ Prideaux bw’agamba, ‘n’atagabira ye newankubadde bo mpummulo yonna, amangu ago n’abalumba, era n’abawangula ddala; ebyo n’abiwandiikira mukwano gwe mu bigambo bisatu bino: Veni, vidi, vici; Najja, nalaba, nawangula.’ Ekitundu eky’enkomerero ky’olunyiriri luno kirimu obuziba, era waliwo enjawukana mu birowoozo ku ngeri gye kiteekebwako. Abamu bakiteeka emabega mu bulamu bwa Caesar, era balowooza nti bakiraba nga kituukiriziddwa mu butakkaanya bwe yalina ne Pompey. Naye ebintu ebyasooka n’ebyaddirira ebyalagibwa bulungi mu bubaka bw’obunnabbi bitusindika okunoonyereza ku kutuukirizibwa kw’ekitundu kino ky’obunnabbi wakati w’obuwanguzi ku Pharnaces n’okufa kwa Caesar e Roma, nga bwe kulabisibwa mu lunyiriri oluddako. Ebyafaayo ebyawandiikiddwa mu bujjuvu eby’ekiseera kino byandisobola kuleeta mu butangaazi ebintu ebiyinza okufuula okuteekako ekitundu kino ky’ekyawandiikibwa nga tekirimu buzibu.

OLUNYIRIRI 19. Awo ajja okukyukira ekigo eky'ensi ye: naye ajja kweesittala n'agwa, era tajja kusangibwa.

“Bwe yamala okuwangula okwo, Kayisaali n’awangula obutundutundu obwasembayo obw’oluuyi lwa Pawulo mpeyi, nga kuliko Kato ne Skipio mu Afirika ne Labiyeno ne Varus mu Sipeyini. Bwe yakomawo e Rooma, ‘ekigo eky’ensi ye ye,’ n’afuulibwa omufuzi atalina kkomo; era n’aweebwa n’obuyinza obulala n’ekitiibwa ekirala ebyamufuula ddala omufuzi omujjuvu w’obwakabaka bwonna. Naye nnabbi yali yagambye nti aliryoka yeesittala n’agwa. Olulimi luno lulaga nti okugwa kwe kwandibadde kwa mangu era okutasuubirwa, ng’omuntu yeesittala mu kutambula kwe nga tasuubidde. Era bwe kityo omusajja ono, eyalwana n’awangula entalo ebikumi bitaano, n’amenya ebibuga lukumi, era n’atta abantu kakadde kamu n’obukadde kikumi mu kyenda mu bbiri mu enkumi, yagwa, si mu luyoogaano olw’entalo newaakubadde mu kiseera ky’okukaayana, wabula mu kiseera lwe yalowooza nti ekkubo lye lyali ligonvu era lisasaanyiziddwaako ebimuli, era nga akabi kaali kalowoozebwa okuba nga kali wala; kubanga bwe yatuula mu ntebe ye eya zzaabu mu kisenge kya senaato, okuweebwa okuva mu mikono gy’ekibiina ekyo erinnya lya kabaka, ekiso ky’obulyamu ne kimukuba amangu mu mutima. Kassiyo, Buluuto, n’abalala abaali batemye olukwe ne bamulumba, n’agwa ng’afumitiddwa ebiwundu amakumi abiri mu bisatu. Bw’atyo yeesittala n’agwa amangu, n’ataddayo kulabika, BC 44.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 258–264.

Tulina ebiragiro bya Katonda n’obujulizi bwa Yesu Kristo, era obwo bwe Omwoyo gw’obunnabbi. Amayinja agataliiko muwendo gasangibwa mu Kigambo kya Katonda. Abo abanoonya ekigambo kino balina okukuuma omutwe omulongoofu. Tebalina kukkiriza okwegomba okwakyamye kubafuga mu kulya newaakubadde mu kunywa.

Bwe bakola kino, obwongo bwabwe bujja kutabanguka; tebajja kusobola okugumira obuvune bw'okunoonya mu bujjuvu okuzuula amakulu g'ebintu ebyo ebikwata ku nkomerero y'ebyafaayo by'ensi eno.

Bwe ebitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa binaategeerekebwa obulungi okusinga, abakkiriza bajja kufuna obumanyirivu mu by’eddiini obw’enjawulo ddala. Bajja okulabako katono ku nzigi ez’eggulu ezigguddwa, ne emitima gyabwe n’amagezi gaabwe gikwatibwe nnyo ku kikula ky’obuntu kye buli omu alina okukulaakulanya, okuyinza okufuna omukisa ogugenda okuba empeera ey’abalongoofu emitima.

Mukama aliwa omukisa eri bonna abagenda okunoonya mu bwetoowaze n’obuwombeefu okutegeera ebyo ebibikkuliddwa mu Kitabo ky’Okubikkulirwa. Kino kitabo kirimu bingi nnyo eby’obulamu obutaggwaawo era kijjudde ekitiibwa, okutuusa n’okuba nti buli asoma era akinonyerezaako n’obunyiikivu afuna omukisa ogw’abo ‘abawulira ebigambo by’obunnabbi buno era bakuuma ebyo ebyawandiikiddwa omuli.’

Mu kusoma Ekitabo ky’Okubikkulirwa ekintu kimu kijja kutegeerwa ddala— nti enkwatagana wakati wa Katonda n’abantu be eri ya kumpi era ekakafu.

Okukwatagana okw’ekyewuunyisa kulabika wakati w’obutonde bw’eggulu n’ensi eno. Ebyo ebyabikkulirwa Danyeri oluvannyuma byayongerwako n’okubikkulirwa okwaweebwa Yokaana ku Kizinga kya Patimo. Ebitabo bino bibiri biteekwa okwekenneenya n’obwegendereza. Emirundi ebiri Danyeri yabuuza nti, “Kijja kutwala bbanga ki okutuuka ku nkomerero y’ekiseera?”

'Nawulira, naye saategeera; awo ne njogera nti, Ai Mukama wange, enkomerero y'ebintu bino eriba etya? N'ayogera nti, Genda mu kkubo lyo, Danieri; kubanga ebigambo bino biggaliddwa era bitemeddwa akabonero okutuusa ku biro by'enkomerero. Abangi balitukuzibwa, era balifuulibwa kyeru, era baligezebwa; naye ababi balikola bubi; era tewali mu babi alitegeera; naye abalina amagezi balitegeera. Era okuva ku kiseera lwe banaggyaawo ekiweebwayo kya buli lunaku, ne bwe banaateekawo ekyennyinyala ekireeta okuzikirira, walibaawo ennaku 1290. Alina omukisa oyo alindirira, n'atuuka ku nnaku 1335. Naye ggwe genda mu kkubo lyo okutuusa ku nkomerero; kubanga oneewummuza, era oyimirire mu mugabo gwo ku nkomerero y'ennaku.'

Empologoma ey’ekika kya Yuda ye eyasumulula ebisiba by’ekitabo, n’awa Yokaana okubikkulirwa kw’ebirina okubaawo mu nnaku zino ez’ekkomerero.

Danyeri yayimirira mu mugabo gwe okuwa obujulizi bwe, obwali busibiddwa okutuusa ku biro eby’enkomerero, ekiseera lwe kyandilangirirwa obubaka bw’omumalaika asooka eri nsi yaffe. Ebintu bino bya bukulu obutagererwa mu nnaku zino ez’enkomerero; naye ng’ekiri nti ‘abangi balyoke batukuze, ne batangale, ne bakebwe,’ ‘ababi balikola obubi; so tewali wa babi alitegeera.’ Mazima ddala kino! Ekibi kwe kumenya etteeka lya Katonda; era abo abagaana okukiriza omusana ogukwata ku tteeka lya Katonda tebagenda kutegeera okulangirirwa kw’obubaka bw’abamalayika abasatu—asooka, ow’okubiri, n’ow’okusatu. Ekitabo kya Danyeri kiggulwawo mu Kubikkulirwa kwa Yokaana, era kitutwala okutuuka ku biseera eby’enkomerero mu byafaayo by’ensi eno.

Ab’oluganda baffe banaakijjukira nti tuli wakati mu bulabe bw’ennaku ez’enkomerero? Musome ekitabo ky’Okubikkulirwa nga mukikwataganya n’ekitabo kya Danyeri. Muyigirize bino. Obujulizi eri Abasumba, 114, 115.