Obulagirizi bulambulukufu nti essuula essatu erya Danyeri liyimiririra etteeka lya Sande mu Amerika. Mu Isaaya essuula amakumi abiri mu ssatu, omukyala omwenzi ow’e Ttuulo, akola obwenzi ne bakabaka b’ensi, ye omukyala omwenzi ali mu Kitabo ky’Okubikkulirwa akola obwenzi ne bakabaka b’ensi. Mu Okubikkulirwa essuula kkuminamusanvu, omukyala omwenzi oyo alina ku kyenyi kye awandiikiddwa Babulooni Omukulu.

Era omukazi oyo yali ayambadde ebyambalo eby’ekivvulu n’eby’obululu, nga yalongooseddwa n’zaabu n’amayinja ag’omuwendo n’enkuyege; ng’alina mu mukono gwe ekikopo kya zaabu ekijjudde ebizizo n’obutali bulongoofu bw’obwenzi bwe. Era ku kyenyi kye kyali kyawandiikiddwa erinnya, EKYAMA, BABULOONI OMUKULU, NNYINA WA BAKAZI AB’ENZI N’EBIZIZO BY’ENSI. Okubikkulirwa 17:4, 5.

Ng’atennaba kutuuka mu 1950, amadikishonale g’Olungereza gaalambulula bulungi omukazi eyalagirwamu mu nnyiriri zino ebbiri ng’Ekkanisa Katolika ey’Abaloma. Ensi yonna yamanya, oluvannyuma lw’ebiseera eby’ekizikiza eby’okutulugunyizibwa okwakolebwa Abakatolika okuva mu 538 okutuuka mu 1798, nti Ekkanisa ey’Abaloma ye malaya akwata obwenzi n’abakabaka b’ensi. Okulangirirwa kw’Obwetwaze kwateekebwawo nga kwe kugaanira obuyinza bw’Obukatolika era n’obuyinza bw’abakabaka b’ensi abaakola obwegatta obutali butukuvu n’omulaya. Isaaya essuula amakumi abiri mu ssatu eraga nti omulaya ajja kwewerabirwa. Tolisanga mu enjini zonna z’okunoonya ez’omulembe guno ennyonnyola omulaya ow’Okubikkulirwa essuula kkumi n’omusanvu ng’Ekkanisa Katolika, kubanga Ebigambo bya Katonda tebigwa bwereere, era Ebigambo bya Katonda bigamba nti ajja kwewerabirwa.

Era kiriba nti ku lunaku olwo, Tyre ejja kweerabirwa emyaka amakumi musanvu, ng’ennaku za kabaka omu; oluvannyuma lw’emyaka amakumi musanvu, Tyre ejja okuyimba ng’omalaaya. Twala ennanga, wetambuze mu kibuga, ggwe malaaya eyeerabiddwa; kola oluyimba oluwoomi, oyimbe ennyimba nnyingi, olyoke ojjukirwe. Era oluvannyuma lw’emyaka amakumi musanvu, Mukama an’akyalira Tyre, n’addayo ku mpeera yaayo, era n’akola obwenzi n’obwakabaka bwonna obw’ensi ku maaso g’ensi. Era ebyamaguzi byaayo n’empeera yaayo bijja kuba butukuvu eri Mukama: tebijja kuterekebwa newaakubadde okukuŋŋaanyizibwa; kubanga ebyamaguzi byaayo bijja kuba bya abo ababeera mu maaso ga Mukama, okulya mu bujjuvu, era n’okwambala ebyambalo ebiramba. Isaaya 23:15-18.

Ekigambo kya Katonda tekilema, era okuva mu mwaka gwa 1798, omukazi mulaya baamwerabira, naye mu nnaku ez’enkomerero agenda kujjukirwa. Ajjukirwa nga Ssabbiiti ya Katonda ey’olunaku olw’omusanvu esimbibwako olutalo, era kye kiragiro kimu ku Ebiragiro Ekkumi, ekyateekwa okujjukirwa bulijjo. Ajjukirwa bw’addira ennanga ye, n’atambulatambula mu kibuga, n’akuba endongo ennungi n’ennyimba nnyingi. Ayimba ennyimba ze ku nkomerero y’emyaka nsanvu, ez’ennaku za kabaka omu. Kabaka, ng’okusinziira ku kitabo kya Danyeri essuula ey’okubiri, kitegeeza obwakabaka.

Era wonna w’abeera abaana b’abantu, ensolo ez’omu nsiko n’ennyonyi ez’omu ggulu yabikuwadde mu mukono gwo, era akufuula omufuga waabyo byonna. Ggwe omutwe guno ogwa zaabu. Danyeri 2:38.

“Omutwe,” oba “kabaka,” byombi bikaabonero by’obwakabaka. Obwakabaka obukiikirirwa “ennaku za kabaka omu” ye Amerika ey’Obumwe. Amerika ey’Obumwe yatandika obufuzi bwayo obw’obunnabbi ng’ensolo ey’ettaka bwe malaaya wa Babulooni yakubibwa ekiwundu ekitta mu 1798. Eyongerayo ng’obwakabaka obwa mukaaga mu bunnabbi bwa Baibuli okutuusa ku tteeka ery’e Ssande. Obwakabaka obw’ennyini mu bunnabbi bwa Baibuli obwaafuuga ddala emyaka nsanvu bwali Babulooni.

Laba, ndituma ne nkunganya ebika byonna eby’Obukiikakkono, bw’ayogera Mukama, ne Nebukadduneeza kabaka wa Babulooni, omuddu wange; ne mbaleeta okulumba ensi eno, n’abatuuze bayo, n’amawanga gonna agaliranye nayo; ne mbazikiririza ddala, ne mbafuula ekyewuunyiso, n’okuvuuta, n’amatongo agataggwaawo. Era ndibaggyako eddoboozi ly’essanyu n’eddoboozi ly’okujaguza, eddoboozi ly’omugole ow’omusajja n’eddoboozi ly’omugole omukazi, eddoboozi ly’amayinja g’okumola, n’ekitangaala ky’ettabaaza. Era ensi eno yonna erifuuka amatongo n’ekyewuunyiso; era amawanga gano galikuweereza kabaka wa Babulooni emyaka ensanvu. Era bwe gituukirira emyaka ensanvu, ndibonereza kabaka wa Babulooni n’egwanga eryo, bw’ayogera Mukama, olw’obutali butuukirivu bwabwe, n’ensi y’Abakaludaaya, ne ngifuula amatongo agataggwaawo. Yeremiya 25:9-12.

Babulooni ya nnamaddala yafuga emyaka nsanvu, nga kifaananyiriza obwakabaka obw’ennaku ez’enkomerero obunaafuga emyaka nsanvu mu kifaananyi. Nebukadduneeza, kabaka wa Babulooni, yalumba Yuda emirundi esatu. Olulumbaganyi olwasooka lwali ku Yekoyakimu, era awo ne watandikira emyaka nsanvu egy’obunnabbi bwa Yeremiya. Ne gyaggwa ku kufa kwa Berusazza, Katonda lwe yabonereza “kabaka wa Babulooni,” nga bw’eyayabonereza kabaka Yekoyakimu ku ntandikwa y’emyaka nsanvu. Obwakabaka obw’obunnabbi obulagiddwa ng’ “ennaku za kabaka omu” (obwakabaka obumu) nga “emyaka nsanvu” bwali Babulooni, ate obwakabaka obw’obunnabbi bwa Baibuli obufuga emyaka nsanvu mu kifaananyi mu kiseera omwenzi owa Tuulo lwe y’erabirwamu, kye ensolo eva mu nsi ey’Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’asatu. Okukyuka okuva ku bwakabaka bwa ttaano okutuuka ku bwa mukaaga mu mwaka gwa 1798, kikimu ku mazima Yokaana g’alaga mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’asatu.

Ne nnyimirira ku musenyu ogw’ennyanja, ne ndaba ensolo ng’eyimuka okuva mu nnyanja, ng’erina emitwe musanvu n’amayembe kkumi, era ku mayembe gaayo engule kkumi, ne ku mitwe gyaayo erinnya ery’okutuka. . . . Ne ndaba ensolo endala ng’eyimuka okuva mu nsi; ng’erina amayembe abiri ng’ag’endiga, n’ayogera ng’omusota. Okubikkulirwa 13:1, 11.

Olubalama lw’ennyanja Yokaana lwe yayimirirako mu Kubikkulirwa essuula ey’ekkumi na ssatu, luyimirira 1798.

"Mu kiseera bwe Obupapa bwaggyibwako amaanyi, ne busindikirizibwa okukomya okunyigiriza, Yokaana yalaba amaanyi amapya nga gavaayo okwefaananyiriza n’eddoboozi ly’omusota, era ne gatwala mu maaso omulimu gumu ogw’obukambwe n’ogw’okuwoola Katonda. Amaanyi ago, ag’enkomerero agagenda okulwana n’Ekkanisa n’etteeka lya Katonda, galagibwa ng’ensolo erina empondo ng’ez’abaana b’endiga. Ensolo ezazisooka zaava mu nnyanja; naye eno, olw’okuva mu nsi, eraga okuzukuka okw’emirembe kw’eggwanga kye kyakiikirira—Amerika." Signs of the Times, February 8, 1910.

Ensolo eyava mu nnyanja yawulibwa n’omusenyu gw’ennyanja okuva ku nsolo ey’ensi. Obwakabaka obwokutaano mu bunnabbi bwa Baibuli mu 1798 (olubbalama lw’ennyanja) bwakiikirira ebyafaayo ebyayita, ate obwakabaka obwomukaaga bwakiikirira ebyafaayo eby’omumaaso. Abamileraayi tebaalaba amazima gano. William Miller yaweebwa okutegeera ku buyinza bw’omusota obw’obukafiri n’enkolagana yabwo n’obwakabaka obuddako obwakiikirirwa ng’ensolo ey’Obukatoliki. Okubikkulirwa omutwe ogw’ekkumi n’essaatu kuggulawo olugero lw’omunnabbi w’obulimba, ey’owokusatu ku buyinza busatu obutwala ensi ewa Alumagedoni. Olugero lutandikira ku lubalama lw’ennyanja mu 1798.

Amerika etandika ebyafaayo byayo mu kifaananyi ky’endiga, naye egamaliriza ebyafaayo byayo nga eyogera ng’edragoni. Ebyafaayo eby’emyaka nsanvu egy’ekifaananyi egy’obufuzi bw’ekisolo eky’ensi biragiddwa mu olunnyiriri lumu, mu Essuula ey’ekkumi n’esatu eya Okubikkulirwa, kubanga olunyiriri olwo lulaga byombi awatandikira n’awaggwa w’ekisolo eky’ensi mu sentensi emu.

Ate ne ndaba ekisolo ekirala nga kivudde mu nsi; nga kirina empondo bbiri ng’ennyana, ne kyogera ng’omusota. Okubikkulirwa 13:11.

Bwe Obumu bwa Amerika bwe bwogera ng’ejjoka, buyisa etteeka lya Sande. Nga tannatuukiriza kuwaliriza okusinza ku Sande, amakkanisa g’Obupurotesitanti agakyamye gajja okukuŋaana wamu ne gatwala obukulembeze bw’eby’obufuzi bw’egavumenti eyakyama, nga bazimba ekifaananyi eky’ensolo. Bwe okusikirizibwa bwe kulaga (era kukikakasa emirundi mingi) nti omukolo ogw’okutukuza ekifaananyi eky’zzaabu kwa Nebukadduneeza guyimirira etteeka lya Sande, kiba kikalaga enkomerero y’emyaka nsanvu egy’ekifaananyi egy’ensolo eva mu nsi. Ebitundu eby’omutwe ogusooka okutuuka ku ogusatu mu kitabo kya Danyeri, biyimirira obubaka bw’abamalayika abasatu obw’Okubikkulirwa omutwe ogw’ekkumi n’ena. Omumalayika ow’okusatu afuuka amazima amalamu mu kiseera ky’etteeka lya Sande.

Mu ngeri y’obunnabbi, essuula emu okutuuka ku ssatu mu kitabo kya Danyeri ziyimirira emyaka nsanvu egy’ekifananyi egy’ensolo eva mu nsi eyogerwako mu Okubikkulirwa kwa Yokaana essuula ey’ekkumi n’asatu. Ekigezo ku mmere ekiragibwa mu ssuula esooka, n’ekifananyi kya Yekoyakimu, biraga nti ssuula esooka, mu ngeri y’obunnabbi, etandika ku kiseera ky’okunywezebwa kw’omalayika asooka, oba nga ku 11 Agusito 1840, oba nga ku 11 Ssettemba 2001, mu byafaayo by’omalayika ow’okusatu.

Babulooni ye ggwanga eryafuga okumala emyaka nsanvu, era emyaka egyo gikikiikirira ebyafaayo bya Amerika y’Obumu. Emyaka nsanvu gya Babulooni tegyaggwaayo okutuusa nga wayiseewo ekiseera kinene oluvannyuma lw’okutukuza kwa Nebukadduneeza ekifaananyi ekya zaabu, naye mu buwandiike bw’obunnabbi emyaka nsanvu egy’ekifaananyi Isaaya gy’akozesa mu mutwe ogw’amakumi abiri mu ssatu giggwamu mu mutwe ogw’okusatu ogwa Danyeri. Nebukadduneeza bwe yateekateeka abavuzi b’ebivuga ne bazannya omuziki gw’emmikolo egy’okutukuza, akabonero k’ensolo kawalirizibwa, era mu kiseera ekyo omwenzi omukazi owa Ttuulo n’owa Babulooni atandika okuyimba ennyimba ze eri bakabaka b’ensi, nga Isirayiri eyavuddemu okukkiriza evuunama era esamba.

Nebukadduneeza kabaka yakoza ekifananyi ekyazaabu, obuwanvu bwaakyo bwali emikono nkaaga, n'obugazi bwaakyo emikono mukaaga; n'akisimba mu ttale ery'e Dula, mu kitundu kya Babulooni. Awo Nebukadduneeza kabaka n'atuma okuŋŋaanya b'abaami, n'abagavana, n'abaduumizi b'eggye, n'abalamuzi, n'abakulembeze b'eby'obugagga, n'abawa amagezi, n'ab'amateeka, n'abaami bonna b'amasaza, bajje mu kutukuza ekifananyi Nebukadduneeza kabaka kye yasimbyewo. Awo b'abaami, n'abagavana, n'abaduumizi b'eggye, n'abalamuzi, n'abakulembeze b'eby'obugagga, n'abawa amagezi, n'ab'amateeka, n'abaami bonna b'amasaza, ne bakuŋŋaana mu kutukuza ekifananyi Nebukadduneeza kabaka kye yasimbyewo; ne bayimirira mu maaso g'ekifananyi Nebukadduneeza kye yasimbyewo. Awo omulangirizi n'ayogerera waggulu n'agamba nti, Mwalagirwa mmwe abantu, amawanga, n'ennimi zonna, nti mu kiseera kye muwulira eddoboozi lya cornet, flute, harp, sackbut, psaltery, dulcimer, n'ebika byonna by'ennyimba, mugwe wansi musinze ekifananyi ekyazaabu Nebukadduneeza kabaka kye yasimbyewo; era buli atagwa wansi oba atasinza, mu kaseera ako kennyini ajja kusuulibwa wakati mu kinuuna eky'omuliro ekiriko omuliro ogwaka nnyo. Bwe kityo mu kiseera ekyo, abantu bonna bwe baawulira eddoboozi lya cornet, flute, harp, sackbut, psaltery, n'ebika byonna by'ennyimba, abantu bonna, amawanga, n'ennimi, ne bagwa wansi ne basinza ekifananyi ekyazaabu Nebukadduneeza kabaka kye yasimbyewo. Danyeri 3:1-7.

Mu "ekiseera" ekyo, oba mu "ssaawa" eyo yennyini, nga kye kimu n’etteeka lya Ssande mu Amerika, buli anaagaana okusinza ekifaananyi ekya zaabu "anaasuulibwa mu kyoto ekyokya omuliro." Ekitabo kyokka mu Endagaano Enkadde ekirimu ekigambo ekivvunulwa "ssaawa" kye kitabo kya Danyeri. Ekigambo "ssaawa" mu mutwe ogusatu kiyimirira okutuuka kw’akabonero k’ensolo. Ekigambo "ssaawa" era kiyimirira obubaka bwa Malayika ow’olubereberye mu mutwe ogw’okuna, kubanga eyo kiraga mu kifaananyi okulabula Nebukadduneeza ku "ssaawa" ejja ey’okusala omusango kwa Katonda.

Awo Danyeri, erinnya lye nga lyali Belteshazzar, n’awuniikirira okumala essaawa emu, era ebirowoozo bye ne bimutabula. Kabaka n’ayogera n’agamba, Belteshazzar, ekirooto kino, newaakubadde okunnyonnyola kwakyo, bitakutabulenga. Belteshazzar n’addamu n’agamba, Mukama wange, ekirooto kibeere ku abo abakukyawa, n’okunnyonnyola kwakyo kubeere ku balabe bo. Danyeri 4:19.

Danyeri yalabula Nebukadduneeza ku essaawa eyali egenda okutuuka ey’okusala omusango kwa Katonda ku ye, Nebukadduneeza n’akigaana oluvannyuma. “Essaawa” mu mutwe ogwokuna, bw’akozesebwawo nate mu mutwe gumu, olwo eyimirira “essaawa” mwe okusala omusango kwatuuka. Mu byafaayo by’Abamilleraiti, “essaawa” esooka mu mutwe ogwokuna eyimirira okutuuka kw’omulayika asooka mu 1798. Obubaka obwo bwatuukirizibwa lwe kwatandika okusalira omusango okunoonyerezaamu nga 22 ogw’ekkumi, 1844. “Essaawa” mu mutwe ogwokuna okusooka kiba akabonero k’obubaka bw’okusala omusango ogugenda okujja, ate oluvannyuma kikozesebwa nga akabonero akalaga nti okusala omusango kutuuse. Okukozesa ekigambo “essaawa” okwasooka kuyimirira 1798 n’okutuuka kw’omulayika asooka, ate okukozesa okwakubiri kuyimirira nga 22 ogw’ekkumi, 1844 n’okutuuka kw’omulayika ow’okusatu.

Mu ssaawa eyo yennyini ekigambo ne kituukirira ku Nebukadduneeza; n’agobebwa okuva mu bantu, n’alyawo omuddo ng’ente, omubiri gwe ne gutobeka mu musulo ogw’eggulu, okutuusa enviiri ze lwe zaakula nga ebyoya by’empungu, n’enziga ze nga enziga z’ennyonyi. Danyeri 4:33.

"Essaawa" mu essuula ey'okuna, kale, kibeera akabonero akalaga 1798 n'e 1844 byombi, ezo ze nkomerero z'ebikolimiro ebibiri ebya "emirundi musanvu," ebyagwa ku bwakabaka bwa Isirayiri obwa mu bukiikakkono (ebutandika mu 723 BC) n'obwa mu bukiikaddyo (ebutandika mu 677 BC). Ebikolimiro ebibiri ebyo, ebiraga amyaka 2520 egy'okusaasaanyizibwa n'obuddu, byayimirira okutuukirizibwa kw'obusungu bwa Katonda obwasooka n'obw'enkomerero ku bantu be abajeemu. Byombi byatandikira ku kusala omusango kwa Katonda, era enkomerero zaabyo ez'enjawulo ziraga obubaka obulabula bw'okusalibwa omusango okunoonyezebwa kwa Katonda okusemberera, oba okutuuka kw'okusalibwa omusango okunoonyezebwa. Emisango gyombi, egyalagiribwa mu nkomerero z'emisango ebiri egya "emirundi musanvu," giyimirirwa ekigambo "essaawa" mu Danyeri essuula ey'okuna.

Mu byafaayo by’Abamillerite “ssaawa” eyimirira okutandika kw’okugolokoka ku kiseera ky’enkomerero mu 1798, omalayika eyasooka bwe yatuuka; ate “ssaawa” eyookubiri mu ssuula ey’okuna eyimirira okukoma kw’okugolokoka, omalayika ow’okusatu bwe yatuuka nga 22 Okitobba 1844. Okugolokoka kw’Abamillerite okw’omalayika eyasooka kuddamu mu kugolokoka kw’omalayika ow’okusatu, ky’ova olaba nti enkozesa ebbiri za “ssaawa” mu ssuula ey’okuna nazo ziraga ekiseera ky’enkomerero mu 1989, era n’etteeka lya Sande eririjja amangu ddala. Okugolokoka kw’Abamillerite okw’omalayika eyasooka kwalangirira okuggulwawo kw’okusalibwa omusango okw’okunoonyereza, ate okugolokoka kw’omalayika ow’okusatu kwalangirira okuggulwawo kw’okusalibwa omusango kwa Katonda okw’okussa mu nkola, okweyongera mpolampola, okutandikira ku tteeka lya Sande, ne kugenda mu maaso ne kweyongera okutuusa ku Kujja okw’okubiri kwa Kristo.

Tujja kugenda mu maaso n’okusoma kwaffe ku Danyeri essuula essatu, era mu kiwandiiko ekiddako tujja kumaliriza okutunuulira kwaffe ku kigambo ‘essaawa’.

Laba, mbasindika nga endiga wakati mu mbwamwitu; kale mube b’amagezi ng’emisota, era mube bataliiko kabi ng’enjiba. Naye mwegendereze abantu; kubanga banaabawaayo eri amakakiiko, era banaabakuba emiggo mu masinagogi gaabwe; era munaaleetebwa mu maaso g’abagavana n’abakabaka olwange, kubeere obujulizi okubawakanya bo n’ab’amawanga. Naye bwe banaabanga babawaayo, temweraliikirira engeri gye munaayogeramu oba kye munaayogera; kubanga mu ssaawa eyo nnyini munaakweebwa kye munaayogera. Kubanga si mmwe aboogera, wabula Omwoyo wa Kitaawe ayogera mu mmwe. Era muganda anawaayo muganda we okuttibwa, ne kitaawe omwana we; era n’abaana bajja kuyimirira nga bawakanya abazadde baabwe, ne babaleetera okuttiibwa. Era munaakyayibwa abantu bonna olw’erinnya lyange; naye aneegumikiriza okutuusa ku nkomerero alirokoka. Naye bwe banaabakuyigganyiza mu kibuga kino, mudduke mu kirala; kubanga ddala mbagamba nti temunaamaliriza okuyita mu bibuga bya Isirayiri okutuusa Omwana w’omuntu lw’ajja. Omuyigirizwa si wa waggulu ku Muyigiriza we, wadde omuddu ku mukama we. Kimukwanira omuyigirizwa okuba nga Muyigiriza we, n’omuddu nga mukama we. Bwe baayita omukulu w’eka Beelzebub, kale okusinga awo ab’omu maka ge banaabayita bitya? Temubatya n’akatono; kubanga tewali kintu kibikkiddwa ekitaliggulwawo, so tewali ekyekwekeddwa ekitalimanyibwa. Ebyo bye mbategeeza mu kizikiza, mubyogerere mu musana; era bye muwulira mu kutu, mubyogerere waggulu ku matabaalo g’ennyumba. Era temubatya abo abatta omubiri naye abatasobola kutta omwoyo; naye mutye oyo asobola okuzikiriza wamu omwoyo n’omubiri mu Ggeyeena. Matayo 10:16-28.