Uriah Smith yawandiika nti, “Rooma yagattibwa ku bantu ba Katonda, Abayudaaya, olw’endagaano, mu mwaka 162 BC.” Abannabyafaayo abasinga obungi mu mulembe guno bateeka ennaku eyo ku mwaka 161 BC, era Smith emirundi ebiri ajuliza 161 BC mu kitabo kye kye kimu. Endowooza yange eri nti okujuliza kuno ku 162 BC, kyali kikyamu eky’okuwandiika.
“Olw’ennyiriri 23 ne 24 tuleetebwa ku ludda luno olw’endagaano wakati w’Abayudaaya n’Abaruumi, mu mwaka 161 BC, okutuuka ku biro lwe Roma yali efunye obufuzi obw’ensi yonna.” Uriah Smith, Daniel and the Revelation, 273.
Ebitundu ekkumi n’emu n’ekkumi n’ebbiri biraga obuwanguzi n’ebivuddeko eby’Olutalo lwa Raphia, olwaliwo mu 217 BC, wakati w’Obwakabaka bwa Seleucid, obwalongozebwa Antiochus III Omukulu, n’Obwakabaka bwa Misiri obwa Ptolemaic, obwalongozebwa Kabaka Ptolemy IV Philopator.
Olutalo lwa Panium, olwabaawo emyaka kkumi n’omusanvu oluvannyuma mu mwaka gwa 200 BC, lwali nate wakati w’obwakabaka bwa Seleucid ne obwakabaka bwa Ptolemaic.
Obujeemu bwa Makabeeyi bwatandika mu mwaka gwa 167 nga Kristo tannazaalibwa, era bwali obujeemu bw'Abayudaaya okuwakanya okugezaako kw'Obwakabaka bwa Baselewuusi okunyigiriza enkola z'eddiini z'Abayudaaya n'okusindika obuwangwa bw'Abagiriki.
Okuddamu okutukuza Yeekaalu Ey’okubiri mu Yerusaalemi, kye kintu ekyafaayo ekiwejjukirwa mu Hanukkah, kwabaawo mu 164 BC, nga myaka esatu nga tekinnaba kubeerawo ‘omukago’ ogw’olunyiriri 23. Ekyo kyaddirira olugendo lw’eby’amagye olw’obuwanguzi lwa Maccabees okulwanyisa amaagye g’Obwakabaka bwa Seleucid, nga gukulemberwa Antiochus IV Epiphanes amanyikiddwa obubi, eyali yayonoona Yeekaalu era n’aziyiza empisa z’eddiini z’Abayudaaya. Antiochus IV Epiphanes yafa mu bbanga ttono oluvannyuma lw’omuwanguzi ogujjukirwa mu Hanukkah, era okufa kwe kwalaga okutandika okuva olwo okukendeera kw’amaanyi ga Siriya mu byafaayo.
Mu mwaka gwa 200 nga Yesu tannazaalibwa (BC), (era kye kiseera ky’Olutalo lwa Panium), Roma omulundi ogwasooka yeeyingiza mu byafaayo eby’obunnabbi eby’omu ssuula ey’ekkumi n’emu mu kitabo kya Daniyeri. Waliwo akabonero akaateekawo era ne kakasa olwolesebwa. Obuyinza bwakwo obw’ekigendererwa mu mbyafaayo ezo bulaga omulimu gwa Yezabeeri, akabonero k’ekkanisa efuga ebintu okuva emabega nga teerabika. Yezabeeri yali awaka e Samaliya ng’omwami we Akabu yalabira bannabbi be nga batibwa Eriya. Herodiya teyali ku mbaga y’amazaalibwa ga Kerode, aw’ewali muwala we Saloomi mwe yasendasenda Kerode. Mu byafaayo bya United States, obufuzi bwa Papa, obukiikirirwa mu mukazi omwenzi ow’e Ttuulo, buweerabirwa okutuusa ku nkomerero y’emyaka ensanvu egya kifaananyi. N’alyoka atandika okuyimba ennyimba ze ez’obulimba eri bakabaka b’ensi. Omwaka ogwa 200 BC gufaananyiriza ebbanga lwe atandika okuyimba mu lwatu eri bakabaka mu nnaku ez’enkomerero, nga bukyali butono nga etteeka lya Ssande lijja, nga bwe kiragibwa mu kitundu eky’ekkumi n’omukaaga.
Nga tekunnabaawo ‘omukago’ gw’Abayudaaya ogw’emyaka 161 BC okutuuka ku 158 BC, Abamakabeeyi baatukuza nate yeekaalu, nga bwe kijjukirwa ku Hanukkah mu 164 BC. Awo oluvannyuma lwa myaka esatu, nga bakyali mu ntalo ne Abasiriya, Abayudaaya Abamakabeeyi ne batuukirira Loma ne basaba obuwagizi. Omukago ne Loma ogwo ogwateekebwawo mu kiseera ekyo ne gufuuka ekigezo ky’obunnabbi eri abayigirizwa b’obunnabbi ba Katonda ab’ennaku ez’enkomerero.
Ebyafaayo biraga nti omwaka 161 BC gwe baakoleramu "omukago", naye abatandisi bo bagamba nti ekyo kyali mu 158 BC. Miller ye yali mutuufu, oba bannabyafaayo ab’omu kiseera kino be batuufu? Miller yagatta emyaka 666 ku mwaka 158 BC, n’atuuka ku mwaka 508, nga "ekya buli lunaku" kyaggyibwawo. Bwe wonoonyanga nga bw’oyinza, kijja kubeera kizibu nnyo, oba ne kiba nga tekisoboka ddala, okuzuula obukakafu bw’ebyafaayo obulaga nti omwaka 158 BC gwe gwali omukago wakati w’Abayudaaya n’Abaloma.
Olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga lwe tteeka ly’Olwokusatu, naye nga ekyo tekinnabaawo, mu byafaayo Rooma eyingira mu byafaayo okunyweza okwolesebwa mu mwaka gwa 200 BC. Obujeemu bwa Makkabayo bwatandikira e Modein mu 167 BC, era oluvannyuma ne baddayo ne batukuza yeekaalu mu 164 BC. Oluvannyuma okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC, Abayudaaya bayingira mu ndagaano n’obuyinza bwa Rooma. 161 BC okutuuka mu 158 BC kikiikirira ekiseera ekyali kyetaagisa okunyweza “endagaano.” Okutegeera kuno kulaga “endagaano” nga kikwatagana n’obujulirwa bw’abannabyafaayo, era era n’ekipande ekyalungamizibwa omukono gwa Mukama era ekitasaanidde kukyusibwa.
Abannabyafaayo batutegeeza nti enkola y’okuteesa ku ndagaano wakati w’amawanga ag’edda nga Yuda ne Loma mu kyasa ekyokubiri nga Kristo tannazaalibwa, yasobanga okukyuka okusinziira ku mbeera entongole eziriyo, empisa n’enkola z’obwannakyewa, n’enkola y’amaanyi n’obuyinza eyaliwo. Bulijjo, entegeka eyo yatandikiranga nga oludda olumu lulaga okwagala okuteekawo endagaano oba omukago n’olulala. Mu nsonga za Yuda ne Loma, Yuda ye yatandika okukubaganya obubaka ne Loma, n’eteekaayo ekiteeso ky’omukago ogw’entongole.
Emikutu gya dipulomasi gyandibadde gikozeseddwa okutuusa ekiteeso n’okutandika okuteesa. Kino kyali kiteekwa okulimu okusindika ba ambasada oba ababaka e Roma okusisinkana abakulembeze ba Rome oba abakiikirira Rome. Nga okuteesa kutandise, ebbali byombi byanditeeseza ku nteekateeka n’ebiragiro by’omukago ogw’ateeseddwa. Kino kyandibadde kirimu okusisinkana emirundi egy’enjawulo, okuweerezagananya obubaka bwa dipulomasi, era nga mulimu abatambiikiriza oba abatabaganya okwanguyiza emboozi. Mu kiseera ky’okuteesa, buli bbali yandikyekebejja ebiragiro ebiteekeddwa omulala, era liyinza okuwa ebiteeso eby’okuddamu oba okunoonya okukyusibwa ku bimu ku biragiro. Omugendo guno gwandibadde gulimu okwekenneenya n’obwegendereze, okuteesa n’abanakugu abawa amagezi, n’okupima obuganyulo n’obuzibu obuyinza okuva mu mukago ogwo ogw’ateeseddwa.
Bwe kiba nti ebitundu byombi byakkiriziganye ku biragiro n’obukwakkulizo by’endagaano, ebiwandiiko ebitongole byanditegekeddwa nga binnyonnyola ebiragiro n’obukwakkulizo ebyakkiriziganyiziddwaako ebitundu byombi. Endagaano eno oluvannyuma eyetaaga okukakasibwa mu mateeka ab’obuyinza mu buli ggwanga. Mu nsonga za Looma, kino kyandisobola okwetagamu okukkirizibwa kwa Seneti oba emibiri emirala egifuga eggwanga. Mu Yuda mu ngeri y’emu, endagaano eno yaandisabye okukkirizibwa abakulembeze baayo oba olukiiko olufuga. Nga bw’ekakasiddwa, endagaano eno ejja kuteekebwa mu nkola, era ebitundu byombi bisuubirwa okugondera ebiragiro by’endagaano. Kino kyandiyingiramu engeri ez’enjawulo z’okukolagana, endagaano z’okwekuuma awamu, enkolagana z’obusuubuzi, oba engeri endala z’enkwatagana za dipulomasi nga bwe zaalambikiddwa mu ndagaano.
Mu kyasa ekyokubiri nga Kristo tannazaalibwa, entambula okuva e Yudeya (eri mu kitundu eky’obuvanjuba kya Mediterranean) okutuuka e Loma (eri wakati mu Italiya) yandibadde enzibu era etwalanga obudde bungi, okusingira ddala olw’ebikkomezi ebyali mu ngeri z’entambula ez’emirembe egy’edda. Obuwanvu wakati wa Yudeya ne Loma bwa wana nga kiromita 1,500 okutuuka ku 2,000 (mailo 930 okutuuka ku 1,240), nga kisinziira ku kkubo ddala ly’eyitiddwa. Mu biseera eby’edda, okutambula mu nnyanja kwabanga kwangu era ng’akutwala obudde butono okusinga okutambula ku lukalu, naye kwabanga kwesigamira ku mpewo ez’afuga mu kiseera ekyo. Okutambula mu kyombo okuva ku kiggwa ky’ebyombo e Yudeya okutuuka ku kiggwa ky’ebyombo e Italiya (nga Ostia, ekiggwa ky’ebyombo kya Loma) kyasobolanga okutwala wiiki eziwerako, nga kisinziira ku bintu nga mbeera z’empewo, enkulukuta z’ennyanja, n’ekika ky’ekyombo ekyakozesebwa.
Okutambula olw’ettaka okuva e Buyudaaya okutuuka e Roma kwandibadde kwa mpola era kuzibu nnyo. Abatambuze bandyetaaga okuyitamu bifo eby’ettaka eby’enjawulo, nga mulimu ensozi, ebiwoŋŋo n’emigga, era ne basisinkana n’obuzibu ng’abambuzi n’ebitundu ebitali bya mirembe. Kiteeberezebwa nti okutambula n’amagulu oba mu ggaali y’embalaasi kyanditutte emyezi mingi. Era obudde bw’olugendo bwandibadde buva ku bintu nga embeera y’amakubo, okubonekeraawo kw’ebifo eby’okusuliramu n’eby’okuwummuliramu, n’obwetaavu bw’okuwummula n’okwejjuza ebyetaago mu kkubo.
Bwe Abayudaaya Abamakkabeeyi baanoonya omukago ne Loma, baandyetagadde okusindika ababaka e Loma. Awo ababaka bwe baabanga bakkiriziddwa abakulu b’Abaroma, waandibaddewo ebbanga ery’okuteesa. Okusinziira ku kunonyereza kw’ebyafaayo, kubanga tewali kawandiiko kakakasa kaliwo, nga endagaano emaze okukakasibwa, yandibadde yeetaaga okutwalibwa baddayo e Yudaya okukkakasibwa, era oluvannyuma, singa kyetaagiddwa, yandibadde erudda e Loma okukakasa nti Abayudaaya bakikkirizza. Kizibu nnyo okukkiriza nti omutendera gw’okuzimba omukago mu kiseera ekyo guyinza okumalirizibwa mu mwaka gumu; olw’okwo, okutegeera kuno nti “omukago” kiyimirira ng’omutendera okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC kukwatagana n’emirongo emirala gy’obunnabbi girambulula ebyafaayo ebitwala ku tteeka lya Sande ery’olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga.
“Endagaano” bannabyafaayo bonna gye bakkiriziganya nti yatandikibwawo Abayudaaya Abamakkabayo, yatandika mu Buyudaaya mu mwaka 161 BC. Ekigendererwa kyayo kyali nti Abayudaaya baali baagala obuyambi okulwanyisa Abasuuli, be baali bamaze okulwanagana nabo okuva ku kutandika kw’okujeemera kwabwe mu 167 BC. Okujeemera okwo kwasikirizibwa okufuba kwa Mattathiasi, kabona Omuyudaaya, n’abaana be abasajja bataano, naddala Yuda Makkabayo, okuziyiza enkola ez’okufuula abantu Abagereeki ezaateekebwako omufuzi Omuserewukiya Antiyokasi IV Epiphanes. Enkola ezo zaali zirimu okugezaako okuzikiriza empisa z’eddiini y’Abayudaaya n’okubawaliriza okukkiriza empisa n’enzikiriza ez’Abagereeki.
Ekyavaako okwekalakaasa kyali ekibaddewo mu kyalo kya Modein, Mattathias we yagaana okugondera etteeka erimulagira okuwaayo ssaddaaka eri katonda w’Abagiriki. “Modein” kivudde ku kigambo ky’Olwebbulaniya “modi’a,” kitegeeza “okulangirira” oba “okuwakanya.” Mu kuwakanira kwe, Mattathias yatta Omuyudaaya eyava mu ddiini eyali agenda okuwaayo ssaddaaka, era ye n’abaana be ne badduka ne bagenda mu nsozi, ne batandika okulwana mu ngeri y’abeekweka ku maggye g’aba Selewusi. Okwekalakaasa kw’Abamakabe kweyongerayo emyaka mingi, nga mu kiseera ekyo Abamakabe baalwana entalo nnyingi ne Aba Selewusi n’ababeegattira. Waddu nga abaalabe baabwe babasukkiridde mu bungi era ne mu by’okulwanyisa, Abamakabe baatuuka ku buwangula bungi obw’omugaso.
Obwakabaka bwa Seleucid bwali busaaka okussa ediini y’Abayonaani ku Bayudaaya, era Abayonaani bakiinza okugeraageranyizibwa ku bagoberezi b’ensi yonna ab’ennaku ez’oluvannyuma. Eddiini yaabwe eragibwa mu woke-ism eri mu kiseera kino eky’okuwalirizibwa ku Amerika ne ku nsi yonna, amaanyi ag’ensi yonna ag’obuwangwa bw’ebanki, emikutu gy’amawulire emikulu, ebifo by’okusomesa, n’okumenyaawo enjawulo ez’amawanga okuyita mu kuwagiza okuyingiza mu maanyi abagenyi abatali mu mateeka. Antiochus Epiphanes bwe yali awaliriza ediini y’Abayonaani ku Bayudaaya, waaliwo Bayudaaya abaali bakolagana n’okugezaako kwe. Aba Maccabees bagereranya ekibinja ekimu eky’Abayudaaya abava ku mazima, abaali bagaana ediini y’Abayonaani, naye era waaliwo n’ekibinja ekirala eky’Abayudaaya abava ku mazima abaali bawagira omulimu gw’okuwaliriza ediini y’Abayonaani.
Ekitundu eky’ekkumi n’omukaaga kye tteeka lya Sande erijja mu bwangu, era n’okwegatta okw’ensatu kw’ennyoka ennene, ekisolo ne nnabbi ow’obulimba. Ebyo ebyafaayo byasookeddwako ebitundu eby’ekkumi n’asatu okutuuka ku kkumi n’ettaano, mwe zibeerawo entalo ssatu ez’ekitundu eky’ana: okuva mu kitundu eky’ekkumi (1989), ebitundu ekkumi n’emu n’ekkumi n’ebiri (Olutalo lwa Yukureini), n’Olutalo lwa Panium. Olutalo lwa Panium luyimirira olutalo mwe ekisolo eky’ensi ekirina empondo ebbiri kifuna obuwanguzi ku filosofi z’eddiini n’ez’ebyobufuzi ez’abagolobalisti.
Mu ntalo eyo, Pulezidenti ow’enkomerero w’Amerika alina okukola ku ebivuddeko eby’obuwanguzi bwa Putin n’okugwa okwaddirira, nga bwe kulagiddwa mu lunyiriri lwa kkumi n’emu n’olwa kkumi n’ebiri. Anaakola omukago ne NATO oba Amawanga Amagatte, okutereeza ebivuddeko ebyava mu kugwa kwa Russia, era mu ebyafaayo by’omukago ogwo anaabingizaamu Amawanga Amagatte mu Ntalo eya Panium. Entalo ey’okusatu ey’olunyiriri lwa amakumi ana eriba nga entalo eyasooka ey’olunyiriri lwa amakumi ana. Nga bwe yagwa Soviet Union wansi w’amaanyi g’eby’enfuna n’eby’amaggye eby’Amerika, abagolobalisti b’Amawanga Amagatte banaakakasibwa okuddamu “perestroika,” ekitundu ekikulu mu nkaweefube wa Gorbachev ogw’okutereeza Soviet Union, wadde ng’omu nkomerero ebyo byawangayo omugabo mu kusumulukuka kw’enkola ya Soviet n’okuggwaawo kwa Soviet Union.
Olutalo olw’okusatu lulabirwako mu lutalo olwasooka, era ng’ayita mu by’enfuna n’okunyigiriza kw’amagye, Trump, nga akiikirirwa Reagan, alinyigiriza Amawanga Amagatte okuyingira mu “perestroika,” ekitegeeza okuteekateekebwa buggya oba enkyukakyuka. Okuteekateekebwa okwo kujja kussa Amerika ku mutwe gw’enteekateeka y’abakabaka kkumi eyitibwa Amawanga Amagatte. Mu lutalo eryo obukulembeze bwa Papa ne buyeeyanjula mu byafaayo, nga bweeyita omulwanirizi w’enteekateeka Trump gy’aba olwo ng’awamba.
Mu byafaayo ebyo bimu, Trump ajja okusisinkana entalo y’abannansi ey’omu munda gy’aliteekwa okugikoleko, nga n’Abraham Lincoln bwe yateekwa okugikoleko. Entalo y’abannansi eno ejja kubeera wakati w’ebibinja bibiri eby’enjawulo ebyajeemu mu byeddiini mu United States. Ekibiina ekimu kiyimiririddwa abo abakkirizza eddiini n’efilosofi ya woke-ism, abawagizi b’enteekateeka ey’ensi yonna abatambulira mu maaso mu bibiina byombi by’ebyobufuzi. Ekibiina ekirala (MAGA-ism) kigamba nti be Baprotestanti ab’amazima ddala, newankubadde baava ku kitiibwa ekyo mu 1844.
Ekisinde kya Pulezidenti kiyimiririrwa MAGA-ism, era kisimbiddwa ku kuteesa okutali ku mazima nti bakuuma ddiini y’Abaprotesitanti ey’amazima ne Ssemateeka. Okuteesa kwa woke-ism kwe ddiini ya Maama Ensi, New Age, era okukkiriza nti Ssemateeka ateekebwa mu nkola ng’asinziira ku mbeera eziriwo mu nnono n’empisa ez’abantu, so si ku birowoozo ebyakaddiye eby’abaatandikawo eggwanga.
Mattathias (Trump) agenda kumalawo okugezaako kw’aba Democrats abawagira okugattibwa kw’ensi yonna era abatambulira mu maaso mu United States, nga bwe kyeyoleka mu kwekalakaasa okw’atandika e Modein mu 167 BC. Oluvannyuma Trump agenda kuddamu eby’ebyafaayo bya 164 BC, lwe Maccabees baaddamu okuwaayo yeekaalu, nga kijjukirwa mu kukuza Hanukkah. Ate mu kiseera okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC, Trump agenda okutandika ekisinde eky’enkomerero eky’okuzimba ekifaananyi ky’obwa Papa, ekifaananyi ekiraga obukwate obutali bwa mateeka wakati w’amaanyi g’eddiini n’amaanyi g’obufuzi. Mu 158 BC omukago guno gunaateekebwa mu nkola, nga etteeka lya Ssande ery’olunyiriri 16 eririjja amangu liteekebwa mu nkola.
Danyeri 11 okusooka alaga engeri Roma gye yatwala obukulembeze mu byobufuzi, ate oluvannyuma Danyeri addamu n’agaziya ebyafaayo ebyo n’alaga engeri Roma gye yeeyisa eri abantu ba Katonda mu mbyafaayo ezo zennyini. Okuva ku linyiriri 16 okutuuka ku 19 kulaga ebiziyirirwa bisatu ebyaziyiza Roma ey’Abapagani okufuna obufuzi bw’ensi yonna. Olunyiriri 16, Siriya yawangulwa Roma ey’Abapagani mu 65 BC, era oluvannyuma Buyudaaya yawangulwa Pompey mu 63 BC. Olunyiriri 16 lulaga obudde Roma lwe yayimirira mu ttaka ery’ekitiibwa, era mu ngeri eyo lukiikirira etteeka lya Ssande ery’olunyiriri 41 olw’essuula y’emu.
Kikulu okutegeera nti ebyafaayo by’okuwangula byabaawo mu 63 BC [nga kiringa 1863], mu wakati w’entalo y’omu munda eyali mu Yerusaalemi. Uriah Smith yategeeza nti, "Pompey bwe yaddayo okuva mu lutalo lwe yali alwanyisa Mithridates, kabaka wa Pontus, abavuganya babiri, Hyrcanus ne Aristobulus, baali balwanira engule ya Yudaya."
Amannya “Hyrcanus” ne “Aristobulus” gombi ga nsibuko ya Luyonaani era galina obukulu obw’ebyafaayo, naddala mu mbeera y’ebyafaayo by’Abayudaaya mu kiseera eky’Obuyonaani n’omu lulyo lwa ba Hasmonean. “Hyrcanus” lisibuka ku kigambo ky’Oluyonaani “Hurkanos,” ekiteeberezebwa okuba nga kyava mu kigambo “hurkan,” ekitegeeza “musege” mu lulimi Oluperusi. Hyrcanus lyali linnya eryaweebwa abafuzi ba Hasmonean abawerako. “Aristobulus” kitegeeza “omuteesa asinga obulungi” oba “omuwabuzi asinga obulungi.” Aristobulus nalyo lyali linnya eryaweebwa abafuzi ba Hasmonean abawerako. Gombi, “Hyrcanus” ne “Aristobulus,” mannya agakwatagana n’abantu ab’amaanyi mu byafaayo by’Abayudaaya mu mulembe gwa ba Hasmonean. Baali bafuzi abaakola emirimu emikulu mu kufuga ne mu kugaziya Obwakabaka bwa ba Hasmonean mu Buyudaaya. Ezzadde ery’obunnabbi n’abakiikirizi b’obwakabaka bwa ba Hasmonean mu biro bya Kristo baali Abafalisaayo.
Pompey bwe yawangula Yerusaalemi, ebibiina bibiri by’ebyobufuzi byombi byagoberera enkomoko yaabyo okudda emabega okutuuka ku biseera by’okujeemuka ebyamanyibwa e Modein mu mwaka gwa 167 BC. Pompey bwe yayingizibwa mu kujeemuka, yasalawo okutwala Yerusaalemi, ekibiina kya Aristobulus ne kisalawo okumulwanyisa, naye ekya Hyrcanus ne kisalawo okuggulirawo enzigi eri Pompey. Awo Pompey n’atandika okulumba Yerusaalemi, era emyezi esatu bwe gyayitawo Yerusaalemi n’egwa ddala wansi w’obuyinza bwa Loma okumala ebbanga lyonna.
Mu olunyiriri lw’ekkumi n’enda, Misiri, ekiziyiza eky’okusatu era eky’enkomerero, yatwalibwa Aba-Rooma. Ate mu olunyiriri lw’amakumi abiri okuzaalibwa kwa Kristo kulagibwa nga Danyeri atandika okulaga engeri Loma gye yandikola ku bantu ba Katonda mu byafaayo ebyo. Mu ennyiriri ez’amakumi abiri mu emu n’amakumi abiri mu bbiri, Kristo asaalibibwa ku musaalaba. Mu olunyiriri lw’amakumi abiri mu ssatu, omukago ogwatandikira mu 161 BC okutuuka mu 158 BC, gumanyibwa amangu ddala oluvannyuma lw’ennyiriri eziraga ku musaalaba, we Abayudaaya abajeemu baayogerera nti, “tetulina kabaka wabula Keesaali.” Ekibiina ky’Abayudaaya abajeemu, ekiragirwa nga Makkabeeyi, abaali baziyizza okusaagika kwa ndowooza y’eddiini ey’Abaagiriki, era mu ngeri eyo ne bakola omukago ogutali omutukuvu ne Loma, kigoberera olunyiriri olulaga ebyafaayo by’omusaalaba, we ebibala by’omukago gwabwe ogutali omutukuvu byaalabisibwa mu bujjuvu.
Shekina teyadda mu yeekaalu eyazimbibwa oluvannyuma lw’emyaka nsanvu egy’obuddu. Obujulizi obwasembayo obw’obunnabbi, obwalangiribwa Malaki, bwaweebwa nga mu wakati mu kyasa ekyokutaano BC. Tewabaddewo kulabika kwa Katonda, wadde bujulizi bwonna obw’obunnabbi, okumala emyaka ebikumi nga Makkabeeyi tebanayimirira kulwanyisa okukosa kw’Abagiriki okw’ensi yonna. Ku ntandikwa y’obujeemu bwabwe, baakola kye kimu ddala eky’obujeemu Ptolemy ne Kabaka Uuziya kye baagezaako, bwe bombi baanoonya okutuukiriza omulimu gwa kabona era okuwaayo ekiweebwayo mu yeekaalu.
Yonasaani Apphusi (era amanyiddwa ne nga Yonasaani Makkabaayo), yali omu ku batabani ba Mattatiya, eyatandikawo Okujeema kw’Abamakkabaayo, era yakola kinene nnyo mu kukulembera okujeema kw’Abayudaaya okulwanyisa Obwakabaka bwa Seleucid. Oluvannyuma lw’okufa kwa muganda we Yuda Makkabaayo mu lutalo, Yonasaani yatwala obukulembeze bw’eggye ly’Abamakkabaayo. Okwongerako ku bukulembeze bwe mu by’amagye ne mu bya politiki, Yonasaani era yassibwako n’obuvunaanyizibwa bw’okuba kabona asinga obukulu, ng’aweereza ng’omukulembeze ow’eby’omwoyo ow’abantu b’Abayudaaya. Obuvunaanyizibwa bwa Yonasaani obw’emirundi ebiri, ng’ali omukulembeze era nga ne kabona asinga obukulu, bwalaga enkulaakulana enkulu mu byafaayo by’Abayudaaya, kubanga bwagatta awamu obuyinza bw’ebyobufuzi n’obw’eddiini munda mu lulyo lwa Hasmonean. Obukulembeze bwe buyambye okunyweza obwetwaze bw’Abayudaaya n’okunyweza okufuga kw’Abahasimoneya mu Buyudaaya.
Ekibi Pawuloomi kye yagezaako okukola oluvannyuma lw’obuwanguzi bw’e Raphia, kyennyini kyakolebwa ku ntandikwa ddala ey’obujeemu bwa Maccabees. Kyali kye kimu n’ekibi bakabona kye baaziyiza mu biro bya kabaka Uzziah, naye okwekwasa kwa Maccabees nti baali balwanirira empeereza z’omu yeekaalu ya Katonda kwali kulaga okwabuzaabuza era okw’obujeemu okw’okwegatta kw’ekkanisa n’eggwanga, era bwe kityo, kulaga obujeemu bwa Obupolotesitante obwava ku nzikiriza obuli kaakano bwegatta mu kuwagira Trump okulwanyisa okuyingirira kw’obuwangwa bwa Biden obw’ensi yonna obw’okuwonya eby’ennono.
Bayibuli eyigiriza nti mulibategeera olw’ebibala byabwe, era Abafalisaayo mu biro bya Kristo baali bye bisigaddeyo eby’enkomerero eby’obwakabaka bwa Hasmonean obwatandikibwa Mattathias. Mattathias, n’obujeemu bwe yatandika, byabala ebibala by’obufalisaayo, nga bwe kiri ne ku Bapolotesitante abaakyama abawagira endowooza egamba nti “Make America Great Again”. Amerika yali nnene ng’Amateeka Agafuga Eggwanga gaategeerwa okukuuma ekkanisa n’eggwanga nga byawulagana, naye ku kyamagero eky’obulimba ekikiikiriddwa okuwangula okujjukirwa embaga ya Hanukkah, olutalo olw’okuleeta amateeka ga Ssande lulijja kuva mu kyama ne lweyoleka mu lwatu.
Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.
Okutuusa kaakati, abo abaaleeta amazima g'obubaka bwa malayika ow’okusatu balabibwanga emirundi mingi ng’abateeka abantu mu kutya bokka. Ebyo bye baalagula—nti obutakkiriza bwa ddiini bunaakwata obukulembeze mu Amerika, nti ekkanisa n’eggavumenti binaagattikira wamu okutulugunya abo abakuma ebiragiro bya Katonda—byalagirwa nti tebirimu musingi era bya busirusiru. Kigambiddwa n’obwesige nti ensi eno terisobola kufuuka yonna endala okujjako nga bwe ebadde—omukuumi w’eddembe ly’okusinza. Naye bwe kiba nti ekibuuzo eky’okukakasa okukuuma olunaku lwa Sande kikubirizibwa ne kwogerebwako nnyo, ekintu ekyo ekyalekerwanga okukkirizibwa okumala ebbanga ddene kirabika nga kisemberera, era obubaka obw’okusatu bunaaleeta ebivamwo ebyebutayinza kubeerawo edda.
Mu buli mulembe Katonda atumye abaweereza be okunenya ekibi, mu nsi ne mu kkanisa. Naye abantu baagala okubagambirwa ebigambo ebirungi eby’okusanyusa, ate amazima amalongoofu agatali gakoleddwaako tebagakkiriza. Abatereeza bangi, bwe baatandika omulimu gwabwe, baasalawo okukozesa obwegendereza obungi mu kulumba ebibi bya kkanisa n’eggwanga. Baasuubira nti, olw’okulaga ekyokulabirako ky’obulamu obukiristo obulongoofu, banaakulembera abantu okuddayo ku njigiriza za Baibuli. Naye Omwoyo wa Katonda yabajjirako nga bwe yajjira Eriya, n’abakubiriza okunenya ebibi bya kabaka omubi n’abantu abaava mu ddiini; ne batayinza kwekkanya okuleka okubuulira ebigambo ebirambulukufu eby’omu Baibuli, enjigiriza ze baali beewala okwanjula. Baakubirizibwa n’obugumu okulangirira amazima n’obulabe obw’okkutaataganya emmeeme. Ebigambo Mukama bye yabawa bye baayogera, nga batatya ebyavaamu, era abantu ne basindikirizibwa okuwulira okulabula.
Bw’atyo obubaka bw’omutume ow’okusatu bujja okulangirirwa. Bwe bunaatuuka obudde okubuwereddwa n’amaanyi agasinga, Mukama alikola ng’ayitira mu bakozi abetoowaza, ng’akulembera endowooza z’abo abeewayo mu buweereza bwe. Abakozi bajja okuteekebwateekebwa si lwa kusomesebwa mu masomero g’ebyawandiiko, wabula lwa kufukibwako kwa Mwoyo we. Abantu ab’okukkiriza n’okusaba banaakakatibwa okugenda n’omwoyo ogw’obuggumu obutukuvu, ne balangirira ebigambo Katonda by’abawa. Ebibi bya Babulooni bijja kubikkulirwa. Ebivuddeko eby’entiisa eby’okukaka abantu okukuuma enkola z’ekkanisa okuyitira mu buyinza bw’obwannansi, okweyingira kw’obubeezi bw’emizimu, n’okweyongera okw’ekyeekweka naye okw’amangu kw’obuyinza bwa Paapa—byonna bijja kubikkulibwa. Olw’ebirabula bino ebikulu, abantu bajja kuzukizibwa. Enkumi ku nkumi z’abantu bajja okuwulira, abatawulirangako bigambo nga bino. Nga bewuunya bawulira obujulizi nti Babulooni ye kkanisa egudde olw’ensobi zayo n’ebibi byayo, olw’okugaana amazima agatumaiddwa gy’eri okuva mu ggulu. Bwe bagenda eri bayigiriza baabwe ab’edda ne bababuuza n’obwegya nti, “Ebyo bwe bityo ddala?” abasumba baleeta engero z’obulimba, ne bavuga obunnabbi bw’ebintu ebirungi byokka, okukkakkanya entiisa zaabwe n’okusirisa emmeeme ezuukusiddwa. Naye kubanga bangi bagaana okunywerera ku buyinza bw’abantu bokka ne basaba ekigambo ekirambulukufu nti, “Bw’atyo bw’ayogera Mukama,” obuweereza obukkirizibwa abantu bangi, ng’Abafirisaayo ab’edda, nga bajjudde obusungu kubanga obuyinza bwabwe bubuuzibwako, bulinnyooma obubaka nga bwa Setaani era bukubirize abantu abangi abayagala ekibi okunyooma n’okutulugunya abo abalulangirira.
"Ng’empaka zino bwe ziyongera okusaasaana mu bifo ebipya era ebirowoozo by’abantu bwe biyitibwa ku tteeka lya Katonda eririnnyiriddwa, Setaani azukuse. Amaanyi agabeerako ku bubaka guno gajja kusunguwaza bokka abo abagugwakanira. Abasumba n’abakulembeze b’ekkanisa bajja kufuba mu ngeri erisusse eby’obuntu okuzibira omusana, guleme okuyaka ku bisibo byabwe. Mu ngeri zonna ze balina, bajja gezaako okuziyiza enjogaano ku bibuzo bino eby’ensonga enene. Ekkanisa ekoowoola omukono ogw’amaanyi ogw’obuyinza bwa gavumenti; era mu mulimu guno, Abakatoliki n’Abaprotestanti beegatta. Nga enteekateeka ey’okuteeka mu nkola okulazibwa kwa Sande eyongera obuvumu era ekakanyizibwa, amateeka gajja okukozesebwa ku bakuuma ebiragiro bya Katonda. Bajja kutisibwa n’amande n’okuggalirwa mu kkomera, era abamu banaweebwa ebifo eby’obuyinza n’emipeera emirala n’ebirungi ebirala, nga babasendasenda baleke okukkiriza kwabwe. Naye okuddamu kwabwe okunywevu kwe kugamba nti, ‘Mutulage mu Kigambo kya Katonda ensobi yaffe’—eky’okwegayirira kye kimu Luther kye yakola mu mbeera ezifaanana bwe zityo. Abo abaleetebwa mu mbuga z’amateeka bawa obujulizi obunywevu obukakasa amazima, era abamu ababawulira batwalibwa okuteekaawo okuyimirira okukuuma ebiragiro bya Katonda byonna. Bwe kityo omusana gunaaleetebwa mu maaso g’enkumi z’abantu abatandimanyiiko kintu na kimu ku mazima gano." The Great Controversy, 605, 606.