Ekitabo kya Danyeri - Ennamba kikumi n'amakumi kinaana mu munaana

Olutalo lwa Raphia n’Olutalo lwa Panium ze ntalo ebbiri ez’enjawulo ez’ebyafaayo ezabeerawo mu biseera n’embeera ez’enjawulo, naye byombi birina obukulu mu byafaayo bya Yudaaya ey’edda n’ebitundu ebiriranye. Olutalo lwa Raphia lwabeerawo mu mwaka gwa 217 nga Kristo tannazaalibwa. Olutalo lwa Panium lwabeerawo mu mwaka gwa 200 nga Kristo tannazaalibwa wakati w’obwakabaka bwa Seleucid (kabaka w’amambuka) n’obwakabaka bwa Ptolemaic (kabaka w’amaserengeta). Entalo zino ebbiri zogerebwa mu Danyeri essuula 11, ennyiriri 11 okutuuka ku 15. Entalo zino ebbiri zaasooka okwekalakaasa kw’Abamakkabeo mu 167 nga Kristo tannazaalibwa.

Olutalo lwa Panium lwafuna erinnya lyalwo okuva ku kintu eky’obutonde ekiri okumpi, Olusozi Panium, we walwanirirwa. Erinnya Panium lyava ku katonda w’Abaagiriki Pan, eyateekebwako essinzizo eyo. Ekifo ekyo kyayitibwanga Panium olw’okukwatagana n’okusinza Pan. Olugatte lw’essinzizo olwo lwayitibwanga emirundi mingi Ekitukuvu kya Pan, okulaga omulimu gwalwo ng’ekifo eky’okwewaayo mu ddiini n’okusinza, ekiweereddwayo eri katonda Pan. Ekigambo “Nymphaeum” kitegeeza ekijjukizo oba essabo eriwaayo eri ba nymph b’amazzi mu ddiini y’Abaagiriki n’Abaroma ab’edda. Olugatte lw’essinzizo e Panium lwalimu ekinnya mu lwazi n’ensulo y’amazzi ey’obutonde, ebyakkirizibwanga nti byabeerwamu ba nymph, era olw’ensonga eyo emirundi emirala lyayitibwanga Nymphaeum eya Panium.

Oluvannyuma Herod Philip, mutabani wa Herod Omukulu, bwe yaddamu okulizimba n’okuligaziya ekibuga, kyamanyibwa nga Caesarea Philippi mu kitiibwa kya Kabaka w’Abaroma Caesar Augustus ne Herod Philip ye mwennyini. Ekifo ky’essabo kyali ekitundu ekikulu mu by’eddiini mu kibuga kino.

Mu mirembe gy’obufuzi bwa Kayisaali Augusito, yeekaalu yawereddwamu buggya oba n’erituumibwa erinnya lya Augusito, nga kiraga okusinza kwa bwakabaka n’okwegattibwamu kw’ennono z’okusinza z’Abaloma mu mbeera y’eddiini ey’omu kitundu. Ekifo ekiri okumpi n’ekibuga eky’edda ekya Kayisariya Fulipi, gye waali yeekaalu ya Paani, kyayitibwanga emirundi egimu “Emiryango gy’Emagombe” oba “Emiryango g’eHadesi.”

Mu bitundu kumi na mukaaga okutuuka ku kumi na mwenda eby’Essuula kkumi n’emu mu kitabo kya Danyeri, bikiikirizibwa ebitundu ebisatu eby’ensi ebyalina okuwangujjibwa Roma ey’abapagani, olwo eteekebwawo ng’obwakabaka obwa kkuna mu bunnabbi bwa Bayibuli era nga Kabaka ow’Obukiikakkono mu ssuula eno. Mu kitundu eky’ekumi na mukaaga, omuduumizi w’amagye ga Roma Pompey amanyiddwa ng’awangula Siriya mu 65 BC, era oluvannyuma ne Yerusaalemi mu 63 BC. Ebitundu okuva ku kumi na musanvu okutuuka ku kumi na mwenda bimanyisa okuwangula kwa Julius Caesar ku Misiri, nga kino kye ky’okusatu ku biziyiza bisatu. Olutalo lw’e Actium mu 31 BC lwategeeza entandikwa y’emyaka 360 nga Roma ey’abapagani efuga mu buyinza obukulu, mu kutuukiriza ekitundu amakumi abiri mu nnya eky’Essuula kkumi n’emu mu kitabo kya Danyeri.

Mu lunyiriri olw’amakumi abiri obufuzi bwa Augustus Caesar bulambikiddwa, era mu kiseera ekyo Yesu yazaalibwa. Oluvannyuma, mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu gumu n’olw’amakumi abiri mu bbiri, obufuzi bwa Tiberius Caesar omubi bulambikiddwa, ne bwe kityo ne kulaga okubambibwa kwa Kristo ku musaalaba. Mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu, omukago Abayudaaya Abamakkabeeyi gwe baayingiramu ne Loma ey’obupagani gulambikiddwa, era bwe kityo entambulira y’ebyafaayo eyatandika mu lunyiriri olw’ekkumi n’emu eyiimirizibwa, enjogera y’ebyafaayo n’egwa emabega mu kiseera kya 161 BC okutuuka ku 158 BC.

Olunyiriri amakumi abiri mu ssatu kiimirira olunyiriri lw’Abamakkabeeyi, era newankubadde nga tekituwa ebijjuvu byonna eby’olunyiriri lw’obunnabbi bwabwe, ebyafaayo ebyawandiikibwa byo bituwa ebyo. Mu mwaka gwa 217 BC, Olutalo lwa Raphia lwabaawo, era oluvannyuma, obufuzi bw’omwana-kabaka ne buleetera Misiri okubeera mu bunafu. Bwe baali Abaseleusid n’abakabaka b’Abagiriki beetegekera okukola ku nsonga y’omwana-kabaka mu mwaka gwa 200 BC, Loma ne yeeyingiza mu byafaayo n’efuuka omukuumi w’omwana-kabaka wa Misiri. Mu mwaka gwegumu Olutalo lwa Panium lwabaawo. Oluvannyuma mu 167 BC, entalo z’omu nsiko z’Abamakkabeeyi ne zitandika.

Obujeemu bwa aba Maccabees bwatandika e Modein mu 167 BC, era aba Maccabees tebaalwanyisa Seleucid Empire yokka, wabula ne balwanyisa n’Abayudaaya be baali bakakasizza nti baali mu mukago ne Seleucids. Obujeemu buno bwava ku nsonga z’eddiini, era bwakolebwa ku mulabe ow’omunda n’ow’ebweru. Mu 164 BC aba Maccabees baagiweerayo nate Yeekaalu, era ekyo kijjukirirwa mu kujaguza kw’Abayudaaya okuyitibwa Hanukkah. Mu mwaka ogwo Antiochus Epiphanes eyamanyiddwa obubi yafa. Ate okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC “endagaano” ey’olunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu yaayingirwamu ne Ruumi.

Ekyogerwako mu butereevu ekikwata ku Maccabees, ku kujeemera kwabwe n’omukago gwabwe ne Loma, kiboneka mu lunyiriri 23; naye ebyafaayo bya dinasiti eyitibwa Hasmonean Dynasty byatandikira e Modein mu 167 BC, ne byeyongera okutuusa ku biro by’Omusalaba. Abakiikirira b’enkomerero ba Dinasiti ya Hasmonean baali Abafalisaayo b’ekiseera kya Kristo. N’olwekyo, waliwo olunyiriri lw’obunnabbi mu byafaayo by’Obuyudaaya obuvudde ku mazima, nga bukiikirirwa Maccabees, olwatandika mu 167 BC ku kujeemera okw’e Modein, oluggwa mu lunyiriri 21 ne 22, Yesu bwe baamubamba ku musalaba.

Ebyafaayo byabwe byatuuka ku kyokukyuka ekikulu mu nnyiriri ey’ekkumi n’omukaaga, bwe Roma, omulundi ogwasooka, ng’ayita mu Pompey, yawangula Yerusaalemi. Ensonga enkulu eyamukubiriza okuletawo okuzikiriza ku Yerusaalemi mu kiseera ekyo yali enkaayana wakati w’enkambi ebbiri ez’omu Dinasti ya Hasmonean. Okuva mu kaseera ako (63 BC), Yuda yali wansi w’obufuzi bw’Abaloma. Dinasti ya Hasmonean ey’Abamakkabeeyi etandika mu ngeri ennabbi ku lutalo lwa Modein mu 167 BC, ne buteekebwa wansi w’obugabe bwa Roma mu 63 BC. Mangu ddala oluvannyuma lw’okutandika kw’ebyafaayo ebyo Abamakkabeeyi baatandikawo era ne bayingira mu mukago ne Roma okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC. Baali wansi wa Roma okuva mu 63 BC okutuusa ku musaalaba n’okuzikirizibwa okw’enkomerero kwa Yerusaalemi mu mwaka 70.

Olunyiriri olw’obunnabbi olw’a Makabeeyi lwe lunyiriri lw’Obuyudaaya obujeemu, era bwe kityo lufaananyiriza olunyiriri lw’ObuProtestanti obujeemu. Okuva ku Lutalo lwa Paniyumu okutuusa ku tteeka lya Ssande ery’ekitundu ekya kkumi n’omukaaga, ebintu eby’obunnabbi bya 200 BC, 167 BC, 164 BC, ne g’omukago ogw’okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC bijja kuddamu mu byafaayo by’ObuProtestanti obujeemu. Obubonero buno bujja kubaawo mu byafaayo bya pulezidenti ow’omunaana ali wa mu basaanvu, nga tteeka lya Ssande libeera nga likyajjayo. 200 BC kiyimirira olunyiriri olw’ebweru olw’enkona eya Repulikaani, ate 167 BC kiyimirira olunyiriri olw’omunda olw’enkona eya BuProtestanti obujeemu.

Obubonero buno bw’ekkubo mu butuufu bukwekeddwa mu lunyiriri lw’ebyafaayo olw’ennyumba y’obwakabaka ya Hasimonea, naye wadde bityo nabwo bukola ekitundu ku byafaayo eby’ekyama ebikwata ku Danyeri 11:40. Kino kye lunyiriri oluli mu "ekitundu ekyo eky’obunnabbi bwa Danyeri ekikwata ku nnaku ez’enkomerero."

Okuba nti eddiini y'Abayudaaya ejaguza Hanuka ng'okujjukira okujeemera kw'Abamakabe tekitegeeza nti Abamakabe baali abatuukirivu. Olw'obujeemu, Shekina teyakomawo mu yeekaalu eyazimbibwa buggya oluvannyuma lw'obuddu bw'emyaka nsanvu. Obubaka obw'enkomerero obw'obunnabbi bwayita mu Malaki nga waliwo emyaka nga bikumi bibiri nga Abamakabe tebannaba kubeeraawo. Ebyafaayo by'Abamakabe biraga nti baakkiriza abakulembeze baabwe b'ebyobufuzi okubeeranga era nga bakabona abasinga obukulu, ekibi kye kimu Pitolomeyo ow’e Misiri kye yagezaako, era naye kabaka Uziya kye yagezaako. Ennono eraga nti Katonda yayingira mu nsonga okuziyiza Pitolomeyo ekikolwa eky'okwonoona ebitukuvu, era Ekigambo kya Katonda kiraga ddala nti Katonda yayingira mu nsonga nga kabaka Uziya agezaako okukola omulimu gw’akabona n’ogw’kabaka. Ekibala eky'enkomerero ky’olunyiriri lwabwe olw'obufuzi kyali Abafalisaayo. Tewali nsonga yonna ey'okumaliriza nti Abamakabe baali akabonero k'obutuukirivu, newankubadde Abayudaaya ab'omulembe guno ab'eddiini y'Abayudaaya bayinza okubassaamu ekitiibwa olw'ebyafaayo.

Enkyukakyuka y’Abaprotestanti yatandika mu biro bya Luther, era yali enkulaakulana eyeyongera mpolampola. Teyali nnono empya, kubanga Yesu n’Abayigirizwa be baali Abaprotestanti; yali okuzuukuka mu kizikiza eky’ebyafaayo, mwe Luther n’abalala abaakola enkyukakyuka baazuukusibwa. Entikko y’enkyukakyuka eyo eyeyongera mpolampola yali ekibiina ky’Abamillerite. Katonda teyakoma ku kuzuukusa abakozi b’enkyukakyuka abaasooka okutegeera ebibi bya Babylon, naye yagenderera okubaleeta mu kutegeera okw’ebujjuvu kw’amateeka ge n’omulimu gwe mu kifo ekitukuvu eky’eggulu. Ku April 19, 1844 Abaprotestanti baagaana omusana ogweyongera ogw’enkyukakyuka ne bafuuka ObuProtestanti obujeemu.

Aba Millerite abeesigwa mu kiseera ekyo baawereddwa “olugoye” ne baalagirwa okuyingira mu Ekitukuvu Ennyo okumaliriza omulimu ogubafuula Bakristaayo ba Protesitanti abakuze. Mu 1863 abo abaali baawereddwa olugoye, olw’obujeemu, ne basuula ku bbali olugoye lw’ObuProtesitanti, ne beetikka olugoye lwa Lawodikiya. Mu kiseera eky’enkomerero eky’okuteekebwako akabonero kw’abo 144,000, ekyatandika emyaka amakumi abiri mu bbiri oluvannyuma lwa Sebutemba 11, 2001, mu 2023, Empologoma ey’ekika kya Yuda eri okusumulula amazima agajjuza ebyafaayo eby’ekyama eby’olunyiriri olw’amakumi ana olw’essuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri, ebyo bye byafaayo okuva ku kugwa kwa Soviet Union mu 1989 okutuuka ku tteeka lya Ssande erijja mu bwangu. Mu kukola bino, Asumuludde ebyafaayo by’Obuyudaaya obwajeemu nga ekifaananyi ky’ObuProtesitanti obwajeemu.

Ennyiriri zombi z’abantu ba Katonda abajeemu, oba eza Yuda ya ddala oba eza Yuda ey’omwoyo (zombi bitwalibwa ‘ettaka ery’ekitiibwa’), ziggwa ku kuwangulwa kwa Yerusaalemi; ekisooka mu 63 BC, n’ekyaddirira ku tteeka lya Ssande erijja amangu. Ennyiriri zombi ziyimirira entalo ezikubirizibwa okukkiriza okwakyamu mu by’eddiini. Ennyiriri zombi ziyimirira olutalo olw’okulwanyisa efilosofi z’eddiini ez’e Bugereeki, era zombi ziggwa nga abajeemu baba wansi w’Abaruumi. Ntegeeza nti entalo ssatu ez’olunyiriri 40 ziyimirira okuwanguka kwa Soviet Union mu 1989, Olutalo lwa Yukureini, ne Panium ku tteeka lya Ssande, nga nkikola okulaga enjawulo wakati w’entalo ezo ssatu n’entalo z’ensi yonna ssatu.

Okuva ku lunniriri kkumi, olulaga okugwa kwa Soviet Union mu 1989, okutuuka ku Lutalo lwa Panium mu lunniriri kkumi na ttaano, obwa Papa bubadde bunyweza amaanyi g’obwa Papa ‘okwongera okutuukiriza ebigendererwa by’obwa Papa nga kiseera ky’okukuba kituuse.’ Enniriri zino ziraga embeera ez’obunnabbi eziba ‘omutego’ ogutegeddwa obwa Papa, ogutajja kusoboka ‘okuponyamu.’ Mu kulwana okwasembayo, okukiikirirwa Olutalo lwa Panium, ekifaananyi ky’ensolo kijja okukolebwawo mu United States. Okutondebwa kw’ekifaananyi ekyo kwe kugezesebwa okwasembayo eri abantu ba Katonda ab’ennaku ez’enkomerero.

Okutondebwa kw’ekifaananyi ky’ensolo kulagirwa mu kiseera omukago gwa Loma bwe gwateekebwawo. Ennyanga eya Protesitanti eya Amerika yafuuka abawala ba Loma mu 1844, era entandikwa y’ebyafaayo byabwe eddamu mu nkomerero y’ebyafaayo byabwe bwe baddamu okusalawo okukoppa maama waabwe.

Mu kyawandiiko kino waliwo ebibiina bibiri by’ab’omu linnya lyokka—kitegeeza “mu linnya lyokka”—ebiwaayo abeesigwa ba Katonda eri Abakatoliki. Okutegeera kwa Ellen White ku amakkanisa ag’omu linnya lyokka n’Abadiventisti ab’omu linnya lyokka kw’enjawulo ku kye bikiikirira ddala mu nnaku ez’enkomerero, kubanga mu kutegeera kwe, “Omudiventisti w’omu linnya lyokka” yandikiikiridde Omukristaayo ayatula okukkiriza mu kudda kwa Kristo. Naye bannabbi boogera nnyo ebikwata ku nnaku ez’enkomerero okusinga eze baabeeramu, era “Omudiventisti w’omu linnya lyokka” mu nnaku ez’enkomerero akiikirira Ekkanisa ya Seventh-day Adventist ey’e Lawodikiya, ate amakkanisa ag’omu linnya lyokka be abazzukulu ba abo abaafuuka bawala ba Roma mu 1844.

Abadiventisiti b’Olunaku Ol’omusanvu bajja okukyawa “abantu abatali bamanyiddwa,” abakiikirira Katonda mu mazima, kubanga “tebasobola kuwakkanya amazima ga Ssabbiti,” agalaga Ssabbiti y’ettaka nga liwummula. Ekkanisa ya Abadiventisiti b’Olunaku Ol’omusanvu egamba nti ekuuma olunaku olw’omusanvu ng’olunaku lw’okusinza, naye mu nnaku ez’enkomerero Ssabbiti gye tebasobola kuwakkanya ye “emirundi musanvu,” eya Levitika amakumi abiri mu mukaaga, eyali amazima g’esinzizo agasooka ge baagaana mu 1863.

Ekitundu kye tutunulako kaakano kiraga enkola z’obunnabbi ezikwatagana n’ebyafaayo ebitandika ku tteeka lya Sande eririko okutuuka mangu, naye ebyafaayo eby’ekigezo eky’enkomerero ebigoberera etteeka lya Sande bisooka kutuukirizibwa mu Amerika. Ku tteeka lya Sande Amerika ejja kunyigiriza ensi yonna okuteekawo ekifaananyi eky’ensolo, naye nga tebannamaliriza omulimu ogwo, bajja kuba bamaze okuteekawo ekifaananyi eky’ensolo mu Amerika.

Ekigezo ekikulu eri abantu ba Katonda kibaawo nga tekinnabaawo tteeka ery’Olunaku lwa Sande, kubanga ku tteeka ery’Olunaku lwa Sande ekiseera eky’okusaasirwa kiggalwa eri Abadiventisti b’Olunaku Olw’omusanvu. Ekigezo kino kiyolesebwa ng’okutondebwa kw’ekifananyi ky’ensolo, era ekifananyi ky’ensolo kye kwegatta kwa Ekkanisa ne Gavumenti, nga Ekkanisa ye efuga enkolagana eyo. Nga bwe Abaprotestanti baafuuka muwala wa Ruumi mu 1844, era omuwala ye kifaananyi kya nnyina, Abaprotestanti abajeemu bajja okukola omulimu ogufaanana mu nnaku ez’enkomerero, kubanga Yesu bulijjo alaga enkomerero y’ekintu ng’akozesa entandikwa y’akyo.

Ebyafaayo ebyafaananyizibwa mu "endagaano" ey’ekitundu ekya amakumi abiri mu ssatu ekya Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, byakiikirira abantu abeemanyisa ng’abakkiriza naye abava mu mazima ab’ensi ey’ekitiibwa nga bagezaako okussaawo endagaano y’obumu ne Ruumi. Obudde okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC bulaga okuteekebwawo kwa kifaananyi ky’ensolo ekikomekkerezebwa mu tteeka lya Ssande.

Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.