Ekitabo kya Danyeri - Ennamba kikumi n'amakumi kinaana mu munaana

Olutalo lwa Raphia n’Olutalo lwa Panium ze ntalo ebbiri ez’enjawulo ez’ebyafaayo ezabeerawo mu biseera n’embeera ez’enjawulo, naye byombi birina obukulu mu byafaayo bya Yudaaya ey’edda n’ebitundu ebiriranye. Olutalo lwa Raphia lwabeerawo mu mwaka gwa 217 nga Kristo tannazaalibwa. Olutalo lwa Panium lwabeerawo mu mwaka gwa 200 nga Kristo tannazaalibwa wakati w’obwakabaka bwa Seleucid (kabaka w’amambuka) n’obwakabaka bwa Ptolemaic (kabaka w’amaserengeta). Entalo zino ebbiri zogerebwa mu Danyeri essuula 11, ennyiriri 11 okutuuka ku 15. Entalo zino ebbiri zaasooka okwekalakaasa kw’Abamakkabeo mu 167 nga Kristo tannazaalibwa.

Olutalo lw’e Panium lwatuumibwa erinnya eryo okuva ku kifo ky’eby’obutonde ekyali okumpi, Olusozi Panium, awali okulwanagana okwo. Erinnya Panium liva mu katonda w’Abayonaani ayitibwa Pan, gwe baali bawongeddeyo yeekaalu eyo. Ekifo ekyo kyamanyibwa nga Panium olw’okukwatagana kwakyo n’okusinza Pan. Ennyumba za yeekaalu ezo zaateranga okuyitibwa Awatukuvu wa Pan, nga kino kiggumiza omulimu gwazo ng’ekifo eky’okwewaayo mu by’eddiini n’okusinza ekyali kiweereddwayo eri katonda Pan. Ekigambo “Nymphaeum” kitegeeza ekijjukizo oba awatukuvu awaweebwayo eri ba nymph ab’amazzi mu ddiini y’Abayonaani n’Abaruumi ab’edda. Ennyumba ya yeekaalu eyali e Panium yalimu empuku n’ensulo ey’obutonde, ebyalowoozebwanga nti birimu ba nymph, era olw’ekyo oluusi n’eyitibwa Nymphaeum ya Panium.

Oluvannyuma Herod Philip, mutabani wa Herod Omukulu, bwe yaddamu okulizimba n’okuligaziya ekibuga, kyamanyibwa nga Caesarea Philippi mu kitiibwa kya Kabaka w’Abaroma Caesar Augustus ne Herod Philip ye mwennyini. Ekifo ky’essabo kyali ekitundu ekikulu mu by’eddiini mu kibuga kino.

Mu mirembe gy’obufuzi bwa Kayisaali Augusito, yeekaalu yawereddwamu buggya oba n’erituumibwa erinnya lya Augusito, nga kiraga okusinza kwa bwakabaka n’okwegattibwamu kw’ennono z’okusinza z’Abaloma mu mbeera y’eddiini ey’omu kitundu. Ekifo ekiri okumpi n’ekibuga eky’edda ekya Kayisariya Fulipi, gye waali yeekaalu ya Paani, kyayitibwanga emirundi egimu “Emiryango gy’Emagombe” oba “Emiryango g’eHadesi.”

Mu nnyiriri kkumi na mukaaga okutuuka ku kkumi na mwenda ez’essuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri, ebitundu by’ensi bisatu eby’okuwangula Rooma ey’abapagaani bye yali erina okuwangula okusobola okunywezebwa ng’obwakabaka obw’okuna obwa obunnabbi bwa Bayibuli era nga kabaka ow’obukiikakkono mu ssuula eyo, biragiddwa. Mu lunyiriri olw’ekkumi na mukaaga, omuduumizi w’eggye lya Rooma Pompei alagibwa ng’awangula Busuuliya mu mwaka gwa 65 BC, oluvannyuma n’awangula Yerusaalemi mu mwaka gwa 63 BC. Ennyiriri kkumi na musanvu okutuuka ku kkumi na mwenda ziraga Yuliyo Kayisaali ng’awangula Misiri, ekyokusatu ku bizibu ebisatu. Olutalo lwa Akitiyamu mu mwaka gwa 31 BC, lwe luteeka akabonero ku ntandikwa y’emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga Rooma ey’abapagaani gye yalifugira mu buyinza obw’oku ntikko nga etuukiriza olunyiriri olw’amakumi abiri mu bina, olw’essuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri.

Mu lunyiriri olw’amakumi abiri obufuzi bwa Augustus Caesar bulambikiddwa, era mu kiseera ekyo Yesu yazaalibwa. Oluvannyuma, mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu gumu n’olw’amakumi abiri mu bbiri, obufuzi bwa Tiberius Caesar omubi bulambikiddwa, ne bwe kityo ne kulaga okubambibwa kwa Kristo ku musaalaba. Mu lunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu, omukago Abayudaaya Abamakkabeeyi gwe baayingiramu ne Loma ey’obupagani gulambikiddwa, era bwe kityo entambulira y’ebyafaayo eyatandika mu lunyiriri olw’ekkumi n’emu eyiimirizibwa, enjogera y’ebyafaayo n’egwa emabega mu kiseera kya 161 BC okutuuka ku 158 BC.

Olunyiriri amakumi abiri mu ssatu kiimirira olunyiriri lw’Abamakkabeeyi, era newankubadde nga tekituwa ebijjuvu byonna eby’olunyiriri lw’obunnabbi bwabwe, ebyafaayo ebyawandiikibwa byo bituwa ebyo. Mu mwaka gwa 217 BC, Olutalo lwa Raphia lwabaawo, era oluvannyuma, obufuzi bw’omwana-kabaka ne buleetera Misiri okubeera mu bunafu. Bwe baali Abaseleusid n’abakabaka b’Abagiriki beetegekera okukola ku nsonga y’omwana-kabaka mu mwaka gwa 200 BC, Loma ne yeeyingiza mu byafaayo n’efuuka omukuumi w’omwana-kabaka wa Misiri. Mu mwaka gwegumu Olutalo lwa Panium lwabaawo. Oluvannyuma mu 167 BC, entalo z’omu nsiko z’Abamakkabeeyi ne zitandika.

Okujeemera okw’Abamakabeya kwatandikira mu Modein mu mwaka gwa 167 BC, era kwali kwa kuba nti Abamakabeya tebaalwanyisa Bwakabaka bwa Baseleucid bokka, naye era baalwanyisa n’Abayudaaya be baasalawo nti baali mu mukago ne Baseleucid. Okujeemera kuno kwasundibwa ensonga z’eddiini, era kwakolebwa okulwanyisa omulabe ow’omunda n’ow’ebweru. Mu mwaka gwa 164 BC Abamakabeya baaddamu okutukuza yeekaalu, era ekikolwa kino kijjukirwa mu mbaga y’Abayudaaya eyitibwa Hanukkah. Mu mwaka ogwo Antiyokasi Epifaneesi omumanyiddwa olw’obubi bwe yafa. Oluvannyuma okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC, “omukago” ogw’olunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu gwakolebwa ne Rooma.

Ekyogerwako mu butereevu ekikwata ku Maccabees, ku kujeemera kwabwe n’omukago gwabwe ne Loma, kiboneka mu lunyiriri 23; naye ebyafaayo bya dinasiti eyitibwa Hasmonean Dynasty byatandikira e Modein mu 167 BC, ne byeyongera okutuusa ku biro by’Omusalaba. Abakiikirira b’enkomerero ba Dinasiti ya Hasmonean baali Abafalisaayo b’ekiseera kya Kristo. N’olwekyo, waliwo olunyiriri lw’obunnabbi mu byafaayo by’Obuyudaaya obuvudde ku mazima, nga bukiikirirwa Maccabees, olwatandika mu 167 BC ku kujeemera okw’e Modein, oluggwa mu lunyiriri 21 ne 22, Yesu bwe baamubamba ku musalaba.

Ebyafaayo byabwe byatuuka ku kyokukyuka ekikulu mu nnyiriri ey’ekkumi n’omukaaga, bwe Roma, omulundi ogwasooka, ng’ayita mu Pompey, yawangula Yerusaalemi. Ensonga enkulu eyamukubiriza okuletawo okuzikiriza ku Yerusaalemi mu kiseera ekyo yali enkaayana wakati w’enkambi ebbiri ez’omu Dinasti ya Hasmonean. Okuva mu kaseera ako (63 BC), Yuda yali wansi w’obufuzi bw’Abaloma. Dinasti ya Hasmonean ey’Abamakkabeeyi etandika mu ngeri ennabbi ku lutalo lwa Modein mu 167 BC, ne buteekebwa wansi w’obugabe bwa Roma mu 63 BC. Mangu ddala oluvannyuma lw’okutandika kw’ebyafaayo ebyo Abamakkabeeyi baatandikawo era ne bayingira mu mukago ne Roma okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC. Baali wansi wa Roma okuva mu 63 BC okutuusa ku musaalaba n’okuzikirizibwa okw’enkomerero kwa Yerusaalemi mu mwaka 70.

Olunyiriri olw’obunnabbi olw’a Makabeeyi lwe lunyiriri lw’Obuyudaaya obujeemu, era bwe kityo lufaananyiriza olunyiriri lw’ObuProtestanti obujeemu. Okuva ku Lutalo lwa Paniyumu okutuusa ku tteeka lya Ssande ery’ekitundu ekya kkumi n’omukaaga, ebintu eby’obunnabbi bya 200 BC, 167 BC, 164 BC, ne g’omukago ogw’okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC bijja kuddamu mu byafaayo by’ObuProtestanti obujeemu. Obubonero buno bujja kubaawo mu byafaayo bya pulezidenti ow’omunaana ali wa mu basaanvu, nga tteeka lya Ssande libeera nga likyajjayo. 200 BC kiyimirira olunyiriri olw’ebweru olw’enkona eya Repulikaani, ate 167 BC kiyimirira olunyiriri olw’omunda olw’enkona eya BuProtestanti obujeemu.

Obubonero buno bw’ekkubo mu butuufu bukwekeddwa mu lunyiriri lw’ebyafaayo olw’ennyumba y’obwakabaka ya Hasimonea, naye wadde bityo nabwo bukola ekitundu ku byafaayo eby’ekyama ebikwata ku Danyeri 11:40. Kino kye lunyiriri oluli mu "ekitundu ekyo eky’obunnabbi bwa Danyeri ekikwata ku nnaku ez’enkomerero."

Ekituufu nti Obwayudaaya bukuzza Hanukkah mu kujjukira okujeemera kw’Abamakkabayo, tekitegeeza nti Abamakkabayo baali batuukirivu. Olw’obujeemu, shekinah teyaddayo mu yeekaalu eyazimbibwa nate oluvannyuma lw’obusibe obw’emyaka ensanvu. Obubaka bwa nnabbi obw’enkomerero bwajja okuyita mu Malaki kumpi emyaka ebikumi bibiri nga Abamakkabayo tebannajja. Ebyafaayo by’Abamakkabayo biraga nti baakkiriza abakulembeze baabwe ab’ebyobufuzi era okukola omulimu gwa kabona asinga obukulu, ekyo kye kibi Pawulolemi ow’e Misiri kye yagezaako okukola, era ne Kabaka Uzziya kye yagezaako okukola. Ennono eraga nti Katonda yayingirira okuziyiza Pawulolemi ekikolwa ekyo eky’obuvveeri; era Ekigambo kya Katonda kiraga bulungi nti Katonda ddala yayingirira Kabaka Uzziya bwe yagezaako okukola omulimu ogw’obwakabona n’obwakabaka. Ebibala eby’enkomerero eby’obwakabaka bwabwe byali Abafalisaayo. Tewali nsonga ya kukomekkereza nti Abamakkabayo baali kabonero ka butuukirivu, wadde ng’Abayudaaya ab’omu Bwayudaaya obw’omulembe guno bayinza okubawa ekitiibwa eky’ebyafaayo.

Okuddaabiriza okw’Abapolotesitante kwatandika mu biro bya Luther, era kwali kukulaakulana okugenda mu maaso. Tekwali nnono mpya, kubanga Yesu n’abayigirizwa be baali Bapolotesitante. Kwali kuzuukusibwa okuva mu kizikiza eky’ebyafaayo, omwali Luther n’abaddamu abalala ne bazuukusibwa. Entikko y’okuddaabiriza okwo okwagenda kukulaakulana yali nkola ya baMillerite. Katonda teyeetaaganga kuzuukusa baddamu abo abaasooka ku bibi bya Babulooni byokka, naye yali ayagala okubaleeta mu kutegeera okutuukiridde okw’amateeka ge, n’omulimu gwe mu watukuvu ow’omu ggulu. Nga 19 Apuli, 1844 Abapolotesitante baagaana omusana ogweyongera ogw’okuddaabiriza ne bafuuka Obupolotesitante obwava ku mazima.

Aba Millerite abeesigwa mu kiseera ekyo baawereddwa “olugoye” ne baalagirwa okuyingira mu Ekitukuvu Ennyo okumaliriza omulimu ogubafuula Bakristaayo ba Protesitanti abakuze. Mu 1863 abo abaali baawereddwa olugoye, olw’obujeemu, ne basuula ku bbali olugoye lw’ObuProtesitanti, ne beetikka olugoye lwa Lawodikiya. Mu kiseera eky’enkomerero eky’okuteekebwako akabonero kw’abo 144,000, ekyatandika emyaka amakumi abiri mu bbiri oluvannyuma lwa Sebutemba 11, 2001, mu 2023, Empologoma ey’ekika kya Yuda eri okusumulula amazima agajjuza ebyafaayo eby’ekyama eby’olunyiriri olw’amakumi ana olw’essuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri, ebyo bye byafaayo okuva ku kugwa kwa Soviet Union mu 1989 okutuuka ku tteeka lya Ssande erijja mu bwangu. Mu kukola bino, Asumuludde ebyafaayo by’Obuyudaaya obwajeemu nga ekifaananyi ky’ObuProtesitanti obwajeemu.

Ennyiriri zombi z’abantu ba Katonda abajeemu, oba eza Yuda ya ddala oba eza Yuda ey’omwoyo (zombi bitwalibwa ‘ettaka ery’ekitiibwa’), ziggwa ku kuwangulwa kwa Yerusaalemi; ekisooka mu 63 BC, n’ekyaddirira ku tteeka lya Ssande erijja amangu. Ennyiriri zombi ziyimirira entalo ezikubirizibwa okukkiriza okwakyamu mu by’eddiini. Ennyiriri zombi ziyimirira olutalo olw’okulwanyisa efilosofi z’eddiini ez’e Bugereeki, era zombi ziggwa nga abajeemu baba wansi w’Abaruumi. Ntegeeza nti entalo ssatu ez’olunyiriri 40 ziyimirira okuwanguka kwa Soviet Union mu 1989, Olutalo lwa Yukureini, ne Panium ku tteeka lya Ssande, nga nkikola okulaga enjawulo wakati w’entalo ezo ssatu n’entalo z’ensi yonna ssatu.

Okuva ku lunniriri kkumi, olulaga okugwa kwa Soviet Union mu 1989, okutuuka ku Lutalo lwa Panium mu lunniriri kkumi na ttaano, obwa Papa bubadde bunyweza amaanyi g’obwa Papa ‘okwongera okutuukiriza ebigendererwa by’obwa Papa nga kiseera ky’okukuba kituuse.’ Enniriri zino ziraga embeera ez’obunnabbi eziba ‘omutego’ ogutegeddwa obwa Papa, ogutajja kusoboka ‘okuponyamu.’ Mu kulwana okwasembayo, okukiikirirwa Olutalo lwa Panium, ekifaananyi ky’ensolo kijja okukolebwawo mu United States. Okutondebwa kw’ekifaananyi ekyo kwe kugezesebwa okwasembayo eri abantu ba Katonda ab’ennaku ez’enkomerero.

Okutondebwa kw’ekifaananyi ky’ensolo kulagirwa mu kiseera omukago gwa Loma bwe gwateekebwawo. Ennyanga eya Protesitanti eya Amerika yafuuka abawala ba Loma mu 1844, era entandikwa y’ebyafaayo byabwe eddamu mu nkomerero y’ebyafaayo byabwe bwe baddamu okusalawo okukoppa maama waabwe.

Mu kyawandiiko kino waliwo ebibiina bibiri by’ab’omu linnya lyokka—kitegeeza “mu linnya lyokka”—ebiwaayo abeesigwa ba Katonda eri Abakatoliki. Okutegeera kwa Ellen White ku amakkanisa ag’omu linnya lyokka n’Abadiventisti ab’omu linnya lyokka kw’enjawulo ku kye bikiikirira ddala mu nnaku ez’enkomerero, kubanga mu kutegeera kwe, “Omudiventisti w’omu linnya lyokka” yandikiikiridde Omukristaayo ayatula okukkiriza mu kudda kwa Kristo. Naye bannabbi boogera nnyo ebikwata ku nnaku ez’enkomerero okusinga eze baabeeramu, era “Omudiventisti w’omu linnya lyokka” mu nnaku ez’enkomerero akiikirira Ekkanisa ya Seventh-day Adventist ey’e Lawodikiya, ate amakkanisa ag’omu linnya lyokka be abazzukulu ba abo abaafuuka bawala ba Roma mu 1844.

Abadiventi b’olunaku olw’omusanvu balikyawa “abantu abategeerekeka obubi,” kubanga bano be bakiikirira Katonda ab’amazima, kubanga “tebayinza kuwakanya mazima agakwata ku Ssabbiiti,” agakiikirira ssabbiiti ey’ensi okuwummula. Ekkanisa ya Seventh-day Adventist yeeyatula okuwagira olunaku olw’omusanvu ng’olunaku olw’okusinza, naye mu nnaku ez’oluvannyuma ssabbiiti gye batalina buyinza kugiwakanya ye “ebiro musanvu,” ebiri mu Eby’Abaleevi abiri mu mukaaga, nga gano ge mazima agasooka ag’omusingi ge baagaanira mu 1863.

Ekitundu kye tutunulako kaakano kiraga enkola z’obunnabbi ezikwatagana n’ebyafaayo ebitandika ku tteeka lya Sande eririko okutuuka mangu, naye ebyafaayo eby’ekigezo eky’enkomerero ebigoberera etteeka lya Sande bisooka kutuukirizibwa mu Amerika. Ku tteeka lya Sande Amerika ejja kunyigiriza ensi yonna okuteekawo ekifaananyi eky’ensolo, naye nga tebannamaliriza omulimu ogwo, bajja kuba bamaze okuteekawo ekifaananyi eky’ensolo mu Amerika.

Okugezesebwa okunene eri abantu ba Katonda kubaawo nga etteeka lya Ssande terinnabaawo, kubanga ku tteeka lya Ssande ekiseera eky’okuganyulwa kikomekkerezebwa eri Abadiventi b’Olunaku olw’Omusanvu. Okugezesebwa kuno kulagibwa ng’okutondebwawo kw’ekifaananyi ky’ensolo, era ekifaananyi ky’ensolo kwe kwegatta kw’ekkanisa n’eggwanga, nga ekkanisa y’efuga enkolagana eyo. Nga bwe kiri nti Abapolotesitante baafuuka muwala wa Rooma mu 1844, era omuwala kye kifaananyi kya nnyina, bwe batyo n’Abapolotesitante abakyamu balituukiriza omulimu ogufaanana gutyo mu nnaku ez’oluvannyuma; kubanga bulijjo Yesu alaga enkomerero y’ekintu ng’akozesa entandikwa y’ekintu.

Ebyafaayo ebyafaananyizibwa mu "endagaano" ey’ekitundu ekya amakumi abiri mu ssatu ekya Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, byakiikirira abantu abeemanyisa ng’abakkiriza naye abava mu mazima ab’ensi ey’ekitiibwa nga bagezaako okussaawo endagaano y’obumu ne Ruumi. Obudde okuva mu 161 BC okutuuka mu 158 BC bulaga okuteekebwawo kwa kifaananyi ky’ensolo ekikomekkerezebwa mu tteeka lya Ssande.

Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.