Okugwa kwa Belshazzar mu ssuula ey’okutaano kwali kwolekebwa mu kifaananyi ky’okugwa kwa Nebuchadnezzar mu ssuula ey’okuna.

“Eri omufuzi ow’enkomerero owa Babulooni, nga mu kifaananyi eri eyasooka waayo, kyali kituuse ekiragiro kya Omukuumi Omutukuvu: ‘Ai kabaka, ... gy’ogambirwa; obwakabaka buvudde gy’oli.’ Danyeri 4:31.” Prophets and Kings, 533.

Nebukadduneeza akiikirira entandikwa, ate Beerusaza enkomerero y’obwakabaka obwafuga emyaka nsanvu; era bwe kityo ne biraga ekifaananyi ky’obufuzi bw’ekisolo eky’ensi ekyogerwako mu Kitabo ky’Okubikkulirwa, Essuula ey’ekkumi n’asatu (Amerika), ekyali kigenda okufuga mu biro we baali bamwerabidde omukazi omwenzi wa Ttuulo (obwapapa).

Era ku lunaku olwo, kijja kuba nti Ttuulo ajja kweerabirwa emyaka nsanvu, ng’ennaku za kabaka omu; oluvannyuma lw’emyaka nsanvu Ttuulo anaayimba ng’omalaaya. Isaaya 23:15.

Noolwekyo Nebuchadnezzar akiikirira ntandikwa ya Amerika, ate Belshazzar akiikirira enkomerero ya Amerika. Nebuchadnezzar akiikirira ntandikwa y’ennyanga eya Republican n’entandikwa y’ennyanga eya Protestant. Belshazzar akiikirira enkomerero y’ennyanga eya Republican n’eya Protestant.

Ekibonerezo ekyaleetebwa ku Nebuchadnezzar kyali "emirundi musanvu." Olugero lwa Nebuchadnezzar okubeera ng’ensolo okumala ennaku 2,520, lwakozesebwa William Miller ng’ateeka mu nkola "emirundi musanvu" eya Leviticus 26, wadde nga teyakwatako 2,520, ekiyimiriziddwa mu musango gwa Belshazzar.

Era kino kye kiwandiiko ekyawandiikibwa, MENE, MENE, TEKEL, UPHARSIN. Kino kwe kunnyonnyolwa kw'ekigambo: MENE; Katonda abaze obwakabaka bwo, era abumaze. TEKEL; Opimiddwa ku mizani, era osangiddwa ng'obuzzeeko. PERES; Obwakabaka bwo bugabanyiddwa, ne buweebwa Abameedi n'Abaperusi. Danyeri 5:25-28.

Okusukkiridde ku kunnyonnyola Danyeri kwe yawa ku kuwandiika okw’amayobera okwali ku bbugwe, ebigambo "mene" ne "tekel," biraga ekipimo ky’obuzito, era nabyo biraga omuwendo gw’ensimbi ogw’enkalakalira (Exodus 30:13, Ezekiel 45:12). "Mene" yenkana zeekeri amakumi ataano, oba gera lukumi. "Mene, mene" noolwekyo yenkana gera enkumi bbiri. "Tekel" yenkana gera abiri. Noolwekyo "mene, mene, tekel" yenkana gera enkumi bbiri mu abiri. "Upharsin" kitegeeza "okugabanya," era kye kimu ku bibiri kya "mene," nga kiyimirira gera magana ataano. Bwe bikuŋaanyizibwa wamu, biyimirira omuwendo gwa enkumi bbiri mu magana ataano mu abiri.

Ekyogerwa kye ekisembayo kya Mukyala White kiraga nti Belusaza yafaananyizibwa Nebukaduneeza, naye okusinga awo yasimbako nnyo ku kusalirwa omusango kwabwe bombi, era emisango gyombi gilagiddwa ng’akabonero ka “emirundi musanvu” ag’Ekitabo ky’Abaleevi omutwe ogwa amakumi abiri mu mukaaga. Waliwo ebigambo ebitonotono Ebyawandiikibwa bye bikozesa okulaga “emirundi musanvu” ag’Abaleevi 26. Yeremiya akiraga ng’obusungu bwa Katonda.

Engeri ki Mukama gy'akutte omwala wa Sayuuni n'ekire mu busungu bwe, n'asuula okuva mu ggulu okutuuka ku nsi ekitiibwa kya Isirayiri, era n'atajjukira ntebe y'ebigere ze mu lunaku lw'obusungu bwe! Mukama amezze ebifo byonna eby'okubeeramu eby'a Yakobo, so teyasaasira; abisuulidde mu busungu bwe ebigo by'omwala wa Yuda; abireese wansi ku ttaka; akontamise obwakabaka n'abakungu babwo. Atemye mu busungu bwe obukambwe enyago zonna za Isirayiri; azzizza emabega omukono gwe ogwa ddyo mu maaso g'abalabe, era asunguwalidde Yakobo ng'omuliro ogwaka ogwokya ebyetooloola. Ayimpudde omutego gwe ng'omulabe; ayimiridde n'omukono gwe ogwa ddyo ng'omuwakanya, n'atta byonna ebyasanyusanga eriiso mu weema y'omwala wa Sayuuni; n'ayiwa obukambwe bwe ng'omuliro. Mukama abadde ng'omulabe; amezze Isirayiri, amezze ennyumba ze ez'obwakabaka zonna; azikirizza ebigo bye, era ayongedde mu muwala wa Yuda okukaaba n'okulirira. Era awugudde weema ye n'obukambwe, ng'eky'ennimiro; azikirizza ebifo eby'okusisinkanirangamu; Mukama akoze nti embaga ennene n'e Ssabbiti byerabirwe mu Sayuuni, era anyoomye kabaka ne kabona mu kittaanyi ky'obusungu bwe. Mukama asuuliddewo ekyoto kye, akyaye ekifo kye ekitukuvu, awaayo mu mukono gw'omulabe ebisenge eby'ebbugwe by'ennyumba ze ez'obwakabaka; bakubye enduulu mu nnyumba ya Mukama ng'omu lunaku lw'embaga ennene. Mukama asazeewo okuzikiriza bbugwe w'omwala wa Sayuuni; agolodde omugero, teyaggyemu mukono gwe mu kuzikiriza; ky'ava aleetera ekisasiro n'ebbugwe okukaaba; ne binafu wamu. Okukungubaga 2:1-8.

Obusungu bwa Mukama bulagirwa ng’ “ekiruyi eky’obusungu bwe,” era obusungu bwe bwatuukirizibwa ku bwakabaka bwa Isirayiri obwa mu Bukiikakkono n’obwa mu Bukiikaddyo. Kino kye kivaako ekitabo kya Danyeri okulaga “ekiruyi ekisooka” n’ “ekisembayo.” Yeremiya alaga “omuguwa” Mukama gwe “yagolola,” bwe yatuukiriza obusungu bwe eri abantu be be yalonda. Omuguwa ogwo gwayogerebwako ne mu Kitabo kya Abakabaka ekyokubiri.

Awo Omukama n’ayogera okuyita mu baddu be, bannabbi, n’agamba nti, Kubanga Manase kabaka wa Yuda akoze bino ebikolwa eby’omuzizo, era akoze obubi okusinga byonna Abamoliiti abaali mu maaso ge bye baakola, era n’aleetera Yuda okwonoona n’ebifaananyi bye: Kale bw’ati bw’ayogera Omukama, Katonda wa Isirayiri: Laba, nzija kuleetera Yerusaalemi ne Yuda ekibi ekinene ennyo, nti buli anaakiwulira amatu ge gonna gajja kukankana. Era ndipimira Yerusaalemi n’omugera ogwa Samaliya, ne nkozesa akagwa ak’okupima aka nnyumba ya Akabu: era ndissaanyeewo Yerusaalemi ng’omuntu bw’agyakyula essowani, ng’agigyakyula n’agikyusa wansi waggulu. Era ndireka abasigalawo ku busika bwange, ne mbawa mu mukono gw’abalabe baabwe; era banafuuka omuyiggo n’omunyago eri abalabe baabwe bonna. 2 Abakabaka 21:10-14.

“Omugwa” gw’obusungu bwa Katonda, ogwo gwe “emirundi musanvu” gya Musa, gwasooka okugololwa ku bwakabaka obw’ebukiikakkono (ennyumba ya Akabu), oluvannyuma ne ku Yuda. Ekigambo kya Bayibuli ekirala ekivudde mu Eby’Abaleevi 26 ekikwata ku “emirundi musanvu” kye “okusaasaanyizibwa.”

Ate nange mu busungu ndibawakanira; era nze, ddala nze, ndibabonereza emirundi musanvu olw’ebibi byammwe. Era mulirya omubiri gw’abaana bammwe abalenzi, era n’omubiri gw’abaana bammwe abawala gwe mulirya. Era ndizikiriza ebifo byammwe eby’awaggulu, ne nkitema wansi ebifaananyi byammwe, ne nteeka emirambo gyammwe ku mirambo gy’ebifaananyi byammwe, era omwoyo gwange gunaabakyaawa. Era ndifuula ebibuga byammwe amatongo, ne nfuula ebifo ebitukuvu byammwe amatongo, era sirikuwunya akawoowo k’obubaane bwammwe obulungi. Era ndifuula ensi amatongo; era abalabe bammwe ababeerayo banaawuunyirwa ku yo. Era ndibasasaanya mu mawanga, ne ndibagoberera n’ekitala: era ensi yammwe eriba amatongo, n’ebibuga byammwe bibeere amatongo. Awo ensi ejja kwewummuza Ssabbiiti zaayo, ng’ekyali amatongo, era nga muli mu nsi y’abalabe bammwe; ne mu biro ebyo ensi ejja kuwummula, era ejja kwewummuza Ssabbiiti zaayo. Ng’ekyali amatongo ejja kuwummula; kubanga te yawummula mu Ssabbiiti zaammwe bwe mwabeerangako. Abaleevi 26:28-35.

Okusaasaanyizibwa mu mawanga kwatuukirira eri Danyeri bwe yatwalibwa ng’omuddu e Babulooni, mu kutwalibwa mu buddu kwa Yekoyakimu. Awo, Danyeri bwe yali mu "nsi y’abalabe", ensi ne yawummula era ne yeesanyukira "Ssabbiiti zaayo." Ebyafaayo Ebyokubiri bitutegeeza nti ekiseera kyali emyaka nsanvu gya Yeremiya, Danyeri gye yategeera mu mutwe ogw’omwenda.

Era abo abaawonye ekitala n’abatwala e Babulooni; ne babeera baddu be n’abaana be okutuusa mu bwa kabaka bwa Buperusi: okutuukiriza ekigambo kya Mukama ekyogerwa mu kamwa ka Yeremiya, okutuusa ensi lwe yawummulizibwa Ssabbiiti zaayo: kubanga bwe yabeeranga ekyasa yawummulanga Ssabbiiti, okuweza emyaka nsanvu. Awo mu mwaka ogw’olubereberye ogwa Kiraasi kabaka w’e Buperusi, ekigambo kya Mukama ekyayogerwa mu kamwa ka Yeremiya kituukirire, Mukama n’akubiriza omwoyo gwa Kiraasi kabaka w’e Buperusi, n’alangiririza mu bwakabaka bwe bwonna, era n’akissa mu kuwandiika, ng’agamba nti, Bw’ati bw’agamba Kiraasi kabaka w’e Buperusi nti, Mukama Katonda w’eggulu ampadde obwakabaka bwonna obw’ensi; era andagidde okumuzimbira ennyumba e Yerusaalemi, eri mu Yuda. Ani ali mu mmwe ku bantu be bonna? Mukama Katonda we abe naye, era ayambuke. 2 Ebyomumirembe 36:20-23.

Ekigambo "okusaasaana" kye kabonero ka "emirundi musanvu." Omusango ogwali ku Nebuchadnezzar ogw’ "emirundi musanvu," nga abeera ng’ensolo, gwafaananyiriza omusango ogwali ku Belshazzar, nga bwe gwalabikirizibwa mu bigambo eby’ekyama ebyawandiikibwa ku bbugwe, "mene, mene, tekel upharsin." Omusango gwa Belshazzar gwalabikirizibwa mu kuwandiika okwalingana n’enkumi bbiri n’ebikumi bitaano n’amakumi abiri, omuwendo ogumu gw’ennaku Nebuchadnezzar ze yabeeramu ng’ensolo, era ogumu gw’emyaka egyayimirizibwa mu "emirundi musanvu" egyo mu Leviticus amakumi abiri mu mukaaga.

Okusalirwa omusango kwa Belusaza, okwafaananyizibwa n’okusalirwa omusango kwa Nebukadduneeza, kwalagibwamu mu kabonero aka "emirundi musanvu," era ebyo byombi ebyasalirwa omusango byakiikirira "okugwa kwa Babulooni," ekyo kye kabonero k’obubaka bw’omulayika ow’okubiri. Okugwa okusooka kwa Babulooni kwali lwe baamenya omunara gwa Nimrod.

Era ensi yonna yali n’olulimi olumu era n’enjogera emu. Era bwe baali batambula nga bava e Buvanjuba, ne basanga ettale mu nsi ya Sinaali; ne batuula eyo. Ne bweegamba buli omu eri munne nti, Ka tukole amatafali, era tubooke bulungi. Ne bakozesa amatafali mu kifo ky’amayinja, era ne bakozesa tiyata ng’ekiyunga. Ne bagamba nti, Ka tuzimbe ekibuga n’omunara, ogw’omutwe gwagwo gutuuke mu ggulu; era ka tweefunire erinnya, tuleme okusaasaanyizibwa ku maaso g’ensi yonna. Awo Mukama n’akka okulaba ekibuga n’omunara abaana b’abantu bye baali bazimba. Mukama n’agamba nti, Laba, abantu bamu, era bonna balina olulimi olumu; era kino kye batandise okukola; kaakano tewali ky’banaaziyizibwa, kye baateesese okukola. Ka tukke wansi, eyo tutabule olulimi lwabwe, baleme okutegeeragana enjogera y’omulala. Bwe kityo Mukama n’abasaasaanya okuva eyo ku maaso g’ensi yonna; ne baleka okuzimba ekibuga. Genesisi 11:1-8.

Mu musango ogw’e Babele, ogwali omusango gwa Nimurodi, Mukama ‘yasaasaanya’ abajeemu ba Nimurodi ku ‘buso bw’ensi yonna.’ Nimurodi ne banne baamanyi nti obujeemu bwabwe bujja kubaleetera okusaasanyizibwa, kubanga baagamba nti ekigendererwa ky’okuzimba omunara n’ekibuga kyali ‘okwefunira erinnya, tuleme okusaasanyizibwa ku buso bw’ensi yonna.’

Mu by'obunnabbi, "erinnya" kye kabonero k'empisa. Empisa Nimrod n'abanne gye baatondawo eragibwa mu bikolwa byabwe, kubanga ku bibala mwe mumanyira empisa. Ekibala ky'obujeemu bwa Nimrod, era n'akabonero k'empisa ye, kyali okuzimba omunnaala n'ekibuga. "Omunnaala" kye kabonero k'ekkanisa, ate "ekibuga" kye kabonero k'obufuzi. Erinnya ly'abaajeemu ba Nimrod, eriraga empisa yaabwe, lyali okugatta ekkanisa n'obufuzi, ekyo era kiragibwa mu kabonero ng'ekifaananyi ky'ensolo.

Ekitundu ekiraga okugwa kwa Babele kirimu ekigambo ‘Tujje’ ekiddirirwangamu emirundi esatu. Ekya ssatu kye kiseera Katonda lwe yaleeta okusala omusango okw’okutabula ennimi zaabwe, n’okubasaasaanya mu nsi yonna. ‘Tujje’ ey’okusooka yali okwetegekera ‘Tujje’ ey’okubiri, mwe baazimba ekibuga kyabwe n’omunaala. Bwe baamala omulimu gwabwe mu mbeera y’ekyogerwa eky’okubiri ekya ‘Tujje’, Katonda n’akka wansi okulaba n’amaaso obujeemu bwabwe. ‘Tujje’ ey’okusatu yali okusala omusango, ate ‘Tujje’ ey’okubiri yali okukebera okulabibwa n’amaaso. ‘Tujje’ ey’okusooka erimira ensobi yaabwe eyasooka, era mu by’obunnabbi okuddirirwangamu emirundi esatu kw’ekigambo ‘Tujje’ kulaga enkola y’okugezesa mu bitundu bisatu ey’Enjiri ey’obutaggwaawo. Waliwo ebirala bingi mu bujulizi bw’obujeemu bwa Nimrod n’okugwa kwe, naye tukiraga nti omulundi ogwasooka lwe Babulooni (Babele) yagwa, akabonero ka ‘emirundi musanvu’, nga kalabirwamu mu ‘okubasaasaanya’, kaalagibwa. Omusango gwa Nimrod gwayimiririzibwa mu ‘okubasaasaanya’, ogwa Nebuchadnezzar ne gubeerwa ‘emirundi musanvu’, ate ogwa Belshazzar ne gubeerwa ‘enkumi bbiri mu bikumi bitaano mu amakumi abiri’.

Akabonero ka Alufa n'Omega kalaga nti olunyiriri lw'obunnabbi olukiikirirwa essuula ennya n'ettaano, luli obubaka bw'enkuba ey'oluvannyuma bw'omulayika ow'okubiri n'Okukaaba okw'omu ttumbi ly'ekiro. Olunyiriri lutandikira ne kugwa kwa Babulooni okukiikirirwa Nebukadduneeza, nga kulaga 1798, lwe Babulooni ow'omwoyo (Obwa Paapa) yagwa okusooka. Ate ku nkomerero y'olunyiriri, Babulooni eya Berusaza egwa, nga ekimaka entandikwa y'okugwa mu mitendera kwa Babulooni ow'omwoyo (Obwa Paapa nate), okutandika ku kizibu ky'etteeka lya Ssande. Waliwo abajulizi babiri b'okugwa kwa Babulooni ku ntandikwa y'olunyiriri, era n'abajulizi babiri ku nkomerero y'olunyiriri. Akalowoozo k'obunnabbi kamanya akabonero k'Okutandika n'Okukoma Okukulu, era kalaba nti ensonga ey'okugwa kwa Babulooni ejjulirwa abajulizi bana mu luyiriri olukiikirirwa essuula ennya n'ettaano eza Danyeri.

Mu nteekateeka y’ekifaananyi n’ekituukirizibwa ey’a Nebuchadnezzar ne Belshazzar, bwe gattibwa wamu n’ennaku ez’enkomerero, tusanga ensolo ey’ensi mu mbeera yaayo nga omwana gw’endiga eyimiririrwa Nebuchadnezzar; ate bwe eyogera ng’omusota, tulaba Belshazzar. Tulaba mu nteekateeka y’obunnabbi Nebuchadnezzar ng’ayimirira enseke eya Republican ng’ekulemberwa Ssemateeka gwa Amerika, ate Belshazzar ng’ayimirira okumenyawo Ssemateeka. Era tunaalaba Nebuchadnezzar ng’omuwala omutegeevu, ate Belshazzar ng’omuwala omusirusiru.

Tunaayongera okwekenneenya essuula ey’okuna n’ey’okutaano mu kitabo kya Daniyeri mu kiwandiiko ekiddako.

Belshazzar yali aweereddwa emikisa mingi egy’okumanya n’okukola okwagala kwa Katonda. Yalaba jjajja we Nebuchadnezzar ng’agobebwa okuva mu kibiina ky’abantu. Yalaba amagezi mwe kabaka eyeegulumiza y’eenyumirizanga nga gaggiddwaawo oyo eyagamuwa. Yalaba kabaka ng’agobebwa mu bwakabaka bwe, era ng’afuulibwa munna w’ensolo ez’omu nsiko. Naye okwagala kwa Belshazzar okw’okwesanyusa n’okweegulumiza kwasangula amasomo ge teyalina kulabirwako; era n’akola ebibi ebifaanana n’ebyaaleetera Katonda okuleeta ebibonerezo ebyamanyi ebyalabika ku Nebuchadnezzar. Yasaanyaawo emikisa egye yali agiweereddwa mu kisa, n’ataakozesa emikisa egyali mu mukono gwe okutegeera amazima. ‘Nteekwa kukola ki okulokolebwa?’ kyali ekibuuzo kabaka omukulu naye omusirusiru kye yayitako ng’atafaayo.

Obulabe buno bwa obuvubuka obw’obutafaayo n’obugwagwa leero. Omukono gwa Katonda gugenda kuzuukusa omwonoonyi nga bwe gwakola eri Belshazzar, naye eri abangi kinaabeera nga wayise dda okwenenya.

Omufuzi wa Babulooni yali alina obugagga n'ekitiibwa, era mu malala ge n'okwejagalira yeeyimusa n'ayesimba mu maaso ga Katonda ow'eggulu n'ensi. Yateeka essuubi mu mikono gye, nga talowooza nti waliwo an'ayisa obugumu okumugamba nti, 'Lwaki okola kino?' Naye omukono ogw'ebyama bwe gwawandiika ennukuta ku bbugwe w'olubiri lwe, Belshazzar n'atya era n'asirika. Mu kaseera katono ddala amaanyi ge ne gamuvamu ddala, n'afuuka omuwombeefu ng'omwana. Yategeera nti yali mu mukono gw'Oyo Omukulu okusinga Belshazzar. Yali amaze ebbanga nga asekerera ebyatukuvu. Kati eddoboozi ly'omutima we lyazuukuka. Yategeera nti yali afunye omukisa okumanya n'okukola okwagala kwa Katonda. Ebyafaayo bya jjajja we byalabika mu maaso ge obulungi nnyo ng'ebyawandiikibwa ku bbugwe. Bible Echo, Epreeri 25, 1898.