Ekirooto eky’okubiri kya Nebukadduneeza kiraga ‘ekiseera eky’enkomerero,’ nga mu kiseera ekyo ebibinja bibiri by’abasinza biyitibwa okujja okunoonyereza ku ‘kweyongera kw’amagezi’ okwaggulwawo mu 1798. Awo Danyeri era ayitibwa Berutesaza, ne kino ne kimulaga nti ali mu bantu ba Katonda ab’endagaano, kubanga okukyusibwa erinnya mu ngeri ey’obunnabbi kubeera akabonero k’enkwatagana ey’endagaano. Nebukadduneeza yakkiriza nti mu Danyeri mwabeerawo Omwoyo Omutukuvu, era ng’asinziira ku by’eyalabirako ku Danyeri edda, yateesa nti ‘tewali kyama’ kinaamutabulira Danyeri; naye ekyama ky’ekirooto kino kyamweraliikiriza Danyeri.
Ayi Belutesaza, omukulu w’abalaguzi, kubanga mmanyi nti omwoyo gw’abakatonda abatukuvu guli mu ggwe, era tewali kyama kikukutaganya, mbuulira ebyolesebwa by’ekirooto kyange bye nnalabye, n’ennyonnyola yaabyo. Bwe bityo ebyolesebwa eby’omu mutwe gwange bwe byali bwe nnali mu kitanda; ne ndaba, laba, omuti wakati w’ensi, n’obuwanvu bwagwo bwali bunene nnyo. Omuti ne gukula ne guba mugumu, era obuwanvu bwagwo ne butuuka mu ggulu, n’okulabika kwagwo ne kutuuka ku nkomerero z’ensi yonna. Amabaawa gaagwo gaali malungi, n’ebibala byaagwo byali bingi, era mu gwo mwalimu emmere ya bonna; ensolo ez’omu nsiko zaabeeranga mu kisikirize kyagwo, n’ebinyonyi eby’omu ggulu byabeeranga mu matabi gaagwo, era buli kiramu kyafunanga mmere mu gwo. Ne ndaba mu byolesebwa eby’omu mutwe gwange bwe nnali ku kitanda, laba, omukuumi omutukuvu n’akka okuva mu ggulu; n’ayogerera waggulu n’ayogera bw’atyo nti, Mutemule omuti, mutemulire amatabi gaagwo, mukunkumule amabaawa gaagwo, musaasanse ebibala byagwo; ensolo zive wansi waagwo, n’ebinyonyi bive mu matabi gaagwo; naye mulekerewo ensanda y’emizi gyagwo mu nsi, nga gwasibiddwa n’empeta y’ayironi ne mkuwa, mu muddo omuto ogw’ensiko; era kibeere kimanse n’omusulo ogw’eggulu, era omugabo gwe gubeerenga n’ensolo mu muddo gw’ensi; omutima gwe gukyusibwe okuva ku gwa muntu, era omutima gw’ensolo gumuweerwe; era emyaaka musanvu giyite ku ye. Ekintu kino kiva mu kiragiro ky’abakuumi, era okusaba kuno kuvuudde mu kigambo ky’abatukuvu; kigendererwa nti abalamu bamanye nti Oyo Ali Waggulu Ennyo afuga mu bwakabaka bw’abantu, era abuwa buli gw’ayagala, era ateekaako ku bwo oyo asinga okukendeera mu bantu. Ekilooto kino nze kabaka Nebukadduneeza kye nnalabye. Kaakano ggwe, ayi Belutesaza, tegeeza ennyonnyola yaakyo, kubanga abasajja bonna ab’amagezi ab’omu bwakabaka bwange tebasobodde kunkubulira ennyonnyola yaakyo; naye ggwe osobola, kubanga omwoyo gw’abakatonda abatukuvu guli mu ggwe. Awo Danyeri, erinnya lye eryayitibwa Belutesaza, n’awuniikirira okumala essaawa emu, n’ebyo by’alowooza ne bimweraliikiriza. Kabaka n’ayogera n’agamba nti, Belutesaza, ekilooto oba ennyonnyola yaakyo te bikukutaganye. Belutesaza n’addamu n’agamba nti, Mukama wange, ekilooto kibeere eri abo abakukyawa ggwe, n’ennyonnyola yaakyo eri abalabe bo. Danyeri 4:9-19.
Danyeri yabuzeemu emirembe olw’ekirooto n’ensobanuro yaakyo, kubanga yategeeranga nga ensobanuro eyo eyinza okusunguwaza Nebukadduneeza; naye Nebukadduneeza bwe yamugumya okwogera, Danyeri n’amuwa obulabula ku kusalirwa omusango okugenda okujja. Obulabula bw’okusalirwa omusango obugenda okujja bubeera bwa kifaananyi ku bulabula bwa malayika ow’olubereberye eyatuuka mu biro by’enkomerero mu 1798.
Awo Daniel, erinnya lye lyayitibwanga Belteshazzar, yennyamazza okumala essaawa emu, era ebirowoozo bye byamweraliikiriza. Kabaka n’ayogera n’agamba nti, Belteshazzar, tokweraliikirira olw’ekirooto, newaakubadde okutegeezebwa kwakyo. Belteshazzar n’addamu n’agamba nti, Mukama wange, ekirooto libeerenga eri abo abakukyawa, n’okutegeezebwa kwakyo kubeerenga eri abalabe bo. Daniel 4:19.
Daniyeri yali asamaziddwa okumala essaawa emu. "Essaawa" eno yeemu ku mirundi etaano we kigambo "essaawa" kyogerwako mu kitabo kya Daniyeri, era tewalabika kwonna mu Endagaano Enkadde. Wano kiyimirira ekiseera Daniyeri, ng'akiikirira "ab'amagezi" abategeera okweyongera kw'obumanyi, we yeetegekera okuwa okulabula kw'omulayika ow'olubereberye, alanga okuggulwawo kw'okusalirwa omusango okw'okunoonyereza ku October 22, 1844. Okunnyonnyola kwa Daniyeri ku kirooto tekuli kwokka okulangirirwa kw'okusala omusango ogugenda okujja, naye kulimu era n'okuyita Nebukadduneeza alekerawo ekibi, nga kiyimirira Enjiri ey'obutaggwaawo ey'omulayika ow'olubereberye. "Essaawa" eno mu ntegeka y'obunnabbi etekebwa mu biro by'enkomerero, mu 1798, lwe yatuuka mu byafaayo omulayika ow'olubereberye. Omulayika ow'olubereberye yayingira mu byafaayo mu 1798, ku nkomerero y' "ebiseera musanvu" eby'ekibonerezo kya Katonda ebyaleetebwa ku bwakabaka obwa mu bukiikakkono, nga byatandika mu 723 BC.
Kubanga ezo ze nnaku ez'okubonereza, okulaba nti ebyo byonna ebyawandiikiddwa bituukirizibwa. Naye ziruwa eri abali embuto, n’abo abayonsa, mu nnaku ezo! Kubanga walibaawo ennaku ennene mu nsi, n’ekiruyi eri abantu bano. Era baligwa n’ekitala, ne batwalibwa mu buwaŋŋanguse mu mawanga gonna; era Yerusaalemi erinyigirizibwa ab’amawanga, okutuusa ebiseera by’ab’amawanga lwe bituukirizibwa. Lukka 21:22-24.
Nebukadduneeza yajja kubeera n’omutima gw’ensolo okumala ekiseera ky’okusasula kwa Katonda, ekyaleetebwa ku bwakabaka obw’amambuka obwa Isirayiri, kubanga Nebukadduneeza yali kabaka w’amambuka. Lukka ayita ekiseera kye kimu “ebiseera” (“ebiseera by’Abamawanga”), mu bungi, ng’alaga ekkomerero ky’okulinyirirwa kwa Yerusaalemi.
Era banaakuttibwa n’ekitala, era banaatwalibwa nga basibe mu mawanga gonna; era Yerusaalemi enaakandagiribwa abannaggwanga, okutuusa ebiseera by’abannaggwanga bwe binaatuukirira. Lukka 21:24.
Mu Kitabo ky’Okubikkulirwa kwa Yokaana, ebbanga ly’ab’amawanga ery’okukandagira awatukuvu n’eggye lyamanyibwa nti limala emyaka 1,260, kubanga kyali kigendereddwamu okulaga ebbanga ly’okutulugunyizibwa kw’Obupapa.
Naye oluggya olw’ebweru w’Yeekaalu olureke, era tolupime; kubanga luweereddwa eri ab’amawanga, era banaalinnyirira ekibuga ekitukuvu wansi w’ebigere okumala emyezi amakumi ana n’ebiri. Nange ndiwa obuyinza eri abajulizi bange ababiri, era banaabuulira obunnabbi okumala ennaku 1,260, nga bambadde engoye ez’ebbukutu. Okubikkulirwa 11:2, 3.
Obubaka bw’okulabula Danyeri bwe yawa Nebukadduneeza bukiikirira okulabula ku musango ogujja. Okutuuka kw’obubaka obwo mu ngeri ey’akabonero kwalagibwa mu 1798, ekyo bwe kyali kiseera malayika asooka lwe yatuuka okulabula ku kusembera kw’okusalirwa omusango ogw’okunoonyereza. Omusango ogwategeezebwa ogw’okutuukira ku Nebukadduneeza gwatuuka mu kukozesebwa kw’ekigambo "essaawa" eky’okubiri mu mutwe ogw’okuna.
Byonna bino byatuuka ku kabaka Nebukadduneeza. Ku nkomerero y’emyyezi kkumi n’ebiri, yagendagenda mu lubiri lw’obwakabaka bwa Babulooni. Kabaka n’ayogera nti, Si Babulooni ennene eno gye nzimbye okuba ennyumba y’obwakabaka olw’amaanyi g’obuyinza bwange, era ku kitiibwa ky’obungangavu bwange? Ng’ekigambo kikyalimu mu kamwa k’oyo kabaka, ne wava eddoboozi okuva mu ggulu nga ligamba nti, Ggwe kabaka Nebukadduneeza, ggwe ky’ogambibwa; obwakabaka buvudde ku ggwe. Era banaakugoba mu bantu, n’obutuuze bwo bulibeera n’ensolo ez’omu nsiko: balikukola olye omuddo ng’ente, era ebiseera musanvu bijja kukuyitako, okutuusa lw’omanya nti Ali Waggulu Ennyo afuga mu bwakabaka bw’abantu, era abuwa oyo gw’ayagala. Mu ssaawa eyo nyini ekigambo ne kituukirira ku Nebukadduneeza: n’agobebwa mu bantu, n’aly omuddo ng’ente, era omubiri gwe ne gutoba n’omusulo ogw’eggulu, okutuusa enviiri ze lwe zaakula nga oboya bw’ensega, n’obukongovule bwe nga obw’ebinyonyi. Danyeri 4:28-33.
Omusango ogwabadde gutegeezeddwa mu bunnabbi gwatuuka mu ssaawa yennyini Nebukadduneeza lwe yeegulumiza mu mutima gwe. Okusala omusango okw’okunoonyereza okwabadde kutegeezeddwa mu bunnabbi kwatuuka bwe “ssaawa” y’okunoonyereza kwa Katonda yatandika.
"Ssaawa" ey’omusango gwa Katonda eyali nga 22 Okitobba 1844, yaleeta ebika bibiri by’abasinza, ebyalambikibwa mu Danieli essuula ey’ekkumi n’ebiri nga "ab’amagezi" n’ "ababi", era mu lugero lw’abawala abawulu kkumi nga "ab’amagezi" oba "abasirusiru", era mu Habakkuku essuula ey’okubiri nga abo abaalangirirwa abatuukirivu olw’okukkiriza; bano ne baayawulibwa okuva ku abo abaayolesa empisa ez’efaanagana ne eza Nebukadduneeza mu "ssaawa" omusango gwe lwe yatuuka.
Laba, omwoyo gwe ogw'eyimuse si mugolokofu mu ye; naye omutuukirivu aliba mulamu olw'okukkiriza kwe. Abakkuki 2:4.
Ebika bibiri mu buli ku nnyiriri essatu ezo byayolesebwa nga "ssaawa" y’omusango gwe yatuuse ku October 22, 1844; era kino kye kiyimirirwa "ssaawa" y’omusango ogwa Nebuchadnezzar. Mu 1798, "obusungu" obusooka bw’ "emirundi musanvu" bwakomekkerezebwa, ng’obufuzi bwa Papa bwakomya okugenda bulungi kubanga bwafuna ekiwundu ekitta.
Era kabaka alikola ng’okwagala kwe bwe kuli; era alyeeyimusa, era alyeekulumbaza okusinga buli katonda, era anaayogera ebigambo ebyewuunyisa ku Katonda ow’abakatonda, era alibeera mu buwanguzi okutuusa nga ekiruyi kinaatuukirizibwa: kubanga ekyo ekyasalibwawo kijja kukolebwa. Danyeri 11:36.
Omwaka gwa 1844 gwali ekkomerero ly'obusungu "obusembayo":
N’agamba nti, Laba, ndikutegeeza ebiribaawo ku nkomerero esembayo ey’obusungu; kubanga mu kiseera ekyategekebwa enkomerero eneebawo. Danyeri 8:19.
Okukozesebwa okusooka kw’ekigambo ‘essaawa,’ mu Danyeri essuula ey’okuna, kiyimirira 1798; era nga 1798 kyali enkomerero ya ‘ekisooka’ eky’obusungu bwa Katonda obw’ ‘emirundi musanvu’ ku bwakabaka obw’amambuka bwa Isirayiri; okutuuka kw’obubaka bwa malaika ow’okusooka mu kiseera ky’enkomerero; era n’enkomerero y’ ‘emirundi musanvu’ gya Nebukadduneeza mu ‘nkomerero y’ennaku.’
Okukozesebwa okw’okubiri kw’ekigambo “essaawa,” mu Danyeri omutwe ogw’okuna, kuyimirira 1844; ekyo kye kyali kkomerero ky’obusungu “obwasembayo” obw’ “emirundi musanvu,” obwabadde ku Bwakabaka bw’Amaserengeta bwa Yuda. Era kyali okutuuka kw’omusango ogw’okunoonyereza, n’omusango gwa Nebukadduneeza ogw’obwannannyini.
Essuula esooka erambulula ebyafaayo by’enkola y’okukemebwa mu mitendera esatu, era eraga okufuna amaanyi kw’obubaka bwa Malayika asooka ku nga 11, Agusito 1840. Essuula ey’okuna eyimirira okutuuka kw’obubaka bwa Malayika asooka mu kiseera eky’enkomerero mu 1798, era kitekeddwa okugattibwa ku ssuula esooka. Essuula ey’okuna ekissaako amaanyi ku bubaka bwa Malayika asooka n’obulabula bwaabwo ku musango ogusemberedde, era eraga Okitobba 22, 1844, n’okutuuka kw’obubaka bwa Malayika ow’okusatu.
Wamu bikiikirira okutandika si kwa Obwadiventisiti yokka, wabula ne kwa Amerika. Emitwe emu okutuuka ku ssatu gikwogera ku byafaayo eby’oku nkomerero y’Obwadiventisiti, era n’oku nkomerero ya Amerika. Omutwe ogw’okutaano, era n’obujulizi bwa Belshazzar, bikwatagana n’emitwe esatu egyasooka.
Essuula esooka awamu ne ssuula ennya biraga okutambula kw’omwalaika asooka, n’ebyafaayo eby’omu kiseera lwe kitabo kya Danyeri kyaggyibwako akasiba mu kiseera ky’enkomerero mu 1798. Obubaka obwo obwaggulwawo olwo bulagirwa mu kyoleso kya Omugga Ulai, ekiraga okweyongera kw’okutegeera okuli mu ssuula musanvu, munaana ne mwenda ez’ekitabo kya Danyeri.
Mu mwaka ogw’okusatu ogw’obwakabaka bwa kabaka Belshazzar, ekyolesebwa kyandabikira, nze Danyeri nennyini, nga kyaddirira ekyaasooka ekyandabikira. Era nnalaba mu kyolesebwa; era bwe nnalaba, ne kiba nti nnali e Susani mu lubiri, eriri mu ssaza lya Eramu; era nnalaba mu kyolesebwa, nga nnali ku lubalama lw’omugga Ulayi. Danyeri 8:1, 2.
Essuula emu okutuuka ku ssatu, nga zikwataganye ne ssuula etaano, ziyimirira entambula y’omulayika ow’okusatu, n’ebyafaayo lwe ekitabo kya Danyeri kyabikkulibwa mu 1989. Obubaka obwabikkulibwa mu kiseera ekyo bufaananyizibwa n’okwolesebwa kw’Omugga Hiddekel, ogulaga okweyongera kw’obumanyi okuli mu ssuula kkumi, kkumi n’emu ne kkumi n’ebiri.
Era ku lunaku olw’amakumi abiri mu nnya olw’omwezi ogusooka, nga nali ku lubalama lw’omugga omukulu, oguyitibwa Hiddekel. Danyeri 10:4.
Tujja kwongera okwekenneenya olulyo lwa Nebuchadnezzar ne Belshazzar mu kiwandiiko ekiddako.
Waliwo obwetaavu obw’okwekenneenya ennyo Ekigambo kya Katonda. Okusukkirira ddala, Danyeri n’Okubikkulirwa biteekwa okuweebwa obwegendereza nga tekibaddeko mu byafaayo by’omulimu gwaffe. Tuyinza okwogera bitonotono ku nsonga ezimu ezikwata ku buyinza bwa Roma n’Obwa Papa, naye tusaanidde okukubiriza abantu okuteeka obwegendereza ku ebyo bannabbi n’abatume bye baawandiika nga baasikirizibwa Omwoyo wa Katonda. Omwoyo Omutukuvu ategese ebintu bwe bityo, mu okuwa obunnabbi era ne mu bintu ebiragiddwa, okutegeeza nti omuntu omukozesebwa asaanidde okusigala ng’atalabika, akwekebwa mu Kristo, ate Mukama Katonda w’eggulu n’etteeka lye bagulumizibwe.
Soma ekitabo kya Danyeri. Jjukira, ekitundu ku kitundu, ebyafaayo by’obwakabaka ebyo ebyalagibwa eyo. Laba abakungu b’amawanga, amakiiko g’okuteesa, n’amagye ag’amaanyi; era otunuulire engeri Katonda gye yakola okussa wansi obugulumivu bw’abantu, n’assa ekitiibwa ky’omuntu mu nfuufu. Katonda yekka ye y’alagibwa ng’omukulu ennyo. Mu kwolesebwa kw’ennabbi alabibwa ng’asuula wansi omufuzi ow’amaanyi n’ayimirizaawo omulala. Alabisibwa ng’Omufuzi Omukulu w’obutonde bwonna, ng’ali ng’agenda okuteekawo obwakabaka bwe obutaggwaawo—Omukadde ow’ennaku, Katonda omulamu, ensulo y’amagezi gonna, Omufuzi w’ebiriwo mu kiseera kino, abikkula eby’omu maaso. Soma era otegeere nga omuntu bw’aba omwavu, omunafu, omumpi mu bulamu, asobya, era ow’omusango, bw’ayimusa omwoyo gwe mu bwereere.
"Omwoyo Omutukuvu okuyitira mu Isaaya atutunuza eri Katonda, Katonda omulamu, nga kye kisinze okussaako omwoyo—eri Katonda nga abikkuliddwa mu Kristo. 'Kubanga omwana atuzaliddwa, omwana w'obulenzi atuweereddwa; n'obukulembeze bunaabeera ku kibegabega kye; era erinnya lye balimuyita Ekyewuunyisa, Omuteesa, Katonda Omuzira, Kitaffe Ataggwaawo, Omulangira ow'Emirembe' [Isaaya 9:6]."
Ekitangaala Danyeri kye yafuuna nga kiva eri Katonda kennyini kyawaŋŋangibwa okusingira ddala olw’ennaku zino ez’enkomerero. Okwolesebwa kwe yalaba ku mbalama z’Ulai ne Hiddekel, emigga eminene egy’e Shinar, kati biri mu kutuukirizibwa, era ebintu byonna ebyayogerwa mu bunnabbi binaaba bituukiridde mu bwangu.
Mutunuulire embeera z’eggwanga ly’Abayudaaya mu kiseera obunnabbi bwa Danyeri lwe bwaweebwa. Abaisiraeri baali mu buwaŋŋanguse, yeekaalu yaabwe yali yazikiriziddwa, era okuweereza mu yeekaalu kwali kuyimiriziddwa. Eddini yaabwe yali esinziira ku mikolo egy’enteekateeka y’ebiweebwayo. Baali baazifula enkola ez’ebweru ez’omugaso ennyo ddala, ate nga omwoyo gw’okusinza amazima baagufiirwa. Okusinza kwabwe kwali kyonooneddwa ennono n’enkola z’obupagani, era mu kukola emikolo gy’ebiweebwayo tebaatunula wala okuva ku kisiikirize okutuuka ku kya ddala. Tebaamutegeera Kristo, ekiweebwayo eky’amazima olw’ebibi by’abantu. Mukama yakolera okuleeta abantu mu buwaŋŋanguse, era n’okuyimiriza okuweereza mu yeekaalu, alyoke aleme emikolo gy’ebweru okufuuka omugatte gwonna gw’eddini yaabwe. Emisimbu gyabwe n’enkola zaabwe biteekwa okuyonjolebwa okuva mu obupagani. Empeereza ey’emikolo yakkakkana, okusinza okw’omutima kusobole okuzzibwa obuggya. Ekitiibwa eky’ebweru kyaggyibwawo, eky’omwoyo kisobole okulabikira. Manuscript Releases, ekitundu 16, 333, 334.