Omutume Pawulo yali omukwataganya wakati wa Isirayiri ey’edda ne Isirayiri ow’omwoyo, kubanga obuweereza bwe, erinnya lye, embeera ze ez’obulamu n’omulimu gwe ogw’obunnabbi byonna biwa obujulizi eri amazima g’eno. Yeyategeeza nti ye mutono ennyo mu batume, kubanga yali ayigganya abantu ba Katonda.
Kubanga nze ndi omuto ennyo mu abatume, era sisaanira okuyitibwa mutume, kubanga nnayigganya Ekkanisa ya Katonda. 1 Abakkolinso 15:19.
Erinnya lye yatuumibwa mu kukyuka kwe lyali Paulo, nga kitegeeza omutono oba omuto, kubanga ye yali omuto ku batume bonna. Naye erinnya lye eryasooka lyali Saulo, nga kitegeeza "alondeddwa".
Awo Ananiya n’addamu nti, Mukama, mpulidde okuva eri bangi ku musajja ono, nga bw’akoze obubi bungi eri abatukuvu bo e Yerusaalemi; era wano alina obuyinza okuva eri bakabona abakulu okusiba bonna abayita erinnya lyo. Naye Mukama n’amugamba nti, Genda; kubanga ye ekyokukozesa ekyalondebwa eri nze, okutikka erinnya lyange mu maaso g’Ab’amawanga, ne bakabaka, n’abaana ba Isirayiri, Ebikolwa by’Abatume 9:13–15.
Sawulo yali "ekyombo ekyalondebwa" okutwala enjiri eri abamawanga, naye yasooka okukyusibwa era n'atoowazibwa n'afuuka Pawulo (omuto), kubanga yali agenda okwetagisa amaanyi mangi. Pawulo yategeera nti amaanyi ge gaali mu butono bwe, oba mu bunafu bwe.
Era ndeme okugulumizibwa okusinga ekipimo olw’obungi bw’okubikkulirwa, ne mpabwa olukambo mu mubiri, omubaka wa Sitaani annyigiriza, ndeme okugulumizibwa okusinga ekipimo. Olw’ekintu kino ne nsaba Mukama emirundi esatu kimveko. Naye n’angamba nti, Ekisa kyange kimala gy’oli; kubanga amaanyi gange gatukirizibwa mu bunafu. Kyennava nsanyuka ennyo okwenyumiriza mu bunafu bwange, amaanyi ga Kristo gatuule ku nze. Noolwekyo nsanyukira mu bunafu, mu kunyoomebwa, mu bwetaavu, mu kubonyabonyezebwa, mu kunyigirizibwa olw’Kristo; kubanga bwe mba munafu, olwo mba n’amaanyi. 2 Abakkolinso 12:7-10.
Saulo “yalondebwa”, naye alyoke abe wa maanyi ne bamufuula omuto (Paulo). Yalondebwa okutwala enjiri eri Ab’amawanga, naye yali alondebwa mu kitundu olw’okumanya kwe ku Endagaano Enkadde.
Okusukkira ddala kubanga nkumanyi nti oli omukugu mu mpisa zonna n’ebibuuzo ebiri mu Abayudaaya; ky’ensonga lw’ensaba onwulire n’obugumiikiriza. Obulamu bwange okuva mu buvubuka bwange, obwasookera ddala mu eggwanga lyange e Yerusaalemi, bumanyiddwa Abayudaaya bonna; abo abannamanya okuva ku ntandikwa, singa bawa obujulizi, bandigamba nti mu kibiina ekikakanyavu ennyo eky’eddiini yaffe nnabeeranga Omufalisaayo. Ebikolwa by’Abatume 26:3-5.
Saulo yali yayigirizibwa eri Gamalieri, eyatwalibwa ng’omu ku bayigiriza abasinga obukugu b’Ebyawandiikibwa Ebitukuvu eby’Endagaano Enkadde.
Okusaba kwakkirizibwa, era ‘Paulo n’ayimirira ku masengejje, n’akubiriza abantu n’omukono.’ Ekolwa eryo ly’omukono lyabaleeta okussaayo omwoyo, era n’engeri gye yayimiriramu yalagiriza okumussaamu ekitiibwa. ‘Awo bwe wabaawo obusirisi obunene, n’ayogera nabo mu lulimi lw’Olwebbulaniya, ng’agamba nti, Abasajja, baganda bange, ne bakadde, mumpulirize okwewoza kwange kwe njogera kaakano eri mmwe.’ Bwe baawulira eddoboozi ly’ebigambo eby’amanyiddwa mu Lulimi lw’Olwebbulaniya, ‘ne beekakkanya nnyo okusinga,’ era mu kusirikka okw’awamu n’agenda mu maaso: ‘Mazima nze ndi musajja Muyudaaya, nnazaalibwa e Taso, ekibuga eky’e Kilikia; naye ne nkulirirwa mu kibuga kino ku bigere bya Gamaliyeri, era ne njigirizibwa ng’enkola entuufu y’amateeka ga bajjajjaffe bw’eri; era nnali n’enyikivu eri Katonda, nga mmwe mwenna bwe muli leero.’ Tewaali asobola kugaanira ebyo omutume bye yayogera, kubanga ebyo by’eyayogerako byali bimanyiddwa bulungi eri bangi abaali bakyabeera mu Yerusaalemi. Ebikolwa by’Abatume, 408.
Sawulo teyalondebwa lwa kisago, era omu ku migendererwa egy’enjawulo egy’obuweereza bwa Pawulo kwe kuyunga wamu ebyafaayo ebitukuvu by’Isirayiri ey’omubiri n’ebyafaayo ebitukuvu by’Isirayiri ey’omwoyo. Nga kikwatagana n’ekyo, y’awandiika ebisinga mu Endagaano Empya. Essuula emu ku byawandiikibwa bye eraga era n’ekakasa emisingi egyawagira enteekateeka y’obubaka bw’omumalayika ogw’olubereberye era n’enteekateeka y’obubaka bw’omumalayika ogwa ssatu. Ekitundu ekyo kye kijjukizo mu byafaayo bya Adiventisimu ekirambulula enjawulo wakati w’ab’amagezi n’abasirusiru mu ntandikwa n’enkomerero ya Adiventisimu.
Kale tubasabye, baganda baffe, olw'okujja kwa Mukama waffe Yesu Kristo, era olw'okuŋŋaanibwa kwaffe gy'ali, muleme okuzunguzibwa mangu mu magezi g'ammwe newaakubadde okutabanguka, newaakubadde olw'omwoyo, newaakubadde olw'ekigambo, newaakubadde olw'ebbaluwa ng'evudde gye tuli, ng'olunaku lwa Kristo lutuuse kumpi. Waleme okubaawo muntu yenna abalimbanga mu ngeri yonna; kubanga olunaku olwo terulina kujja okuggyako okusooka okubaawo kuvamukiramu, era omuntu ow'ekibi alyoke alabisibwe, omwana w'okuzikirira; alwanyisa era yeeyimusa waggulu w'ebintu byonna ebiyitibwa Katonda oba ebisinzibwa; n'atuula ng'ali Katonda mu yeekaalu ya Katonda, yeeraga nti ye Katonda. Temujjukira nti bwe nnali nkyali nammwe, nnabagamba ebyo? Kati mumanyi ekimuziyiza, alyoke alabisibwe mu biseera bye. Kubanga ekyama ky'obutali butuukirivu kikola dda; wabula oyo aziyiza kaakano anaziyiza okutuusa lw'anaggibwawo mu kkubo. Awo oluvannyuma omubi oyo alyoke alabisibwe, Mukama gw'alimalawo n'omukka oguva mu kamwa ke, era anamuzikiriza n'okumasamasa okw'okujja kwe; era oyo ajja ng'okukola kwa Setaani bwe kuli, n'amaanyi gonna n'obubonero n'eby'amagero eby'obulimba, era n'okulimbalimba kwonna okw'obutali butuukirivu mu abo abazikirira; kubanga tebaakkiriza okwagala kw'amazima okw'okubalokola. Era olw'ekyo Katonda alibatumira okulimbibwa okw'amaanyi, balyoke bakkirize eky'obulimba; bwe batyo bonna balyoke bamalirizibwe mu musango, abo abataakkiriza mazima, naye baasanyukira mu butali butuukirivu. 2 Abatesalonika 2:1-12.
Omulamwa gw'ekitundu kino kwe kwebuuza nti Kristo alikomawo ddi omulundi ogw'okubiri. Paulo ajjukiza Abatesalonika nti yali amaze dda okuddamu ensonga eyo edda bwe yagamba nti, "Temujjukira nti bwe nnali nkyali nammwe, nabategeeza ebyo?" Paulo yali agezaako okuziyiza ab'oluganda okulimbibwa ku nsonga ey’"okukomawo kwa Mukama waffe Yesu Kristo, n'okukuŋŋaanira wamu gy'ali."
Abawandiisi b’ebyafaayo balaga nti ekitundu ekimu ku bibiri eky’obubaka bwa William Miller kyasinzibwako ku kulambulula kwe ku myaka 2300 egiri mu Danyeri essuula ey’omunaana, olunyiriri olw’ekkuminamunaana. Ekitundu ekirala eky’obubaka bwe, ekitali kimanyikiddwa emirundi minji, kye mulimu gwe ogw’okuwakanya enjigiriza ez’obulimba ezikwata ku Kujja okw’okubiri kwa Kristo.
Nga kisinziira ku nkola ey’obulimba ey’aba Jesuit, waaliwo (era n’okutuusa kaakano waliwo) enjigiriza ey’obulimba eyamanyiddwa ennyo, William Miller gye yagirwanyisa bulijjo. Enjigiriza eyo yaali nti Okujja okw’okubiri kwa Mukama kwali kusoosebwa emyaka lukumi egy’emirembe, egyayitibwa "temporal millennium", era Sister White naye yagirwanyisa.
Omulimu gwa Miller gwali era okuteekawo amazima ag’okudda okwennyini kwa Kristo, nga awakanya endowooza ez’enjawulo ez’obulimba ezikwata ku myaka lukumi, ezali zisasaanye mu kiseera kye. Paulo ayogera ku Kudda kwa Kristo okw’okubiri mu 2 Abatesalonika, kale ekitundu ekyo kyali kitundu ku ntegeera ya Miller ey’okudda okwennyini okw’okubiri. Essuula lyali “Amazima agaliwo kaakati” eri Miller.
Pawulo alambulula ennyiriri y’ebintu ebikwatana n’Okujjira okw’okubiri, era n’awa ensonga lwaki Abatesalonika tebaalina kusuubira okudda kwa Mukama nga bakyali balamu. Pawulo agamba nti, “Kati tubasabye, ab’oluganda, olw’okujjira kwa Mukama waffe Yesu Kristo era n’olw’okukuŋŋaana kwaffe wamu gy’ali.” Ekigambo ‘beseech’ kitegeeza okubuuzisa. Pawulo alondoolereza mu magezi ebintu ebikwatana n’Okujjira okw’okubiri era ng’akulembera abawuliriza be mu ngeri y’okubuuzisa, nga kigendereddwamu okubaleetera okwekeneenya endowooza ye.
Enteekateeka y’obulowooza bwe ye nti, Kristo nga tannadda okuddawo omulundi ogw’okubiri, obufuzi bwa Papa busooke kumanyibwa era bufuge; era nga obufuzi obwo tebunnaba kutuuka mu byafaayo, wateekwa okusooka okubaawo okugwa okuva mu kukkiriza. Okugwa okuva mu kukkiriza kwali kungali mu biseera eby’omu maaso, n’olwekyo n’okutuuka kw’obufuzi bwa Papa ne kuba wala okusingawo. Kale kitya omuntu yenna ayinza okulimbibwa n’alowooza nti okukomawo kwa Kristo kuli kumpi? Akozesa ebifaananyi bingi eby’obufuzi bwa Papa okulaga bulungi ani ddala obuyinza obwo obulabisibwa oluvannyuma lw’okugwa okuva mu kukkiriza. Ayita obufuzi bwa Papa “omusajja w’ekibi,” “omujeemu,” “mwana w’okuzikirira” era “ekyama ky’obutali butuukirivu.” Mukyala White ayogera bukakafu nti bino byonna bye bifaananyi ebiraga obufuzi bwa Papa.
Naye nga tannajja Kristo, ebikulaakulana ebikulu mu nsi ey’eddiini, ebyayogerwako mu bubaka bw’obunnabbi, byandibaddewo. Omutume n’agamba nti: ‘Temanguwazibwenga mu birowoozo byammwe, so temutabangukenga, newankubadde olw’omwoyo, newankubadde olw’ekigambo, newankubadde olw’ebbaluwa ng’ewandikiddwa ng’eva gye tuli, ng’egamba nti olunaku lwa Kristo lutuuse okumpi. Temulimbibwenga muntu yenna mu ngeri yonna; kubanga olunaku olwo terujja, wabula okusooka wabeewo okuwulekera eddiini, era omusajja ow’ekibi alabikibwe, omwana w’okuzikirira; alwanyi era yeeyimusa waggulu ku buli ekiyitibwa Katonda oba ekisinzibwa; okutuuka n’okutuula mu yeekaalu ya Katonda, nga yeeyoleka ye Katonda.’
Ebigambo bya Pawulo tebyalina kutaputankanyizibwa. Tewaalina kuyigirizibwa nti, olw’okubikkulirwa okwenjawulo, yalabula Abatesalonika nti Kristo ajja amangu ddala. Okuyimirira ku mbeera eyo kuleeta obutabanguko mu kukkiriza; kubanga ebirindiddwa bwe bitatuukirira, emirundi mingi bireetera obutakkiriza. Noolwekyo omutume yalabula ab’oluganda obutatwala bubaka bwonna bwa ngeri eyo ng’obuva gy’ali, era n’ategeeza nnyo nti obuyinza bwa Papa, bwe bwannyonnyolwa bulungi nnyo nnabbi Danyeri, bwalibadde bunakuzukuka ne bulwana n’abantu ba Katonda. Okutuusa ng’obuyinza buno bumaze okukola omulimu gwabwo ogw’okuzikiriza n’ogw’okutukobya, kubeera bwa bwerere eri ekkanisa okulindirira okujja kw’Omwami waabwe. ‘Temujjukira,’ Pawulo yababuuza, ‘nti bwe nnali nkyali nammwe, nabategeeza ebyo?’
Ebigezo eby’entiisa byali bigenda okuzingira Ekkanisa ey’amazima. Ne mu kiseera omutume bwe yawandiika, “ekyama eky’obujeemu” kyali kimaze okutandika okukola. Ebyo ebyali bigenda okubaawo mu biseera eby’omu maaso byandibadde “mu ngeri ya Setaani, n’amaanyi gonna n’obubonero n’eby’amagero eby’obulimba, era n’okulimba kwonna kw’obutali butuukirivu mu abo abazikirira.”
Kisingira ddala obukakafu kwe kwogera kw’omutume ku bo abagenda okugaana okukkiriza ‘okwagala kw’amazima.’ ‘Olw’ekyo,’ bwe yategeeza ku abo bonna abagaana nga babigenderedde obubaka bw’amazima, ‘Katonda alibawa amaanyi g’obulimba, balyoke baakkirize eky’obulimba: bonna basalibwewo, abatakkiriza amazima, naye abasanyukira obutali butuukirivu.’ Abantu tebasobola kugaana obulabula Katonda mu kisa kwe bw’abasindikira nga batalina kibonerezo. Ku abo abaguma mu kuvanga ku bulabula buno, Katonda aggyawo Omwoyo gwe, n’abaleka mu bulimba bwe baagala. Ebikolwa by’Abatume, 265, 266.
Newankubadde Sister White alambulula mu butereevu "omusajja ow’ekibi," "oyo omubi," "omwana w’okuzikirira" ne "ekyama ky’obujeemu" okuva mu kyawandiikibwa kya Pawulo, era n’akiyita "obuyinza obw’obupapa," agamba ebisingawo. Alaga nti bifaananyi bino Pawulo bye yakozesa okulaga Omupapa wa Ruma byasimikibwa mu kitabo kya Danyeri, bwe yagamba nti, "Noolwekyo omutume n’alabula baganda baleme okwaniriza bubaka bwa ngeri eyo ng’ate babulowooza nti buva gy’ali; era n’akyasimba nnyo ku nsonga nti obuyinza obw’obupapa, obulambulukusiddwa bulungi nnyo nnabbi Danyeri, bwalina okugolokoka ne bulwana n’abantu ba Katonda. Okutuusa obuyinza buno lwe buba bumaze okukola omulimu gwabwo ogw’okutta n’ogw’okuwoola Katonda, kyandibadde kya bwerere eri ekkanisa okulindirira okudda kwa Mukama waabwe." Pawulo yali asinziiza ekitundu ky’obubaka bwe eri Abatesalonika ekyalaga obupapa ku Danyeri essuula kkumi n’emu, omutundu amakumi asatu mu mukaaga.
Era kabaka alikola ng’okwagala kwe bwe kuli; era alyeeyimusa, era alyeekulumbaza okusinga buli katonda, era anaayogera ebigambo ebyewuunyisa ku Katonda ow’abakatonda, era alibeera mu buwanguzi okutuusa nga ekiruyi kinaatuukirizibwa: kubanga ekyo ekyasalibwawo kijja kukolebwa. Danyeri 11:36.
Bwe Pawulo ategeeza nti Papa ye "ayimirira okuwakanya era yeekulisa okusinga buli kintu ekiyitibwa Katonda, oba ekisinzibwa; okutuusa n'okutuula mu yeekaalu ya Katonda ng'ali nga Katonda, ng'alaga nti ye Katonda," Pawulo yali ng'ayogera mu ngeri endala ebyo ebyategeezebwa nnabbi Danyeri ku "kabaka" eyakolanga "nga bw'ayagadde," n'eyeekulisa "ye kennyini" era n'eyongera "obukulu okusinga bakatonda bonna." Papa ye kabaka ayogera "ebigambo eby'ekitalo nga awakana ne Katonda ow'abakatonda," era Papa ye buyinza obwandibadde "bugende bulungi okutuusa ku" "obusungu obwasooka" lwe "bwatukirizibwa" mu 1798.
Danyeri ekkumi n’emu, olunyiriri olw’amakumi asatu mu mukaaga, lwa mugaso nnyo okutegeerwa bulungi singa okweyongera kw’amagezi mu 1989 kugenda kutegeerwa mu ngeri entuufu. Ky’ensonga lwaki enjigiriza enkyamu—nga Uriah Smith ye yagileeta—nti kabaka ayogerwako mu lunyiriri luno ye Bufalansa, yayingizibwa mu mulembe ogwasooka ogw’Adiventisimu (1863–1888). Smith yakyusa ebyawandiikibwa by’olunyiriri olw’amakumi asatu mu mukaaga okuva ku “kabaka oyo” (ogwo gwe obwa Papa obwabadde bugguliddwa mu nnyiriri ezisooka) okudda ku “kabaka yenna,” alyoke ateeke ku Bufalansa obutakkiriza Katonda ebikula by’engeri y’okusinza eya Ruumi; naye ekyo kyali kya kutandikirako kyokka okuteeka mu maaso ekiteeso kye kye yayagaliranga nnyo nti Buturuki ye kabaka w’obukiikakkono mu lunyiriri amakumi ana n’ebiddirira.
Sitaani yatandika amangu nnyo okukisa amazima nti kabaka ali mu lunyiriri olwo ye obwa Papa, era Mutume Pawulo ye awa obujulizi bwa Danyeri omujulizi ow’okubiri ku nsonga eno. Mukyala White yawa obujulizi ng’omujulizi ow’okusatu.
Ssi kyokka Setaani yagezaako okukweka amazima agakwata ku kabaka ayogerwako mu lunyiriri ng’ali Papa, naye mu kukyusa engeri amazima agali mu lunyiriri olwo gye gategeerwa, era n’aleetera obutategerekeka ku makulu g’ekyogerwako nga “obusungu” mu lunyiriri olwo. Obwapapa obwogerwako mu lunyiriri bwalina okweyongera mu buwanguzi okutuusa mu 1798, lwe bwafuna ekiwundu eky’akufa. Omwaka gwa 1798 gwe gw’ennkomerero y’emyaka 2520 egy’obusungu bwa Katonda; obusungu buno bwatuukirizibwa ku bwakabaka obw’omu Bukiikakkono bwa Isirayiri, nga butandika mu 723 BC.
Singa Obwadiventisiti bwalwaniridde era bwakuumidde ‘emirundi musanvu’ mu 1863, kyandibadde nga tekisoboka n’akatono Uriah Smith okuyitamu n’obusirusiru obwo ku lunyiriri 36, kubanga ‘obusungu’ bandibubadde bategeedde nti bubikkula obusungu bwa Katonda obwasooka obw’‘emirundi musanvu’, ne kityo ne butalina kwegatta kwonna na Bufalansa. Okuyongera kw’obumanyi mu 1989 kwesigamizibwa Pawulo mu kyawandiiko ekyo, era olw’ensonga eyo okulabula kwa Pawulo okuli mu kyawandiiko ekyo okw’abo abatafuna kwaagala kw’amazima naye ne bakkiriza okulimbibwa okw’amaanyi, bakikola olw’okugaana amazima Pawulo g’aleeta mu kyawandiiko ekyo. Omu ku mazima ago kwe kulambulula mu butuufu ‘kabaka w’amambuka’ mu Danyeri essuula 11, olunyiriri 40 okutuuka ku 45.
Mu kyawandiikibwa kino, Pawulo bwe yamala okulaga Papa wa Ruumi, yalaga n’olunyiriri lw’ebintu ebigenda okubaawo ku nkomerero y’ensi nga bitambulira okutuuka ku Kudda kwa Kristo okw’okubiri, kye kigambo ekikulu mu kyawandiikibwa kino. Agamba nti, “Olwo oyo Omubi alibikkulibwa.” Oyo “Omubi” ye Papa, “gwe Mukama alitta n’omukka oguva mu kamwa ge, era alizikiriza n’ekitangaala eky’okujja kwe.” Awo Pawulo n’agamba nti, “Naye oyo, okujja kwe kuli ng’okukola kwa Setaani, n’amaanyi gonna, n’obubonero, n’eby’amagero eby’obulimba.” Yesu ye “oyo okujja kwe kuli ng’okukola kwa Setaani.”
Ekiseera Sitaani kye akoleramu amagero kiri okuva ku tteeka lya Sande erigenda okujja mangu okutuusa lwe Mikaeri ayimirira, era ekiseera ky’ekisa ky’abantu ne kiggwa. Sitaani takola na kamagero na kamu mu bibonerezo omusanvu eby’enkomerero ebifukibwa okuva ku kuggwa kw’ekiseera ky’ekisa okutuusa Kristo bw’akomawo.
Kristo agamba nti, ‘Mubalimanya ku bibala byabwe.’ Bwe kiba nti abo ab’okuyita mu bo mwe bikolerwa eby’okuwonya, olw’ebirabika bino, balina omutima ogw’okwewozaako olw’okusuuliriza kwabwe amateeka ga Katonda ne beeyongera mu butagondera, newaakubadde nga balina amaanyi gonna mu buli ngeri, tekitegeeza nti balina amaanyi amanene ga Katonda. Wabula, buba buyinza obukola eby’amagero obw’omulimbirizi omukulu. Ye omumenyi w’etteeka ly’empisa, era akoza buli bukodyo bw’ayinza okuziba amaso g’abantu ku butuufu bw’ennono yaalyo. Tuwabuddwa nti mu nnaku ez’oluvannyuma ajja okukolera n’obubonero n’amagero ag’obulimba. Era ajja kweyongera mu by’amagero ebyo okutuusa ku nkomerero y’ekiseera ky’ekigezo, alyoke abirage nga bukakafu nti ye malayika w’omusana so si w’ekizikiza. The Seventh-day Adventist Bible Commentary, omuzingo 7, 911.
Pawulo alaga nti waalibaawo okugwa mu kukkiriza okwakulembedde okulabisibwa kw’obwa Papa, era nti Okujja okw’okubiri kwa Kristo kujja kuba "oluvannyuma" lw’okukola okw’ewuniisa kwa Setaani. Okukola okw’ewuniisa kwa Setaani kutandika ku tteeka erya Sande mu Amerika, era kuggwaawo bwe kituuka ku kuggalawo kw’ekiseera ky’ekisa n’amakuba ag’omusanvu ag’enkomerero. Okukola okw’ewuniisa kwa Setaani kutandika ku tteeka erya Sande mu Amerika.
Olw’ekiragiro ekikakaza enteekateeka y’Obupapa nga kyesittaza ku mateeka ga Katonda, eggwanga lyaffe lijja okwawukana ddala n’obutuukirivu. ObuProtestanti bwe bulinyola omukono ne bukwata ku gw’obuyinza bwa Roma, nga bususse enjawukana eziri wakati wa byo; bwe bulituuka ne busomoka ekiwonvu ne bukwatagana ku mikono n’Obw’emizimu; era, wansi w’obuyinza bw’obumu obw’emirundi esatu buno, eggwanga lyaffe bwe lijja kugaana enteeko zonna eziri mu Ssemateeka waalyo ng’egavumenti ya BuProtestanti era eya Repabulika, ne liteekawo enkola ey’okusaasaanya obulimba n’okukyamya abantu eby’Obupapa, awo tunaamanye nti ekiseera kituuse eky’omulimu ogw’ekitalo ogwa Setaani, era nti enkomerero eri kumpi. Obujulizi, Voliyumu 5, omuko 451.
Eteeka lya Sande kye nkomerero y’obwakabaka obw’omukaaga, ensolo eva mu nsi ey’Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’asatu. Ensolo eva mu nsi yatandika okufuga ku nkomerero y’emyaka 1,260 egy’obufuzi bwa Papa mu 1798. Kale Obupapa bwabikkulibwa mu mwaka gwa 538, newaakubadde omulimu gwabwo ogw’okutwala ensi mu buyinza bwabwo gwali gukola dda Paulo bwe yawandiika ebigambo bye. Nga tekinnaba kutuuka ku mwaka gwa 538, walibaawo okugwa mu kukkiriza okwasookerako ku kubikkulibwa kw’omusajja w’ekibi, atuula mu Yeekaalu ya Katonda.
Okusooka kuvayo kwalabirizibwa mu kkanisa eya Pergamo, lwe kkanisa ya Kristo yatabula okukkiriza n’eddiini y’obupagani, nga kino kirabirwamu Konsitantino, kabaka w’e Bwaroma. Pawulo yali alambika obubonero bw’obunnabbi obuteekwa okubaawo nga tekunnaba kutuuka Okudda kwa Kristo okw’okubiri. Bwe yamala okubaddamu ebyo bye yabadde abayigiriza Abatesalonika edda, n’ababuuza nti tebaajjukira nti yabadde yabayigiriza amazima ago? Oluvannyuma n’abajjukiza nti basaanidde n’okujjukira nti yabayigiriza nti waliwo amaanyi agandiba nga “withholdeth” obupapa, “that” obupapa “might be revealed in his time?” Ekigambo “witholdeth” kitegeeza okuziyiza. Ekigambo “withholdeth” oluvannyuma mu kitundu kye kimu kyavvuunulibwa nga “now letteth.”
Kale ekitundu kino kyeragirwa mu ngeri entuufu nti; "Era kaakano mumanyi ekiziyiza obwami bwa Papa, obwo bubikkulirwe mu kiseera kyabwo. Kubanga ekyama ky’obujeemu (obwami bwa Papa) kitandise dda okukola; wabula oyo ali kaakano aziyiza obwami bwa Papa, anaayongera okuluziyiza okutuusa lw’aggyibwawo mu kkubo." Bwe William Miller yategeera ekitundu kino mu Abatesalonika, yategeera nti amaanyi agaziyiza obwami bwa Papa okulinnya ku ntebe y’obufuzi bw’ensi mu mwaka gwa 538, gaali Roma ey’obupagani, era nti Roma ey’obupagani yaali egenda okuziyiza okulinnyuka kw’obuyinza bwa Papa okutuusa nga Roma ey’obupagani "eggyiddwa mu kkubo."
Mu myaka kkumi n’ebiri gye nnali deisti, nasoma ebyafaayo byonna bye nasobola okufuna; naye oluvannyuma nnayagala nnyo Baibuli. Yayigiriza ku Yesu! Naye kyokka waaliwo ebimu bingi mu Baibuli ebyali bizibu gye ndi okubyetegeera. Mu 1818 oba 1819, nga twogera n’omukwano gwange gwe nnagenze okulaba, era nga ye yali amanyi era yawulidde bwe nnajogeranga nga nkyali deisti, n’ambuuza mu ngeri eyategeeza nnyo nti, ‘Olowooza ki ku kyawandiikibwa kino ne kiri?’ ng’ategeeza ebyawandiikibwa eby’edda bye nnagaanyiza nga nkyali deisti. Nategeera kye yali ayagala, ne mmuddamu nti—Singa ompa akaseera, nnaakubuulira amakulu gaabyo. ‘Oyagala akaseera kangi ki?’ Saamanya, naye nnaakubuulira, bwe namuddamu; kubanga saasobola kukkiriza nti Katonda yawa okubikkulirwa okutayinza kutegeerekeka. Awo ne n’eesalirawo okuyigako Baibuli yange, nga nkiriza nti nsobola okuzuula kye Omwoyo Omutukuvu ategeeza. Naye bwe nnateeka ensalawo eyo mu mutima, amangu ddala ne nteebereza nti—‘Bwe nsanga ekitundu kye sitegeera, nnaakola ntya?’ Olwo enkola y’okuyiga Baibuli eno ne jinzijira mu birowoozo: Ndikwata ku bigambo ebyo ebiri mu bitundu ebyo, ne mbigoberera mu Baibuli yonna, ne nzuula amakulu gaabyo bwe ntyo. Nnali nnina Concordance ya Cruden, gye nnalowooza nti ye asinga mu nsi; kyenvudde ne ngitwala wamu ne Baibuli yange, ne ntuula ku mmeeza yange ey’okuwandiikako, ne nsoma tewali kirala, okujjako empapula z’amawulire katono, kubanga nnali nkakanyizza okumanya kye Baibuli yange kitegeeza.
Nnatandikira mu kitabo ky’Olubereberye, ne nsoma mpola mpola; era bwe nnatuuka ku kyawandiikibwa kye saasobola kutegeera, ne nnoonya mu Baibuli okuzuula amakulu gaakyo. Nga mmalirizza okuyita mu Baibuli bwe ntyo, ayi, amazima lyanneeraga nga lyererezi era ligulumivu! Nnasanga kye mbadde mbabuulira. Nnakakasibwa nti ebiseera musanvu byaggwa mu 1843. Awo ne ntuuka ku nnaku 2,300; ne zinteeka ku nkomo y’emu; naye saalowooza ku kutegeera ddi Omulokozi yandijja, era saasobola kukikkiriza; naye omusana gwankuba n’amaanyi okutuusa nga simanyi kye nkole. Kati ne ndowooza nti, nnina okwambala eby’okutambuza n’ebyo eby’okukomya; sijja kugenda mangu okusinga Baibuli, era sijja kusigala emabega gaayo. Kyonna Baibuli ky’eyigiriza, ndikikwatirako. Naye ne bwe kityo, waaliwo ebimu ku byawandiikibwa bye saasobolanga kutegeera.
Bwe tutyo ku ngeri ye y’awamu ey’okuyigira Bayibuli. Ku mulundi omulala yategeeza engeri gye yasalirangamu amakulu g’ekyawandiiko ekiri mu maaso gaffe—amakulu ga ‘the daily.’ ‘Nnasoma mu maaso,’ bwe yagamba, ‘ne siraba kifo kirala we kyali kisangibwa, wabula mu Danyeri. Awo ne ntwala ebigambo ebyali bikwatagana n’abyo, “okuggyawo.” “Aliggyawo the daily,” “okuva ku kiseera the daily lwe lijjibwaawo,” n’ebirala. Nnasoma mu maaso, ne ndowooza nti sijja kusanga musana gwonna ku kyawandiiko; oluvannyuma ne nkomerera ku 2 Abatesalonika 2:7-8. “Kubanga ekyama eky’obujeemu kimaze dda okukola, naye oyo ali kaakano aziyiza, aliziyiza okutuusa lw’anaggibwawo mu kkubo; awo ne yeerabikira oyo omubi,” n’ebirala. Era bwe nnatuuka ku kyawandiiko ekyo, ee, amazima bwe gaalabika nga gamalangavu era ng’ag’ekitiibwa! We kiri! ekyo kye “the daily!” Kale kati, Pawulo ategeeza ki bw’agamba “oyo ali kaakano aziyiza,” oba aziyiza? Bw’agamba “omusajja w’ekibi,” ne “omubi,” ky’ategeeza Obwapapa. Kale, kiki ekiziyiza Obwapapa okweyoleka? Mazima, Obupagani; kale, “the daily” kirina okutegeeza Obupagani.
Nga tewali kutegeera nti "ekya bulijjo" mu kitabo kya Danieri kyali akabonero k’obupagani, Miller yandisoomoozeddwa nnyo okuteekawo omusingi ogw’okuzimbirako enkola ye y’obunnabbi. "Ekya bulijjo" kisangibwa emirundi etaano mu kitabo kya Danieri, era bulijjo kigobererwa akabonero k’obwakapapa. Obujulizi nti "ekya bulijjo" mu kitabo kya Danieri kye kimu n’obupagani busangibwa mu bbaluwa ya Pawulo eri Abatesalonika. Mu bbaluwa eyo mulimu omu ku kulabula okusinga obuzito mu Kigambo kya Katonda, kubanga eyo Pawulo ategeeza bulambulukufu nti abo abatayagala mazima balitumirwa okulimbibwa okunene. Akamazima akaateekebwa mu bbaluwa eyo kaali okulambulula enkolagana y’obupagani n’obwakapapa; era okugaana akamazima ako kikakasa nti okulimbibwa okunene kwe kulijja ng’ekivudde ku kugaanako eyo.
Tujja kugenda mu maaso n'ensonga eno mu kiwandiiko ekiddako.
Mwemaliriranga era mwewuunya; mukaabe, era mukaabe: batamiivu, naye si lwa mwenge; beesittala, naye si lwa kitamiiza. Kubanga Mukama abafukiddeko omwoyo ogw’otulo tungi, era azibye amaaso gammwe: bannabbi n’abafuga bammwe, abalabi, yababikkako. Era okwolesebwa kwonna kufuuse gye muli ng’ebigambo eby’ekitabo ekissiddwako akabonero, abantu kye bawa omusomi nga bagamba nti, Nkwegayiridde, soma kino: naye n’agamba nti, Sisobola; kubanga kissiddwako akabonero: era ekitabo ne kiweebwa oyo atasoma nga bagamba nti, Nkwegayiridde, soma kino: naye n’agamba nti, Sisoma. Mukama kyeyava ayogera nti, Kubanga abantu bano bansemberera na kamwa kaabwe, era bampisaamu ekitiibwa na mimwa gyabwe, naye emitima gyabwe baginzigyeko wala, era okutya kwabwe gye ndi kuyigirizibwa mateeka ga bantu: Kyendiva nkola omulimu ogwewuunyisa mu bantu bano, gwe mulimu ogwewuunyisa n’eky’amagero: kubanga amagezi ag’abagezi baabwe galibula, n’okutegeera kw’abategeevu baabwe kulikwekebwa. Zikusanze abo abanoonya ennyo okukisa amagezi gaabwe eri Mukama, n’ebikolwa byabwe biri mu kizikiza, era abagamba nti, Ani atulaba? era ani atumanyi? Mazima ddala okukyusa kwammwe ebintu okubifuula eby’enjawulo kulibalibwa ng’ebbumba ery’omubumbi: kubanga ekikolwa kinaagamba ku oyo eyakikola nti, Teyankola? oba ekintu ekyabumbibwa kinaagamba ku oyo eyakibumba nti, Teyalina kutegeera? Isaaya 29:9–16.