Ekyawandiikibwa mu nkomerero ku bipande bibiri bya Habakkuki kyali okweyongera kw’obumanyi okulabisibwa mu kyolesebwa ky’Omugga Ulai.

Wamu n’ebunnabbi bye baalowooza nti bikwata ku kiseera ky’okujja okw’okubiri, waaliwo n’obuyigiriza obwategekedde ddala okutuukana n’embeera yaabwe ey’obutakakasibwa n’okulindirira, era nga bubakuutira okulindirira n’obugumiikiriza mu kukkiriza nti ebyali kaakano bibazikiza mu kumanya kwabwe bijja mu kiseera ekituufu okunnyonnyolwa obulungi.

Mu biwandiiko by’obunnabbi bino waaliwo n’ekya Abakkuki 2:1-4: ‘Nja kujjimirira ku kifo kyange eky’okukuuma, ne nnyima ku bbaalaza; ne ntunula ndabe ky’anaŋŋamba, era kye ndiddayo bwe ndinenyezebwa. Awo Mukama n’anziramu, n’agamba nti, Wandiika okulaba, okutegeerekeka bulungi ku mabaanga, alyoke adduke oyo asoma. Kubanga okulaba kuno kuli ku biro ebyategekebwa; naye ku nkomerero kuliyogera, tekulimba: newaakubadde nga kutadde obwangu, kulindirire; kubanga kujjakutuuka ddala, tekulikereera. Laba, omwoyo gwe ogweyimuse si mutereevu mu ye: naye omutuukirivu aliba noolamu olw’okukkiriza kwe.’

Kuva mu mwaka gwa 1842 dda, ekiragiro ekyawa mu bubaka buno bw’obunnabbi nti, ‘wandiika okwolesebwa, era okulyanjule bulungi ku bipande, oyo agikisoma alyoke adduke,’ kyamusikiriza Charles Fitch okutegeka olupapula olw’obunnabbi olw’okulaga okwolesebwa kwa Danyeri n’Ekitabo ky’Okubikkulirwa. Okubunyisibwa kw’olupapula luno kwalabwibwa ng’okutuukiriza ekiragiro Abakkuku kye yawa. Kyokka mu kiseera ekyo tewali yalaba nti okukereerwa okulabika mu kutuukiriza okwolesebwa—ekiseera eky’okulindirira—kwali kuweereddwa mu bubaka buno bwennyini. Oluvannyuma lw’okusuubirwa okutatuukirira, ebyawandiikibwa bino byalabika nga by’omugaso nnyo: ‘Okwolesebwa kukyali kwa kiseera ekyateekebwawo, naye ku nkomerero kunaayogera, so tekirimba; newankubadde ng’ekereera, kirindirire; kubanga kijja mazima ddala, tekinaakereera.... Omutuukirivu anabeeranga mulamu olw’okukkiriza kwe.’ The Great Controversy, 391, 392.

Mu by’obunnabbi, amabaale abiri g’Abakkuki ge abajulizi babiri. Mu Byawandiikibwa Ebitukuvu, abajulizi babiri balina okuleetebwa wamu okusimbawo amazima.

Naye bw’atakuwulira, otwale naawe omulala oba babiri, ekigambo kyonna kiteekebwewo mu kamwa ka bajulizi babiri oba basatu. Matayo 18:16.

Ebipande bibiri bya Habakkuku (ebipande by’abatandisi eby’omwaka gwa 1843 n’ogwa 1850) bwe babiteeka waggulu w’ekimu ku ekirala, bikakasa amazima agaalabibwa ng’amajjinja ag’omuwendo mu kirooto kya Miller. Ensobi ey’omwaka gwa 1843, eyalabisibwa ku kipande ekisooka, bwe eteekebwa waggulu w’akipande ak’okubiri, ekakasa ekiseera ky’okulindirira eky’okubonekerwa. Miller (omukuumi omufaananyizibwa ow’ebyafaayo ebyo) yabuza kye yalina okwogera mu budde bw’okutalankana ku byafaayo bye.

Ndiyimirira ku mulimu gwange ogw'okukuuma, ne nneesimba ku munara; ndirindirira okulaba ky'anaangamba, n'ekyo kye ndiddamu bwe nnenyebwa. Habakkuku 2:1.

Mukama yalagira Miller okuwandiika eryolesebwa, era mu kirooto kye n'ateeka essanduuko mwe mwalimu eryolesebwa ku mmeeza mu makkati g'ekyumba kye.

Awo Mukama n’anziramu, n’aŋŋamba nti, Wandiika okwolesebwa, era oteeke ku bipande nga kirabika bulungi, alyoke adduke oyo asoma. Habakkuku 2:2.

Amatebulo oluvannyuma galaga ebbanga ery’okulindirira n’okuggwamu essuubi okw’olubereberye.

Kubanga okwolesebwa kukyali kwa kiseera ekyategekebwa; naye ku nkomerero kuyogera, tekulimba: ne bwe kukereerera, mulindirire; kubanga kujja ddala, tekukereerera. Habakkuku 2:3.

Enkola y’okugezesa ey’emitendera esatu eva mu kweyongera kw’obumanyi (Miller's jewels) oluvannyuma eragibwa.

Laba, omwoyo gwe ogw'eyimuse si mugolokofu mu ye; naye omutuukirivu aliba mulamu olw'okukkiriza kwe. Abakkuki 2:4.

Ebibinja ebiri by’abasinza byandibikkuliddwa olw’enkola y’okugezesa eya Danyeri essuula ey’ekkumi n’ebiri.

N’agamba nti, Genda, Danyeri: kubanga ebigambo bino byaggaddwawo era byasibiddwa okutuusa ekiseera eky’enkomerero. Abangi banaakuzibwa, ne bafuulibwa balongoofu, ne bagezebwa; naye ababi banaakolanga obubi; tewali n’omu ku babi anategeera; naye ab’amagezi banaategeera. Danyeri 12:9, 10.

Ab’amagezi ab’omu kitabo kya Danyeri be be abawala ab’amagezi ab’omu Matayo amakumi abiri mu ttaano abaafuulibwa abatuukirivu olw’okukkiriza, ate ababi be baali abawala ab’amasiru abaali beegulumiza mu malala. Ku nkomerero y’ekirooto kya Miller, amayinja ag’omuwendo gayimirira amafuta mu lugero lw’abawala ekkumi, ge gaali obubaka.

Katonda aswazibwa bwe tutakkiriza obubaka bw’atutusindika. Bwe tutyo tugaana amafuta aga zaabu ge yandimansiza mu myoyo gyaffe okugatuusa eri abo abali mu kizikiza. Bwe kujja okuyita nti, ‘Laba, omuko ajja; muveeyo mumusisinkane,’ abo abatanafuna amafuta agatukuvu, abatatajje ku mutima ekisa kya Kristo mu mitima gyabwe, bajjakuzuula, ng’abawala abata magezi, nti tebeeteeseteese okusisinkana Mukama waabwe. Tebalina mu bo bennyini amaanyi g’okufuna amafuta, era obulamu bwabwe buzikiridde. Review and Herald, Julaayi 20, 1897.

Ekitangaala ky’amajjinja ag’omuwendo ga Miller mu nnaku z’enkomerero kijja kumasamasa emirundi kkumi okusinga, era ennamba kkumi n’ekitangaala byombi bifaananyi by’okugezesa. Mu nnaku z’enkomerero, ezilagirwa mu nkomerero y’ekirooto kya Miller, ekitangaala ky’amazima ekilagirwa ku bipande bya Habakuku kireeta obubaka obugezesa, obwo mu lugero lw’abawala ab’emirwa kkumi bulagirwa ng’obubaka bw’Akukaaba aka mu ttumbi ly’ekiro. Enkola y’okugezesa eyo ye okuddamu enkola y’okugezesa ey’ebyafaayo by’Abamillerite, kubanga olugero lw’abawala ab’emirwa kkumi luddibwamu mu nnukuta zaalwo ddala mu nnaku z’enkomerero.

Emirundi mingi njjukizibwako engéro ey’abawala ekkumi, nga bataano ku bo baali ab’amagezi, ate bataano baali abasirusiru. Engéro eno emaze okutuukirizibwa era ejja n’okutuukirizibwa ddala ng’ebigambo byayo bwe biri, kubanga erina okukozesebwa okw’enjawulo mu kiseera kino; era, ng’obubaka bwa malaika ow’okusatu, emaze okutuukirizibwa era ejja kwongera okuba amazima ag’ekiseera okutuusa ku nkomerero y’ekiseera. Review and Herald, Agusito 19, 1890.

Kkumi ky’akabonero k’ekigezo, era ku nkomerero y’ennaku kkumi Danyeri n’abasatu ab’ekitiibwa baalabika mu ndabika balungi era bannene okusinga abo abaali balya emmere eya Babulooni. Abagulumivu abalambikiddwa mu Habakkuku, abeebeeranga mu kwekwasa so si mu kukkiriza, baakula ne bafuna empisa za Babulooni. Mu byafaayo by’aba Millerite baafuuka bawala ba Babulooni, era mu Habakkuku ebimanyiro eby’obunnabbi eby’obwapapa bye bikozesebwa okulambulula empisa y’abo abalonda obutabeera mu kukkiriza.

Laba, omwoyo gwe ogweyimuse teguli ddala mu ye; naye omutuukirivu aliramu lwa kukkiriza kwe. Era ate, kubanga wayini amubuusa, muntu eyeekuluntaza, so tasigala mu maka ge, agaziya omwegomba gwe ng'ekuzimu, era ng'okufa, era takukkuta, naye akuŋŋaanyiza ku ye amawanga gonna, era awumba ku ye abantu bonna. Ssi bonna bano balyogerera ku ye mu lugero, era balimuvuma mu lugero olumunyooma, ne bagambe nti, Zisanze oyo eyeyongera ku eby'atalina! okutuusa ddi? era oyo eyetikka obbumba obuzito! Tebalizuukuka mangu abalikuluma, era abazuukukawo balikunyigiriza, era oliba omunyago waabwe? Kubanga onnyagidde amawanga mangi, abasigalawo b'abantu bonna balikunnyaga; olw'omusaayi gw'abantu, n'olw'obukambwe obw'ensi, obw'ekibuga, n'ababeeramu bonna. Habakkuk 2:4-8.

Enteekateeka y'okugezesa eyaleeteddwa eri bawala abali mu Matayo 25 ezzaawo ekika ky'abasinza, abaakulaakulanya obweyisa bwa Kabaka ow'omu Mambuka (obwakabona bwa Papa), era ye obuyinza obwawonona amawanga mangi. Obuyinza bwa Papa bulumibwa mu ky'amangu, nga Jezebel bwe yali alyiddwa embwa.

Bw’ati bw’agamba Mukama nti, Laba, abantu bajja okuva mu nsi ey’obukiikakkono, era eggwanga ddene linaazukizibwa okuva emabbali g’ensi. Balikwatira ku mutego n’effumu; bakambwe, era tebalina kusaasira; eddoboozi lyabwe lirindima ng’ennyanja; era beebagala embalaasi, batadde mu ntegeka ng’abasajja b’olutalo okulwanyisa ggwe, ggwe muwala wa Sayuuni. Tuwulidde amawulire gaabwe; emikono gyaffe gifuuse goyi; obuyinike butututte, n’obulumi ng’obw’omukazi ali mu kuzaalira. Temuvayo mu nnimiro, so temutambulira mu kkubo; kubanga ekitala ky’abalabe n’entiisa biri ku bbali zonna. Ggwe muwala w’abantu bange, yeesibe ebibukutu, era wekulukute mu vvu; weetegekere okukungubaga ng’oliirira omwana omu yekka, okukungubaga okubabirira ennyo; kubanga omunyaganyi ajja okututuukako mangu. Yeremiya 6:22-26.

Emitundu ebiri Abakkuki bye yayogerako bwe buno: abo abatuukirizibwa mu kukkiriza, n’abo abaalya ne banywa enjigiriza za Babulooni. Abo mu nnaku ez’enkomerero mu kirooto kya Miller abalagiddwa ng’abaziriddwa obusa, oba bakulaakulanya empisa za Kristo, ne bityo ne baweebwa akasiba ka Katonda, oba bakulaakulanya empisa z’obufuzi bwa Papa ne baweebwa akabonero k’ensolo.

Ebiseera bituuse ekitangaala eky’amazima okumulika wakati w’ekizikiza ky’empisa. Obubaka bw’omubaka wa ggulu ow’okusatu butumiddwa mu nsi yonna, nga bulabula abantu okwewala okufuna akabonero k’ensolo oba akafaananyi kaayo mu mitwe gyabwe oba mu ngalo zaabwe. Okufuna akabonero kano kitegeeza okutuuka ku kusalawo kye kimu nga ensolo bwe yakola, era n’okuwagira endowooza ez’emu, nga kikontana butereevu n’Ekigambo kya Katonda. Ku abo bonna abafuna akabonero kano, Katonda agamba nti, ‘Oyo yennyini ajja kunywa ku nvinnyo y’obusungu bwa Katonda, eyafukirwa awatali kumeteka kigatta mu kikopo ky’obusungu bwe; era alibonererezebwa n’omuliro n’ensulufa mu maaso g’abamalayika abatukuvu ne mu maaso g’Omwana gw’Endiga.’ Review and Herald, Julayi 13, 1897.

Abawala abatannaba kufumbirwa abanywa ewayini erya Babulooni, oluvannyuma bananywa ewayini ery'obusungu bwa Katonda. Mu Isaaya, abanywi b'omwenge ab'e Efulayimu balaga obutamiivu bwabwe obuzibe bw'amaaso nga bakyusa ebintu ne babiteeka wansi waggulu, era ekikolwa ekyo kibalibwa nga "ettaka ly'omubumbi."

Okulambululibwa kwa "ekya buli lunaku" ng’akabonero ka Kristo kuvuunika amazima agakwata ku "ekya buli lunaku," kubanga "ekya buli lunaku" kabonero ka Ssetaani. Okulambululibwa kwa Miller ku "ekya buli lunaku" ng’obupagani kyeyoleka butereevu ku bubawo bwa Habakkuku. Okuzuula kwa Miller ekitundu mu Aba Tesalonika, ekyamukkiriza okutegeera nti obupagani bwe "bwaggibwawo," okusobozesa "omusajja ow’ekibi" atuula mu yeekaalu ya Katonda okubikkulibwa, kye mazima ekkulu ennyo ekisangibwa mu Aba Tesalonika Ab’Okubiri, essuula ey’okubiri.

Nayongera okusoma, era saasanga kifo kirala mwe kyasangibwa [ekya buli lunaku], wabula mu Danyeri. Awo [nga nnyambiddwa akatabo akunoonyeza ebigambo] ne nddira ebigambo ebyali bigattiddwa nacyo, ‘okuggya;’ ‘aliggya ekya buli lunaku;’ ‘okuva ku biro ekya buli lunaku bwe kijja kuggyibwawo,’ n’ebirala. Nayongera okusoma, ne ndowooza nti sijja kusanga musana ku kyawandiikibwa; oluvannyuma ne ntuuka ku 2 Abatesalonika 2:7, 8. ‘Kubanga ekyama eky’obujeemu kikola dda; wabula oyo aziyiza kaakano agenda kweyongera kuziyiza okutuusa lwe aliggibwawo mu kkubo, era olwo omubi oyo alibikkulirwa,’ n’ebirala. Era bwe natuuka ku kyawandiikibwa ekyo, ayi, nga amazima gaalabika bulungi nnyo era nga g’ekitiibwa! We kyo kiri! Ekyo kye ekya buli lunaku! Kaakano, Pawulo ategeeza ki ku ‘oyo aziyiza kaakano,’ oba aziyiza? Ku ‘musajja w’ekibi’ n’ ‘omubi,’ kitegeeza obwapapa. Kale, kiki ekiyiza obwapapa okubikkulibwa? Mazima, obupagani; kale, ‘ekya buli lunaku’ kiteekwa okuba kitegeeza obupagani.’—William Miller, Second Advent Manual, omuko 66. Advent Review and Sabbath Herald, Januwale 6, 1853.

Makulu g’‘ekya buli lunaku’ mu Abatesalonika, Miller gye yazuula, ge mazima ag’okusooka ag’ekitundu kino ky’Ebyawandiikibwa. Paulo bw’alambulula abo abatayagala mazima, era olw’ekyo abaanalifuna obulimba obw’amaanyi, ddala aba alaga okukyawa mazima mu ngeri eyawamu; naye amazima agalaga ddala mu kyawandiiko kino kye kino: ‘ekya buli lunaku’ kiraga Roma ey’obupagani.

Ekitangaala ky’omubiri kye liso: kale bw’oba nga liso lyo lirungi, omubiri gwo gwonna gunaabeera mu kitangaala. Naye bw’oba nga liso lyo libi, omubiri gwo gwonna gunaabeera mu kizikiza. Kale ekitangaala ekiri mu ggwe bwe kiba kizikiza, kizikiza ekyo kinaabanga kinene bitya! Tewali asobola okuweereza bakama babiri: kubanga anakyawa omu, ayagale omulala; oba ananywerera ku omu, anyooma omulala. Temusobola okuweereza Katonda ne Mammoni. Matayo 6:22-24.

Waliwo kyokka okwagala amazima, oba okukyawa amazima. Tewali kifo kya wakati. Obulimba obw’amaanyi obujja ku bawala abasirusiru ab’omu Matayo amakumi abiri mu ttaano businziira ku kugaana kwabwe omusana gw’amabuye ag’omuwendo aga Miller agakiikirira okukemebwa okwasembayo. Okukemebwa okwasembayo kwa Isirayiri ey’edda kwali kukemebwa kwabwe okw’ekkumi, era amabuye ag’omuwendo aga Miller gamasamasa emirundi kkumi okusinga mu nnaku ez’enkomerero. Akabonero ak’okugaana amabuye ag’omuwendo aga Miller ke "the daily," ke abatamiivu b’e Efulayimu baafuula wansi waggulu mu kisika eky’okusatu mu Obwadiventisti. "The daily" ke kabonero ka Setaani ak’obupagani. Abatamiivu baayingiza ejjinja ery’omuwendo ery’obulimba, be baaleeta okuva mu BuProtestanti obwajeemu, eriyigiriza nti "the daily" ke kabonero ka Kristo.

Okutegeera kwa Miller ku by’omuwendo bye kwali kukomekkerezeddwa olw’ebyafaayo mwe yakulira. Nga akakasa nti Okudda okw’okubiri kwali ekintu eky’obunnabbi ekiddako, ekiwundu eky’okufa eky’obwa Papa mu 1798 kyasobolanga okuyimirira kyokka obwakabaka obw’ensi obw’okuna era obw’enkomerero obwogerwako mu Danyeri 2. Miller era yakomekkerezebwa mu kumanya kwe ku “ekya bulijjo,” kubanga obujulizi bwe bugamba nti okuyitira mu kubikkulirwa yafunirwa okulagirwa okugoberera enkola entongole y’okusoma, mwe yategeeza nti yakozesa Baibuli ye, Concordance ya Cruden era n’asoma empapula z’amawulire ebimu. Okusalawo kwe okuyiga mu ngeri eyo kwamujjirira mu magezi ge.

Mu myaka kkumi n'ebiri gye nnali omudeista, nnasoma ebyafaayo byonna bye nasobolanga okuzuula; naye kaakano nnali njagala Baibuli; yaayigiriza ku Yesu! Naye ne bwe kityo, waliwo ebitundu bingi eby'omu Baibuli ebyali mu kizikiza gye ndi. Mu 1818 oba 19, nga nteesa ne mukwano gwange! Gwe nnagenda okumukyalira, era eyali amanyi era yawuliranga enjogerero yange bwe nnali omudeista, n'ambuza, mu ngeri eyalabika ey'ekitegeeza, 'Olowooza ki ku ekyawandiikibwa kino, n'ekiriya?' ng'ategeeza ebyawandiikibwa eby'edda bye nnabiwakanyanga bwe nnali omudeista. Nnategeera kye yali ayagala, ne mmuddamu—Bw'onziwaayo obudde, nnaakubuulira kye bitegeeza. 'Obudde bungi bwe weetaaga?' 'Ssimanyi, naye nnaakubuulira,' bwe nnaddamu, kubanga saasobola kukkiriza nti Katonda y'awaayo okubikkulirwa okutasobola kutegeerwa. Awo ne nsalawo okuyiga Baibuli yange, nga nkiriza nti nsobola okuzuula kye Omwoyo Omutukuvu ategeeza. Naye amangu ddala bwe namala okusalawo kino, akalowoozo ne kanjijira—'Singa ofuna ekitundu k'ewandiiko k'otosobola kukitegeera, ono'kikola ki?' Enkola eno y'okuyigira Baibuli ne ejja mu birowoozo byange:- Nditwala ebigambo eby'omu bitundu ebyo, ne mbigoberera mu Baibuli yonna, ne mu ngeri eyo ne nzula amakulu gaabyo. Nnali nnina Cruden's Concordance, gye ndowooza nti ye esinga obulungi mu nsi yonna; kyenvudde ne ngitwala awamu n'Baibuli yange, ne ntuula ku mmeeza yange ey'okuwandiikira, ne sisoma kintu kirala, okujjako empapula z'amawulire katono, kubanga nnali nsazeewo okumanya kye Baibuli yange kitegeeza. Apollos Hale, The Second Advent Manual, 65.

Amajjinja ag’omuwendo ga Miller tegaazuulibwa bwokka mu nkola ye ey’okusoma, naye era okuyitira mu kubikkulirwa okutereera okuva eri Katonda.

Katonda yatuma malayika we okukola ku mutima gw’omulimi eyatakkirizanga Bayibuli, okumukulembera okunoonya eby’obunnabbi. Bamalayika ba Katonda baamukyalira emirundi mingi oyo eyalondwayo, okukulembera ebirowoozo bye era okumubikkulira okutegeera kwe eby’obunnabbi ebyali bibadde mu kizikiza eri abantu ba Katonda. Entandikwa y’omunyolo gw’amazima yamuweerwa, era n’akulemberwa okunoonya ekiyungo n’ekiyungo ekiddirira, okutuusa lwe yatunuulira Ekigambo kya Katonda ng’awuniikirira era ng’akisiima ennyo. Yalabamu omunyolo ogutuukiridde gw’amazima. Ekigambo ekyo kye yali akiraba ng’ekitasikiriziddwa kaakano kyamubikkukira mu maaso ge mu bulungi bwakyo n’ekitiibwa kyakyo. Yalaba nti ekitundu kimu ky’Ebyawandiikibwa kinyonnyola ekirala, era bwe waabangawo akatundu akamuggala eri okutegeera kwe, yasanga mu kifo ekirala eky’Ekigambo ekakinyonnyola. Ekigambo ekitukuvu kya Katonda yakitwala n’essanyu, n’okussaamu ekitiibwa ennyo n’entiisa ey’ekitiibwa. Early Writings, 230.

Mukyala White bw’agamba nti ‘Katonda yatuma malayika we’ eri Miller, ekyo kiraga nti Gabuliyeri ye yali malayika eyaatumwa eri Miller, kubanga ‘malayika we’ kwe kwogera ku Gabuliyeri.

"Ebigambo by’omalayika nti, ‘Nze Gaberiiri, nnyimirira mu maaso ga Katonda,’ biraga nti alina ekifo eky’ekitiibwa ennyo mu mbuga z’eggulu. Bw’ajja n’obubaka eri Danyeri, yagamba nti, ‘Tewali ayimirira wamu nange mu bino, wabula Mikaeri [Kristo] Omulangira wammwe.’ Danyeri 10:21. Ku Gaberiiri Omulokozi ayogera mu Okubikkulirwa, ng’agamba nti, ‘Yakituma ne yakiraga eri omuddu we Yokaana okuyita mu malayika we.’ Okubikkulirwa 1:1." The Desire of Ages, 99.

Gabuliyeri n’abamalayika abalala baatumwa okulungamya ebirowoozo bya Miller era “okuggulawo eri kutegeera kwe obunnabbi obwabadde buzimiddwa emirembe gyonna eri abantu ba Katonda.” Obubaka bwe tebwava mu ngeri ye y’okwiga yokka, wabula ne mu kubikkulirwa kwa Katonda. Enkola yennyini gye yakozesa okuyiga Baibuli yajja mu birowoozo bye. Bwe Katonda atuleetera amazima mu birowoozo byaffe, kiba kubikkulirwa kwa Katonda; kino kisiyana n’okutuuka ku mazima okuyita mu nkola y’okulondoola Baibuli mu ngeri entuufu. Miller yakola byombi, naye okubikkulirwa kwa Katonda kwateekwa okubaamu mu ngeri gye yategeeramu ensonga eyitibwa “the daily.”

Miller teyandibadde ategedde okukyukakyuka kw’obulili bw’ebigambo mu kitabo kya Danyeri, omutwe ogw’omunaana, ennyiriri mwenda okutuuka ku kkumi n’abiri, kubanga kye yalina kyokka kyali Bayibuli n’ekitabo ekirondoola we ebigambo byogereddwako mu Bayibuli ekitaliimu bunnyonnyola bwonna ku nnimi za Bayibuli. Teyandibadde alabye enjawulo wakati wa ‘sur’ ne ‘rum’ ebyombi ebivvunulwa nti ‘okuggyawo.’ Teyandibadde alabye enjawulo wakati wa ‘miqdash’ ne ‘qodesh’ ebyombi ebivvunulwa nti ‘awatukuvu.’

Teyandibalabye amazima ag’ekigambo “tamid” ekisangibwa emirundi kikumi n’ennya mu Baibuli. Amazima ge yandibadde tasobodde kulaba (era kye mazima kye yalaba), gaali nti ku mirundi kikumi n’ennya lwe kigambo ky’Olwebbulaniya “tamid” kikozesebwa mu Baibuli, mu kitabo kya Danyeri kyokka mwe kigambo ky’Olwebbulaniya “tamid” kikozesebwa ng’erinnya. “Tamid” kigambo ky’Olwebbulaniya ekitegeeza “eky’obutakkoma”, era mu kitabo kya Danyeri kivvuunulwa nga “the daily”.

Wekka mu kitabo kya Danyeri mwe kikozesebwa ekigambo kino ng’erinnya, ate emirundi emirala kyenda mu mwenda kikozesebwa ng’ekigambo ekirambulula ekikolwa. Olw’ensonga eyo, bwe abataputa Baibuli ya King James baasanga Danyeri ng’akozesa ekigambo kino emirundi etaano ng’erinnya, nga abawandiisi abalala bonna ba Baibuli bakikozesa emirundi kyenda mu mwenda ng’ekigambo ekirambulula ekikolwa, obujjuvu bw’obujulizi ne bubawaliriza okulungamya enkozesa ya Danyeri eyakikozesa ng’erinnya. Okulungamya Danyeri, ne bongerako ekigambo "sacrifice" ku Kigambo, ne bityo ne bafuula erinnya ekigambo ekirambulula ekikolwa. Ate olwo okulungamya abataputa, Ellen White yasikirizibwa okuwandiika nti, “nalaba ebikwata ku ‘Daily,’ nti ekigambo ‘sacrifice’ kyongerwako lwa magezi g’omuntu, era tekiri mu ky’awandiikibwa; era nti Mukama yawa endowoza entuufu eky’ekigambo kino eri abo abaawa obubaka bw’okulanga kw’essaawa y’omusango.”

Miller, ng’obujulizi bwe bwennyini bwe bulaga, yali anoonyereza okutegeera “ekya buli lunaku,” kyeyakomya n’akitegeera mu Abatesalonika Ab’Okubiri. Wabula era, ng’obujulizi bwe bwe bugamba, buli lw’ayagala okutegeera ekigambo, yatunuulanga buli kifo we kyakozesebwanga, ate ekigambo ekyo kikozesebwa emirundi kyenda mu mwenda emirala mu Baibuli. Naye obujulizi bwe ku “ekya buli lunaku” bwe nti teyakisanga mu kifo kirala kyonna wabula mu kitabo kya Danyeri, bwe yagamba nti, “Nayongerayo okusoma, ne saalaba mulala mwe [ekya buli lunaku] kyasangibwanga, wabula mu Danyeri.” Miller yaletebwa ku mabuye ag’omuwendo si lwa ngeri ye yokka ey’okuyiga, wabula era olw’okubikkulirwa okwava eri Katonda okwamuweereddwa okuyita mu buweereza bw’abamalayika.

Kino lwaki okutegeera kwe ku ekigambo "the daily," kwali kutuufu, naye kukomekeddwa. Teyasobola kumanya nti mu mirundi etaano gye kyogerwako mu kitabo kya Danyeri, omulundi gumu ku mirundi esatu mwe kigambibwa nti "kyajjibwawo," kitegeeza ekirala okusinga emirundi emirala ebiri. Omulundi gumu ekigambo "the daily" kikozesebwa wamu n’ekigambo ky’olulimi lw’Abebbulaniya "rum" ate emirundi emirala ebiri kikozesebwa wamu n’ekigambo ky’olulimi lw’Abebbulaniya "sur". Ebigambo byombi bivvuunulwa ng’ “okujjibwawo”, naye "rum" mu Danyeri essuula 8, olunyiriri 11 kitegeeza “okulinnyisa era n’okutumbula”, ate mu ssuula 11, olunyiriri 31, ne mu ssuula 12, olunyiriri 11, ekigambo "sur" kitegeeza “okujjawo”.

Abanoonyereza mu by’eddiini abalya era ne banywa emmere y’e Babulooni, bagamba nti oba ng’oggyawo ekintu oba buli lwe okiimusa ekintu, byombi bikiikirira ekika ky’okuggyawo; noolwekyo ebigambo byombi bitegeerekebwenga nga birina amakulu g’emu. Bagamba nti buli ku mirundi esatu mwe kigambibwa nti "ekya bulijjo" "kiggibwawo", kitegeeza kye kimu: kuggyawo; era bwe batyo bwe bakitegeeza, balaga nti Danyeri teyali wa kwegendereza mu kulonda ebigambo bye. Tebagamba ekyo mu lwatu, naye mu kusaliriza bayigiriza nti Danyeri yalina okukozesa ekigambo "sur" mu mirundi gyonna esatu, kubanga, ng’abanoonyereza mu by’eddiini bwe bategeera, buli mulundi "ekya bulijjo" lwe "kiggibwawo" yali ategeeza kye kimu.

Bakola kye kimu n’ebigambo "miqdash" ne "qodesh" ebyombi ebivvunulwa nga "sanctuary," mu bitundu okuva ku kkumi n’emu okutuuka ku kkumi nnya by’essuula munaana. Mu buli kukozesebwa kw’ekigambo "sanctuary" mu bitundu ebi bina ebyo, bagumiriza nti byonna bitegeeza ekifo ekitukuvu kya Katonda. Okusinzira ku kino nate, Daniel yandibadde yakozese "qodesh" mu buli kukozesebwa okusatu okwo, era n’atakozese "miqdash" mu kitundu eky’ekkumi n’emu. Miller teyandibadde amanyudde enjawulo wakati w’ebigambo ebyo, naye abannyonnyozi b’eddiini ab’omulembe guno bamanyi enjawulo eyo, era bwe bagitegeera, bagumiriza nti tewali njawulo eyandikkiriziddwa. Naye Miller, eyatategeera njawulo wakati w’ebigambo ebyo, yatuuka ku ntegeera ekontana n’eya bannyonnyozi b’eddiini ab’omulembe.

Amazima ge guli nti Danyeri yali omuwandiisi omwegendereza ennyo, eyamanyi bulungi olulimi Olwebbulaniya, era yasangibwa ng’amagezi ge gaali emirundi kkumi okusinga ab’amagezi abalala bonna ab’e Babulooni, nga nabo mu bwabwe bennyini baali basajja b’amagezi nnyo. Lwe kiba nti waliwo eyamanyi engeri entuufu y’okukozesa Olwebbulaniya, n’engeri gye kyandibadde kiweereddwaamu obulungi mu byafaayo ebyo eby’ennyini, oyo yali Danyeri. Bwe kiba nti Danyeri yakozesa ebigambo eby’enjawulo, kyali kubanga byali biteekeddwa okuwa obubaka obw’enjawulo, bye yayagala okulaga mu bugendererwa. Bwe kakkirizibwa engeri ey’enjawulo Danyeri gye yakozesa amagambo agahindulibwa ng’ “sanctuary” oba “take away,” agyo gakakasa okutegeera kwa Miller ku “the daily,” kwe Miller yakikkiriza mu kitundu kyennyini mwe Pawulo alaga nti abo abakyawa amazima bagendereddwamu okuweebwa obulimba obw’amaanyi.

Abo abakyawa amazima era abakkiriza obulimba obuleeta okulimbibwa okw’amaanyi, balagibwanso nga abasinzi ba Efulayimu, abaalagibwa mu bika bibiri. Ekika ekimu kye abakulembeze abaasomye, ate ekirala kye abantu ababulijjo abatasomye abawulira byokka bye bayigiriza abasomye. Be abo abeekweka wansi w’obulimba, era abakola endagaano n’okufa. Be abo ab’omwoyo ogweyimudiddwa mu Habakkuku 2, era be abawala abasirusiru ab’omu Matayo 25. Be abo abagaana amazima ag’ebisiseko ag’ekirooto kya Miller, agatangaza emirundi kkumi okusinga mu nkomerero (nga kiraga ekigezo eky’ekkumi n’ekya nkomerero eri Isirayiri ey’omu kiseera kino), nga bwe kyafaananyizibwa n’ekigezo eky’ekkumi n’ekya nkomerero erya Isirayiri ey’edda.

Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.

Ate Mukama n’agamba Musa nti, Okutuusa ddi abantu bano bananyiiza? era okutuusa ddi banaakkiriza mu nze, nga obubonero bwonna bwe nabalaze wakati mu bo? Ndibakuba kawumpuli, ne mbaggyako obusika, era ndikufuulamu eggwanga eddene era ery’amaanyi okusinga bo. Ne Musa n’agamba Mukama nti, Kale Abamisiri banaakiwulira (kubanga wabaggya mu bo abantu bano n’amaanyi go), era banaakibategeeza abatuuze b’ensi eno; kubanga bawulidde nti ggwe Mukama oli wakati mu bantu bano, nti ggwe Mukama wabalabibwa amaaso ku maaso, n’ekire kyo kiyimiridde waggulu waabwe, era nti obakulembera emisana mu muddundu gw’ekire, n’ekiro mu muddundu gw’omuliro. Kale bw’onattanga abantu bano bonna ng’omuntu omu, amawanga agawulidde ettutumu lyo ganaayogera nga gali nti, Kubanga Mukama teyayinza kuleeta abantu bano mu nsi gye yabalayirira, kyeyava abattira mu ddungu. Kale kaakano, nkusaba, amaanyi ga Mukama wange gannabeere manene, nga bwe wayogera nti, Mukama mugumiisiriza era wa kisa kinene, asonyiwa ebibi n’obujeemu, naye ataleka ku musango omwonoonyi, ng’asasula obujeemu bw’abazadde ku baana okutuuka ku mirembe egy’okusatu n’egy’okuna. Nsaba onsonyiwe obujeemu bw’abantu bano ng’okwenkana okw’obukulu bw’okusaasira kwo, era nga bw’obasonyiidde abantu bano okuva e Misiri okutuusa kaakano. Mukama n’agamba nti, Mbasonyeye nga bw’oyogedde: naye mazima nga bwe mbeera mulamu, ensi yonna erijjula ekitiibwa kya Mukama. Kubanga abantu abo bonna abalabye ekitiibwa kyange n’eby’amagero bye nakola e Misiri n’omu ddungu, ne bannegezezza kaakano emirundi kkumi, so tebaagondera ddoboozi lyange; ddala tebaliraba nsi gye nnalayirira bajjajjaabwe, so tewali n’omu ku abo abannanyiiza aligiraba; naye omuddu wange Kalebu, kubanga yalina omwoyo omulala era n’angoberera mu bujjuvu, ndimutwala mu nsi mwe yagenda, n’enzadde ye erigifuna nga busika. Okubala 14:11-24.