William Miller yasimbira obubaka bwe obw’obunnabbi ku musingi gw’obuyinza bubiri obugazzaawo matongo, bye yategeera mu butuufu nga Roma ey’obpagani ne Roma ey’obwa Paapa.
"William Miller, bwe yakozesa enkola ye y’okutaputa ebyawandiikibwa, yalaba mu bitundu eby’enjawulo eby’obunnabbi ebikwata ku nnaku ez’enkomerero omulamwa oguddamu ogw’obutakkaanya wakati w’abantu ba Katonda n’abalabe baabwe. Mu kunonyereza kwe ku buyinza obunyigirizanga abantu ba Katonda mu mirembe egy’enjawulo egyayita, yakulaakulanya endowooza ku bibi eby’omuzizo ebibiri, ebyasobanukulwa nga obupagaanini (ekibi eky’omuzizo ekisooka) ekiyimirira amaanyi aganyigirizanga ebweru w’ekkanisa, n’obupapa (ekibi eky’omuzizo eky’okubiri) obukyimira amaanyi aganyigirizanga munda mu kkanisa. Guno gwe gwafuuka omulamwa ogwawulira nnyo mu bingi by’enyonnyola ze ez’obunnabbi ezaddirira." P. Gerard Damsteegt, Foundations of the Seventh-day Adventist Message and Mission, 22.
Abannyonnyozi b’eddiini b’Adiventisimu bakkiriza nti ensengeka ya Miller ey’enkozesa y’obunnabbi yali amaanyi agazikiriza abiri g’obupagani n’obupapa, newaakubadde nga bakitunuulira nga kunoonyereza ku byafaayo bya ba Millerite bokka, so si nga amazima Katonda ge yamuwa.
Katonda yatuma malayika we okukola ku mutima gw’omulimi eyatakkirizanga Bayibuli, okumukulembera okunoonya eby’obunnabbi. Bamalayika ba Katonda baamukyalira emirundi mingi oyo eyalondwayo, okukulembera ebirowoozo bye era okumubikkulira okutegeera kwe eby’obunnabbi ebyali bibadde mu kizikiza eri abantu ba Katonda. Entandikwa y’omunyolo gw’amazima yamuweerwa, era n’akulemberwa okunoonya ekiyungo n’ekiyungo ekiddirira, okutuusa lwe yatunuulira Ekigambo kya Katonda ng’awuniikirira era ng’akisiima ennyo. Yalabamu omunyolo ogutuukiridde gw’amazima. Ekigambo ekyo kye yali akiraba ng’ekitasikiriziddwa kaakano kyamubikkukira mu maaso ge mu bulungi bwakyo n’ekitiibwa kyakyo. Yalaba nti ekitundu kimu ky’Ebyawandiikibwa kinyonnyola ekirala, era bwe waabangawo akatundu akamuggala eri okutegeera kwe, yasanga mu kifo ekirala eky’Ekigambo ekakinyonnyola. Ekigambo ekitukuvu kya Katonda yakitwala n’essanyu, n’okussaamu ekitiibwa ennyo n’entiisa ey’ekitiibwa. Early Writings, 230.
Sister White ategeeza butereevu nti "Malayika we" ye Gabuliyeri.
Ebigambo by’omulayika, nti, ‘Nze Gabiriyeri, eyimirira mu maaso ga Katonda,’ biraga nti alina ekifo eky’ekitiibwa ennyo mu mbuga ez’omu ggulu. Bwe yajja n’obubaka eri Danyeri, yagamba nti, ‘Tewali anyimirira nange mu bino wabula Mikaeri [Kristo] Omulangira wammwe.’ Danyeri 10:21. Ku Gabiriyeri Omulokozi ayogera mu Okubikkulirwa, ng’agamba nti, ‘Yakituma era n’akimanyisa ng’ayita mu mulayika we eri omuddu we Yokaana.’ Okubikkulirwa 1:1. Era eri Yokaana omulayika n’agamba nti, ‘Nze muweereza munno, wamu naawe n’baganda bo bannabbi.’ Okubikkulirwa 22:9, R.V. Endowooza eyewuunyisa—nti omulayika addirira ku Mwana wa Katonda mu kitiibwa ye yalondebwa okubikkula emigendererwa gya Katonda eri abantu aboonoonyi. The Desire of Ages, 99.
Ekirowoozo ekyewuunyisa—‘nti malayika addirira Mwana wa Katonda mu kitiibwa y’eyalondebwa okubikkula ebigendererwa bya Katonda eri amagezi ga William Miller.’ Si Gabuliyeri yekka, wabula ne bamalayika bangi be baakulembera okutegeera kwe eby’obunnabbi ‘ebyalibadde mu kizikiza eri abantu ba Katonda ebbanga lyonna.’ Gabuliyeri n’abamalayika abalala baakulembera Miller okutambulira mu Bayibuli mu nteekateeka, ng’ava mu Olubereberye n’ayongerayo. Noolwekyo, baamutuusa ku nnabunnabbi y’ebbanga eyawanvu ennyo mu Bayibuli, eriyitibwa ‘emirundi musanvu’ (emyaka enkumi bbiri n’ebikumi bitaano n’amakumi abiri) eya Levitiko 26, nga dda nnyo nga tannatuusibwa ku ‘ennaku enkumi bbiri n’ebikumi bisatu’ eza Danyeri essuula munaana, olunyiriri kkumi n’enna.
Noolwo neewaayo mu kusaba era ne mu kusoma Ekigambo kya Katonda. Nnasalawo okuteeka ku bbali endowooza zange zonna ezandisookerawo, okugeraageranya mu bujjuvu Ebyawandiikibwa n’Ebyawandiikibwa, era okugigoberera mu kunoonyereza mu ngeri ey’enteekateeka era entereganyiziddwa. Nnatandika n’Olubereberye, ne nsoma olunyiriri ku lunyiriri, nga ssagenda mangu okusinga nga amakulu g’ebitundu eby’enjawulo gabikkuliddwa bulungi, okundeka nga siri mu kwetantala ku byama oba obutakkwatagana bwonna. Bulijjo bwe nasanganga ekintu ekitategerekeka bulungi, empisa yange yali okukigeraageranya n’ebitundu byonna ebikwatagana nakyo; era n’okuyamba kwa CRUDEN, ne nnekebera ebitundu byonna by’Ebyawandiikibwa mwe mwabangamu ebigambo ebikulu ebyalimu mu kitundu ekitategerekeka. Awo bwe nnaleka buli kigambo nga kiba mu kifo kyaako ekituukirivu ku nsonga y’ekyawandiiko, era singa endowooza yange ku kyo egendera awamu n’ebitundu byonna ebikwatagana nabyo mu Baibuli, ne kivaamu nga tekikyali kizibu. Mu ngeri eno ne ngoberera okunoonyereza ku Baibuli, mu kusooka okuyisamu, okumala emyaka nga ebiri, era ne nkakasa ddala nti ye yennyini ennyonnyozi yaayo. Nnasanga nti bwe ggeraageranya Ebyawandiikibwa n’ebyafaayo, obunnabbi bwonna, okutuusa we bwatuukirizibwa, bwatuukirizibwa nga bwe bwagambibwa mu ngeri ya nnamaddala; nti eby’efaananyi byonna eby’enjawulo, enjogera z’efaananyi, enfumo, okufaananako, n’ebirala eby’omu Baibuli, oba byabanga binnyonnyolwa mu byabyo ebibyetoolodde eby’oku kumpi, oba ebigambo mwe byayogererwangamu byabanga bitaniddwa mu bitundu ebirala eby’Ekigambo, era bwe bityo bwe binnyonnyolwa, biteekwa okutegeerwa mu ngeri ya nnamaddala nga bwe byannyonnyolwa. Nnaba n’okukkakasa nti Baibuli ye ensengeka y’amazima agatuukuliiddwa, agaweereddwa mu bulambulukufu n’obutereevu obw’ekyangu okutegeera, okutuusa nti “omutambuze, newankubadde nga musirusiru, tasaanira kusobererwamu.” ...
"Mu kunoonya kwange okw’amaanyi okw’omu Ebyawandiikibwa okusingawo, nasalawo nti emirembe omusanvu gy’obutwala obukulu bw’Abamawanga gigwanira okutandika lwe Abayudaaya baakomya okuba eggwanga eryeyimirira mu kusibwa kwa Manase, kwe bakugu mu by’okubala ebiseera abasinga obwesige kwe baateeka ku mwaka 677 nga Kristo tannazaalibwa; nti ennaku 2300 zaatandika wamu n’amasabbiiti nsanvu, ge bakugu mu by’okubala ebiseera abasinga obwesige baateekako okuva mu 457 nga Kristo tannazaalibwa; era nti ennaku 1335, ezitandika n’okuggibwawo kwa ‘ekya buli lunaku’ n’okuteekebwawo ekivve ekireetera amatongo, Danieri essuula ey’omusanvu, olunyiriri olw’ekkumi n’emu, zaali zisaanidde okubalirwa okuva ku kuteekebwawo obufuzi obukulu bwa Papa, oluvannyuma lw’okuggibwawo ebivve eby’Abapagani; era, ng’okusinziira ku bawandiisi b’ebyafaayo abasinga obwesige be nasobodde okwebuuzaako, kino kyandibalirwa okuva okumpi ne A.D. 508. Bwe n’obalira wamu bino byonna ebipindi eby’obunnabbi okuva ku nnaku ez’ateekebwako abakugu abasinga obwesige mu by’okubala ebiseera ku bintu mwe biteekwa okubalirwa nga biva, byonna byandikomye wamu, okumpi ne mu A.D. 1843. N’otyo ne ntuuka, mu 1818, ku nkomerero y’emyaka ebiri egy’okusoma kwange Ebyawandiikibwa, ku kumaliriza okw’amaanyi nti mu bbanga ery’emyaka nga amakumi abiri mu ataano okuva ku kiseera ekyo, ensonga zaffe zonna ez’omu mbeera yaffe ey’ensangi zino zandibadde zikomekerezebwa..." Apology and Defense ya William Miller, 6, 12.
Eteeka ly’okusooka okugambibwa litegeeza nti ekisooka okugambibwa kye ky’omugaso ennyo okusinga; era ekisooka okugambibwa mu Okubikkulirwa essuula emu, olunyiriri olusooka, kye nkola ey’okutambuza obubaka gye Kita akoza ng’awa obubaka eri Yesu, naye Yesu n’abuwa Malayika we, Malayika n’abuwa nnabbi, nnabbi n’awandiika obubaka n’abutuma eri amakanisa. Bwe baagaana omulimu n’ebyazuulibwa bya William Miller, Abadiventisi tebaagaanye misingi gyabwe yokka; baagaana era ne nkola yennyini ey’okutambuza obubaka eyatuusa Miller mu kutegeera kwe, era baagaana ne nkola eyo, nga y’ekubo lyokka abantu mwe bayitira okutegeera Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo, okuggulibwa katono nga tekunnaggwaawo ekiseera ky’okugezesebwa.
Miller yatwalibwa okutegeera nti emirundi omusanvu egyogerwa mu Leevitiko gyatandika mu mwaka gwa 677 nga Kristo tannazaalibwa. Kiri mu 1856 Mukama lwe yakozesa Hiram Edson okutegeezesa nti okusaasaanyizibwa kw’emirundi omusanvu kwakolerwa era ne ku bika kkumi eby’amambuka eby’Isirayiri. Mukama yali agezaako okugaziya okutegeera kw’emirundi omusanvu nga kutuukagana ne, naye ne kusukkirira nnyo, okuzuula kwa Miller okw’esiseko okw’emirundi omusanvu. Naye mu 1856 omusana Hiram Edson gwe yayanjula ne guggwaawo mu ngeri ey’ekyama, kubanga oluwandiiko olw’omunaana mu mululuzo lwo lwaggwa ku bigambo bya James White, nga ye yali Omuwandiisi Omukulu wa Review and Herald mu kiseera ekyo, nti, 'Kijja okwongerwako.' Kyandibadde 'okwongerwako' naye tekyaddiramu kutuusa oluvannyuma lwa Ssebutemba 11, 2001, Mukama lwe yatwala abantu be ku 'makubo ag’edda' era ku nkomerero n’abatwala ku mululuzo gw’ebiwandiiko ogw’atannamalirizibwa oguwandiikibwa Hiram Edson.
Kakati tetuli kwogerako ku bujeemu obwatandika amangwago oluvannyuma lw’ennyaamu ennene, wabula okulaga nti newankubadde Miller yaatwalibwa ku “biseera musanvu” eby’e Levitiku amakumi abiri mu mukaaga, kirabika bulungi nti Mukama yasalawo okwongera ku kutegeera okw’olutandikwa ku biseera musanvu, okusukkirira okutegeera okw’ensisiseko kwe Miller yalina ku nsonga eyo. Yalondawo Hiram Edson, omuweereza gwe yennyini okuva mu byafaayo ebyo byennyini, gwe yali alonze dda okuweebwa okwolesebwa kwa Kristo ng’ayingira mu Kisenge Ekitukuvu Ennyo nga 23 Okitobba 1844.
Ky’ensonga lwe nnakozesa ebigambo by’omuteesi w’eddini ow’Abadiventisiti okukkiriza nti omusingi gw’enkozesa zonna za Miller ez’obunnabbi gw’azimba ku kutegeera kwe ku buyinza bubiri obuzikiriza, obulabikirizibwa mu kitabo kya Danyeri nga ‘ekya buli lunaku’ (obupagani), ekyo nga bulijjo buggatanibwa wamu ne ‘obujeemu’ oba ‘ekivume’, ebyombi nga biraga ebyenjawulo eby’obuyinza obuzikiriza bw’obufuzi bwa Papa. Okutegeera kwa Miller okw’ensibuko ku buyinza bwa Loma kweyongedde nnyo okuva mu byafaayo bye yakiikirira.
Bamalayika ba Katonda, okuli ne Gabulieri, baakulembera Miller ku byategeera bye yalangirira. Ebyo byategeera byaalimu obunnabbi bwe yalangirira, amateeka g'okutaputa Baibuli ge yakozesa, era n'enkola y'ensengeka eyamukkiriza okuteekateeka obunnabbi mu ngeri entuufu. Miller yaweebwa enkola y'ensengeka nti amaanyi abiri agazikiriza agaayogerwako mu kitabo kya Danyeri ge gaali Loma ey'obupagani ne Loma ey'obwepapa. Future for America yakulemberwa okutuuka ku nkola y'ensengeka ey'amaanyi asatu agazikiriza ag'omusota omukulu, ekisolo ne nnabbi ow'obulimba.
Era ne ndaba emyoyo esatu egy’obutali bulongoofu ng’amakere, nga givudde mu kamwa k’omusota, ne mu kamwa k’ekisolo, ne mu kamwa ky’ennabbi ow’obulimba. Kubanga myoyo gy’abadayimooni, nga gikola eby’amagero, nga gifuluma ne gigenda eri bakabaka b’ensi era n’eri ensi yonna, okubakuŋŋaanya mu lutalo olw’olunaku olukulu lwa Katonda Owa maanyi gonna. Okubikkulirwa 16:13, 14.
Enteekateeka ya Future for America esinziiriddwa ku mulimu gwa Miller, naye egenda emitala wa gye gwakomera omulimu gwe. Adiventizimu yaleka enteekateeka ya Miller n’addayo ku njigiriza ey’obuProtestanti obuvuddemu mu mazima n’ey’e Loma. Olunyiriri olumu lw’obunnabbi olwatandikira mu kitabo kya Danyeri luyongera mu kitabo ky’Okubikkulirwa.
Okubikkulirwa kye kitabo ekifunze, naye era kye kitabo ekigguddwawo. Kiwandiikamu ebintu ebyewuunyisa ebirina okubaawo mu nnaku ez’oluvannyuma z’ebyafaayo by’ensi eno. Enjigiriza ez’omu kitabo kino zikkakafu era zitegeerekeka; si bya kyama wadde ebyetobeleru. Mu kyo mukwatibwamu olunyiriri lw’obunnabbi olumu nga bwe luli mu Danyeri. Obunnabbi obumu Katonda abuddamu, okulaga nti busaanidde okutekebwako omwoyo. Mukama tadamu bintu ebitali bya makulu manene. Manuscript Releases, voliyumu 9, omuko 8.
Miller teyasobola kutegeera obunnabbi obw’ekitabo ky’Okubikkulirwa, kubanga olunyiriri lw’obupagani n’obupapa olweyolekera ddala mu Danyeri lugaziibwa mu kitabo ky’Okubikkulirwa ne lutwaliramu n’obuyinza obunyigirizza obuddako obujja okulabikira mu byafaayo eby’obunnabbi.
Ng’ayita mu bupagani, era oluvannyuma ng’ayita mu Obwami bwa Paapa, Sitaani yakozesa amaanyi ge okumala ebikumi by’emyaka bingi ng’agezaako okusangula ku nsi abajulizi ba Katonda abeesigwa. Abapagani n’abawagizi b’Obwami bwa Paapa baakubirizibwa omwoyo gumu gw’omusota. Baalina enjawulo emu yekka: Obwami bwa Paapa, nga bwe bweegamba nti buweereza Katonda, bwabadde omulabe ow’akabi ennyo era omukambwe okusinga. Ng’akozesa Romanisimu, Sitaani n’akwata ensi n’agissa mu busibe. Ekkanisa eyeyita ya Katonda yanyigirizibwa n’eyungibwa ku lulwo lwa bulimba buno, era okumala emyaka egisukka mu lukumi abantu ba Katonda ne babonaabona wansi w’obusungu bw’omusota. Era bwe kyatuuka Obwami bwa Paapa nga bwanyagiddwa amaanyi gaabwo, ne busindikirizibwa okukomya okutulugunya, Yokaana n’alaba amaanyi mapya nga gavaayo okuddamu eddoboozi ly’omusota, ne gatwala mu maaso omulimu gwe gumu ogw’enkambwe era oguwenyooma. Amaanyi ago, agasembayo agaanaalwana n’ekkanisa n’amateeka ga Katonda, gaasimbiddwa mu kifaananyi ky’ekisolo ekirina ennyanga ng’eza mwana gw’endiga. Ebisolo ebyaliwo nga tekyajja byava mu nnyanja, naye kino kyava mu nsi, nga kiraga okweyimusa mu mirembe kw’eggwanga erirerobozebwa. ‘Ennyanga ebbiri ng’eza mwana gw’endiga’ ziraga bulungi engeri ya Gavumenti ya United States, nga bwe zirambulwa mu misimbu gyayo ebiri egyasookerwako, Republicanism ne Protestantism. Emisimbu gino kye kyama ky’amaanyi gaffe n’enkulaakulana yaffe ng’eggwanga. Abo abaasooka okufuna obuddukiriro ku lubalama lwa Amerika baasanyuka kubanga baatuuka mu nsi ey’eddembe okuva mu ebiteeso eby’ekyejo eby’Obwami bwa Paapa n’obukambwe bw’obufuzi bw’obwakabaka. Ne basalawo okuteekawo gavumenti ku musingi omugazi ogw’eddembe ly’obwannansi n’ery’eddiini.
Naye okulondoolwa okukakali kw'ekalamu y'obunnabbi kubikkula enkyukakyuka mu mbeera eno ey'emirembe. Ensolo ey'ennyanga ng'ez'amwana w'endiga eyogera n'eddoboozi ly'ejjoka, era 'ekolereza amaanyi gonna g'ensolo eyasooka mu maaso gaayo.' Obunnabbi bulangirira nti aligamba abo abatuula ku nsi bakole ekifaananyi ky'ensolo, era nti 'akwasa bonna, abato n'abakulu, abagagga n'abaavu, ab'eddembe n'abaabusibe, okuteekebwako akabonero ku mukono ogwa ddyo oba ku byenyi byabwe; era nga tewali asobola kugula newaakubadde okutunda okujjako oyo alina akabonero, oba erinnya ly'ensolo, oba omuwendo gw'erinnya lyo.' Bw'atyo Obupulotesitanti bugoberera mu bigere by'Obupapa. Signs of the Times, Novemba 1, 1899.
Eri Miller, ekisolo ekyava mu nnyanja n’ekyava mu nsi mu Okubikkulirwa kkumi n’asatu byakiikirira Ruumi ey’obupagani, nga egobererwamu Ruumi ey’obupapa. Miller era yagezaako okukozesa enkola ye ku Okubikkulirwa kkumi n’omusanvu, naye okuwonyebwa kw’ekiwundu eky’okufa eky’Obupapa, omugabo ogw’obunnabbi ogwa United States n’ogwa United Nations, byali ebweru wa nteekateeka ya Katonda eyali emuweereddwa bamalayika. Eri ye, ekisolo ekyava mu nsi mu Okubikkulirwa kkumi n’asatu kyali Obupapa.
Miller ye yali omubaka eyali agenda okukozesebwa okuggyako omwambaza ogw’ObuProtesitanti mu mikono gy’abo abeeyita Abaprotesitanti abaava mu Mulembe gw’Ekizikiza. Ekiseera we United States yandiyogera ng’omusota, nga obufuzi obwa Ripabulika bukyuse bufuuke Demokulaasi, era ObuProtesitanti obwava mu mazima ne bugatta wamu ne Gavumenti eyava mu mazima ne biddamu okuggatta Ekkanisa ne Gavumenti, ekyo ekifaananyi ky’Obwa Papa, kyali kikyali eky’omu maaso mu biro bye. Olw’ensonga eyo, yagezaako okuteeka ekitabo ky’Okubikkulirwa mu nteekateeka ya Katonda gye yali yaweebwa bamalayika.
Yalondebwa okutegeera okweyongera kw’okumanya okuleetebwa mu 1798, bwe lwabbikkulwawo olubonekerwa lw’Omugga Ulai oluli mu Danyeri essuula munaana n’omwenda. Future for America kyali kya kutegeera olubonekerwa lw’Omugga Hiddekel oluli mu Danyeri essuula kkumi okutuuka ku kkumi n’ebiri, olwabbikkulwawo mu 1989, nga bwe byannyonnyolwa mu Danyeri essuula kkumi n’emu, olunyiriri olw’amakumi ana, amawanga agakiikirira Obumu bwa Sovyeti obw’edda gaasanyizibwawo obupapa ne Amerika ey’Obumwe.
Enkola ey’emisingi eyaweereddwa b’Abamalayika eri Future for America yasimbiddwa ku kulambulula obunnabbi n’okuteeka obunnabbi mu nkola, mu ngeri y’obumu obw’okusatu bw’eddogo, ensolo ne nnabbi w’obulimba.
"Ekitangaala Danyeri kye yafuna okuva eri Katonda kyaweebwa okusingira ddala olw'ennaku zino ez'enkomerero. Ebyolesebwa bye yalaba ku mabbali g'Omugga Ulayi n'ogwa Hiddekel, emigga eminene egy'e Sinaali, kati biri mu kutuukirizibwa, era n'ebyo byonna ebyayogerwa edda bijja okutuuka mangu." Obujulizi eri Abasumba, 112.
Abagoberezi ba Miller baayanjula obubaka bw'omulayika ow'olubereberye n'ow'okubiri, nga balangirira okuggulawo omusango. Future for America eyanjula obubaka bw'omulayika ow'okusatu.
Nze nateeka ensigo, Apolo n’asuuzira; naye Katonda n’akuzisa. Kale oyo ateeka ensigo si kyavaamu, newaakubadde oyo asuuzira; naye Katonda akuza. Era oyo ateeka ensigo n’oyo asuuzira bali omu; era buli muntu alifuna empeera ye ng’okukola kwe bwe kuli. Kubanga tuli bakozi wamu ne Katonda: mmwe muli ennimiro ya Katonda, mmwe muli ekizimbe kya Katonda. Okusinziira ku kisa kya Katonda kye yampa, ng’omuzimbi omugezi, nateekawo omusingi, omu omulala n’azimba ku gwo. Naye buli muntu atunuulire engeri gy’azimbira ku gwo. Kubanga omusingi omulala tewali muntu ayinza okuteeka okuggyako ogwateekebwa, ogwo ye Yesu Kristo. 1 Abakkolinso 3:6-11.
Okulangirira mu ngeri entuufu obubaka bw’omalayika ow’okusatu kyetaagisa n’okulangirira obubaka bw’abamalayika ababiri abasooka, kubanga tutegeezeddwa nti tewabaawo obw’okusatu nga tewali obw’asooka n’obw’okubiri. Obubaka obwasooka n’obw’okubiri bye bisingi, ate obw’okusatu lye kkomerero; naye obubaka obw’okusatu tebugaana wadde kuwakana n’obwasooka n’obw’okubiri. Bwe kiba bwe kityo, kiba si bubaka omutuufu.
Obubaka obusooka n’obw’okubiri bwaweebwa mu 1843 ne 1844, era kaakano tuli mu kulangirirwa kw’obubaka obw’okusatu; naye obubaka bwonna busatu bukyateekwa okulangirirwa. Kikulu nnyo kaakano, nga bwe kyali edda n’edda, nti biddemu okubuulirwa abo abanoonya amazima. Mu kuwandiika ne mu kwogera tulina okulangirira, nga tulaga ennyiriri yaabyo, n’enkozesa y’obunnabbi etutwala ku bubaka bw’omulayika ow’okusatu. Tewasobola kubaawo obubaka obw’okusatu nga tewali obusooka n’obw’okubiri. Obubaka buno tulina okubuwa ensi mu biwandiiko, mu mboozi n’okubuulira, nga tulaga mu nteekateeka y’ebyafaayo eby’obunnabbi ebintu ebibaddewo n’ebigenda okujja. Obubaka Obulondeddwa, kitabo 2, 104, 105.
Waliwo okutunuulira obulungi ennyo ku byafaayo by’Abagoberezi ba Miller n’ebyaffe. Abagoberezi ba Miller be baali entandikwa, ate ffe tuli enkomerero. Baategeeza ne babeeramu obubaka bw’omumalaika ow’olubereberye n’ow’okubiri. Ffe tutegeeza obubaka bw’omumalaika ow’okusatu. Obubaka bwabwe obubikkuliddwa (ekyolesebwa kya Ulai) busangibwa mu mitwe ebiri egy’ekitabo kya Danyeri, ate obwaffe (ekyolesebwa kya Hiddekel) busangibwa mu mitwe esatu. Baategeera ennaku eyasooka n’ey’okubiri, era ne babeeranga mu kutuukirizibwa kw’ennaku ey’okubiri. Ffe tutegeera era tubeera mu kutuukirizibwa kw’ennaku ey’okusatu. Omusingi gw’engeri gye baakozesa obunnabbi gwali Loma ey’abapagani (omusota omukulu) ne Loma ey’obwa Papa (ekisolo). Omusingi gw’affe ogw’okukozesa obunnabbi ye Loma ey’omu myaka gino ng’ekisolo ekirimu ebice bisatu.
Bwe tutandika okwekenneenya enkula y’Obupapa bwa Roma mu Okubikkulirwa essuula eyekkumi n’omusanvu, ng’eky’omunaana era nga kivudde mu musanvu, kya mugaso okwekenneenya ekyo Abamillerite kye baategeera ku Roma mu byafaayo eby’ensibuko. Malayika ow’okusatu ajja kuba n’ekitangaala ekyeyongera, naye ekitangaala ekyo tekirijja kuwakanagana n’amazima agateekeddwaawo.
Essuula 2, 7, 8, 11 ne 12 ez’ekitabo kya Danyeri zilambulula Loma, awamu n’amaanyi amalala. Tuli mu kunoonyereza ku emitendera ebiri gya Loma nga 1798 tannatuuka; obpagani n’obwa Papa, nga gibeera omusingi gw’engeri Miller gye yakozesa obunnabbi. Miller n’abatandisi balaga nti "abanyazi b’abantu bo" mu Danyeri essuula 11, olunyiriri 14 bakiikirira Loma.
Era mu biro ebyo bangi bajja kuyimirira okulwanyisa kabaka w’amaserengeta; era n’abanyazi b’abantu bo balyeewaggula okukakasa okwolesebwa; naye baligwa. Danyeri 11:14.
Waliwo waakiri ebintu bibiri eby’omugaso ebyetaagisa okwekenneenya mu nnyiriri guno. Ekigambo “okwolesebwa” ekiri mu nnyiriri guno kye kimu ku bigambo bibiri by’Olwebbulaniya ebiri mu kitabo kya Danyeri ebivvunulwa nga “okwolesebwa.” Ekimu ku bigambo eby’Olwebbulaniya ebivvunulwa nga “okwolesebwa” kye châzôn, era kitegeeza ekirooto, oba obunnabbi, oba okwolesebwa. Ekigambo châzôn kiraga byafaayo eby’obunnabbi, oba ebbanga ly’obudde, era kisangibwa emirundi kkumi mu kitabo kya Danyeri era bulijjo kivvunulwa nga “okwolesebwa.”
Ekigambo ekirala eky’Olwebbulaniya ekivvuunulwa nga "ekibonekerwa" kye mar-eh', era kitegeeza "endabika." Ekigambo mar-eh' kiraga endabika emu, mu kiseera ekimu. Ekigambo ky’Olwebbulaniya mar-eh' kisangibwa emirundi kkumi na ssatu mu kitabo kya Danyeri, era kivvuunulwa nga "ekibonekerwa" emirundi mukaaga, emirundi ennya nga "bwenyi," emirundi ebiri nga "endabika," n'olumu nga "ow'endabika ennungi."
Abanyazi b'abantu bo bakiikirira Loma, era noolwekyo omulamwa gw'obunnabbi ogw’e Loma gwe guteekawo "okwolesebwa" okw'obunnabbi mu kitabo kya Danyeri. Olw'ensonga eno, ky'omugaso nnyo okutegeera obukulu bwa Loma ng'akabonero k'obunnabbi.
Amagezi g’obunnabbi gasaba nti ekigambo “ekyolesebwa” ekiyimirira ebyafaayo eby’obunnabbi kibe kimu n’“ekyolesebwa” ekikwatibwako mu kitabo ky’Okubikkulirwa, kubanga ebyo ebisikiriziddwa Omwoyo biraga nti Danyeri n’Okubikkulirwa bye bimu; bikkwatagana, bituukirizaana, era omulongo ogumu ogw’obunnabbi oguli mu Danyeri gukwatibwamu era guyongerwamu mu Okubikkulirwa. Ebirala ebyo ebyateekebwawo mu Mwoyo gw’Obunnabbi byayingiziddwa dda mu lunyiriri luno lw’ebyawandiiko, n’olwekyo sijja kubiddamu nate. Nja kwongerako akalamwa akalala ke twava dda ku Mwannyinaffe White: nti ebitabo byonna bya Bayibuli bisisinkana era bimalirizibwa mu kitabo ky’Okubikkulirwa. “Ekyolesebwa” ky’ebyafaayo eby’obunnabbi (châzôn) ekisangibwa mu Danyeri era ekiteekebwawo ku nsonga ey’obunnabbi eya Loma, kikiikirira ekyolesebwa ky’ebyafaayo eby’obunnabbi mu Bayibuli yonna. Ebitabo byonna bya Bayibuli bisisinkana era bimalirizibwa mu Okubikkulirwa, era Katonda teyegaanagana Ye yennyini. Tekibawo! Bw’oba olowooza nti abadde atyo, obeera omutegeera bubi. Ekigambo kye kimu eky’Olwebbulaniya (châzôn) kikyusibwaamu nga “ekyolesebwa” mu kitabo ky’Engeri.
Awo awatali ekyolesebwa, abantu bazika; naye akwata amateeka, ye musanyufu. Engero 29:18.
Ekyo kye nsonga esooka gye tuyetaaga okulowoozako ku lunniriri luno. Bwe tuba nga tetutegeera Loma bulungi, tetusobola kukakasa okwolesebwa kw’ebyafaayo eby’obunnabbi. Ekyo mu ngeri enkulu kye kiraga engeri Abajesuiti n’abalala mu byafaayo byonna gye bakozesezza—okuleeta enyigiriza z’eddiini ez’obulimba nga bagenderera okuzikiriza ensonga ey’obunnabbi eyogera ku Loma. Nga tukebera okutegeera okw’ensinzi ku Loma, tukirina okubeera n’ekyo mu bwongo.
Abo abakyama mu kutegeera kwabwe ku kigambo, abalemererwa okulaba amakulu ga Anti-Kristo, bajja ddala okweyimiriza ku ludda lwa Anti-Kristo. Tewali budde kati bwaffe okufaananagana n’ensi. Danyeri ayimiridde mu mugabo gwe ne mu kifo kye. Obunnabbi bwa Danyeri n’obwa Yokaana busaanidde okutegeerwa. Bunyonyola buli bumu ku bulala. Buwa ensi amazima agasaanidde buli omu okutegeera. Obunnabbi buno busaanidde okuba obujulirwa mu nsi. Mu kutuukirizibwa kwabwo mu nnaku zino ez’enkomerero, bujja okwennyonyola bwokka. Kress Collection, 105.
Bw’olemererwa okulaba amakulu ga Anti-Kiristu (Loma) ojja kwegatta ne Loma, era obulabula buno buteekeddwa mu mbeera ey’okuba nga osobola oba nga tosobola okutegeera ebitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa. Aba Millerite baazimba okutegeera okw’emisingi kw’ekyeddiini ky’Abadiventisi nga bakusinziira ku kumanya kwabwe ku Loma. Baategeera nti Loma yali eyimirizibwa amaanyi abiri agazikiriza, nti byombi byali emitendera gya Loma, naye tebaali mu kifo kya byafaayo ekibakkiriza okulaba Loma ng’okwegatta okw’ebitundu bisatu, nga bwe kulagibwa mu Kitabo ky’Okubikkulirwa. Kale Danyeri ye musingi nga bwe gwayimirizibwa Aba Millerite, ate Okubikkulirwa lye jjinja ery’akamalirizo nga bwe liyimirizibwa Future for America. Waliwo n’endala ensonga okuva mu Danyeri 11:14 gye twagala okulambulula.
Miller n’abatandisi baategeera nti ekifaananyi eky’omu kirooto kya Nebukadduneeza kyategeeza obwakabaka buna: Babulooni, Meedi n’Abaperusi, Bugereeki ne Loma. Tebasobola kulaba wala okusinga obwakabaka obw’okuna, kubanga baategeera nti Loma ey’abapapa yali omutendera ogwokubiri gwa Loma, era nti obwakabaka obw’okuna bwaggwa mu 1798. Mu ngeri gye baalaba ebyafaayo, akalambe k’obunnabbi akaali kasigaddeko ke kaali Okudda kwa Kristo okw’okubiri, we ejjinja erisaliddwa okuva ku lusozi ne likuba ebigere by’ekifaananyi. Abamilleraiti baalaba enjawukana ez’obunnabbi wakati wa Loma ey’obwakafiri ne Loma ey’abapapa, naye kubanga baali basindikirizibwa okukwataganya 1798 n’Okudda kwa Kristo, tebaalaba wala okusinga obwakabaka buna.
Tutuuse mu biro ebyo nga omulimu omutukuvu gwa Katonda guyimiririrwa n’ebigere by’ekifaananyi mwe ekyuma kyagattibwa n’ebbumba eritamiiridde mu matope. Katonda alina abantu, abantu abalonde, ab’okutegeera kwabwe kuteekwa okutukuzibwa, abatalina kufuuka abatali batukuvu nga bazimbira ku musingi emiti, ettale, n’ebikonge. Buli mwoyo omwesigwa eri amateeka ga Katonda aliraba nti ekiraga enjawulo mu kukkiriza kwaffe kwe Ssabbiiti y’olunaku olw’omusanvu. Singa gavumenti yassa ekitiibwa ku Ssabbiiti nga Katonda bw’alagidde, eyimirirenga mu maanyi ga Katonda era ng’elwanirira okukkiriza okwaawaayo olumu eri abatukuvu. Naye abakulembeze b’ebyobufuzi bajja kuwagira Ssabbiiti ey’obulimba, era bagatta okukkiriza kwabwe okw’eddiini n’okugondera kino ekyazaalibwa kya papasi, nga bakiteeka waggulu okusinga Ssabbiiti Mukama gye yatukuza era n’agiwa omukisa, gye yawawula omuntu agikuume nga etukuvu, ng’akabonero wakati w’Ye n’abantu be okutuuka ku mirembe lukumi. Okugattibwa kw’omulimu gw’ekkanisa n’ogw’obuyinza bw’eggwanga kuggamboolebwa ekyuma n’ebbumba. Obumu buno bukendeza amaanyi g’amakanisa gonna. Okussa ku kkanisa amaanyi g’eggwanga kunaaleeta ebivudde bibi. Abantu bali kumpi nnyo okusukkirira ekkomerero ly’obugumiikiriza bwa Katonda. Bassa amaanyi gaabwe mu byobufuzi, era bagattika ne papasi. Naye ekiseera kijja, Katonda anaabonereza abo abaaggyamu mu nkola amateeka ge, era emirimu gyabwe emibi gibakomererako bo bokka. Okunyonyola Baibuli kw’Abadiventisiti b’Olunaku olw’omusanvu, omuzingo 4, 1168.
Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’omusanvu kye kulambulula okw’enkomerero ku bwakabaka obwogerwako mu by’obunnabbi bya Baibuli, era kulaga nti obwakabaka musanvu bugudde, ate obw’omunaana bwe b’omukago ogw’ebitundu bisatu ogwa Roma ya mulembe guno. Bwe kiba nti eky’okulabiirako ekyasooka ku bwakabaka mu by’obunnabbi bya Baibuli kiri mu Danyeri essuula ey’okubiri, era ddala bwe kityo; kale eky’okulabiirako eky’enkomerero kirina kulagibwa ng’ekyasooka bwe kiri. Obwakabaka obuna obuli mu Danyeri essuula ey’okubiri busobola bitya okukwatagana n’obwakabaka munaana obuli mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’omusanvu?
Noolwekyo mujje mujjukire nga tugenda mu maaso nti Abagoberezi ba Miller tebaasobola kulaba ebintu eby’obunnabbi ebiyitirira ebyafaayo byabwe. Obubaka bwe baategeera era ne babubuulira bwategeeza nti Okudda kwa Kristo omulundi ogw’okubiri kwe kabonero akaddirira mu byafaayo eby’obunnabbi. Naye singa okutegeera kw’Abagoberezi ba Miller ku Ruumi ng’ekifaananyi ekiteeka omusingi ku kyolesebwa ky’ebyafaayo eby’obunnabbi, era ne Danyeri essuula ey’okubiri, byombi biba mazima g’ensimbuko g’Abagoberezi ba Miller, kino kikkiriziganya kitya n’obwakabaka munaana obw’essuula ey’ekkumi n’omusanvu ey’Okubikkulirwa?
Obanga tokkakasa oba ekifaananyi kya Danyeri essuula ey’okubiri kya nsiseko, ky’olina okukola kwe kutunuulira ebipande by’abasookerwako eby’omwaka 1843 n’ogwa 1850. Byombi biriko ekifaananyi kya Danyeri essuula ey’okubiri. Era ekikulu kye kiri nti Ellen White alaga nti ebipande byombi byakolebwa nga Katonda y’abiragidde era mu nteekateeka ye yennyini.
"Ndabidde nti chaati ya 1843 yakulemberwa omukono gwa Mukama, era nti tekirina kukyusibwa; nti ennamba zaali nga bwe yayagala; nti omukono gwe gwali ku zo ne gukisa ensobi mu nnamba ezimu, nga tewali asobola okugiraba, okutuusa omukono gwe lwe gwaggyibwawo." Early Writings, 74, 75.
Ku chaati ey’omwaka gwa 1850 yategeeza nti:
“Nalaba nti Katonda yali mu kufulumizibwa kwa chaati eya Ow’oluganda Nichols. Nalaba nti mu Bayibuli mulimu obunnabbi obukwata ku chaati eno, era ssinga chaati eno yateekebwawo eri abantu ba Katonda, ssinga emala omu, emala n’omulala; era ssinga wabaawo omu ayetaaga chaati empya eyasiigwako langi ku kipimo ekinene, bonna bagyetaaga mu ngeri y’emu.” Manuscript Releases, Voliyumu 13, 359.
Waliwo olugero olw’edda okuva mu nsi olugamba nti, "Ensobi erina enzira nnyingi, naye amazima galina emu yokka." Waliwo ensobi ennyingi ez’enjawulo ezakozeseddwa okuziyiza abantu okumanya nti Loma ey’omu biro bino, nga kwogerebwa mu Kitabo ky’Okubikkulirwa essuula 17, ye mutwe ogw’omunaana era ng’ava mu musanvu. Omu ku nsobi ezo ezikozeebwa abanoonyereza mu by’eddiini ab’Adiventisi kwe kukyamya ennyanjula y’obwakabaka obw’ebyafaayo. Sijja kwogera wano ku bwakabaka obw’obunnabbi obuli mu Baibuli; bino biri ebyawukana. Obwakabaka obw’obunnabbi busimbibwa ku byayogerwako okusooka mu Danyeri essuula 2, naye waaliwo obwakabaka obw’ebyafaayo obwasooka Babulooni. Ellen White ategeeza bulungi obwakabaka obw’ebyafaayo bwe bwali, naye abanoonyereza mu by’eddiini ab’Adiventisi bagaana obujulizi obusikiriziddwa ne bateekateeka ennyiriri y’obwakabaka obw’ebyafaayo egifuula kizikiza okumanya nti Loma bulijjo evaayo ng’omutwe ogw’omunaana era nga y’ava mu musanvu. Naye Loma ye esimbawo ekyolesebwa.
Abannyonnyozi b’eddiini b’Abadiventisiti n’abo ab’obuProtestanti obujeemu bagamba nti obwakabaka obw’ebyafaayo bwali Misiri, Asiriya, Babulooni, Emedi ne Buperusi, Bugereeki, Roma n’ebikyaddirira. Mukyala White atutegeeza nti waliwo obwakabaka obw’okusatu mu byafaayo, lwe balonda okuleka bweru. Baleka bweru obwakabaka obwo, oba baleka bweru Omwoyo gw’Obunnabbi? Byombi.
Ebyafaayo by’amawanga agalondagana, buli limu nga libeerayo mu kiseera n’ekifo ebyaaliteekebwawo, nga tebalimanyi babeera obujulizi ku mazima ge batategeera makulu, bitugamba. Eri buli ggwanga ne buli muntu ow’ennaku zino, Katonda awadde ekifo mu nteekateeka ye ennene. Leero abantu n’amawanga bapimibwa n’omugo ogupimisa oguli mu mukono gw’Oyo atakola nsobi. Bonna, olw’okusalawo kwabwe bokka, beesalira ekkomerero yaabwe, era Katonda abifuga n’abiragira okutuukiriza ebigendererwa bye.
Ennono y’ebyafaayo Omukulu ‘NZE NDI’ gy’alambulidde mu Kigambo kye, nga agatta olunyiriri oluvannyuma lw’olulala mu njegere y’obunnabbi, okuva ku butaggwaawo obw’edda okutuuka ku butaggwaawo obw’omu maaso, etubuulira mwe tuli leero mu ntambuliro y’emirembe, era n’ebisoboka okusuubirwa mu biseera eby’omu maaso. Byonna ebyalagulwa mu bunnabbi nga bijja okutuukirira, okutuusa leero, byalondoolwa ku miko gy’ebyafaayo, era tuyinza okuba n’obukakafu nti byonna ebinnajja bijja kutuukirira mu mitendera gyabyo.
Okuggyibwawo okusembayo kw’obufuzi bwonna obw’ensi kulagiddwa bulambulukufu mu Kigambo ky’amazima. Mu bunabbi obwagambibwa nga omusango okuva eri Katonda bw’alangirirwa ku kabaka wa Isiraeri ow’enkomerero, waliwo obubaka buno: ‘Bw’ati bw’ayogera Mukama Katonda; Muggyeho ekitambaala ky’obwakabaka, era muggyeho engule: ... muyimuse oyo ali wansi, era musse wansi oyo ali waggulu. Ndikivuunika, ndikivuunika, ndikivuunika; era tekiribaawo nate, okutuusa lw’ajja oyo alina eddyo lyakyo; kale ndikimuwa.’ Ezekyeri 21:26, 27.
Engule eyaggibwa ku Isirayiri yagenda mu bwakabaka bwa Babulooni, bwa Medi ne Paasi, bwa Buyonaani, ne bwa Loma mu nteekateeka ey’okuddirirana. Katonda agamba nti, ‘Engule teegenda kubeerawo nate okutuusa lw’ajja oyo alina eddembe lyayo; era ndigimuwa.’
Ekiseera ekyo kiri ku mulyango. Leero obubonero bw’ebiseera bulangirira nti tuyimiridde ku mulyango gw’ebintu ebinene era eby’ennyikivu. Ebintu byonna mu nsi yaffe biri mu butabanguko. Mu maaso gaffe kituukirizibwa obunnabbi bw’Omulokozi ku bintu ebirina okusooka okubaawo nga tannaddayo: ‘Muluwulira entalo n’ebyogerwa by’entalo.... Eggwanga lirwanye ku ggwe eggwanga, n’obwakabaka ku bwakabaka; era walibaawo enjala, n’endwadde, n’enkankano z’ettaka mu bifo eby’enjawulo.’ Mattewo 24:6, 7.
Kiseera kino kirimu enteresi eyasukkiridde eri bonna abalamu. Abafuga n’ab’amagezi mu by’eggwanga, abantu abatuula mu bifo eby’okwesigwa n’obuyinza, n’abasajja n’abakazi ab’alowooza okuva ku mitendera gyonna, bakitaddeko obwegendereza ennyo ku bintu ebiri okubaawo okwetooloola ffe. Batunuulira enkolagana ezirimu obutabanguko n’obutali butebenkevu eziri wakati w’amawanga. Balaba obunyiikivu obusukkiridde obutandise okunywera ku buli kintu eky’ensi, era bategeera nti waliwo ekintu ekikulu era eky’okusala ensala ekigenda okubaawo—ng’ensi eri kumpi n’ettawana ery’amaanyi ennyo.
Abamalayika kaakano bali mu kuziyiza empewo z’obutabanguko, zireme kuvuga okutuusa ng’ensi erabuddwa ku kuzikirira okugirindiridde; naye omuyaga guli mu kukungaana, nga gwetegefu okubwatukira ku nsi; era bwe Katonda aliragira bamalayika be okusumulula empewo, wajja kubaawo embeera y’obutabanguko nga tewali kalamu esobola okukifaananyiriza.
Baibuli, era Baibuli yokka, ewa okutegeera okutuufu ku bintu bino. Wano we bibikkulirwa ebirabika ebikulu eby’enkomerero mu byafaayo by’ensi yaffe, ebintu ebyo ebimaze n’okulaga obubonero bwabyo mu maaso, eddoboozi ly’okusembera kwabyo lireeta ensi okukankana n’emitima gy’abantu ne gibagwamu olw’entiisa. Education, 178-180.
Ekitundu kino kirimu omusana omungi ku kiseera kyaffe, naye kye njagala okulaga kwe nti Sister White alaga bulungi nti obwakabaka obw’ebyafaayo obwaaliwo nga Babulooni tannabaawo bwali Isirayiri, si Asiriya. Abakugu mu by’eddiini bwe bayogera ku bwakabaka obw’ebyafaayo, balekawo Isirayiri nga tebagiteeka mu lukalala lw’obwakabaka obw’ebyafaayo, newaakubadde amaanyi n’ekitiibwa ebyateekebwawo mu mulembe gw’obufuzi bwa kabaka Sulemaani, era newaakubadde obujulizi obutereevu obw’okusikirizibwa kw’Omwoyo obwayitira mu Ezekyeri ne Ellen White obulaga nti engule ya Isirayiri yaggibwako ne eweebwa Babulooni.
Bwe tukozesa okunnyonnyola okw’okusikirizibwa ku bwakabaka bw’ebyafaayo, tusanga nti Isirayiri eteekwa okubalirwa mu bwakabaka ezo. Isirayiri, Asiriya ne Misiri bye bwakabaka bw’ebyafaayo ebyayitawo nga bitangira obwakabaka obusooka mu bunnabbi bwa Bayibuli, obwali Babulooni. Noolwekyo, obwakabaka obw’okuna mu 'ebyafaayo' bwali Babulooni, obw’okutaano bwali Medi ne Buperusi, obw’omukaaga bwali Bugereeki, obw’omusanvu bwali Loma ey’obupagani, ate obw’omunaana bwali Loma ey’ObuPapa, nga eri ku musanvu kubanga eyimirira ekitundu eky’okubiri eky’Obuloma obw’obupagani. Mu bwakabaka bw’ebyafaayo Loma ey’ObuPapa y’ey’omunaana, era eri ku musanvu.
Mu Danyeri essuula ey’omusanvu tulaba obwakabaka obw’obunnabbi bwa Bayibuli bukiikirizibwa ng’ensolo. Babulooni y’empologoma eyaddirirwa eddubu erya Medi ne Perusiya. Ey’okusatu yali Buyonaani ng’engo, oluvannyuma ne Loma ng’ensolo "ey’entiisa era ey’akabi" eyalina "amenyo ag’ebyuma." Ensolo ey’entiisa, ng’ekkiriziganya n’ekifaananyi ekiri mu Danyeri essuula ey’okubiri, ye Loma, obwakabaka obw’okuna mu bunnabbi bwa Bayibuli.
Abamillerite baategeera nti obwakabaka obw’okuna bwe Loma; kale ne balaba engeri ensolo ey’entiisa bwe yalambikibwa, ne bassa ku bwakabaka obw’okuna ennyonnyola zonna ez’obunnabbi ez’ensolo. Baali balaba enjawulo wakati wa Loma ey’obupagana n’e Loma ey’obwa Papa mu kitundu ky’ekyawandiikibwa, naye tebaasobola kulaba obwakabaka obw’okutaano mu buunnabbi bwa Bayibuli, kubanga mu ngeri entuufu baasinzanga ku kyasoose okwogerwako ku bwakabaka mu buunnabbi bwa Bayibuli. Naye enjawulo wakati wa Loma ebbiri eri mu kitundu ky’ekyawandiikibwa, ekitukkiriza okutunuulira enjawulo eyo ng’eyimiriraamu obwakabaka bubiri. Naye kino si kye tukebera kaakano.
Bw’atyo n’agamba nti, Ensolo ey’ennya eriba obwakabaka obw’ennya ku nsi; obwakabaka obwo bujja kuba bwa njawulo ku bwakabaka bwonna, era bujja kulya ensi yonna, era bujja okuginyirira wansi, era bujja okugimenyaamenya. Era empondo kkumi eziva mu bwakabaka buno be bakabaka kkumi abaliyimuka; era omulala alijja oluvannyuma lwabwe; era aliba eyenjawulo ku abaasooka, era aliggyaamu amaanyi ga bakabaka basatu. Era alyogera ebigambo ebikulu okulwanyisa Oyo Ali Waggulu Ennyo, era alinyigirizza abatukuvu ba Oyo Ali Waggulu Ennyo, era alirowoza okukyusa ebiseera n’amateeka; era balimuweebwa mu mukono gwe okutuusa ku kiseera, n’ebiseera, n’ekitundu eky’ekiseera. Naye olukiiko lw’okusala omusango lunaatuula, era baliggya obufuzi bwe, okubumalawo era okubuzikiriza okutuusa ku nkomerero. Danyeri 7:23-26.
Obwakabaka obw’okuna mu Danyeri essuula ey’okubiri ye Loma. Enkoona kkumi ziyimirira amawanga kkumi agayimirira obwakabaka bwa Loma ey’obuwaggu, era nga Loma ey’obupapa nga tannafuna obufuzi bw’ensi mu 538, obwakabaka busatu ku ebyo byandiggiddwaawo, oba byandibuwanuddwawo. Awo "enkoona entono" ey’olunyiriri lw’omunaana nga "erina amaaso ng’aga muntu, era n’akamwa akaayogera ebigambo ebinene," eyandiyimukidde. Bwe kiba nti tulina enkoona kkumi mu bwakabaka obw’okuna era esatu ne ziggyibwawo okusobozesa "enkoona entono" okuddira mu kifo enkoona ezo esatu, kale bwe ziggyibwawo enkoona esatu kisigaza enkoona musanvu, ate enkoona entono ye ya munaana, kubanga Loma bulijjo ejja ng’eya munaana era ey’emu ku musanvu. Waliwo omusana mungi ogw’eyogera ku Loma mu ngeri zaayo ebbiri mu ssuula eno, naye wano tutaddeyo bujulizi obw’okubiri nti mu ngeri y’obunnabbi era mu byafaayo, Loma ejja ng’eya munaana era ey’emu ku musanvu.
Mu ssuula omunaana tusangamu okukulaakulanyizibwa kw’essuula omusanvu. Essuula lino nate lilambulula obwakabaka obwogerwako mu bunnabbi bwa Baibuli, naye liwejjako obwakabaka obwasooka obwa Babulooni kubanga bwe Danyeri yafuna kyolesebwa eky’essuula omunaana, enkomerero ya Babulooni yali ya kumpi nnyo. Mu ssuula lino Bamedi ne Baperusi bakikirizibwa endiga ennume eyalina empondo bbiri. Bugereeki bukikirizibwa embuzi ennume eyalina ompondo gumu, ne gumenyeka, ne mu gumenyeka ne muvaamu empondo ennya. Awo “akapondo akatono” ne kagoberera Bugereeki, era nate akapondo akatono kano kakikikirira Loma. Newankubadde Loma teyava butereevu mu bwakabaka bwa Bugereeki, ekitundu kino kiraga akapondo akatono ng’ava mu emu ku mpondo ennya ezazuukira mu bwakabaka bwa Bugereeki oluvannyuma lw’ompondo ogwasooka—ogwakikirizanga Alekisanda Omukulu—okumenyeka. Loma teva mu kika ky’Abagereeki, naye yatandika okuwangula ensi okuva mu kitundu kya Bugereeki, era mu ngeri eyo, yalabika ng’ eva mu emu ku mpondo ezo ennya.
Noolwekyo tusanga mu ssuula munaana omujulizi ow’okubiri oguwagira ebyo ebiri mu ssuula omusanvu. Abameedi n’Abaperusi baalina entiwa bbiri; Bugiriki ne bulina emu, oluvannyuma ne ziyongerwako entiwa endala ennya. Eyo eweza entiwa musanvu nga tekinnaba kuwerwamu eya Loma, kubanga entiwa entono yavayo mu emu ku z’entiwa ennya eza Bugiriki. Bbiri nga tugattako emu n’enya bifuuka musanvu; ate Loma, entiwa entono, ye ey’omunaana, era eva mu abo musanvu. Kisaana okulaba nti omutundu guno ogulaga nti Loma eva mu emu ku ntiwa z’Abagiriki gwe gumu ku mpaka ez’obunnabbi ez’amaanyi ennyo ze Miller n’abo be yakolagana nabo baalina okusisinkana mu byafaayo byabwe.
Abaprotestanti ab’omu byafaayo ebyo baagumira nnyo nga bagamba nti akasonga akatono tekyayinza kubeera Loma, kubanga obunnabbi bulaga nti akasonga akatono kavudde mu ku bumu ku nsonga ennya z’Obugiriki. Noolwekyo baawakanira nti akasonga akatono kaakiikirira Antiyooko Epiifane, omu ku bakabaka ba Seleucid abaayongera okufuga mu byafaayo oluvannyuma lw’obwakabaka bwa Alekisanda Omukulu okugabanwamu nga amaze okufa. Okulivuunana kw’Abamillerite ku nsonga eno kwali kunene nnyo, era ku lubawo lwa 1843 ne bateekako okuwakanira okwo okwasinziira ku nsonga nti Daniyeri yalaba akasonga akatono nga kavudde mu ku bumu ku nsonga ennya z’Obugiriki; kale tekyayinza kumaanjulwa nga Loma, kubanga Loma teyava mu Bugiriki. Ensonga eyo yakosezza ebitundu byonna mu kitabo kya Daniyeri mwe Loma ejulirwamu. Omuddiro gw’Abaprotestanti gwalimu ne kino: nti “abanyazi b’abantu bo” mu luyiriri olw’ekkumi n’enna mu ssuula kkumi n’emu eya Daniyeri balina kubeera Antiyooko Epiifane. Noolwekyo Abamillerite baateekako ku lubawo olwo — olwa 1843 — ekitegeeza kye Sista White eyagamba nti “kwalagirwa omukono gwa Mukama era tekyandibadde kukyusibwa,” ebirowoozo ebikwata ku Antiyooko Epiifane okulaga lwaaki teyandibadde obwakabaka obw’okuna. Loma ye esimba okulabirirwa kw’ebyafaayo eby’obunnabbi, oba kabaka wa Seleucid eyafa nga wayise emyaka egisukka mu kikumi Kristo nga tannazaalibwa ye yakiikirira obuyinza obwaayimirira okumuvuganya ku kusalibwako kwe?
Ekibuuzo ekiyinza okuvawo kye kino: lwaki Danyeri yalagibwa Loma ng’ eva mu mpondo emu ku ez’Obuyonaani, nga Loma te yava ddala mu Buyonaani? Eky’okuddamu kye nti entandikwa y’okwambuka kwa Loma mu buyinza yali mu kitundu ekyo ekyali kya Buyonaani edda; naye lwaki obunnabbi bwalagibwa mu ngeri eyo okusobozesa obutakanya obwo?
Wansonga emu ey’okuddamu—okweyongerako ku mugaso gw’okutegeera we Roma yatandikira okuyimuka—ye nti ekyama ekiraga nti Roma bulijjo eyitibwa ey’omunaana, naye nga era y’emu ku basanvu, kijjibwaamu nga Roma yeegattiddwa n’ettaka ly’e Bugiriki, okulabirira okutegeerezebwa okw’ekyama nti Roma y’emu ku basanvu kubeerewo. Ekyama ekyo kya mugaso nnyo, newaakubadde nga Abagoberezi ba Miller tebaandisobodde kutegeera endowooza eyo nga bwe baali mu mbeera y’ebyafaayo ey’ekiseera kyabwe. Ensonga nti obulambe bwonna obuli, si ku lupapula lwa 1843 lwokka, naye ne ku lwa 1850, buvaamu bifaananyi by’ensonga ez’ogerwako butereevu mu Kigambo kya Katonda eky’obunnabbi, okujjako obulambe obumu obunyweza nti Antiochus Epiphanes si ye buyinza obwayimirira okulwanyisa Kristo, ekikola nti ekyongereddwako ku lupapula kiba kya mugaso nnyo. Nga kya nnaku nnyo nti, bwe Adiventisimu yava ku misingi gyayo, leero basanga nga bayigiriza nti obuyinza obw’olunyiriri olw’ekkumi n’ennya mu Danyeri ekkumi n’emu ye Antiochus Epiphanes so si Roma! Kaakano bayigiriza kye Abagoberezi ba Miller baawakanya n’amaanyi manene okutuuka ne bakiraga ng’omutawana ku lupapula lwa 1843!
Obwakabaka obw’ebyafaayo bulaga nti Loma ejjula nga ey’omunaana era nga y’emu ku musanvu. "Olunyanga olutono" mu ssuula ey’omusanvu oluyogera "ebigambo ebinene eby’okuvuma Oyo Ali Waggulu Ennyo" lujja nga lw’omunaana era nga lumu ku musanvu. Ennyanga ez’essuula ey’omunaana zilaga nti Loma ejjula nga ey’omunaana era nga y’emu ku musanvu.
Mu kiwandiiko ekiddako tunaalowooza ku ngeri Roma ya leero, nga bwe yalagibwa mu Okubikkulirwa 17, gy'efuuka ey'omunaana ate nga eva mu musanvu. Oluvannyuma tunaaddayo ku Danyeri 2 tutegeere lwaki obwakabaka buna obuli mu Danyeri 2, obwo obusooka okwogerwako mu bunnabbi bwa Bayibuli ku bwakabaka, bukwatagana n'obwakabaka munaana obw'Okubikkulirwa 17.