Ekibiina ky’Abamilleraiti kyakiikirirwa mu Yesaya essuula ey’omusanvu ng’obunnabbi bw’emyaka nkaaga mu etaano obwatandika mu 742 BC. Emyaka egyo nkaaga mu etaano egyabaawo mu byafaayo bya Yesaya gikiikirira emyaka nkaaga mu etaano okuva mu 1798 okutuuka mu 1863. Alufa ne Omega bulijjo biraga enkomerero wamu n’entandikwa. Obunnabbi bw’emyaka nkaaga mu etaano bumanyisa ekivume eky’emirundi musanvu ku bwakabaka obwa mu bukiikaddyo n’obwa mu bukiikakkono bwa Isirayiri. Emirundi musanvu egyasooka ku bwakabaka obwa mu bukiikaddyo gyatandika mu 723 BC, emyaka kkumi n’ekkenda oluvannyuma lwa Yesaya okuwa obunnabbi eri kabaka Akazi. Emirundi musanvu egyasembayo ku bwakabaka obwa mu bukiikakkono gyatandika ku nkomerero y’emyaka nkaaga mu etaano mu 677 BC.
Ekikolimo ekisooka eky’emirundi musanvu ekyali ku Efulayimu kyaggwa mu 1798, ekyaali ekiseera eky’enkomerero we ekyolesebwa ky’Omugga Ulai ekiri mu Danyeri essuula munaana n’omwenda kyasumululibwa. Kyategeeza mu bunnabbi ebyombi: okutuuka kwa bubaka bwa Malayika asooka n’entandikwa ey’obunnabbi y’entambuza ya ba Millerite. Ekikolimo eky’enkomerero eky’emirundi musanvu ekyali ku Yuda kyaggwa mu 1844, ekyaali okutuuka kwa bubaka bwa Malayika owokusatu. Oluvannyuma lw’emyaka kkumi n’emyenda mu 1863, emyaka nkaaga mu etaano egyayimirizibwa mu ntandikwa y’obunnabbi gyalaga okuggwako kw’entambuza ya ba Millerite n’entandikwa y’ekkanisa ya Abadiventisti b’Olunaku Olw’omusanvu ey’e Laodikeya. Emyaka musanvu nga 1863 tekinnatuuka, mu 1856, James White yatandika kulaga nti entambuza ya ba Millerite yali ekomye okuba Ekkanisa eya Firadefiya era yali efuuse Ekkanisa eya Laodikeya. Muzzukulu we, ng’awandiika ebyafaayo by’obulamu bwa Ellen White, awandiika ku byafaayo bya 1856 n’obubaka bwa Laodikeya.
Obubaka bwa Lawodikiya
Abadiventisti abakwatiriza Ssabbiiti baali bayimiridde ku ndowooza nti obubaka eri amakanisa musanvu mu Okubikkulirwa essuula 2 n’3 bulaga ebyo Ekkanisa ey’Abakristaayo bye yayitamu mu myaka mingi egyayitawo. Era baasala ensonga nti obubaka eri ekkanisa ey’e Lawodikiya bukwata ku abo be kaakano bayita Abadiventisti mu linnya lyokka, abo abatakkiriza Ssabbiiti y’olunaku olw’omusanvu. Mu kiwandiiko ekifupi mu Review olw’nga 9 Okitobba, James White yaleeta ebibuuzo eby’okuviirako okulowooza ennyo bye yayanjula ng’agamba nti:
"Ekibuuzo kitandise okuzukizibwa nate, ‘Omukuumi, ekiro kitya?’ Mu kiseera kino waliwo kifo kya bibuuzo bitono byokka, ebibuziddwa okuleeta obwegendereza ku nsonga gye bikwatako. Eky’okuddamu ekijjuvu, twesiga, kijja okuweebwa mangu.-Review and Herald, Oct. 9, 1856."
Mu bibuuzo kkumi n’emu bye yabuuza, ekya mukaaga kye kyetunuulira nnyo ku Ab’e Lawodikiya.
6. Embeera y'Ab'e Laodikiya (ab'obugumu obutonotono, nga si bannyogoga newankubadde babugumu) tekiraga bulungi embeera y'omubiri gw'abo abeeyita nga bakkiriza obubaka bw'Omulayika ow'okusatu?-Ibid.
Ekibuuzo eky’enkomerero kiggulawo ensonga:
11. Bwe kiba nti eno ye mbeera yaffe ng’abantu, tulina ddala kye tusinziirako okusuubira ekisa kya Katonda okujjako nga tugondera ‘amagezi’ g’Omujulirwa Omwesigwa era Omutuufu? Nkukubiriza ogule gye ndi zaabu ezikeenteddwa mu muliro, olyoke obeere mugagga; n’ebyambalo ebyeru, olyoke onyikibwe, era ensonyi z’obwereere bwo zireme okulabika; era oosiige amaaso go eddagala ery’amaaso, olyoke olabe. Bonna be njagala, mbawabula era mbabonyaabonya: kale geziyale, weenenye. Laba, mpadde ku luggi, era nkoona: omuntu yenna bw’awulira eddoboozi lyange, n’aggulawo oluggi, ndiyingira gy’ali, ne ndya naye eky’akawungeezi, era naye n’arye nange. Eyeewangula ndimuwa atule nange ku ntebe y’obwakabaka bwange, nga nange bwe nawangula ne ntudde ne Kitaange ku ntebe ye y’obwakabaka. Okubikkulirwa 3:18-21.-Ibid.
Kyekirabika bulungi nti amazima g’ensonga eyo gaali gatandika okumukubira mu mutwe gwa James White. Omuwendo oguddako ogwa Review gwalimu ennyonnyola ey’amakkanisa musanvu eyategekeddwa mu emisito musanvu, nga wansi w’omutwe ogwo. Mu bigambo bye eby’okutandika yagamba nti:
Tuteekwa okukkiriziganya n’abannyonyozi abamu ab’omu biseera bino nti amakanisa gano musanvu gateekwa okutegeerwa ng’akiikirira embeera musanvu ez’Ekkanisa ey’ObuKristo, mu biseera musanvu, nga gakwata ku mulembe gwonna ogwa Bukristu.—Ibid., Okitobba 16, 1856.
Awo n’alyoka atandika okulambulula obunabbi, ng’ayogera ku kkanisa buli emu ku lwaayo. Bwe yatuuka ku kkanisa ey’omusanvu, eya Lawodikiya, n’agamba nti:
Bwe kitutonnyaaza nnyo ng’abantu ennyinyonnyola ey’ennaku ey’ekkanisa eno! Era si nno ennyinyonnyola eno ey’entiisa ekifaananyi ekituufu ddala eky’embeera yaffe eriwo kati? Kye kityo; era tewali mugaso okwegezaako okwewala amaanyi g’obujulirwa buno obunoonya ennyo obuli eri ekkanisa eya Lawodikiya. Mukama atuyambe obujulirwa buno tubukkirize, era tubuganyulwemu.-Ibid.
Bwe yamala okuwandiikira ku ekkanisa ey’e Lawodikiya mu misimbalala ebiri, ebigambo bye eby’okukomekkereza byalimu okwegayirira okunywevu:
Abaagalwa baganda, tutekeddwa okuwangula ensi, omubiri, ne Sitaani; bwe tutakikola, tetulibaako mugabo mu Bwakabaka bwa Katonda. . . . Mukwate ku mulimu guno amangu ddala, era mu kukkiriza mubitwale nga byammwe ebisuubizo eby’ekisa ebiweereddwa abeenenya ab’e Lawodikiya. Muyimuke mu linnya lya Mukama, era muleke omusana gwammwe gutangaze, guleetere ekitiibwa eri erinnya lye er’omukisa.-Ibid.
Eky’okuddamu okuva ku ttaka kyali kwaka ng’amasannyalaze. G. W. Holt okuva e Ohio yawandiika nga 20 Okitobba:
Yee, ddala nkiriza nti ffe abali mu bubaka obw’okusatu, nga tukwata ku biragiro bya Katonda era nga tuli n’okukkiriza kwa Yesu, ffe ye ekkanisa gye enjogera eno egambibwa; era tewali kusokerera mangu mu kufuna zaabu eyagezesebwa, n’ebyambalo ebyeru, n’eddagala ly’amaaso, tulyoke tulabe.-Ibid., Nov. 6, 1856.
Okuva mu buvanjuba bwa kkono, eddoboozi empya lyawulirwa ku nsonga eno, erya Stephen N. Haskell, ow’e Princeton, Massachusetts. Nga omudiventisiti w’olunaku olusooka, yatandika okubuulira ng’ali wa myaka 20; kati oluvannyuma lw’emyaka esatu yali mu bubaka bw’omubaka ow’okusatu. Nga omusomi wa Bayibuli omugunjufu, bwe yamala okulaba ekiwandiiko ekimpimpi ekisooka kya White ekyanjula ensonga y’amakanisa omusanvu, n’asalawo okuwandiikira Review ekiwandiiko ekiwanvu:
"Ensonga eyo eyogerebwako ebadde emu ku nsonga ezinkwatamu nnyo okumala emyezi egimu egiyise. . . . Okumala ekiseera, nnakakasibwa okukkiriza nti obubaka eri Ab’e Laodicea bwaffe; kye kitegeeza, eri abo abakkiriza obubaka bw’omulayika ow’okusatu, olw’ensonga nnyingi ze ntunuulira nga nnungi. Nja kwogera ku bbiri.-Ibid."
Ekyo akikola, ng’awaayo ebitundu bibiri by’awandiiko lwe ku nkomeredde ze. Bwe yakomekkereza n’agamba:
Okulowooza kwokka ku bubaka bwa malayika ow’okusatu tekujja kutulokola—nedda, tekujja—nga tetulina ekyambalo ky’obugole, ekyo kye butuukirivu bw’abatukuvu. Tulina okutuukiriza obutukuvu mu kutya Mukama.-Ibid.
Bwe James White yayongera okuwandiika ebiwandiko by’omuwandiisi omukulu ku bubaka eri ekkanisa eya Lawodikiya, endowooza Abadiventisti abakwatiriza Ssabbiiti ze baali kaakano basoma mu Review zaali z’ewunyisa; naye bwe baazisunsula mu kulowooza n’okusaba, baalaba nti bisaanye okuteekebwa mu nkola. Ebbaluwa ezawandiikirwa omuwandiisi omukulu zaalaga okukkiriziganya okw’awamu era ne z’akaatisa nti waliwo okuzuukuka ng’okutandise. Obukakafu nti obubaka obusisimula obwo tebwava mu kusisimuka kw’emmeme kwa buntu bwokka bwawaibwa mu kiwandiiko ekyasooka mu Testimony No. 3, ekyafulumizibwa mu Epriri 1857, ekyatuumibwa “Mube abanyiikira era mwenenye.” Kigulwawo nti, “Mukama yandaze mu kwolesebwa ebimu ebikwata ku kkanisa mu mbeera yaayo ey’obutayaka eriwo kati, bye njabategeeza.”–1T, omuko 141. Mu bino Ellen White yalaga ebyamulagibwa ku ngeri Setaani gy’alumba ekkanisa ng’akozesa obugagga n’ebintu eby’ensi. Arthur White, Ellen G. White: The Early Years, volume 1, 342-344.
Ekibiina ky’Abamillerite kyatandika mu ngeri y’obunnabbi ng’ekkanisa eya Philadelphia, era mu mwaka gwa 1856 ne kifuuka ekkanisa eya Laodicea. Oluvannyuma lw’emyaka musanvu ekibiina ne kiggwawo, era Ekkanisa ya Seventh-day Adventist n’ettandika nga ekkanisa eya Laodicea, era ejja kusigala bw’eti, okutuusa lwe ejja kusuulibwa okuva mu kamwa k’Omukama. Ekibiina ky’abo 144,000 kyaava mu kisibo kya ekkanisa eya Laodicea, nga n’ekibiina ky’Abamillerite bwe kyaava mu kisibo kya ekkanisa eya Sardis. Ekibiina ky’abo 144,000 kifaanagana n’eky’Abamillerite olw’ensonga nti ekibiina ekisooka kyakyuka okuva e Philadelphia ne kigenda e Laodicea, ate eky’enkomerero kiva e Laodicea ne kiddayo e Philadelphia. Ekifo ky’enkyukakyuka okuva e Philadelphia okutuuka e Laodicea mu byafaayo by’Abamillerite kyalambikibwa ddala ng’omwaka gwa 1856; kale n’ekifo ky’enkyukakyuka mu kibiina eky’enkomerero kirina okulambikibwa, kubanga Katonda takyuka. Ekifo ky’enkyukakyuka kimanyibwa mu kitabo ky’Okubikkulirwa omutwe ogw’ekkumi n’emu, mu kitundu ekigamba ku bannabbi babiri abattibwa mu nguudo.
Awo bwe banaamaliriza obujulizi bwabwe, ekisolo ekivayo mu kinnya ekitakoma kinaalwana nabo, kinaabawangula, era kibatte. Era emirambo gyabwe ginaabeera mu luguudo lw’ekibuga ekkulu, eriyitibwa mu bw’omwoyo Sodomu ne Misiri, we baakomerera ku musalaba Mukama waffe. Okubikkulirwa 11:7, 8.
Ekibiina eky’enkomerero kijja kufa, ne kiyimirira, era oluvannyuma ne kizuukizibwa nga ekibendera. Mu kukola bwe kityo ne kigattika n’ensega ya Republican. Ensega ya Republican eteekaawo ekifaananyi eri ensolo, era ensolo gye ekolera ekifaananyi eyo eyogerwako mu Kubikkulirwa ekkumi n’omusanvu, era ensolo eyo eyategeerekebwa ng’omutwe ogw’okutaano ogwafuna ekiwundu eky’okufa, ogujja okuzuukizibwa ng’omutwe ogumunaana. Gujja okuzuukizibwa ng’ogumunaana eyali mu abo omusanvu.
Era ensolo eyali, n’eteri, ye oyo omunaana, era ava mu abo omusanvu, era agenda mu kuzikirira. Okubikkulirwa 17:11.
Empembe ya Ripabulikaani eyandikola ekifaananyi ky’ensolo eyo, era olw’ekyo kyo kyandittibwa, ne kizuukizibwa oluvannyuma. Bwe kyazuukizibwa, kyandiba omutwe ogw’omunaana, oguva mu mitwe musanvu egyasooka. Empembe ya Purotesitanti evuga ku nsolo eyava mu nsi y’emu nga empembe ya Ripabulikaani, era yandetaagibwa okubeera n’embeera z’obunnabbi ez’emu. Okukyuka okuva e Firadelfiya okugenda e Lawodikiya mu kibiina kya ba Millerite kwalaga nti waliwo okukyuka okuva e Lawodikiya okugenda e Firadelfiya mu kibiina eky’enkomerero.
Ekibiina ekisembayo bwe kyafuna ekiwundu eky’okufa nga 18 Julaayi 2020, kyafa nga Lawodikiya. Era bwe kyakyukira Firadelfiya, nga bwe kiyimiriziddwa mu Okubikkulirwa essuula 11, kyandibadde kiyimirira ekkanisa ey’omunaana, nga ya mu musanvu. Okufa okwo mu mwaka gwa 2020 kwali kufaanagana n’ennyanga ya AbaRepulikaani, kubanga okuva ku biro by’enkomerero mu 1989, waabaddewo bapulezidenti mukaaga. Omupulezidenti ow’omukaaga yafuna ekiwundu eky’okufa, ekijja okuwonyebwa mu 2024. Omutwe ogwo olwo gunaaba omutwe ogw’omunaana mu Amerika okuva ku biro by’enkomerero mu 1989, era gunaaba ng’ogumu ku musanvu. Ennyanga zombi zaali ez’omukaaga ezifuuka ez’omunaana. Amazima gano gafudde ekitundu kinene ku bubaka bw’Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo obubikkululwa nga katono ddala okuggala kw’ekiseera ky’obusaasizi kutannaba kutuuka.
Olw’ensonga eno, ky’ekikulu okutegeera obulungi ebyafaayo bya Abamillerite ebifaananyiriza ebyafaayo byaffe eby’obudde buno. Mukyala White yakakasa okuteekangako kwa James White okw’okuyita ekibiina ekyo ‘Lawodikiya’ mu 1856, kale kino si nteekateeka eva mu magezi g’abantu. Emyaka musanvu ng’Ekkanisa ey’Abadiventisi b’Olunaku olw’omusanvu tennaba kugattibwa mu mateeka n’Empondo ey’Abarepulikaana, yali yamanyizibwa mu kutegeezebwa nga ye Ekkanisa ya Lawodikiya. Kino kitegeeza nti tewali n’olunaku n’emu mu byafaayo by’Ekkanisa ey’Abadiventisi b’Olunaku olw’omusanvu lwe yabadde nga si wereere, omwavu, omuzibe amaso, ow’ennaku era omuluppa. Obutuufu buno obw’obunnabbi butuwa omulamwa n’ensonga ez’okukkiriza okulaba ebikolwa ebyennyinyiso ennya ebiyitirivu ebyogerwako mu Yezeekyeri essuula munaana nga bye bika ennya eby’Obwadiventisi.
Bw’otuukirira ebyafaayo by’Abamillerite ng’osinziira ku nteekateeka y’emyaka nkaaga mu ttaano egyogerwa mu Isaaya essuula ey’omusanvu, kitegeerekeka nti obunnabbi bw’emirundi musanvu bwe kisikirize ky’obunnabbi ekigubira ebyafaayo byonna eby’ekibiina ky’okukkiriza eky’Abamillerite. Mu 1856, obubaka eri ekkanisa eya Lawodikiya bwafuuka amazima ag’omulembe eri Abadiventisti b’Abamillerite. Eyaleeta obubaka bwa Lawodikiya si James newaakubadde Ellen White, wabula ye Omujulirwa omwesigwa era omutuufu.
Era wandiika eri malayika w’ekkanisa ey’Ab’e Laodikeya; Bw’ati bw’ayogera Amina, omujulirwa omwesigwa era omutuufu, entandikwa y’ebitonde bya Katonda; Mmanyi ebikolwa byo, nti toli wa buggumu newaakubadde wa bunnya: nandyagadde oba obeerenga wa bunnya oba wa buggumu. Kale kubanga oli wa bugumu bwa wakati, era si wa bunnya newaakubadde wa buggumu, nnaakusuula okuva mu kamwa kange. Kubanga ogamba nti, Ndi mugagga, era nnyongedde mu bintu, so sirina kye nneetaaga; ate tomanyi nti oli ow’ennaku ennyo, ow’okusaasirwa, omwavu, omuzibe w’amaaso, era obwereere: Nkuwa amagezi oggule gye ndi zaabu eyagezeseddwa mu muliro, olyoke obeere mugagga; era n’engoye enjeru, olyoke oyambalwe, n’okunyoomerwa kw’obwereere bwo kuleme okulabika; era ossiige amaaso go eddagala ly’amaaso, olyoke olabe. Bonna be njagala, mbanenya era mbabonereza: kale mubeere abagumu, era mwenenye. Laba, nnyimiridde ku luggi ne nkonkona: singa waliwo awulira eddoboozi lyange n’aggulawo oluggi, ndiyingira gy’ali, ne ndirya naye, era naye alirya nange. Oyo awangula, ndimuwa okutudde wamu nange ku ntebe y’obwakabaka yange, era nga nange bwe naawangula ne ntuula wamu ne Kitaange ku ntebe ye. Alina okutwi, awulire Omwoyo by’agamba eri amakkanisa. Okubikkulirwa 3:14-22.
Omujulizi Omutuufu alaga nti singa omuntu yenna ‘awulire’ eddoboozi Lye, alijja n’ayingira ne ‘alye naye.’ Bw’aba Lawodikiya baggulawo oluggi, Kristo alijja n’ayingira era n’alye nabo. Bwe bakkiriza Kristo okuyingira, aleeta obubaka, kubanga ekifaananyi ky’okulya kiraga okwaniriza obubaka. Obubaka buno buyinza okuyitibwa mu bufunze nti bwa Lawodikiya, naye okwo kwe kutunuulira okutono ddala ku kye bulaga obubaka lye atuleetera. Mu 1856, Hiram Edson yateekaawo ebyawandiiko munaana ebyalimu obubaka bw’obunnabbi obwagaziya okutegeera obunnabbi bw’ebiro obwasooka ddala, abamalayika ba Katonda baamukulembera William Miller okulumanya era n’okulangirira. Mu ebyawandiiko omunaana ebyo, Edson yalambulula bulungi emyaka 65 egy’Isaaya 7.
Entandikwa y’omulimu gwa Miller yaali okuzuula ‘emirundi musanvu,’ era emyaka musanvu nga tekunnaba kuggwaawo entambula eyatuumibwa erinnya ly’obuweereza bwe, okubikkulirwa okw’akuzama okusinga okw’obunnabbi obwo nyini kwaweebwa eri Obu-Adaventi bwa Millerite. Kyawaweebwa mu mwaka gumu mwe baalangirirwa mu kubikkulirwa okw’Omwoyo Omutukuvu ng’Ab’e Lawodikiya. Mu ngeri ey’obunnabbi, ennaku 2520 oluvannyuma mu 1863, okuzuula okw’asooka kwa Miller okw’ebiseera eby’obunnabbi kwagaanyiibwa. Obubaka bwa Lawodikiya eri ekibiina ky’Ab’Adaventi bwatuuka mu 1856, era Mukama yakuba ku luggi emirundi munaana, n’ebyawandiiko munaana okulaba oba asobola okufuna okuyingira. Ku nkomerero y’entambula eyo, Omujulizi Omutuufu yayagala alye awamu n’abantu be ng’alyanga ku bubaka obwasooka obw’ebiseera okuva ku ntandikwa y’entambula eyo. Abantu be baagaana kulya, era emyaka musanvu, oba ennaku za obunnabbi 2520, oluvannyuma, abantu be baaggalawo oluggi olwali lwagguddwa n’ekisumuluzo kya Dawudi ekyali kiteekeddwa mu mukono gwa William Miller. Ne baddayo eri nnabbi omukadde Omusamaliya eyabalisha obulimba, n’akakasa omugabo gwabwe ogw’okufa wakati w’endogoyi n’empologoma.
Mu 1856, essanga ery’Abaprotestanti lyali mu bunkenke bw’ekiwonvu ky’okuboneezebwa, kubanga awatali okuboneezebwa abantu bazikirira. Mu 1856, essanga ery’Abarepubulikani n’eryo lyali mu bunkenke.
Mu 1856, entalo ez’amaanyi ezimanyiddwa nga Bleeding Kansas, entalo z’ensalo wakati wa Kansas ne Missouri, zaayongerayo. Olutalo luno lwali ku nsonga ya Kansas okuyingira mu Obumu bwa Amerika nga steti ey’eddembe oba nga steti ey’obuddu. Obutabanguko buno bwalimu okulwana okw’amaanyi wakati w’abatuuze abawagira obuddu n’abakiwakanya obuddu.
Ku 22 Mayi 1856, waaliwo era ekikolwa eky’obukambwe mu kisenge kya Senate ya United States, nga Omubaka wa Congress Preston Brooks, omuwagizi w’obuddu ava e South Carolina, yalumba mu bukambwe Senata Charles Sumner ow’e Massachusetts n’omuggo gwe. Sumner yali avumiridde obuddu mu kwogera kwe okuyitibwa The Crime Against Kansas, ekyamusunguwaza nnyo Brooks. Ekikolwa ky’okumukuba omuggo kino kyayolesa obweyongera bw’obunkenke wakati w’Emambuka n’Amaserengeta ku nsonga y’obuddu.
Mu 1856, Ekibiina ky’Abarepubulika kyatandikibwa ng’okuddamu eri obutabanguko mu by’obufuzi obwava ku Tteeka lya Kansas–Nebraska, eryayisibwa mu 1854, eryavaako okweyongera kw’okuwakanya eri okusaasaana kwa buddu okutuuka mu bitundu ebipya. Enkuŋŋaana yaakyo ey’eggwanga eyasooka yakwatirwa e Philadelphia, era John C. Fremont yalondeddwa nga omuwani w’obwapulezidenti waabwe asooka mu kulonda kwa 1856.
Eteeka erya Kansas–Nebraska lyateekateeka ebitundu bya Kansas ne Nebraska era lyawa abatuuze ab’omu bitundu ebyo obuyinza okusalawo oba baakukkiriza obuddu mu nsalo zaabyo. Enkola eno, eyamanyibwa nga "popular sovereignty," mu ngeri ey’enjawulo yasazaamu Endagaano eya Missouri eya 1820, eyali ekozesebwa okuziyiza obuddu obwali mu bukiikakkono w’akasaze k’obugazi aka 36°30' mu Kitundu kya Louisiana. Eteeka eryo lyakyusa nnyo engeri ensonga y’obuddu gye yali mu bitundu. Lyazukusa nate obutabanguko kubanga lyaggulawo akamwako nti obuddu lisobola okweyongera mu bifo ebyali bitwalibwa ng’eby’eddembe obutaliimu buddu, nga Kansas. Okuyisibwa kw’Eteeka erya Kansas–Nebraska kwaleetera okudduka kw’abatuuze abawagira obuddu n’abalwanyisa obuddu okuyingira mu Kitundu kya Kansas, buli omu ng’ayagala okukosa ebyava mu kuvota okw’okwesalirawo kw’abatuuze. Okulwanirira okufuga ekitundu kuno kwaleetera entalo ez’amaanyi n’ekiseera eky’obutaliiko mateeka ekyamanyibwa nga Bleeding Kansas mu 1856.
Okulonda kwa Pulezidenti okw’omwaka ogwa 1856 kyali ekintu ekikulu mu by’obufuzi. Kwalimu okuvuganya kwa bantu basatu wakati wa James Buchanan owa kibiina kya Demokulaati, John C. Fremont owa kibiina kya Repulikaani, n’eyali Pulezidenti Millard Fillmore ow’ekibiina ky’Amerika. James Buchanan yawangula okulonda n’afuuka Pulezidenti ow’ekkumi n’ettaano wa Amerika.
Obwa pulezidenti bwa James Buchanan bumanyiddwa nnyo olw’okulemererwa okukwatamu bulungi enjawukana n’obutakkanya ebyali biyongera wakati w’Obumambuka n’Amaserengeta, ne kivamwo okutandika kw’Entalo ey’omu munda mu Amerika mu bbanga ttono oluvannyuma lw’avayo mu ofiisi. Obwa pulezidenti bwe bulabibwa emirundi mingi nga bumu ku bwa pulezidenti obutasobese ennyo mu byafaayo bya Amerika, olw’obulemererwa obukulu mu bukulembeze n’okuddukanya embeera ez’ekizibu.
Ensala eyamanyiddwa obubi eya Dred Scott mu 1857 yalangirira nti abaddu, oba nga bakyaliko obuddu oba nga baweereddwa eddembe, tebali ba nnansi era tebasobola kuteeka musango mu mbuga z’amateeka eza federal. Era yalangirira nti Congress tesobola kuziyiza obuddu mu bitundu by’United States. Omudemokulati Buchanan yawagira mu lwatu ensala ya Dred Scott eyawagira obuddu.
Si kyokka nti endowooza eyawagira obuddu ey’ow’ekibiina kya Democratic, Buchanan, yakkiriza obunkenke okwongera ne buvamu entalo z’omunda mu ggwanga, naye n’obutayinza kuddukanya eby’enfuna by’eggwanga bwe bwaleeta Akabuddemu k’eby’enfuna aka 1857, akaali kamu ku kukendeera okusinga obunene mu by’enfuna mu byafaayo bya Amerika nga tekunnabaawo okuzikira okunene kw’eby’enfuna. Akabuddemu k’eby’enfuna aka 1857 kavuddeko obuzibu obw’amaanyi mu by’enfuna obwamala emyaka mingi. Obusuubuzi n’amabenki byaggala, obutaba na mirimu ne bweyongera, era n’akatale k’eby’omugabo ne kagwa.
Mu kiseera kya Buchanan nga ye Pulezidenti, ebitundu bya Amerika eby’amaserengeta byatandika enteekateeka yaabwe ey’okwawukana okuva mu Obumu bw’Amerika, ne bavaamu olw’okulondebwa kw’ow’ekibiina ky’Abarepulikaano Abraham Lincoln mu mwaka gwa 1860. Buchanan yatwala enkola ey’obutayingira nnyo mu kizibu ky’okwawukana, ng’agamba nti gavumenti eya federo eya Amerika teyalina buyinza bwa mateeka okuziyiza n’amaanyi okwawukana okwo. Okubulako ekikolwa ekikakafu kyawadde omugendo gw’okwawukana amaanyi. Obutaba n’obukulembeze obw’amaanyi n’obutayagala kutwala ekikolwa ekikakafu okutereeza obuzibu bw’okwawukana byayamba okunyweza endowooza y’Ab’amaserengeta nti basobola okuva mu Obumu bwa Amerika nga tebalindira kulwanyizibwa n’amagye.
Mu 1860, Abraham Lincoln, Pulezidenti wa Republican eyasooka, yalondebwa. Ku Januwale 1, 1863, Pulezidenti Lincoln yateekako omukono era n’awaayo ekiwandiiko ekisembayo ekya Emancipation Proclamation, ekyalangirira nti abantu bonna abaali mu buwaŋŋwa mu bitundu ebiri mu buyinza bwa Confederate basaanidde okusumululibwa babeere b’eddembe. Ekiragiro kino kya Pulezidenti kyalina omugaso omunene ku Civil War kubanga kyakyusa entalo ne zifuuka okulwanirira si kyokka okukuuma Union, naye era n’okumalawo obuwaŋŋwa. Emancipation Proclamation teyasumulula amangu ddala abantu bonna abaali mu buwaŋŋwa. Kyali kikwatira ku bitundu ebiri mu buyinza bwa Confederate byokka, we Union yalina obuyinza butono. Nga amagye ga Union bwe gyeyongeranga mu maaso ne gafuna okufuga ebitundu bya Confederate, ekiwandiiko ne kiteekebwa mu nkola, era abantu abaali mu buwaŋŋwa mu bitundu ebyo ne basumululibwa. Emancipation Proclamation kyali omutendera omukulu ogwatwala eri okumalawo obuwaŋŋwa mu United States era kyaggulawo ekkubo ku kuyisibwa kwa Thirteenth Amendment ku U.S. Constitution, ogwayisibwa era ne gukakasibwa nga Desemba 6, 1865.
Essanga ery’Abarepulikaani, okuva mu myaka gya 1850 okweyongera, lyali mu kizibu ekinene ku nsonga y’obuddu. Mu ggwanga mwaliwo ebibiinja bibiri ebikulu, ebyakiikiriranga ebika bibiri ebikulu eby’ebirowoozo by’obufuzi. Enkola y’okwawukana yatandika mu 1856, ng’ebibiinja ebyawakanya n’ebyawagira obuddu byasengukira mu bitundu bya Kansas mu kaweefube w’okunyweza endowooza zaabyo ku buddu, mu kaseera kennyini nga e Philadelphia yali eyawulibwa okuva e Laodicea. Abademokulaati baali bawagira obuddu ate Abarepulikaani baali bawakanya obuddu.
Mu 1856, Bleeding Kansas yali ng’ekifaananyi ekitono ky’entalo eyali egenda okutandika. Mu mwaka ogwo omudemokulaati awagira obuddu yalondebwa okuba omutwe gw’enpondo ya Republican, era obukulembeze bwe obutakola bulungi bwafuuka akabonero k’obwapulezidenti obutaliimu mugaso, okutuusa mu nnaku zino ez’oluvannyuma. Yamusooka pulezidenti wa Republican eyasooka eyawalirizibwa okutereeza akavuyo akaalekebwa obwapulezidenti bwa Buchanan.
Mu 1863, ennyanga eya Republican yakola ekiragiro kya pulezidenti ekisinga obukulu mu byafaayo by’ensolo eyava mu nsi mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’asatu. Ekiragiro kya pulezidenti kino kyali kiyogera ku buddu. Akapitawo kamu ak’okulangirirwa kuno kagamba nti, “nti ku lunaku olwasooka lwa Janwali, mu mwaka gwa Mukama waffe 1863, abantu bonna abakwatiddwa nga baddu mu Sitaate yonna oba mu kitundu kyonna eky’alagirwa eky’e Sitaate, ng’abantu b’ekyo baba mu bujeemu ku United States, balibeera olwo, okuva olwo okugenda mu maaso, era emirembe gyonna, ba ddembe; era Gavumenti ya Pulezidenti eya United States, omuli n’obuyinza bw’amaggye n’obw’eggye ery’oku nnyanja, erikkiriza era erikuuma eddembe ly’abo abantu, era teenaakola kikolwa na kimu kya kubanyigirizamu, newaakubadde yenna ku bo, mu kaweefube kwo na kwo kwe bayinza okukola okufuna eddembe lyabwe ery’amazima.” Newaakubadde okumalawo ekizibu ky’obuddu mu byafaayo tekwali kuwedde mu kiseera ekyo, omutima gwa Ssemateeka gwalabisibwa Lincoln bwe yawandiika nti, “abantu bonna abakwatiddwa nga baddu mu Sitaate yonna ... balibeera olwo, okuva olwo okugenda mu maaso, era emirembe gyonna, ba ddembe.”
Lincoln yali addayo ku nsonga ey’ensibuko eyalambikibwa mu Ssemateeka, egamba nti “abantu bonna batondebwa bwenkana.” Lincoln yali addayo ku mazima ag’ensibuko mu kiseera kye kimu nga ennyanga eya Abaprotesitanti egaana obunnabbi obw’ensibuko bwaayo, obwo obw’obuddu. Noolwekyo, mu kaseera kennyini ennyanga eya Abarepulikaani bwe yali ekola “ekiragiro kya pulezidenti” ekisinga obukulu mu byafaayo ebyakwata ku buddu, ennyanga eya Abaprotesitanti yakola ekiragiro kya pulezidenti ekisinga obukulu mu byafaayo by’obunnabbi byayo ebyakwata ku bunnabbi bw’obuddu, obukiikirirwa ekirayiro n’ekikolimo kya Musa. Ennyanga eya Abarepulikaani yalonda okudda ku misingi, ennyanga eya Abaprotesitanti yalonda okugaana omusingi gwaayo era n’addayo eri abo gye yalagirwa obutaddayo.
Mu 1863, ennyanga ya Republican yali yagabanyiziddwa mu bibinja bibiri, nga bwe bwagabanyizibwa obwakabaka bwa Isiraeri eky’edda mu mirembe gya Jeroboam ne Rehoboam. Mu 1863, ennyanga ya Purotesitanti yayungibwa mu mateeka ku nnyanga ya Republican, nga kiikirirwa ebyoto bibiri bya Jeroboam e Bethel ne Dan. Ennyanga ezo ebbiri zitambulira mu byafaayo mu ngeri efaananako, era ebyafaayo bya 1863 bikiikirira ennyo ebyafaayo by’ennaku ez’enkomerero.
Ebyafaayo eby’Abamilleraiti biddiddwamu mu byafaayo by’aba 144,000, ne wabaamu obulabula obutono obw’obunnabbi. Omu ku bulabula obwo guli guno: abagendereddwamu mu byafaayo by’Abamilleraiti baasookanga kuba abo abali ebweru w’ekibiina, oluvannyuma ekibiina kennyini. Mu kibiina ky’aba 144,000, amaddoboozi abiri g’Okubikkulirwa 18 galambulula abagendereddwamu ababiri, naye obuddiring’anwa bwabwe bubeera mu ngeri ekyusiddwa okuva ku eby’Abamilleraiti. Omugendererwa ogusooka ye abantu ba Katonda, ate eddoboozi ery’okubiri ligenderera ekisibo kya Katonda ekirala, abakyaali mu Babulooni.
Okulabula okw’obunnabbi okulala kwe kuno: newankubadde ebyafaayo byombi biyitira okuva mu kkanisa emu ne bigenda ku ndala, Abamillerite baava e Firadelfiya ne bagenda e Lawodikiya, era entambuza ey’amaanyi ey’Omalaika ow’okusatu eva e Lawodikiya n’egenda e Firadelfiya. Kino kiraga nti Abamillerite baava mu kkanisa ey’omukaaga ne bagenda ey’omusanvu, era abo 144,000 bava mu kkanisa ey’omusanvu ne bagenda ey’omunaana, ey’ava mu musanvu.
Ennyanga y’Abarepulikaani yatandika okutambula okuva mu nsi eyawagira obuddu n’egenda eri nsi eyalwanyisa obuddu mu byafaayo ebyetooloola omwaka gwa 1863. Ekizibu ekyo mu byafaayo kyateekawo ebibiina by’obufuzi bibiri, bye bimu bennyini abalumbaganya mu “nnaku ez’enkomerero” zino. Nga bwe Pulezidenti w’olubereberye ow’Abarepulikaani mu byafaayo ebyo yattibwa butaweera nga wayiseewo ennaku ntono oluvannyuma lw’olutalo okuggwa, Pulezidenti omwasembayo ow’Abarepulikaani yattibwa butaweera mu ngeri ey’akabonero ne bamulekera mu kkubo ng’omufu, ensi yonna nga esanyuka. Yattibwa butaweera, si nga wayiseewo nnaku ntono oluvannyuma lw’Olutalo lw’awaka okuggwa, wabula ng’akatono nnyo nga Olutalo lw’awaka olw’enkomerero lugenda okutandika.
Pulezidenti wa Republican eyasooka yakulembeddwako pulezidenti eyasinga obutaba wa mugaso mu byafaayo bya Amerika, era ne pulezidenti wa Republican asembayo anaakulembeddwako ow’omu ngeri y’emu. Obutakola bulungi bwa pulezidenti wa Democratic eyaleembeddako pulezidenti wa Republican eyasooka bwazaala ekizibu ekikulu ekyafuuka entalo z’omu nsi, era obutakola bulungi bumu kati bwe bugenda mu maaso. Pulezidenti wa Democratic akulembeddawo pulezidenti wa Republican asembayo yalabirira eby’enfuna mu ngeri eyavaamu okugwa okw’enfuna okusinga obunene mu byafaayo bya Amerika okutuusa mu kiseera ekyo. Amayembe abiri gatambulira mu ngeri emu okutuuka ku tteeka lya Sande. Mu 1863, omulembe ogwasooka ogwa mayembe gombi gwatandika, era ku mayembe gombi omulembe ogw’okuna era ogwasembayo gunaabeera gutunudde ebuvanjuba, nga gufukamira enjuba.
Obubaka bwa Eriya bulijjo buwerekerwako ebibonerezo bya Katonda ebikakasa obubaka obulabula. Abantu b’ensi yonna kati babeera nga abantu abaaaliwo nga amataba teganaba kutuuka. Balya, banywa era basuubira abakulu mu tekinologiya ab’ensi yonna okumalawo buli kizibu ekiyinza okuvawo. Ekigambo kya Katonda kiraga nti ensi kati eri ku nsalo y’omutawaana omunene nnyo.
‘Ekiro kitya?’ Ntegeera amakulu g’obubaka buno? Ntegeera ekifo bye birina mu mulimu ogusembayo ogw’enteekateeka ennene ey’okununula? Ndi wamanyi nnyo ku ‘kigambo ky’obunnabbi ekikakafu’ okutuusa nga nsobola okulaba mu bintu ebibera okumpi nange obujulizi obukakafu nti Kabaka ajja ali ku mulyango? Ntegeera obuvunaanyizibwa obunsibwako, mu maaso g’ekitangaala Katonda kye yampa? Nkozesa buli kitone kye yanteekako, nga omuwanika we, mu kaweefube atereeze bulungi okununula abazikirira? oba ndi wa bbugumu butono era obutafaayo, nga mpangiyeeko n’ensi embi, ne nkozesa eby’obugagga n’obusobozi Katonda bye yampa ennyo mu kwesiimira nzekka, nfaayo nnyo ku buwummu n’okwewummuza kwange okusinga okusitula omulimu gwe? Nnyweza, olw’engeri gye ntambulamu, ‘okukakasa okwongerebwa mu nsi nti Abaadiventisti b’Olunaku Ol’omukaaga bawa ensirimba edobozi eritali kakafu era bagoberera ekkubo ly’ab’ensi’?
Tuwulira ebigere bya Katonda ng’aseembera okubonereza ensi olw’obujeemu bw’abali mu nsi. Enkomerero y’ebiseera etusemberedde nnyo. Abatuuze b’ensi bagattibwa mu bitoole okookebwa. Onoogattibwa wamu n’ebisagazi? Omanyi nti buli mwaka emyoyo enkumi n’enkumi, era emirundi kkumi egy’emitwalo kkumi, zizikirira nga zifa mu bibi byazo? Ebibonoobono n’emisango gya Katonda bikola dda omulimu gwabyo, n’emyoyo egenda mu kuzikirira kubanga omusana ogw’amazima tegwamasamase ku kkubo lyabwe. General Conference Daily Bulletin, April 1, 1897.
N'omwoyo gwange nkwegombedde ekiro; weewaawo, n'omwoyo oguli mu nze ndikuunoonya mu makya: kubanga nga emisango gyo bwe giba mu nsi, abatuuze b'ensi yonna banaayiga obutuukirivu. Isaaya 26:9.