Mu kiwandiiko ekyayita twali tukwataganya Eriya n’ebyafaayo okuva mu 1798 okutuuka ku 1844. Eriya mu bufaananyi ayingira mu byafaayo ebyo nga William Miller yayimusibwa okulangirira obubaka bw’amalaika asooka. Omukyala omufiirwa ow’e Sarepta akiikirira ekkanisa ey’obwesigwa ekuŋŋaanya emiti ebiri, oba amawanga abiri agandifuuka eggwanga limu nga October 22, 1844.
Obagambe nti, Bw’ati bw’ayogera Mukama Katonda: Laba, ndiwaggya abaana ba Isirayiri mu mawanga mwe baagenze, ndibakuŋŋaanya okuva ku buli ludda, ne mbaleeta mu nsi yaabwe; era ndibafuula eggwanga limu mu nsi ku nsozi za Isirayiri, era kabaka omu anabeera kabaka wabwe bonna; so tebakyaliba mawanga abiri, era tebakyaligabibwamu mu bwakabaka bubiri nate n’akatono. So tebakyeyonoona nate na bifaananyi byabwe, newaakubadde n’ebintu byabwe eby’omuzizo, newaakubadde n’obujeemu bwabwe bwonna; naye ndibawonya okuva mu bifo byonna mwe babeera mwe baayonoona, era ndibatukuza; ne b’otyo banaaba abantu bange, nange nnaaba Katonda waabwe. Era Dawudi omuddu wange anabeera kabaka waabwe, era bonna baliba ne musumba omu; era balitambulira mu mateeka gange, ne bakuuma ebiragiro byange, ne babikola. Era banaabeeranga mu nsi gye nnawa Yakobo omuddu wange, mwe baabeeredde bajjajja bammwe; era banaabeerangamu, bo n’abaana baabwe n’abaana ba baana baabwe emirembe gyonna; era omuddu wange Dawudi anabeera omulangira waabwe emirembe gyonna. Era ndibakolagana nabo endagaano ey’emirembe; era eba endagaano ey’olubeerera nabo; era ndibateekaawo, ne mbayongera mu bungi, era nditeeka eky’awatukuvu kyange wakati mu bo emirembe gyonna. Era weema yange ey’okusisinkanirangamu eneeba nabo; ye, nange nnaaba Katonda waabwe, nabo banaaba abantu bange. Era amawanga ganaamanya nti nze Mukama ntukuza Isirayiri, bwe kinaabanga nti eky’awatukuvu kyange kiri wakati mu bo emirembe gyonna. Ezekyeri 37:21-28.
Waliwo emikisa mingi Ezeekyeri bye yalaga, ebyasuubizibwa eri emiti ebiri—amawanga abiri agafuuka eggwanga limu. Tujja kutandika nga tulowooza ku emikisa egyo ena, bye Mukyala White yabitegeeza ng’okujja okuna, ebyonna byatuukirizibwa mu kiseera kye kimu, nga 22 Okitobba 1844.
Okujja kwa Kristo ng’Kabona Asinga Obukulu waffe mu Kifo Ekitukuvu Ennyo, olw’okutukuza Eky’Obutukuvu, nga bwe kulagibwa mu Danieri 8:14; okujja kw’Omwana w’omuntu eri Oyo Owakadde w’Ennaku, nga bwe kulagiddwa mu Danieri 7:13; n’okujja kwa Mukama mu Yeekaalu ye, nga bwe kwalagulwa Malaki, byonna bye biraga ekintu kye kimu; era kino kiragibwa ne mu kujja kw’Omugole ku mbaga y’obugole, Kristo bwe yakiyogera mu kigambo ekifaananyi ky’abawala abatali bafumbo kkumi, mu Matayo 25. The Great Controversy, 426.
“Okuja” okw’olubereberye Sister White ky’ayogerako kwe kuja kwa kabona omukulu olw’ “okutukuza ekifo ekitukuvu,” okwali kugenda okutuukirira ku nkomerero y’emyaka enkumi bbiri n’ebikumi bisatu. Olunyiriri olwo lutuwa okuddamu ku kibuzo ekiri mu Danyeri essuula munaana, olunyiriri olw’ekkumi na ssatu, ekibuza nti, “Kinaamala ebbanga ki okwolesebwa ku kiweebwayo kya buli lunaku, n’obujeemu obuleeta obuzikiriza, okutuusa ekifo ekitukuvu n’eggye byombi lwe biweereddwa okunyatirwa wansi?” Olunyiriri olw’ekkumi na nnya lulaga nti okutukuza ekifo ekitukuvu kutandikira ku nkomerero y’emyaka enkumi bbiri n’ebikumi bisatu. Ezekyeri agamba nti Katonda “anaggya abaana ba Isirayiri okuva mu mawanga g’abapagani mwe bagenze, era anabakuŋŋaanya okuva ku buli ludda, ... era eggwanga erikuŋŋaanyiziddwa terikyongera kwennyansa” kubanga Katonda “anabatukuza: kale banaabanga abantu bange, nange nnaabanga Katonda waabwe.”
Ku 22 Okitobba 1844, okujja 'okw’okubiri' kwe Sister White kwe yategeeza, kwali okutuukirizibwa kwa Danyeri essuula ey’omusanvu, olunyiriri olw’ekkumi n’asatu, olulaga nti Omwana w’omuntu alijja eri Mukadde ow’ennaku okufuna obwakabaka. Ezekyeri agamba nti Katonda 'anabafuula eggwanga limu mu nsi ku nsozi za Isirayiri; era kabaka omu aliba kabaka wabwe bonna.' Ezekyeri alaga Kristo nga kabaka ng’amuyita 'Dawudi,' bw’agamba nti 'Dawudi omuddu wange aliba kabaka waabwe.' Era amulaga nti Kristo, nga Dawudi, aliba 'omusumba omu' waabwe, era 'omuddu wange Dawudi' aliba 'omulangira waabwe emirembe gyonna.' Mu ntegeka y’obukabaka, kabaka yeetaaga obutongole bwe ng’ali kabaka, era yeetaaga obugabe bw’anaafugirako n’abannansi b’obwakabaka bwe. Bwe waba nga tewali bannansi, tewabaawo bwakabaka.
Nnalaba mu byolesebwa eby’ekiro, era, laba, omu ng’Omwana w’omuntu yajja ku bire by’eggulu, n’ajja eri Omukadde ow’ennaku, ne bamusembeza okumpi mu maaso ge. Era yaweebwa obufuzi, n’ekitiibwa, n’obwakabaka, abantu bonna, amawanga gonna, n’ennimi zonna, bamuweerezenga: obufuzi bwe bufuzi obutaggwaawo, era tebuliggwaawo, n’obwakabaka bwe tebulizikirizibwa. Danyeri 7:13, 14.
‘Okukomawo’ okw’okusatu, nga Sister White bw’alaga, kwali bwe Kristo, nga ‘omubaka w’endagaano,’ yajja mangu mu yeekaalu ye okutukuza abaana ba Lewi. Ezeekyeri agamba nti Kristo ‘alibalongooseza; kale balibeera abantu bange, nange ndiba Katonda waabwe,’ era ‘n’okugattako’ nti anaakola ‘endagaano ey’emirembe nabo,’ era eno ‘eneebeera endagaano ey’olubeerera ddala.’ Endagaano eneetuukirizibwa bwe Katonda ‘anaateeka’ ‘ekifo kye ekitukuvu wakati mu bo,’ era ‘ab’amawanga balimanya nti nze Mukama ntukuza Isirayiri, bwe ekifo kyange ekitukuvu kinaaba kiri wakati mu bo.’
Laba, ndisindika omubaka wange, era anaateekateeka ekkubo mu maaso gange; era Mukama gwe munoonya ajja mu bwangu mu yeekaalu ye, era omubaka w’endagaano gwe musanyukira; laba, ajja, bw’ayogera Mukama ow’eggye. Naye ani ayinza okugumira olunaku lw’okujja kwe? era ani ayimirira bw’alabika? kubanga ali ng’omuliro ogw’okunyungulula, era ng’essabbuuni y’omunaaza ebyambalo. Era ajja kutuula ng’oyo anyungulula era ng’atukuza effeeza; era anaatukuza batabani ba Leevi, era anabayungulula ng’azaabu ne ffeeza, balyoke baleetere Mukama ekiweebwayo mu butuukirivu. Awo ekiweebwayo kya Yuda ne Yerusaalemi kinaasanyusa Mukama, nga mu nnaku ez’edda, era ng’emyaka egy’edda. Malaki 3:1-4.
Omubaka eyategekera Kristo ekkubo, "omubaka w'endagaano" mu byafaayo okuva mu 1798 okutuuka mu 1844, yali Eriya, nga akiimiriddwa William Miller. Bwe Kristo yajjira ku yeekaalu ye mu bwangu, n'ayonja "batabani ba Lewi" nga "omuliro ogw'omuyonja effeeza."
Ekirala ku ‘okujja’ ekyatuukirizibwa nga 22 Okitobba 1844, kwe kujja kw’omuko. Emirundi ebiri Ezeekyeri alambulula nti eggwanga eryaakuŋŋaanyizibwa okuva ku miggo ebiri lyandiba ‘abantu ba Katonda,’ era nti ‘y’anaabeera Katonda waabwe.’ Kino kyatuukirizibwa mu bufumbo. Nga 22 Okitobba 1844, obunnabbi buna obwatuukirizibwa, Mukyala White bwe yayogerako, bwonna bwakakasibwa mu bujulizi bw’emiggo ebiri gya Ezeekyeri.
Eriya ayimirira omubaka ateekateeka ekkubo eri omubaka w'endagaano. Kristo yalaga nti Yokaana Omubatiza ye omubaka eyateekateekera ekkubo okujja kwe okusooka. Sister White yalaga nti William Miller ye Eriya, era Miller yateekateeka ekkubo eri Kristo okujja nga 'kabona asinga obukulu,' 'mwana w'omuntu,' 'omubaka w'endagaano' ne 'omugole.'
Oluvannyuma lwa emyaka esatu n’ekitundu, Eriya n’ava e Sarepta, we yali abeera awamu n’omukyala eyali afiriddwa bba n’omwana we, n’alagira Akabu okuyita Isirayiri yonna okusisinkana ku Lusozi Karameli. Ezeekyeri agamba nti ab’amawanga balimanya nti Katonda ye Katonda, bw’anaateeka ekifo kye ekitukuvu mu makkati g’eggwanga eryakuŋŋaanyiziddwa wamu okuva ku biti bibiri. Ku Lusozi Karameli Eriya yagamba Isirayiri balonde oba Katonda ye Katonda oba Baali ye Katonda, naye n’alaga nti ekibuuzo si kya kumanya yekka ani Katonda omutuufu, wabula era kya kumanya ani nnabbi omutuufu.
Awo Eriya n’ajja eri abantu bonna, n’agamba nti, Munaazengereza okutuusa ddi wakati w’ebirowoozo ebiri? Mukama bw’aba Katonda, mumugoberere; naye Baali bw’aba Katonda, mumugoberere. Abantu ne batamuddamu kigambo na kimu. Awo Eriya n’agamba abantu nti, Nze, era nze nzekka, nsigadde nnabbi wa Mukama; naye bannabbi ba Baali bali abasaajja ebikumi bina n’amakumi ataano. 1 Bassekabaka 18:21, 22.
Ab’Isirayiri bonna, okuli ne Akabu, baamanyi nti Katonda wa Eriya ye Katonda, omuliro bwe gwava mu ggulu ne gulyawo ekiweebwayo kya Eriya. Okukkira kw’omuliro ku Lusozi Kalemeri kulaga akaseera Katonda lwe yateeka ekifo ekitukuvu kye wakati mu eggwanga ery’emiggo ebiri. Ekyamagero ky’omuliro ku Lusozi Kalemeri kyalaga nti Katonda ye Katonda, ate Baali katonda wa bulimba.
Eky’amagero e Zarefesi, Eriya bwe yegalamira ku mwana wa nnamwandu eyali afudde emirundi esatu, kyamukakasa nti Eriya yali omusajja wa Katonda; era n’eky’amagero ku Karmeli kyakola kye kimu. Si muliro gw’e Karmeli gwokka gwalaga nti Katonda ye Katonda, wabula gwakakasa nti Eriya yali nnabbi wa Katonda ow’amazima, nga kyamuteeka mu njawulo okuva ku banabbi ba Baali n’abanabbi ba Asera. Mu byafaayo bya mu 1840 okutuuka mu 1844, Miller n’abagoberezi be aba Millerite baalagibwa nti be banabbi ab’amazima, nga mu njawulo okuva ku banabbi ab’obulimba ab’ObuProtesitanti obwava mu mazima, aba mu byafaayo ebyo nyini baalaze nti baali abaana bawala ba Yezeberi.
Eriya ku Lusozi Karmeli ayimirira omulimu ogw’okulambulula ennyanga ey’amazima ey’Abaprotestanti, kubanga obwakabaka obw’omukaaga mu bunabbi bwa Bayibuli, ekisolo eky’ensi ekyogerwako mu Okubikkulirwa essuula 13, kirina ennyanga ey’Abaprotestanti n’enyanga ey’Oburepulikaani, era kyali kakano kitandika obufuzi bwakyo mu 1798. Mu 1798, ku nkomerero y’emyaka esatu n’ekitundu egy’obuyinza bwa Yezebeli, Eriya okuva e Zarefesi yajja okulambulula bulungi ekkanisa eyali ennyanga ey’Abaprotestanti ku kisolo eky’ensi.
Nnamwandu w’e Sarepta yali ku lugendo okuva mu byafaayo bya Tiyatira okutuuka ku mbaga y’obugole, aw’obwannamwandu bwe bwali bugenda okuggyibwako. Omwana we eyazukizibwa akiikirira abo abaattibwa Yezeberi mu myaka esatu n’ekitundu egy’ebbula ly’enkuba. Enkuni ebbiri ze yali akuŋŋaanya okutondawo omuliro zaali ennyumba ebbiri za Isirayiri ey’omubiri ezalina okuŋŋaanizibwa wamu okufuuka eggwanga limu, era eggwanga eryo lyali Isirayiri ey’omwoyo. Nnamwandu yali agenda okukozesa enkuni ebbiri ezo okutondawo omuliro, ekyaliwo ku Carmel era ku October 22, 1844, omubaka w’endagaano bwe yatukuza batabani ba Leevi n’“omuliro ogw’omusunsuzi w’effeeza.”
Omuliro gulaga okuyiibwa kw’Omwoyo gwa Katonda, okwaliwo e Carmel ne mu Midnight Cry okwatuuka ku ntikko nga October 22, 1844.
Awo olunaku lwa Pentekooti bwe lwatuukirira ddala, bonna nga bali mu kimu mu kifo kimu. Amangwago ne wabaawo eddoboozi okuva mu ggulu ng’ery’omuyaga omukambwe ogw’okubwatuka, ne lijjuza ennyumba yonna mwe baali batuula. Ne walabikira ku bo ennimi ng’ez’omuliro, nga zimeddwamu, ne zituula ku buli omu ku bo. Bonna ne bajjuzibwa Omwoyo Omutukuvu, ne batandika okwogera ennimi endala, nga Omwoyo bwe yabawa okwogera. Ebikolwa 2:1-4.
Okufukibwa kw'Omwoyo kuyimirira okulangirirwa kw'obubaka, era omukazi omufirwa yali agenda okukoleza omuliro, alyoke asobole okutegeka emmere gy'alye, ekyo ky'obubaka.
Ne nagenda eri omulayika, ne mmugamba nti, Mpa ekitabo ekitono. Naye n’aŋŋamba nti, Kitwale, era kilye ddala; era kijja okuwawaza olubuto lwo, naye mu kamwa kibeera kitamivu ng’omubisi gw’enjuki. Ne nziggya ekitabo ekitono mu mukono gw’omulayika, ne nkirya ddala; era kyali mu kamwa kwange kitamivu ng’omubisi gw’enjuki: era bwe nnakirya amangu ddala, olubuto lwange ne lwawawa. Okubikkulirwa 10:9, 10.
Obubaka obwamangu ddala Akabu bwe yalangirira eri Yezabele bwe bwali nti Katonda wa Eriya ye Katonda ddala, kubanga Akabu yabadde amaze okulaba Katonda wa Eriya ng’addamu mu muliro. Obubaka obwabikkulibwa amangu ddala nga 22 Ogw’ekkumi 1844 bwe bwali obubaka bw’omumalayika ow’okusatu. Mu mbeera zombi, oba obubaka Akabu lwe yalangirira oba obubaka bw’omumalayika ow’okusatu, busunguwaza nnyo Yezabele.
Naye amawulire okuva mu buvanjuba ne mu bukiikakkono gunaamutabula; n’olwekyo agenda okuvaayo n’obusungu bungi okuzikiriza, era okumalawo abangi ddala. Danyeri 11:44.
‘Amawulire okuva ebuvanjuba n’obukiikakkono’ ga Danyeri gakiikirira obubaka obusunguwaza kabaka w’obukiikakkono, ye Yezabele, era ye atandika okubonyaabonyezebwa okw’enkomerero mu byafaayo by’ensi. Obubaka obwo bwakiikirirwa obubaka bwa Akabu eri Yezabele, n’okutuuka kw’obubaka bwa Malaika ow’okusatu ku kuggulwawo kw’omusango mu 1844.
Awo Akabu n’ategeeza Yezabele byonna Eriya bye yali akoze, era n’amutegeeza engeri gye yattidde bannabbi bonna n’ekitala. Awo Yezabele n’atuma omubaka eri Eriya, n’amugamba nti, Bakatonda bankolere bwe batyo era beeyongereko, obanga sikyusa obulamu bwo okubufaananyiza n’obulamu bw’omu ku bo enkya mu kiseera kino. 1 Kings 19:1, 2.
Eriya, ng’akabonero, akiikirirwa mu bbanga ly’eddungu erya 538 okutuuka mu 1798. Ate mu 1798, Eriya alabikira mu byafaayo nga William Miller. Mu 1844, Eriya ayita omuliro ogw’okukaaba kw’ettumbi ly’ekiro okuva mu ggulu. Ate mu 1863, Eriya n’obubaka bwe baagaana. Obubaka bwe bwali obwa Musa ku "emirundi musanvu," era nga bukiikirirwa n’obubaka bw’emiggo ebiri gya Ezeekyeri. Okukuŋŋaanya emiggo egyo ebiri ku nkomerero y’okusaasaanyizibwa kwagyo kwali obubaka bwa nnamwandu ow’e Sarepta, era ye yakuŋŋaanya emiggo ebiri nga tannategeka mmere.
ObuAdiventisi bw’aba Millerite, ng’okugamba kwa James ne Ellen White, bwafuuka ObuAdiventisi obwa Lawodikiya mu 1856, era oluvannyuma ne bagaana mu 1863 obubaka bwa Eriya obw‘emirundi musanvu’ gya Musa, ne baggyawo obusobozi bw’amagezi okutegeera okwongera kw’okumanya ku ‘emirundi musanvu’ Katonda kwe yali ayagala okuleeta mu 1856 (ng’ayita mu biwandiiko munaana bya Hiram Edson ebitannamaliriza). Amagezi ne gabasindika okutandika okumenya wansi sisitimu ey’emisingi gy’amazima malaika be baakulembera William Miller okugatta. Oluweera olwasooka olw’omusingi Miller lwe yazuula, ObuAdiventisi obwa Lawodikiya bwalugwako mu ebyafaayo byabwo byonna. Okugaana olwo luweera olwasooka olw’amazima ne kuzaala obuzibe bw’amaaso bwa Lawodikiya, akabonero akasobola okuwonyebwa, naye akatono nnyo okunoonyezebwa.
Okutukuza yeekaalu okw’atandika nga 22 Okitobba 1844, kwalimu n’okutukuza “eggye” eryaali ennyatiddwa wansi awamu n’eky’awatukuvu, nga bwe kyogerwako mu Danyeri 8:13. Eggye eryo lyaliragibwa ng’ “emiti ebiri” nnamwandu ow’e Zarefasi ze yakung’aanya okutega omuliro. Emiti egyo ebiri byaalaga ennyumba ebbiri ez’Isirayiri ya ddala ey’edda. Efulayimu ne Yuda ba ddala, baali bagenda okugattibwa mu eggwanga erimu ery’omwoyo, era batukuzibwe omubaka w’endagaano mu kuggulawo okusala omusango. Amawanga ago abiri ge gaali “eggye” eryaali ennyatiddwa wansi.
Ekusuubizo kya Ezeekyeri kyali nti Katonda anaatwala abaana ba Isiraeri okuva mu mawanga mwe baagenze, era anaabakuŋŋaanya n’abaleeta mu nsi yaabwe. Ensi ya Isiraeri ey’omubiri yali ensi ey’ekitiibwa, oba ensi eyasuubizibwa, oba Yuda. Ensi ey’ekitiibwa ey’omwoyo mu 1798 yali ensi y’ensolo evudde mu nsi ey’amayembe abiri ey’Okubikkulirwa ekkumi n’asatu.
Ku lunaku lwe nnayimusiza omukono eri bo, okubaggya mu nsi ya Misiri okubayingiza mu nsi gye nnabalondera, egulukuta amata n'omubisi gw'enjuki, ye kitiibwa kya nsi zonna. ... Naye era nnayimusiza omukono eri bo mu ddungu nti sijja kubayingiza mu nsi gye nnabawa, egulukuta amata n'omubisi gw'enjuki, ye kitiibwa kya nsi zonna. Ezekyeri 20:6, 15.
Ennyumba ebbiri eza ddala ez’e Isirayiri zaabeeranga mu nsi eyali "ekitiibwa ky’ensi zonna," ensi eyali "erulukuta" n’ "amata n’enjuki." Bwe zakuŋŋanyizibwa wamu ng’Isirayiri ow’omwoyo, baasuubizibwa okuteekebwa mu nsi yaabwe. Ensi "ey’ekitiibwa" ey’omwoyo ye gye wabeerera entambuza y’Abamillerite mu ntandikwa n’entambuza ey’aba 144,000 mu nkomerero, mu kiseera ky’obufuzi bw’ekisolo ekyava mu nsi. Entambuza egiyimirira aba 144,000 yandisobodde kusitulibwa bwokka mu nsi y’ekisolo ekyava mu nsi. Entambuza egyeyita entambuza ya malayika ow’okusatu eva mu nsi endala yonna, kikyamu; kubanga Alufa ne Omega bulijjo alabisa enkomerero mu ntandikwa.
Okusaasira n’emikisa gya Katonda eby’enjawulo ennyo bikulukuse ku ggwanga lyaffe, kibadde eggwanga ery’eddembe, era ekitiibwa ky’ensi yonna. Naye mu kifo ky’okudda okumwebaza Katonda, mu kifo ky’okussaamu ekitiibwa Katonda n’etteeka lye, abeeyita Bakristaayo ab’e Amerika bajjudde amalala, okwegomba, n’okweesigamira ku bwabwe. . . .
Ekiseera kituuse nga okusalira emisango kugudde mu nguudo, era obwenkanya tebusobola okuyingira, era oyo awewala ebibi yeefuula omunyagirwa. Naye omukono gwa Mukama tegukutte okutuusa nga tegusobola okulokola, era okutu kwe tekuzito okutuusa nga tekusobola okuwulira. Abantu ba United States babadde abantu abaweebwa ekisa; naye bwe banaakoma ku ddembe ly'okusinza, ne basuula ObuProtestanti, ne bawa ekitiibwa obwa Papali, ekipimo ky'omusango gwabwe kijja kujjula, era ‘obujeemu obw’eggwanga’ bujja okuwandiikibwa mu bitabo eby’eggulu. Ekiva mu bujeemu buno kijja kubeera okuzikirira kw’eggwanga. Review and Herald, Meyi 2, 1893.
Danyeri essuula munaana, ebitundu kkumi n’asatu ne kkumi n’ennya biraga okulinnyirirwa byombi bw’ekifo ekitukuvu n’eggye. Eggye lyali ennyumba ebbiri eza Isirayiri ennyini. Yerusaalemi yalinnyirirwa wansi mu bbanga ly’emyaka 1260 egy’obudde obw’ekizikiza.
Era ne mpiwa ekikoola ekifaanana omuggo; malayika n’ayimirira, n’agamba nti, Yimirira, opime yeekaalu ya Katonda, n’ekyoto, n’abo abasinza omwo. Naye oluggya oluli ebweru wa yeekaalu oluleke, tolupime; kubanga luweereddwa bannaggwanga: era ekibuga ekitukuvu balikikandagiriranga wansi emyezi amakumi ana mu bbiri. Okubikkulirwa 11:1, 2.
Mu ssuula ey'ekkumi n'emu ey'Okubikkulirwa, Yokaana agambibwa apime si ekkalu lyokka wabula n'abo abasiinza mu lyo. Mu ngeri y'obunnabbi, Yokaana yali ateekeddwa ku 22 Okitobba 1844 lwe yalagiribwa apime ekkalu n'abasiinza mu lyo.
Ne naggya ekitabo ekitono mu mukono gw’omalayika, ne nkirya kyonna; era kyali mu kamwa kange kiwooma ng’obuki; naye bwe nnakamaze okukirya, olubuto lwange lwawawa. Okubikkulirwa 10:10.
Mu lunnyo olw’ekkumi mu ssuula ey’ekkumi ey’Okubikkulirwa, Yokaana yalaga okusuulibwa essuubi okwaluma nnyo okw’olunaku lwa 22 Okitobba 1844, era amangu ddala n’agambibwa apime ekifo ekitukuvu awamu n’eggye. Omulamwa gw’ekibuuzo ekiri mu Danyeri omunaana olunyiriri olw’ekkumi n’asatu kwe okunnyatirirwa wansi kw’ekifo ekitukuvu n’eggye byombi. Yokaana atutegeeza nti “amawanga” gaali gagenda “okunnyatirira wansi” “ekibuga ekitukuvu” okumala “emywezi amakumi ana mu ebiri.” Emywezi amakumi ana mu ebiri gyaali emyaka esatu n’ekitundu gya Eriya. Kyali ekiseera ky’Emyaka egy’ekizikiza okuva mu 538 okutuuka mu 1798. Nga ayimiridde mu by’obunnabbi ku 22 Okitobba 1844, Yokaana yagambibwa aleke oluggya olw’ebweru, “olutapime; kubanga lwaweebwa amawanga, era ekibuga ekitukuvu balikinyatirira wansi emyezi amakumi ana mu ebiri.”
Bwe baategeeza Yokaana apime ‘yeekaalu, n’ekyoto, n’abo abasinzayo omwo;’ ng’ebyogerwa mu Danyeri essuula 8, olunyiriri 13, baamugamba apime ekifo ekitukuvu n’eggye. Singa Yokaana yategeezebwa ‘obut’ kubala emyaka 1,260, kale yandibadde apima okuva mu 1798 okutuuka gye yali ayimiridde mu 1844. Okuva mu 1798 okutuuka mu 1844, bwe kupimibwa, kuba emyaka amakumi ana mu mukaaga. Entandikwa y’emyaka amakumi ana mu mukaaga yali mu 1798, lwe ‘emirundi musanvu’ gya Musa ku nnyumba ey’emambuka eya Isirayiri gyatuukirira. Enkomerero y’emyaka amakumi ana mu mukaaga yali mu 1844, lwe ‘emirundi musanvu’ gya Musa ku nnyumba ey’amaserengeta eya Isirayiri gyatuukirira. Okupima kwa Yokaana kwekwatagana n’emyaka amakumi ana mu mukaaga. Ennamba amakumi ana mu mukaaga eri kabonero ka yeekaalu. Yesu yagamba nti, “Mumenye yeekaalu eno, era mu nnaku ssatu ndigizzaawo,” naye Abayudaaya abaawakanya baagamba nti yeekaalu yali yazimbiddwa mu myaka amakumi ana mu mukaaga.
Yesu n’abaddamu n’abagamba nti, Mumenye ekaalu eno, era mu nnaku ssatu ndijja okugiyimirizaawo nate. Awo Abayudaaya ne bagamba nti, Kyatwala emyaka amakumi ana mu mukaaga okuzimba ekaalu eno, naawe ogenda okugiyimirizaawo nate mu nnaku ssatu? Naye yali ayogera ku ekaalu y’omubiri gwe. Yokaana 2:19-21.
Yesu yatwala omubiri gwa Adamu oluvannyuma lwa kugwa kwa Adamu, nga gulimu obwonoonefu bwagwo bwonna obwasikirwa, okututeekera ekyokulabirako ffenna tulyoke tuwangule nga bwe yawangula. Okusinziira ku bajulizi babiri, okuyigiriza nti omubiri gwa Kristo tegwalimu obwonoonefu obwasikirwa obw’ebivudde mu myaka enkumi nnya egy’ekibi, kye kukubiriza omwenge gwa Babulooni, kubanga okuyigiriza nti Kristo teyakkiriza obunafu obwo obwasikirwa ky’enjigiriza ey’omusingi mu ObuKaatoliki.
N’omwoyo gwonna ogutakwatula nti Yesu Kristo yajja mu mubiri si gwa Katonda: era guno gwe mwoyo ogw’omuvuganya Kristo, gwe mwawulira nti gulina okujja; era ne kaakano dda guli mu nsi. 1 Yokaana 4:3.
Kubanga abalimbisa bangi bayingidde mu nsi, abatakkiriza nti Yesu Kristo yajja mu mubiri. Oyo ye mulimbisa era omupinga Kristo. 2 Yokaana 1:7.
Yeekaalu y’omubiri gwa Kristo yali yeekaalu y’omubiri gwa buli muntu.
Kristo teyali mu mbeera nnungi mu ddungu edduukulu okugumira okukemebwa kwa Setaani, nga bwe yali Adamu lwe yayezebwa mu Edeni. Omwana wa Katonda yeetoowaza n’addira obutonde bwa muntu, nga ekika ky’abantu kyali kimaze emyaka enkumi nnya okuva mu Edeni, era okuva mu mbeera yaabwe eyasooka ey’obutukuvu n’obugolokofu. Ekibi kyali kimaze emirembe nga kireka ku kika ky’abantu obubonero bwakyo obw’entiisa; era okuzikirira n’okukendeera kw’omubiri, kw’amagezi, n’eby’empisa kwaali kusasanye mu kika ky’abantu kyonna.
Bwe Adamu yatulumbibwa omukemya mu Edeni, yali atalina kabala k'ekibi. Yayimirira mu maanyi g'obutuukirivu bwe mu maaso ga Katonda. Ebitundu byonna by'omubiri n'obusobozi bwonna obw'obulamu bwe byali byakula mu bwenkanya, era nga bilinganiddwa obulungi mu bukkakkamu.
Kristo, mu ddungu ery’okukemebwa, yayimirira mu kifo kya Adamu okuyisa ekigezo kye yalemwa. Wano Kristo yawangulira ku lwa omwonoonyi, nga wayise emyaka enkumi nnya, oluvannyuma lw’Adamu okuwa ekitangaala eky’eka ye emabega. Nga baawukanyiziddwa okuva mu maaso ga Katonda, ekika ky’abantu kyali kiyongera okweyawula, buli mulembe ogwaddirira, okuva ku butukuvu obwaasooka, amagezi, n’obumanyirivu bye Adamu yalina mu Edeni. Kristo yatikkira ebibi n’obunafu bw’ekika ky’abantu nga bwe byali mu kiseera lwe yajja ku nsi okuyamba omuntu. Ku lwa ekika ky’abantu, ng’aliko obunafu bw’omuntu agudde, yandigumidde ebikemebwa bya Sitaani ku buli nsonga gye muntu yandikemebwanga. Obubaka Obulondeddwa, ekitabo 1, 267, 268.
Mu Yokaana essuula ey’okubiri Kristo yali ayogera ku mmubiri gwe ng’eyekaalu, era yeekaalu y’omubiri gwe yali ey’omuntu alina obwonoonefu bw’emyaka enkumi ena obw’obunafu obw’okuŋaana. Yeekaalu y’omuntu Kristo gye yategeeza ebaamu kromozomu amakumi ana mu mukaaga. Bwe yalinnyayo Musa ku Sinaayi okwaniriza etteeka n’ebiragiro eby’okuzimba yeekaalu, yabeerayo ku lusozi ennaku amakumi ana mu mukaaga. Ezeekyeri ayogerako ku Kristo ng’ateeka yeekaalu ye mu “makkati” g’emiti ebiri. Ekiseera okuva ku nkomerero y’ebiseera musanvu eby’obwakabaka obw’amambuka n’obw’amaserengeta Yokaana bye yagambibwa okupima, kyali emyaka amakumi ana mu mukaaga, era kyayimirira “mu makkati” oba ekiseera wakati wa 1798 ne 1844. Mu myaka egyo amakumi ana mu mukaaga, Yesu yazimba yeekaalu ey’omwoyo gye yali agenda okutukuzza mu bwangu bwe yajja ng’omubaka w’endagaano. Nga mubaka w’endagaano, anaawandiika amateeka ge ku mitima gy’abantu be. Etteeka eryo liyimirizibwa amapeesa abiri. Eppeesa erisooka lirimu ebiragiro bina, erokubiri lirimu mukaaga. Wamu byeyimirira ennamba amakumi ana mu mukaaga.
Okuŋŋaanyizibwa kwa Isirayiri ey’omwoyo okuva mu 1798 okutuuka mu 1844, kuyimirira okuŋŋaanyizibwa kwa Isirayiri ey’omwoyo, naye era kuyimirira okuteekebwawo kwa yeekaalu.
Bwe mujja gy’ali, ng’ejjinja eriramu, nga lyagaanyiziddwa ddala abantu, naye lyalondebwa Katonda era ly’omuwendo nnyo, nammwe era, ng’amayinja amalamu, muzimbibwa okubeera ennyumba ey’Omwoyo, obukabona obutukuvu, okuwaayo ssaddaaka ez’Omwoyo ezikkirizibwa eri Katonda ku bwa Yesu Kristo.
Ky'ensonga era mu Byawandiikibwa kiwandiikiddwa nti: Laba, nteeka mu Sayooni ejjinja erya ku nsonda erikulu, eryalondebwa, ery'omuwendo omungi; era buli amukkiririzaamu tajja kuswazibwa.
Kale gye muli mmwe abakkiriza, ye wa omuwendo; naye eri abo abatagonda, ejjinja abazimbi lye baagaana, lye lyafuuka omutwe gw'ekisero; era ly'ejjinja ery'ensittaza, n'olwazi olw'okukwaza, eri abo abeesittaza ku kigambo, nga batagonda; era okwo kwe baateekebwako.
Naye mmwe muli ekika ekironde, obusaserdooti obwa kabaka, eggwanga ettukuvu, abantu ab’enjawulo; mulyoke mwatangaze ebyeetendo by’oyo eyabayita okuva mu kizikiza okubayingiza mu musana gwe ogw’ekitalo: mmwe ab’edda mwali si bantu, naye kaakano muli bantu ba Katonda; mmwe abataafunanga kisa, naye kaakano mufunye kisa. 1 Peetero 2:4-10.
Yeekaalu eyazimbibwa okuva mu 1798 okutuuka mu 1844 erimu ekibinja eky'abaali "baasalirwa" obutagondera. Obutagondera kwabwe kwalabikira mu bwe baagaana "emirundi musanvu," "ejjinja ery'ensonda," "ejjinja abazimbi lye baagaana" ekyo kye "awazi olubwatuka" era "ejjinja eribaatangula."
Ekibiina ekyali "ekirondebwa Katonda," kyategeera "ejjinja" eryaali "ligaaniddwa abantu" nga "ejjinja eriramu," era nga "ejjinja" eryaali "lyalondebwa Katonda" era "ly'omuwendo." "Abalonde ba Katonda," "ekika ekilondebwa," baali mu "biseera eby'edda" "tebaali bantu, naye" olwo ne baba "abantu ba Katonda." Bwe Katonda yakung'aanya emiggo ebiri, yabaggya okuva mu "ab'amawanga." Baalina okufuuka abantu be bwe yaleeta amawanga abiri wamu okubeera gumu mu bbanga ly'emyaka amakumi ana mu mukaaga okuva mu 1798 okutuuka mu 1844.
Waliwo musingi gumu gwokka, era ogwo musingi ye Yesu Kristo, naye "ejjinja erisittaza" eryali omusingi gw’ebyafaayo ebyagaanyizibwa abatagonda, lyali "emirundi omusanvu" gya Musa. Bwe "emirundi omusanvu" gyegaanyizibwa mu mwaka gwa 1863, kyali kugaana Yesu Kristo.
Eddiiro ly’engero z’obulimba eritegeeza nti okutukuza kw’awatukuvu okwatanikira nga October 22, 1844 kwe kutuukirizibwa kwokka kw’obunnabbi bw’emyaka 2300, liraga awatukuvu awatalimu muntu, awatukuvu awatalina kabona, n’obwakabaka obutalina batuuze. Tewali kigendererwa ky’awatukuvu ekyavudde mu kutegeezebwa kwa Mwoyo Omutukuvu ekirina obukulu okusinga kye Katonda yagamba nti kye kigendererwa ky’awatukuvu.
Era banzimbire ekifo ekitukuvu; ndibeerenga wakati waabwe. Okuvayo 25:8.
Mu Byawandiikibwa, ekifo ekitukuvu kya Katonda kigattibwa bulijjo n’abantu be, ab’eggye lye. Emiti ebiri gya Ezekyeri, egyalambulwa ng’amawanga abiri, byateekwa okufuuka eggwanga limu, era ekifo ekitukuvu kya Katonda kyandibeera wakati mu bo. Okulaga mu ngeri entali ntuufu ekibuuzo ekiri mu Danyeri 8:13, nga kigendererwa okukweka kye kibuuza ddala, kye kimu n’okugaana ‘omutukuvu omu’ ali mu mus. 13, eyabuuzibwa okuwanukula ekibuuzo.
Awo ne mpulira omutukuvu omu ng'ayogera, n'omutukuvu omulala n'agamba omutukuvu oyo eyayogera nti, Ekyolesebwa ekikwata ku biweebwayo eby'obudde n'obujeemu obuleeta okuzikirira kijja kumala ebbanga lya ki, okutuusa ekifo ekitukuvu n'eggye okuweebwa okunyigirizibwa wansi w'amagulu? N'angamba nti: Okutuusa ku nnaku enkumi bbiri mu bikumi bisatu; olwo ekifo ekitukuvu kinaazibwa. Danyeri 8:13, 14.
Ekitonde eky’eggulu ekyabuzibwako ekibuuzo kiyitibwa ‘omutukuvu omu’, era ekigambo ekyo kivvuunulwa okuva mu Lwebbulaniya ‘Palmoni’, ekitegeeza omubala ow’ebyewuunyisa, omubala w’ebyama. Mu kitundu kino ky’Ebyawandiikibwa, ekiri omugo omukulu era omusingi gw’eddini y’Abadiventisiti, Kristo yeeyanjulira ng’omubala ow’ebyewuunyisa. Abikola mu kifo kye kimu ddala gye yalambululiramu enkolagana wakati w’obunnabbi obw’ebbanga obuwanvu ennyo mu Bayibuli n’obunnabbi bw’ennaku 2300. Obunnabbi obuwanvu ennyo mu biseera kwe kirayiro kya Musa, kye ‘emirundi musanvu’ mu Abaleevi omutwe 26. Lye bunnabbi erirambulula okusasanyizibwa n’okufuulibwa abaddu kw’ennyumba zombi ez’e Isirayiri, abalagibwa ng’ ‘eggye’ eririnnnyirirwawo mu lunnyiriri olw’ekkumi n’asatu; ate olunnyiriri olw’ekkumi n’ana lulambika obunnabbi bw’okulinnnyirirwa wansi bw’ekitukuvu. Obunnabbi byombi byatuukirira nga 22 Okitobba 1844, oluvannyuma omukazi omwandu ow’e Zarephath bwe yakungaanya amatabi abiri ag’omuliro gw’omubaka w’endagaano.
Ab’Adiventisi bwe baagaana amazima agasooka ddala ag’ebiseera eby’obunnabbi, ge bamalayika baakulembera William Miller okutegeera, ne beeziba amaaso. Mu 1856, Palmoni yagezako okwongera ekitangaala ky’emirundi musanvu ng’ayita mu biwandiiko munaana bya Hiram Edson, naye tewaavaamu. Baagaana obubaka eri Laodicea, ne bakkiriza ebilabika ebibi ennyo bitaano eby’e Laodicea, ne beeraga nga be bawala ab’obugole abasirusiru bataano.
Emyaka nkaaga mu ttaano egyogerwako mu Isaaya essuula ey’omusanvu, egyalaga entandikwa mu 742 BC, 723 BC ne 677 BC, gyaddamu mu nkomerero ya byafaayo ya 1798, 1844 ne 1863. Ebyafaayo ebyo eby’enkomerero biragirwa mu kugatta emiti ebiri mu Ezeekyeri essuula amakumi asatu mu musanvu; era ekyo eky’omukyala omufiriddwa bba ow’e Sarepta (nga bwe ayitibwa mu Lugiriki olw’Endagaano Empya), kye kyafaayo kya Katonda okuteekawo obukolagana bw’endagaano ne Isirayiri ey’Omwoyo mu Yuda ey’Omwoyo (ettaka ery’ekitiibwa) mu byafaayo by’obwakabaka obw’omukaaga obw’obunnabbi bwa Baibuli. Ebyafaayo ebyo, nga byo enkomerero y’obunnabbi bw’emyaka nkaaga mu ttaano, biraga era n’entandikwa y’ekisolo ekyava mu nsi ekyogerwako mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi na ssatu. Ku ntandikwa y’obwakabaka obw’omukaaga obw’obunnabbi bwa Baibuli, okugatta emiti ebiri kulaga enkomerero y’obwakabaka obw’omukaaga obw’obunnabbi bwa Baibuli. Ebyafaayo ebyo birimu ebyafaayo ebifaanagana eby’ensingo ya Purotesitantisimu n’ensingo ya Ripaburikanizimu.
Mu by’obunnabbi, amaanyi, ejjembe, eggwanga, obwakabaka, kabaka oba mutwe, bisobola okukozesebwa ng’ebifaananyi ebikyusaganyizibwa, nga kisinziira ku mbeera mwe bikozesebwa. Ebifaananyi bino byonna biraga ne ku miti ebiri Ezekyeri gye yalaga nti gy’amawanga abiri. Ku ntandikwa y’ebyafaayo eby’obunnabbi by’ensolo ey’ensi, ejjembe ery’obuPurotesitanti lyakukungaanyizibwa ne lituuka okuba eggwanga limu, oba ejjembe limu. Ku nkomerero y’ebyafaayo ebyo bimu, ejjembe ery’obuRipabulika lijja okugatta wamu n’ejjembe ly’obuPurotesitanti obuvudde ku mazima okufuula eggwanga limu. Eggwanga eryo linaaba kifaananyi ky’ensolo ey’omu nnyanja mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’asatu. Mu magezi, bwe tugaana okulaba obujulirwa bw’ekikolimo ky’emirundi musanvu (eyakozesebwa ku nnyumba zombi ez’Isirayiri wa ddala), tetusobola kulaba engeri ennyumba ezo ebbiri ez’Isirayiri ey’edda gye zaafuuka eggwanga ly’Isirayiri ey’omwoyo mu 1844. Bwe tuba tetusobola kulaba ebyafaayo ebyo, tubeera nga tetumanyi kintu na kimu ku ngeri ebyafaayo ebyo eby’oku ntandikwa ya Amerika bwe biraga eby’oku nkomerero, nga ejjembe ery’obuRipabulika lidda mu nteekateeka y’okukungaanya n’okugatta wamu, nga bwe kyayolesebwa ku ntandikwa awamu n’ejjembe ery’obuPurotesitanti.
Tujja okwongera okutunuulira amazima gano mu kiwandiiko ekiddako.