Enkola ya Jones
Ensonga ya Jones nti malayika asooka ow’Okubikkulirwa kkumi na bina tayinza kwawulibwa ku bamalayika ababiri abamuddirira, nnywevu nnyo era terina bwe yeyinza kuvumaganyizibwa. Okutegeera kwe ku nkolagana ey’ensengeka ya bamalayika abo abasatu ne bamalayika b’amakondeere kukakafu ddala era tekusobola kuwugulwamu bbanga lyonna. Tewali kubuusabuusa nti okunyweza kwe kwali ku bamalayika abasatu ab’Okubikkulirwa kkumi na bina, naye ensonga ey’okubassa mu nkola ng’“abatayinza kwawulibwa” eriiko obutuufu bwe bumu eri ne ku bamalayika bonna abaabasooka.
Kubanga yali assa essira ku bamalayika abasatu ab’Okubikkulirwa essuula ekkumi n’ena, teyatuusa nsonga gye yali agoberera ku nkomerero yaayo ey’enkomeredde ddala. Ku nkomerero, ensonga gye yakozesa okugatta amakondeere ag’ennaku ag’okutaano, ag’omukaaga n’ag’omusanvu ku bamalayika abasatu ab’Okubikkulirwa essuula ekkumi n’ena, era yali erimu n’okutwala olunyiriri lw’amakondeere okudda ennyuma okutuuka ddala ku malayika ow’olubereberye ku bamalayika musanvu ab’amakondeere.
Awo ne ndaba bamalayika musanvu abaayimirira mu maaso ga Katonda; ne baweebwa amakondeere musanvu. … Ne bamalayika omusanvu abaali n’amakondeere omusanvu ne beeteekateeka okugafuuwa. Okubikkulirwa 8:2, 6.
Luk rweny malaika gutandika n’obumalaika “musanvu” ab’amakondeere, era olukalala lw’abamalaika mu Kubikkulirwa lutandikira ku mukondeere ogusooka ne lugenda okutuuka ku kulabula kw’omumalaika ow’okusatu okw’akabonero k’ensolo. Jones mutuufu mu kulaga nti waliwo enjawulo wakati w’amakondeere ana agasooka n’amakondeere asatu ag’enaku ag’oluvannyuma, kubanga ensengeka eyo ey’obunnabbi ey’“ena n’esatu” era esangibwa mu kkanisa n’omu bubonero. Okunywezebwa ku bajulirwa basatu mu kitabo kya Kubikkulirwa kikkiriza abo abasalawo okulaba nti musanvu ng’akabonero, era mulimu ena ng’akabonero ne ssatu ng’akabonero.
Enkolagana ey’Obwakatonda
Mu biro ebyo ebiyise tubadde tukitegeera nti malayika ow’olubereberye n’owookubiri ab’omu Okubikkulirwa essuula kkumi na nnya baweebwa amaanyi olw’obunnabbi bw’ebiseera obukwata ku Busiraamu obw’ennaku zonna ez’olubereberye n’ezookubiri, era nti okuweebwa amaanyi kwa malayika ow’okusatu kutuukirizibwa olw’okutuukirira kw’ennaku yonna ey’okusatu ku 9/11. Ekyo ennyonnyola ya Jones ky’eraga, (newaakubadde nga teyagamba nsonga yange), kwe kuba nti buli malayika okuva ku malayika ow’olubereberye ow’ekkondeere mu Okubikkulirwa essuula munaana okutuuka ku kkondeere k’ennaku yonna ey’okusatu mu Okubikkulirwa essuula kkumi na emu ayungiddwa obutayawukana ku bamalayika basatu ab’omu Okubikkulirwa essuula kkumi na nnya. Bino bubonero obuli mu lunyiriri lumu olw’obunnabbi. Biteekwa okutegeerwa bwe bityo okusobola okutegeera emirimu egy’enjawulo buli omu ku bamalayika gy’akiikirira. Kale nga bwe kiri nti ekkanisa omusanvu, envumbo omusanvu n’amakondeere omusanvu bikiikirira musanvu, era n’obubonero bwa nnya ne busatu munda mu bubonero obw’omugatte obwa musanvu (amakanisa, envumbo n’amakondeere); n’olunyiriri lwa bamalayika okuva ku malayika ow’olubereberye ku bamalayika omusanvu ab’ekkondeere okutuukira ddala ku malayika ow’okusatu lulina okutunuulirwa ng’ekintu kimu ekijjuvu. Kino kiraga olunyiriri lwa bamalayika kkumi n’omu.
Bamalayika abasatu ab’omu Okubikkulirwa essuula ekkumi n’ennya bakiikirira obubaka obw’okulabula obw’Abamillerite obwalangirira okutandika kw’omusango, era oluvannyuma obubaka obw’okulabula obw’emitwalo kikumi mu enkumi ana mu enkumi nnya obulangirira okuggala kw’omusango.
Amakondeere omusanvu gategeeza amaanyi Katonda ge yakozesa mu ngeri ey’obwakabaka bwe okuleta omusango ku mawanga agaawaliriza okusinza enjuba.
Ekkondeere ennya ennya ezisooka ziraga okuggwaawo okw’Obwakabaka bwa Rooma obw’ebugwanjuba mu mpola okutuuka ku mwaka 427.
Ekyokutaano n’eky’omukaaga biraga okugwa kw’Obwakabaka bwa Rooma obw’Ebuvanjuba okuva mu 1449 okutuuka mu 1453.
Amakondeererwa asatu agasembayo gakiikirira Obusiraamu obw’obulabe obusatu.
Malayika mu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi ye Kristo, assa wansi okuwa amaanyi olutambula ku ntandikwa era assa wansi nate mu Okubikkulirwa essuula ey’e kkumi n’omunaana, okuwa amaanyi olutambula ku nkomerero.
Omweso ogw’omusanvu gwatandika okuvuga nga October 22, 1844, mu kutandika kw’omusango gwe lunaku olw’Okutangirirwako olw’ebyokulabirako ebyatuukirira. Omweso ogwa Yubireyo gwalina okuvugibwa ku Lunaku olw’Okutangirirwako. N’olwekyo emyeso ebiri givugibwa mu musango; omweso gwa Yubireyo n’omweso ogw’omusanvu.
Awo olina okufuuwa ekkondeere ery’omuyaga ogw’Okuyubire ku lunaku olw’ekkumi olw’omwezi ogw’omusanvu; ku lunaku olw’okutangirirwako ebibi munaafuuwanga ekkondeere mu nsi yammwe yonna. Era munaatukuza omwaka ogw’amakumi ataano, era mulangirire obwanjawulo mu nsi yonna eri abantu bonna abagibeeramu: gunaabanga Muyaga gwa Kuyubire gye muli; era buli muntu alidda eri obusika bwe, era buli muntu alidda eri ekika kye. Omwaka ogwo ogw’amakumi ataano gunaabanga Muyaga gwa Kuyubire gye muli: temuusigenga, so temukungulenga ekikula kyokka mu gwo, so temukunngaanyenga zabbibu za muzabbibu gwo ogutatemeddwa. Abaleevi 25:9–11.
Embeera eyawula okusasaana kwa Isiraeri okumala “ebiseera musanvu,” eri mu ssuula eddirira ddala mu Eby’Abaleevi, etegeezebwa mu nnyiriri ezikulembera ekiragiro eky’okufuuwa ekkondeere erya Yubireyo ku Lunaku olw’Okutangirirwa.
Yogera abaana ba Isiraeri, obagambe nti, Bwe mulituuka mu nsi gye mbawa, ensi eryoke ekuume ssabbiiti eri Mukama. Emyaka mukaaga onoosiganga ennimiro yo, n’emyaka mukaaga onoosaliriranga olusuku lwo olw’emizabbibu, n’okuŋŋaanya ebibala byalwo; naye mu mwaka ogw’omusanvu walibaawo ssabbiiti ey’okuwummula eri ensi, ssabbiiti eri Mukama: toosigenga nnimiro yo, so toosaliriranga lusuku lwo olw’emizabbibu. Ekimera ky’okukungula kwo ekirimeera kyokka tokikungulenga, so n’emizabbibu egy’olusuku lwo olutalabiriddwa togikuŋŋaanyanga; kubanga gwe mwaka ogw’okuwummula eri ensi. Era ssabbiiti y’ensi eneebeeranga mmere gye muli; gy’oli, n’eri omuddu wo, n’eri omuzaana wo, n’eri omupakasi wo, n’eri omugenyi wo abeera naawe, era n’eri ebisolo byo, n’eri ensolo ez’omu nsi yo; ebyengera byayo byonna bineebeeranga mmere. Era weebalirenga ssabbiiti musanvu ez’emyaka, emirundi musanvu egy’emyaka musanvu; n’ekiseera kya ssabbiiti omusanvu ez’emyaka kinaakubeereranga emyaka amakumi ana mu mwenda. Eby’Abaleevi 25:2–8.
Miller bwe yategeera omusango ogwatuusibwa ku Isiraeri olw’okumenya okuwummula kwa Ssabbiiti okw’ensi mu ssuula ey’amakumi abiri mu mukaaga, yakozesa enkola nti olunaku lukiikirira omwaka, n’azuula nti omwaka gulimu ennaku ebikumi bisatu mu nkaaga, era nti emirundi musanvu egy’ebikumi bisatu mu nkaaga gyali myaka enkumi bbiri mu bina mu abiri egy’okubonerezebwa olw’okumenya endagaano. Eryo lyali ge mazima agasooka ag’obunnabbi ge yazuula. Gwe musingi gw’amazima agaakola omusingi Kristo gwe yassaawo okuyita mu mulimu gwa Miller. Ettulumba lya Yubireewo kulangirira kununulibwa n’obwanjulu.
Engombe ey’omusanvu ye Busiraamu obw’akabonero ak’okusatu.
Naye mu nnaku ez’eddoboozi ly’omumalayika ow’omusanvu, bw’alitandika okufuuwa, ekyama kya Katonda kirituukirira, nga bwe yakilangirira eri abaweereza be bannabbi. Okubikkulirwa 10:7.
Ekkondeere ery’omusanvu ery’Obusiraamu ge mazima ag’obunnabbi ag’ebweru, era ekkondeere ery’Yobuuli ge mazima ag’obunnabbi ag’omunda ag’okugololwa olw’okukkiriza—okununulibwa okuva mu kibi, nga Sister White bw’agamba nti ye malayika ow’okusatu mu mazima. Mu kiseera ekkondeere ery’omusanvu lwe liriko likubibwa, ekyama kya Kristo mu mmwe essuubi ery’ekitiibwa kirituukirizibwa ddala, nga Kristo agatta Obwakatonda bwe n’obuntu bw’abo akakadde kikumi mu enkumi ana mu bunaana. Abo oluvannyuma abanaafuna akabonero ka Katonda balirangirira obubaka obw’ekkondeere obw’okulabula obukiikirirwa ng’ekizibu eky’okusatu era n’okulabula kwa malayika ow’okusatu. Ekizibu eky’okusatu kiwa amaanyi obubaka bwa malayika ow’okusatu, malayika oyo nga si mutume mulala wabula Yesu Kristo yennyini bw’akka ng’alina obubaka mu mukono gwe.
Bwe tumanya nti buno bwali obunnabbi obw’ebiseera obw’akabi akasooka n’akookubiri obwaweesa amaanyi obubaka bw’omumalayika ow’olubereberye, era nti obunnabbi bw’akabi akookusatu bwe buwa amaanyi obubaka bw’omumalayika ow’okusatu, tubeera tuzudde amakondeere ng’“emisango egyaletebwa ku Rooma ng’okuddamu eri okunyweza olunaku lwa Ssande.” Emisango egyo egy’obulabirizi bwa Katonda, naddala amakondeere asatu ag’enkomerero ag’akabi, gakwatagana era gakulandagana n’obubaka obw’okulabula obw’abamalayika abasatu ab’omu Okubikkulirwa essuula ya kkumi n’ennya. Obubi bubiri n’abamalayika babiri mu byafaayo eby’AbaMiraayi, n’akabi akookusatu n’omumalayika ow’okusatu mu byafaayo by’abo obukumi kikumi mu amakumi ana mu enkumi nnya. Mu byafaayo eby’olubereberye eby’omumalayika ow’olubereberye n’owookubiri, obubaka obw’okuggulwawo kw’omusango bwaweebwa amaanyi olw’okutuukirira kw’Obusiraamu obw’akabi akasooka n’akookubiri. Mu byafaayo eby’enkomerero eby’omumalayika ow’okusatu, obubaka obulangirira okuggala kw’omusango bwaweebwa amaanyi olw’okutuukirira kw’Obusiraamu obw’akabi akookusatu.
Amani agiweerwako ku ntandikwa ne ku nkomerero kaakiikirirwa malayika ow’omu Okubikkulirwa essuula eya kkumi n’eya kkumi n’omunaana, “eyali talina kuba mutukuvu mulala yenna wabula Yesu Kristo.” Obubaka obw’ebweru obw’Obusiraamu n’obubaka obw’omunda obw’omusango gwe mwereere ogw’akabonero ak’okusatu; era obubaka obw’omunda obw’omusango gwe mwereere ge mwereere gw’omumalayika ow’okusatu. Ekidongo eky’ebweru eky’Obusiraamu kye obunnabbi obw’emyaka enkumi bbiri mu binaana mu abiri (2520), era ekidongo eky’omunda eky’omumalayika ow’okusatu kye myaka enkumi bbiri mu bisatu (2300). Byombi byatuuka ne bivuga ku kutandika kw’omusango gw’abafu, era byombi ne bituuka nate ku kutandika kw’omusango gw’abalamu.
Malayika ow’Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi yakkakka ku nga 11 Agosito, 1840 mu kutuukiriza obunnabbi obukwata ku Isiraamu; era bw’atyo, malayika oyo yali ekifaananyi eky’okukka kwa malayika ow’Okubikkulirwa essuula eya kkumi n’omunaana ng’atuukiriza obunnabbi obukwata ku Isiraamu. Okusalira kwa Katonda omusango ku bujeemu bw’etteeka lya Ssande mu 321, ate oluvannyuma nate mu 538, kulagibwa amakondeere omukaaga asooka; era okusalira kwe omusango ku bujeemu bw’etteeka lya Ssande obugenda okubaawo mu bbanga ettono kulagibwa ekkondeere ery’omusanvu, kwe kubonaabona okw’okusatu era era ye malayika ow’okusatu. Obubaka obulabula obw’okutandika kw’omusango nga 22 Okitobba, 1844, n’obubaka obulabula obw’omusango gw’abalamu ku 9/11, byombi byayitibwamu amaanyi malayika ow’omusanvu mu lukalala Jones lwe yateekawo. Malayika mukaaga ab’amakondeere mu ssuula ey’omunaana n’ey’omwenda; olwo mu ssuula ey’ekkumi malayika n’akka, atali wa wansi ku kubeera muntu mulala yenna wabula Yesu Kristo. Ye wa musanvu mu lukalala lwa bamalayika, era mu ssuula eya kkumi n’emu addirirwa kubonaabona okw’okusatu, kwe kkondeere ery’omusanvu eryatandika okuvuga mu 1844, naye nga ye wa munaana mu lunyiriri lwa bamalayika abaleeta eri ow’omwenda, ow’ekkumi, n’ow’ekkumi n’omu bamalayika mu Okubikkulirwa essuula eya kkumi n’ena.
Obubaka bwa malayika ow’okusatu tebuyinza kwawulibwa ku bubaka bwa bamalayika abaasooka n’owookubiri, naye era tebuyinza kwawulibwa ku makondeere musanvu ag’omusango gwa Katonda ku kujeemera okwava ku mazima. Amakondeere ana agaasooka ag’omusango mu ssuula ey’omunaana eya Okubikkulirwa galaga okuzikirira okw’egenda mu maaso okw’Obwakabaka bwa Rooma obw’ebugwanjuba oluvannyuma lw’etteeka lya Konsutantino eryasooka erya Ssande mu 321 era ne bitandika bwe yagabanya obwakabaka mu buvanjuba n’obugwanjuba mu 330.
“Eggwanga lyaffe, mu bitebe byalyo eby’amateeka, liriteekawo amateeka okusiba omwoyo gw’obuntu mu by’eddembe lyabwe ery’eddiini, nga galagira okukuuma Ssande, era nga galeeta amaanyi ag’okunyigiriza ku abo abakwata Ssabbiiti ey’olunaku olw’omusanvu, amateeka ga Katonda galifuuka, mu ngeri zonna ez’omugaso, agassiddwaawo mu nsi yaffe; era obujeemu bw’eggwanga eri Katonda buligobererwa okuzikirira kw’eggwanga.” Review and Herald, December 18, 1888.
Enkola y’okuva mu bujeemu obw’eggwanga ne kireeta okuzikirira kw’eggwanga, yakwata eggwanga lya Constantine okutandikira ku makondeere ana asooka agaaleeta Rooma ey’ebugwanjuba ku nkomerero yaayo mu 476. Rooma ey’ebuvanjuba yatuuka ku nkomerero yaayo mu 1453, newankubadde mu buryo obw’obunnabbi yali yamala dda okufiirwa obwetwaze bwayo obw’eggwanga nga July 27, 1449. Okwawukana ne Babulooni, eyasuulibwa mu kiro kimu, Rooma, ey’ebugwanjuba era n’ey’ebuvanjuba, yaleetebwa ku nkomerero zaayo mpola mpola. Okuggwaawo kwa Rooma ey’ebugwanjuba wansi w’amakondeere ana asooka mu 476, kulaga okuggwaawo kwa Amerika wansi w’amakondeere ana, ekintu ekikiikirira ku mutendera gumu emirembe ena egy’Amerika egyatandika mu 1798 era ne gikoma ku tteeka lya Ssande. Emirembe egyo ena gikwatagana n’emirembe ena egy’Abadiventi, era egyo ne gikwatagana n’amakanisa ana asooka ag’omu Okubikkulirwa essuula ey’okubiri, n’emizizo ena egyeyongera obubi mu Ezeekyeri essuula ey’omunaana, era n’amayengo ana ag’enzige mu kitabo kya Yoweeri.
Kubanga bw’ati bw’ayogera Mukama Katonda nti; Kale kyasinga obungi bwe ndisindika emisango gyange ena egy’amaanyi ku Yerusaalemi, ekitala, n’enjala, n’ensolo embi, ne kawumpuli, okusalako omuntu n’ensolo okuva mu kyo? Ezeekyeri 14:21.
Ekkondeere ery’okutaano n’ery’omukaaga zisuula Rooma ey’Ebuvanjuba; era Rooma ey’Ebuvanjuba, mu nkolagana yaayo ey’obunnabbi ne Rooma ey’Ebugwanjuba, ekiikirira gavumenti. Rooma ey’Ebugwanjuba ekiikirira ekkanisa. Era Rooma ey’Ebugwanjuba nayo ekiikirira Amerika, eyawangulwa okusooka, nga bwe kyali ne Rooma ey’Ebugwanjuba.
“Amerika, ensi ey’eddembe ly’eddiini, bw’erigatta n’Obwapapa mu kuwaliriza omuntu mu mutima gwe n’okukaka abantu okuwa ekitiibwa ssabbiiti ey’obulimba, abantu ab’omu buli nsi ku nsi yonna balikulemberwa okugoberera ekyokulabirako kye.” Testimonies, voliyumu 6, 18.
Ebikonde ebina ebisooka biraga emirembe ena egy’ebyafaayo bya Amerika, era Amerika bw’egwa, ensi ey’ekitiibwa ey’ennyiriri ana mu emu eya Danyeri kkumi n’emu ebeera yaakagwa, era ekiziyiza ekiddako ye Misiri, akabonero akalaga amawanga amalala gonna ag’ensi. Olwo Omukago gw’Amawanga Amagatte, be bakabaka ekkumi, bakkiriza okuwa obwakabaka bwabwe obw’omusanvu eri obwapapa, kubanga mu Okubikkulirwa kkumi na musanvu kigambibwa nti, “akaseera katono—essaawa emu.” Kino kibaawo ku kijjulo ky’amazaalibwa ga Kerode, bwe yeesuubiza ekitundu ky’obwakabaka bwe. Ku kijjulo ky’amazaalibwa ga Kerode, mu ssaawa eyo, okuwandiika ku bbugwe kulabika ku bbomera bwazo, era Berusazzaali attibwa. Essaawa eyo etuuka ku mateeka ga Ssande era egenda mu maaso okutuusa ekiseera ky’okugezesebwa kw’abantu lwe kiggwaako. Obwakabaka obw’omusanvu buwangulwa nga bwe bwalagirirwa mu kifaananyi ky’okuzikirira kwa bbugwe za Konsitanutinopoole ezaagwa mu 1453. Okuva ku tteeka lya Ssande mu Amerika, nga bwe kyakakasibwa mu kifaananyi kya 1449; okutuuka ku kugwa kwa Konsitanutinopoole mu 1453, myaka ena egy’akabonero. Obwapapa bwafuna ekiwundu kyabwo eky’okufa mu 1798.
Mu Danyeri kkumi n’emu olunyiriri olw’amakumi ana, obwapapa bwagwa mu 1798, mu kiseera eky’enkomerero. Awo kabaka ow’obukiikaddyo n’agwa mu 1989, mu kiseera eky’enkomerero. Amerika egwa mu lunyiriri olw’amakumi ana mu lumu ne Misiri egwa mu lunyiriri olw’amakumi ana mu bbiri era obwapapa butuuka ku kugwa kwabwo okw’okubiri era okw’enkomerero mu lunyiriri olw’amakumi ana mu ttaano.
“Okusituka n’okugwa kw’amawanga, nga bwe kyategeezebwa bulungi mu bitabo bya Danyeri n’Okubikkulirwa, tulina okuyigira engeri ekitiibwa eky’ebweru n’eky’ensi kyokka gye kitasaanyizibwamu. Babulooni, n’amaanyi gaayo gonna n’obukulu bwayo bwonna, ebyo ensi yaffe by’etang’awangako nate okulaba okuva olwo,—amaanyi n’obukulu ebyo eri abantu ab’omu biro ebyo ebyalabika ng’ebinywevu nnyo era eby’olubeerera,—nga byaggwaawo ddala mu bujjuvu! Ng’“ekimuli ky’omuddo,” kyazikirira. Yakobo 1:10. Bw’atyo bwe yazikirira obwakabaka bwa Bameedi ne Baperusi, n’obwakabaka bwa Buyonaani ne Rooma. Era bw’atyo bwe kizikirira buli ekintu ekitalina Katonda ng’omusingi gwakyo. Ekintu kyokka ekisobola okuwangaala kwe ekyo ekinywezeddwa ku kigendererwa Kye era ne kiraga empisa Ze. Emisingi Gye gyokka bye bintu ebinywevu ensi yaffe by’emanyi.” Bannabbi ne Bakabaka, 548.
Okugwa kwa Amerika eya Eggwanga Ebitagatta (nnabbi ow’obulimba) mu lunyiriri olw’ana mu lumu kwalagibwa mu kifaananyi kya 1449, era okugwa kwa Misiri (ogusota) mu lunyiriri olw’ana mu bbiri kwalagibwa mu kifaananyi kya 1453, era obwapapa (ensolo) butuuka ku nkomerero yaabwo nga tewali ayamba, nga kwalagibwa mu kifaananyi kya 1798. Nnabbi ow’obulimba n’ogusota bakkakkanyizibwa amaanyi g’amakondere, era ensolo ekkakkanyizibwa amaanyi g’ogusota.
Namba nnya ka kabonero ak’okusaasaana kw’obwakabaka. Obwakabaka bwa Alekizanda bwasaasaana ne bufuuka obwakabaka buna, era Misiri n’egwa mu Nnyanja Emmyufu mu mirembe egy’okuna, era Isiraeri avuunamira enjuba mu muzizo ogw’okuna ogwa Ezeekyeri munaana. Emirembe ena egy’Obupolotesitante n’Abareepablikani mu nsolo ey’ensi gyatandika mu 1798 era gikoma ku tteeka lya Ssande erijja amangu eri amahembe gombi. Emisango ena egiruma ennyo gya Ezeekyeri ku Yerusaalemi giraga emisango ena ku Amerika, era emisango egyo ena ku bwakabaka obw’omukaaga obw’obunnabbi bwa Bayibuli gifaananya emyaka ena okuva mu 1449 okutuuka mu 1453, obwakabaka obw’omusanvu obw’obunnabbi bwa Bayibuli lwe bukkiriza okuwa ekitundu ky’obwakabaka bwabwe eri obwapapa mu nkolagana y’ekkanisa n’eggwanga, omwenzi ow’e Ttuulo gy’afugiramu.
Emyaka ena egya 1449 okutuuka ku 1453 gikiikirira okugwa kw’obwakabaka obw’omusanvu ku tteeka lya Ssande, era nate gikiikirira ekiseera eky’okugwa kw’obwakabaka obw’omunaana okuva ku tteeka lya Ssande okutuuka ku nkomerero y’ekiseera eky’ekisa. Okuwangula Misiri, ye nsi era era ye nnamba ey’omusota eweereddwa obwapapa, kye kifaananyi eky’okuddamu ekiri ku ntandikwa y’ekiseera ekikiikirizibwa emyaka ena okuva mu 1449 okutuuka mu 1453. Kino kiraga okugwa kwa Konsitantinopoole ku tteeka lya Ssande, era nate nate nga Mikayiri ayimiridde. Mikayiri bw’ayimirira, bamalayika abana bayimbulwa mu bujjuvu ng’okuluŋŋamizibwa bwe kugamba.
“Nalaba ng’abamalayika abana baandikuwadde empewo ennya okutuusa omulimu gwa Yesu lwe gunaamalibwa mu watukuvu, era olwo ebibonerezo musanvu eby’oluvannyuma ne biryoka bijja.” Early Writings, 36.
Ebitundu bina eby’obwakabaka bwa Alekizanda, amakondeere ana ku Bulaaya bwa Rooma obw’ebugwanjuba, empewo nnya ezisumuluddwa ku Rooma obw’ebuvanjuba, emisango ena egy’obulumi ennyo ku Yerusaalemi, empewo nnya ezisumuluddwa obwa papaazi bw’bunaatuuka ku nkomerero yaabwo nga tewali wa kubuyamba. Nga bino obubonero obw’obunnabbi bwe biteekeddwawo, tunaalowooza ku kabi akookubiri mu mbeera ey’okukussa mu nkola ku tteeka lya Ssande erigenda okujja mu bwangu.
Olukiiko lwe Florence
Mu 1439, ku Lukiiko lwa Florence (eraayitibwa era Obwegatte bwa Florence), abakiise b’Ekkanisa y’Ab’Orthodox ey’Ebuvanjuba (nga bakulembeddwamu Omufuzi w’Obwakabaka bwa Byzantine, John VIII Palaiologos, ne Patriarch wa Constantinople) baateeka omukono ku kiragiro ekitongole eky’obwegatte ne Kkanisa ya Rooma Katolika. Baakkiriza okutegeera Paapa wa Rooma ng’omutwe (obuyinza obusinga obw’awaggulu) bw’Ekkanisa yonna.
Kubanga omusajja gwe mutwe gw’omukazi, nga Kristo bwe Mutwe gw’Ekkanisa; era ye Mulokozi w’omubiri. Abeefeso 5:23.
Ekikkiriza kya Nikiya
Kabaka Omukulu n’Omulabirizi Omukulu baakkiriza “ekigambo kya Filioque” mu Kukkiriza kwa Nikeya, ekyali ekyongerwako ku Kukkiriza kwa Nikeya, nga kigamba nti Omwoyo Omutukuvu ava eri Kitaawe era n’eri Omwana. Kukkiriza kwa Nikeya kye kimu ku by’okulangirira eby’obukulu ennyo era ebisinga okukozesebwa mu byafaayo by’okukkiriza okw’Ekikatoliki. Kukkiriza kwa Nikeya kifunye ekifaananyi ekitegekedde obulungi eky’ensonga enkulu ez’okukkiriza kw’Ekikatoliki. Mu kusooka kyawandiikibwa okuwolereza amazima agakwata ku oyo Yesu Kristo gw’ali. Mu mwaka gwa 325, waliwo empaka nnene nnyo ezaavaawo kubanga kabona eyitibwa Arius yayigiriza nti Yesu yatondebwa Katonda Kitaawe era nti teyali Katonda mu bujjuvu.
Kabaka Konsutantino yayita Olukiiko olusooka olw’e Nikaaya okugonjoola ensonga eyo. Olukiiko lwayimiriza nnyo nti Yesu ye Katonda mu bujjuvu, “ow’obutonde bumu” ne Kitaawe. Ekiragiro ky’Okukkiriza oluvannyuma kyagaziyizibwa mu Lukiiko olw’e Konsutantinopo mu mwaka 381. Kino kisaanidde okulabibwa ku kifo kino; nti Ekiragiro ky’Okukkiriza eky’e Nikaaya kyateekebwawo mu byafaayo bya Konsutantino ow’olubereberye, era kyandibadde ensonga eri Konsutantino ow’enkomerero, eyali Konsutantino ow’ekkumi n’omu, eyali Kabaka ow’enkomerero ow’Obwakabaka bwa Bizinga obw’ebuvanjuba. Konsutantino Omukulu, eyali ow’olubereberye, ateekebwawo enfunda n’enfunda ng’omulamwa mu bunnabbi bwa Bayibuli. Ye mutwala ku ntandikwa y’obwakabaka obw’ebuvanjuba era kyekiva afaanana omutwala ku nkomerero y’obwakabaka obw’ebuvanjuba. Ensonga nti Ekiragiro ky’Okukkiriza eky’e Nikaaya kitundu ku byafaayo byombi, eby’entandikwa n’eby’enkomerero, erina okulabibwa omuyizi wa bunnabbi, bwe baba nga bategeera omusingi gwa alufa ne omega.
Mu mwaka gwa 381, Endagaano y’e Nicaea yalongoosebwaamu n’ensomesa ya Purigatoori, ensomesa y’Eukaristiya, awamu n’okukkiriza okukozesa emigaati egitazimbulukusiddwa mu Eukaristiya, nga kuno kwali kukola kwa Balatini. Endagaano ya 381 era yakkiriza okutegeera okw’Abakatoliki ku kibi eky’ensibuko n’obulamu oluvannyuma lw’okufa. Yakomya n’olunyiriri luno olw’omugaso: “Era tutegeka nti ekitebe ekitukuvu eky’obutume n’Opaapa ow’e Rooma birina obukulu obusooka ku nsi yonna era ye mukuumi omutuufu wa Kristo.”
Ku Lukiiko lwa Florence, enkyusa endala eyazzibwa obuggya yassibwako omukono nga 6 Julayi 1439, emyaka 14 nga gikyaliwo nga Constantinople tennagwa mu mikono gy’Abaturuki Abawotoma mu 1453. Obumu obwo bwassibwako omukono wansi w’akanyigo ak’amaanyi aka bya bufuzi. Obwakabaka bwa Byzantine bwali mu mbeera ya kusoberwa nnyo nga bunoonya obuyambi obw’amagye okuva e Bugwanjuba okulwanyisa Abawotoma abaali bagenda mu maaso. Abakwasi b’e Buyonaani bwe baakomawo ewaabwe, endagaano eyo yagaanyibwa nnyo abasinga obungi ku bakabona, ba monaaki, n’abantu aba bulijjo mu Buvanjuba. Abasinga obungi ku basabasumba abaagissibwako omukono oluvannyuma baaggyayo obuwagizi bwabwe. Obumu obwo tebwateekebwa mu nkola mu bujjuvu, era ne bugaanyibwa mu butongole Ekkanisa y’Ab’Orthodox ey’E Buvanjuba mu myaka egyaddirira. Mu kiseera Constantinople lwe yagwa mu 1453, obumu obwo bwali bumaze dda okugwa n’okutaataganyizibwa mu mazima. Emirundi mingi bannabyafaayo bakunnyonnyola ng’obumu obw’ebyobufuzi obwajeemera olw’okuziyizibwa okw’amaanyi okw’eby’eddiini, okw’obuwangwa, n’okw’abantu aba bulijjo.
Ku Lukiiko Olusooka olw’e Nikaaya olwa 325, Ekiragiro ky’Okukkiriza eky’e Nikaaya kyakkirizibwa. Kino kiteekeddwako akabonero emyaka etaano nga teginnatuuka mwaka 330, lwe gwaaggwa emyaka 360 egya Danyeri essuula kkumi na emu, olunyiriri amakumi abiri mu ena, egyakiikirirwa nga “ekiseera.”
Aliyingira mirembe era ne ku bifo ebyasinga obugimu eby’essaza; era alikola ekyo bajjajjaabe kye bataakola, newaakubadde bajjajja ba bajjajjaabe; alibasaasanyaamu omuyiggo, n’omunyago, n’obugagga: weewaawo, era aliteekateeka enkwe ze ku bigo ebinywevu, naye okumala ekiseera. Danyeri 11:24.
Omwaka 31 BC ne 330 byombi biraga “ebiseera ebyateekebwawo” eby’ennyiriri ez’amakumi abiri mu musanvu n’amakumi abiri mu mwenda ez’omu Danyeri kkumi na emu.
Era emitima gy’abaka bano bombi biriba bya kukola obubi, era banaayogeranga eby’obulimba ku mmeeza emu; naye tekiriraba mugaso, kubanga enkomerero ekyali mu kiseera ekyategekebwa. … Mu kiseera ekyategekebwa alikomawo, era alijja eri obukiika obwa ddyo; naye tekiriba nga bwe kyali ekisooka, newaakubadde ekiddako. Danyeri 11:27, 29.
Entandikwa (330) n’enkomerero (1449–1453) y’olunyiriri olw’obunnabbi olw’e Buruumi obw’ebuvanjuba kiragiddwa bassekabaka abaasooka era abaasembayo nga bombi bayitibwa Konsitantino. Alfa ne omega ey’olunyiriri olw’obunnabbi olw’e Buruumi obw’ebuvanjuba, obuyitibwa Obwakabaka bwa Bizantiyamu, bikwatagana n’enkomerero y’emyaka ebikumi bisatu mu nkaaga egy’Oburuumi obw’Obwakabaka obwafugibwa mu buyinza obusinga okuva ku lutalo lw’e Akutiyamu mu mwaka 31 BC okutuuka ku mwaka 330, era ne bweyongerayo okutuuka ku 1453. Olutalo lw’e Akutiyamu olwa 31 BC nga terunnabaawo, Makko Antoniyo ne Agusito Kayisaali baayogera eby’obulimba ku mmeeza emu naye ne bitaganyula. Omwaka 330 nga tegunnatuuka, mu 325, Endagaano y’e Nayisiya yakkirizibwa. Omwaka 1453 nga tegunnatuuka, endongoosereza y’Endagaano eyo yennyini ey’e Nayisiya yakkirizibwa. Nga 31 BC tennatuuka, abantu babiri ab’amaanyi mu bya bufuzi baayogera eby’obulimba ku mmeeza emu. Mu 325, eby’obulimba eby’eby’omwoyo byayogerwa ku mmeeza emu. Abajulirwa abo bombi bategeeza eby’obulimba eby’obufuzi n’eby’omwoyo ebyakkirizibwa mu 1439 mu Lukiiko lw’e Fulorenisi. Endongoosereza eyo ey’Endagaano y’e Nayisiya yayitibwa Enteekateeka ey’Ubumu.
Akabonero akasooka ag’obulimba ku mmeeza emu kaajja nga 31 BC tekinnatuuka, era nga kaali wakati w’ebibiina bibiri eby’obufuzi eby’e Rooma ey’obupagaani. Ekiseera ekyalagirwa olw’obulimba obwo kyali 31 BC, era kyali kigatta ku Augustus, akabonero ka Rooma, ng’ayimiridde okulwanyisa ekibiina eky’omukago eky’omusajja n’omukazi abakiikirira Misiri. Ekitundu ekyokubiri eky’obulimba kyali mu 325, era ekiseera ekyalagirwa kyali 330. Ekitundu ekyokusatu eky’obulimba kyali mu 1439, era ekiseera ekyalagirwa kyali 1449–1453. Abo abaali ku mmeeza mu 1439 baali bakiikirira Rooma ey’amaserengeta ne Rooma ey’ebuvanjuba, nga Rooma ey’ebuvanjuba enoonya ekigendererwa eky’obufuzi, ng’ekkiriza empaka ey’eddiini. 31 BC, ne kiddirirwa 330, ate oluvannyuma 1453, bikiikirira enkozesa esatu egy’olunyiriri lwa Rooma.
Okutaataganya okw’ebyobufuzi okw’endagaano ya Makko Antooni ne Kireyopaata, kwalaga mu kifaananyi okutaataganya okw’omwoyo okw’obukyamu bw’enzikiriza obwa Aaliyaanizimu mu 325, era nakwo ne kulaga mu kifaananyi okutaataganya okw’ebyobufuzi n’ebyeddiini okw’Abaturuki Abasiraamu mu 1439.
Enjigiriza ez’Endagaano ya Nikeya za bulimba, era tezirimu mazima gonna. Ekiwandiiko ekyassibwako emikono nga 6 Jjulaayi 1439, ku Lukiiko lwa Florence, kyayitibwa Ekiragiro ky’Obumu, era kyakiikiriranga obulimba obwo bwennyini n’obusingawo. Abakungu abaali batumiddwa bwe baakomawo e Constantinople mu 1439, baasanga basunguwalidde nnyo era nga babavunaana obulyamu. Ebigambo byatambula nti: “Waakiri ekiremba ky’Omutuluuki okusinga enkuufiira ya Paapa.”
Okwegatta kwassibwawo okusingira ddala kubanga Omulangira w’Abaebizantiyamu yali ayagala nnyo obuyambi bw’amagye okuva mu Bukiikaddyo bwa Buwarabu obw’ebugwanjuba okulwanyisa Abottomani. Bwe kyategeerekeka nti obuyambi bw’amagye butono nnyo (oba nga tewali n’akatono) obwali bugenda okujja, okuwagira okwegatta ne kuggwaamu ddala. Mu 1450–1451, sinodi eziwerako ez’Ebuvanjuba zaagaana okwegatta okwo, era oluvannyuma lwa Konsitantinopoli okugwa mu 1453, okwegatta ne kulekebwa ddala. Enkomerero yonna ey’Ekiragiro ky’Okwegatta eky’e Florence etwalibwa Ekkanisa y’Ab’Obusodokisi ey’Ebuvanjuba ng’olukiiko olwalemererwa era olwagaanyibwa. Terukkirizibwa ng’olutuufu. Wabula Ekkanisa ya Rooma Katolika ekyalutwala ng’olukiiko olw’ensi yonna olutuufu.
Tuteekawo ensonga ey’okutegeera engeri obubonero obw’obunnabbi obw’akabi akookubiri gye buddamu okulabikira mu byafaayo eby’akabi akookusatu. Obunnabbi obw’emyaka kikumi mu ataano obw’akabi akasooka bwatandika nga Julayi 27, 1299 era ne buggwa nga Julayi 27, 1449.
1449
Konstantino XI Palaiologos yazaalibwa mu 1404 era yafuga okuva mu Jjanwali 1449 okutuuka nga Meeyi 29, 1453. Yali kabaka ow’enkomerero ow’Obwakabaka bw’Abaruumi obw’Ebuvanjuba (Byzantine), obwali bumaze emyaka egisukka mu 1,100. N’obuvumu bungi yakulembera okukuuma Constantinople mu kiseera ky’okuzingiza kw’Abaottoman mu 1453 ng’alina abakuumi nga 7,000 okutuuka ku 8,000 bokka nga balwanyisa eggye lya Mehmed II ery’abasajja 80,000 n’okusingawo. Yafiira mu kulwana ku bisenge by’ekibuga nga Meeyi 29, 1453, Constantinople bwe yagwa ku nkomerero. Omubiri gwe tegwaliyogerwako mu ngeri ekakafu. Okufa kwe kwalaga enkomerero y’Obwakabaka bw’Abaruumi (okugoberera okw’enkomerero okw’obutereevu kw’obwakabaka obwasibwawo Augustus mu 27 BC).
Ajjukirwa mu byafaayo eby’Oluyonaani ne mu nnono y’Ab’Orutodokisi ng’omuntu ow’obuzira — era mu nfumo emirundi mingi ayitibwa “Omukama ow’Amayinja” (okukkiriza nti olunaku lumu alikomawo okulokola Konstantinopo).
Yokaana VIII Palaiologos (1392–1448) yali Kabaka w’Obwakabaka bwa Byzantine ow’okubiri okuva ku nkomerero eyafuga okuva mu 1425–1448. Yali mutabani omukulu owa Kabaka Manuel II Palaiologos era muganda wa Constantine XI omukulu. Yokaana VIII yamala obudde obusinga obw’obwakabaka bwe ng’agezaako n’obweraliikirivu okuwonya Obwakabaka bwa Byzantine obwali bugenda okufiira ddala okuva mu mikono gy’Abaottoman. Mu 1439, yennyini yatambula n’agenda mu Italy era n’akulembera Olukiiko lwa Florence, gye ye n’olukiiko lw’Ab’Obulabirizi bw’Ebuvanjuba olw’Ab’Orthodox baakkiriza okumala akaseera okuddamu okwegatta n’Eklezia y’Abaruumi Katolika era n’okukkiriza Paapa okuba omutwe gw’Eklezia. Ne Constantine Omukulu era yali yakulembera Olukiiko lwa Nicaea. Yokaana VIII yasuubira nti okwegatta kuno n’obwaPaapa kwandireese obuyambi bw’amagye okuva mu Bugwanjuba okulwanyisa Abaturuki, naye okwegatta okwo kwali tekukkirizibwa nnyo mu Constantinople era ku nkomerero ne kulemwa. Yokaana VIII yafa mu 1448 (olw’ensonga ez’obutonde), emyaka etaano gyokka nga Constantinople tannagwa mu 1453. Olwo muganda we Constantine XI n’afuuka kabaka era n’afiira ng’akuuma ekibuga.
Yokaana VIII bwe yafa mu 1448, muganda we Konsitanteeni XI ye yalondebwa okumudda mu bigere. Mu 1448 Obwakabaka bwa Bizantiya bwali bumaze okukendeera ne bufuuka akawangwa akatono akafugibwa nga kasasula obuwangwa, era Abottomaani baali balina amaanyi mangi ku ani eyatuulanga ku ntebe e Konsitanteenopoole. Nga 27 Jjulaayi 1449, wabawo ekintu eky’ebyobufuzi eky’amakulu ennyo mu myaka egyasembayo egy’Obwakabaka bwa Bizantiya. Kabaka wa Bizantiya Yokaana VIII Palaiologos yali yafa dda mu 1448. Muganda we, Konsitanteeni XI Palaiologos (kabaka ow’enkomerero), yalangirirwa okuba kabaka e Konsitanteenopoole. Naye, nga Konsitanteeni XI tannalinnyisibwa mu butongole ku ntebe, yasindika ababaka eri Sultaani w’Abottomaani (Murad II) n’asaba olukusa okufuga. Sultaani yamuwa olukusa olwo, era awo nno lwe baamukwasa ku ntebe mu butongole ne bamukkiriza okuba kabaka. Ekikolwa kino kyatunuulirwa ng’okwewaayo mu busenze kwa bwetwaze bwa Bizantiya. Omulundi ogwasooka, kabaka wa Bizantiya yakkiriza mu lujjudde nti yafuganga lwa lukusa lwa Batuluuki Abottomaani. Emyaka ena gyokka nga giyiseewo, mu 1453, Konsitanteenopoole yagwa mu mikono gy’Abottomaani.
Emyaka ebikumi bisatu mu kyenda mu gumu n’ennaku kkumi na ttaano oluvannyuma lwa Jjulaayi 27, 1449, nga August 11, 1840, Abaturuki baanoonya obukuumi okuva e Misiri nga beewaayo eri amaanyi ana amanene aga Bulaaya, bwe kityo nga batuukiriza obunnabbi bw’essaawa emu, olunaku lumu, omwezi gumu n’omwaka gumu. Kaakano tuteesewo ensonga mu nkola okusobozesa okukozesa akabi akasooka n’akookubiri ku tteeka lya Ssande erigenda okujja amangu. Peetero ng’akabonero k’abo emitwalo kikumi mu ana mu nnya akiikirira entambula ya malayika ow’okusatu era William Miller akiikirira entambula eri mu bamalayika abaasooka n’abookubiri. Entambula zombi zikwasagana n’“ebisumuluzo.”
Era ekisumuluzo eky’ennyumba ya Dawudi ndigissa ku kibegabega kye; kale aliggulawo, so tewaliba n’omu aliggala; era aliggala, so tewaliba n’omu aliggulawo. Isaaya 22:22.
Era nange nkugamba nti ggwe oli Peetero, era ku lwazi luno kwe ndizimbira ekkanisa yange; era enzigi z’emagombe tezirigisinga amaanyi. Era ndikukuwa ebisumuluzo by’obwakabaka obw’omu ggulu: era buli ky’olisiiba ku nsi kiriba kisiddwa mu ggulu: era buli ky’olisumulula ku nsi kiriba kisumuluddwa mu ggulu. Matayo 16:18, 19.
Wa twabiro lutalo lwa Niineve mu kiwandiiko ekiddako ng’“ekisumuluzo” ekitaggulawo buwummu bungi bwokka, wabula ng’ekisumuluzo eky’obunnabbi ekiteeka obujulirwa bwonna obwa Danyeri kkumi na omu mu nkola entuufu eya butuukirivu obujjuvu. Mu kirooto kya Miller, “ekisumuluzo” ekyali kisibiddwa ku ssanduuko kyali nkola ya Miller ey’okuyiga Bayibuli. Okuwanika ebyawandiikibwa okukakasa ebyafaayo eby’AbaMillerite nga kugattiddwa ne “olunyiriri ku lunyiriri” mu byafaayo bya malayika ow’okusatu kye kisumuluzo ekikkiriza ekisumuluzo kya Okubikkulirwa mwenda okusumulula era n’okutegeka mu nkola ebyafaayo eby’ekyama eby’obubaka obw’ebweru obwa lunyiriri lwa makumi ana.
Tugenda kweyongera ku byo bye tulowoozaako mu kiwandiiko ekiddako.
“Eri nnabbi, nnamuziga eyali munda mu nnamuziga, n’endabika z’ebitonde ebiramu ebyali bikwatagana nabyo, byonna byalabika ng’ebizibu era ebitannyonnyolwa. Naye omukono gw’Amagezi Agataliiko Kkomo gulabibwa wakati mu nnamuziga, era enteekateeka etuukiridde kye kivudde mu mulimu gwagwo. Buli nnamuziga ekola mu nkolagana etuukiridde ne buli ndala.” Testimonies to Ministers, 214.